Communicatie, sleutel tot participatie

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Communicatie, sleutel tot participatie"

Transcriptie

1 Communicatie, sleutel tot participatie De Somalische gemeenschap in Nederland Adri Nieuwhof Abdullah A. Mohamoud Maart 2000 advies Pijlkruidlaan CM Reeuwijk tel fax Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

2

3 Inhoud Inleiding 5 Samenvatting 7 Sumary 11 1 De achtergrond van de Somalische gemeenschap Somaliërs: Afrikanen van ten zuiden van de Sahara De economie en de sociale structuur bij de nomaden Orde en gezag Kolonialisme en Koude Oorlog Opkomend verzet vanaf Het ineenstorten van de staat in De Somalische gemeenschap in Nederland Demografische data De sociale context Oorzaken van aanpassingsproblemen Cultuurschok Identiteitscrisis Dubbele loyaliteit Zichtbare knelpunten voor participatie Onderwijs en werk Wantrouwen Gebruik van qat Isolement 42 3 Interculturele communicatie Cultuurverschillen Maatschappelijke ongelijkheid: omgaan met macht, machtsafstand Individualisme en collectiviteit: een "ik" of "wij"-cultuur Man, vrouw, m/v: rollen van mannen en vrouwen Wat anders is, is gevaarlijk: omgaan met onzekerheid Korte termijn of lange termijn Het terrein van de gespreksvoering Taal Ordening/invalshoek 51 3

4 Perspectieven Organisatie/context Inzet 53 4 Rapportage focusgroepen over de communicatie tussen Somaliërs en instellingen De aanpak Het doel van het onderzoek De onderzoeksvragen De werkwijze De resultaten Ervaringen met Nederlandse instellingen Ervaringen met de Somalische gemeenschap Algemene knelpunten in de communicatie Specifieke knelpunten voor instellingen bij de communicatie Aandachtspunten voor de toekomst Jongeren Alleenstaande moeders Ouderen 64 5 Voorstellen voor het verbeteren van de communicatie Een structureel knelpunt vraagt een structurele oplossing De instellingen De Somalische gemeenschap Adviezen gericht op de communicatie Algemene knelpunten in de communicatie Instellingsspecifieke knelpunten in de communicatie Aandacht voor kwetsbare groepen Jongeren Alleenstaande moeders Ouderen 76 Literatuur 79 Noten 83 Colofon 85 4

5 Inleiding In Nederland vormen Somaliërs de grootste groep onder de Afrikanen die afkomstig zijn uit het gebied ten zuiden van de Sahara. Somaliërs zijn een nieuwe groep in de Nederlandse samenleving. De meesten zijn gekomen op basis van politiek asiel. Degenen die vervolgens erin slagen een duurzaam verblijf in Nederland te realiseren staan voor de taak hier te integreren. Dat is geen gemakkelijke opgave: de kloof tussen Somalische leefgewoonten en culturele gebruiken en de Nederlandse is erg groot. Het is van belang dat beleidsmakers en -uitvoerders die betrokken zijn bij de opvang en integratie van Somaliërs in Nederland zich daarvan vergewissen, juist met het oog op een succesvol integratiebeleid. In het eerste hoofdstuk wordt hiervoor de basis gelegd door aandacht te besteden aan de historische, sociale en culturele achtergrond van Somaliërs. Het tweede hoofdstuk gaat in op het verloop van het integratieproces. Het derde hoofdstuk gaat in op factoren die de interculturele communicatie beïnvloeden. Vervolgens worden de resultaten gepresenteerd van het onderzoek naar knelpunten in communicatie tussen Somaliërs en Nederlandse instellingen zoals beide partijen die ervaren. In het vijfde hoofdstuk volgen algemene en specifieke voorstellen voor het verbeteren van de communicatie en voor de wijze waarop extra aandacht gegeven kan worden aan kwetsbare groepen onder de Somalische bevolking in Nederland. Het beeld dat de grote kloof tussen de Somalische cultuur en de cultuur van het nieuwe land de participatie in de weg staat, wordt bevestigd door documentatie uit Denemarken, Finland en Engeland. Nader onderzoek is echter nodig om te beoordelen in hoeverre ervaringen met de Somalische gemeenschap rond integratie in deze landen ook voor de Nederlandse situatie bruikbaar zijn. Het onderzoek is verricht in opdracht van de Directie Coördinatie Integratiebeleid Minderheden van het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Reeuwijk, maart 2000, Adri Nieuwhof, Abdullah A. Mohamoud. 5

6 6

7 Samenvatting In Nederland wonen circa Somaliërs waarvan de meesten vanaf het eind van de jaren tachtig als vluchteling naar Nederland zijn gekomen. De voortdurende oorlog in het land van herkomst maakte dat men elders een veilig heenkomen zocht. Het merendeel van de Somaliërs werd in de regio opgevangen en een klein deel van hen kwam naar Europa. De Somalische gemeenschap in Nederland is in vijf jaar tijd met ruim personen toegenomen. Het betreft een jonge bevolking, waarvan de helft jonger is dan 20 jaar. Veel Somaliërs kampen in Nederland met problemen die grotendeels verklaard kunnen worden uit het verschil tussen de Somalische en de Nederlandse leefwijze en gewoonten. In vergelijking met vluchtelingen uit andere landen is de te overbruggen culturele afstand veel groter. Het gevolg is dat Somaliërs minder succes hebben in het onderwijs en op de arbeidsmarkt. Het risico bestaat dat de geringe participatie van Somaliërs aan de Nederlandse samenleving de Somalische gemeenschap verder in een isolement drijft. Het talent wordt niet benut en men loopt kansen mis. Uiteindelijk kan dit tot een negatieve beeldvorming over de groep leiden, waardoor participatie weer verder belemmerd wordt. Effectieve communicatie tussen Somaliërs en medewerkers van Nederlandse instellingen is een voorwaarde voor goede toegang tot voorzieningen en daarmee tot participatie. Deze studie biedt nader inzicht in de knelpunten die Somaliërs en instellingen in het onderlinge contact ervaren. De informatie is verzameld door middel van literatuurstudie, gesprekken (telefonisch en persoonlijk), interviews met twee focusgroepen en berust mede op de jarenlange ervaring van de onderzoekers met de Somalische gemeenschap en hun contact met Nederlandse instellingen. De kern van de studie wordt gevormd door de aanbevelingen voor verbetering van de communicatie. Hoofdstuk 1 gaat in op het wereldbeeld van Somaliërs zoals dat voortkomt uit hun nomadische achtergrond. Reizen en trekken is voor een Somaliër de gewoonste zaak van de wereld. Het belangrijkste middel van bestaan in Somalië is de nomadische veehouderij. De hierbij behorende economie en sociale structuur zijn eenvoudig. Het leven is georganiseerd rondom clans. Met centraal, hiërarchisch gestructureerd gezag heeft men geen ervaring. 7

8 Vervolgens wordt in hoofdstuk 2 de sociale positie van de Somalische gemeenschap in Nederland behandeld. Het gaat in op de omstandigheden van de gemeenschap en de mogelijke oorzaken van de aanpassingsproblemen. Een deel van deze oorzaken is verbonden aan het vluchtelingschap en het ontheemd zijn, zoals cultuurschok, identiteitscrisis en dubbele loyaliteit. Daarnaast komt een aantal meer zichtbare knelpunten aan de orde, zoals werkloosheid, uitval in het onderwijs, wantrouwen jegens Nederlandse instellingen, gebruik van qat, en het isolement waarin de gemeenschap verkeert. Hoofdstuk 3 behandelt het terrein van de interculturele gespreksvoering. Het biedt instellingsmedewerkers een kader om gesprekken met Somalische cliënten voor te bereiden. Het gebruik ervan in combinatie met kennis van de achtergrond van Somaliërs zal tot een effectievere communicatie en daarmee tot een effectievere hulpverlening leiden. Overigens is dit kader algemeen bruikbaar voor interculturele communicatie. In hoofdstuk 4 volgt een rapportage van focusgroepen over de communicatie tussen Somaliërs en instellingen. Het onderzoek geeft antwoord op de volgende vragen: Hoe verloopt het contact tussen Somaliërs en Nederlandse instellingen? Zijn er specifieke knelpunten aan te wijzen? Zijn er factoren te benoemen bij de instellingen of bij de Somaliërs die de communicatie belemmeren? Het gebruik van schriftelijke enquêtes of individuele interviews sluit niet goed aan bij de voor Somaliërs traditioneel gebruikelijke - groepsgerichte - manier van informatie uitwisselen. In deze studie is daarom gekozen voor de methode van focusgroepen. Er zijn twee focusgroepen geïnterviewd met een gelijke deelname van Somaliërs en instellingsmedewerkers. Aan de focusgroepen namen deel: Somaliërs uit Amsterdam, Arnhem, Delft, Den Haag en Nijmegen: vier volwassen mannen, drie volwassen vrouwen en één jongere. Zij zijn actief in zelforganisaties of werken als sleutelfiguur voor de Somalische gemeenschap. Medewerkers van Bureau Nieuwkomers, de Arbeidsvoorziening, het taalonderwijs, een gemeentelijke afdeling Sociale Zaken en Werkgelegenheid, een gemeentelijke afdeling Nieuwkomersbeleid, VluchtelingenWerk, de Opbouw, de politie, het consultatiebureau, het Centraal Orgaan Opvang Asielzoekers uit Amersfoort, Delft, Den Haag, Rotterdam, Tilburg en De Lier. 8

9 De gedachtenwisseling in de focusgroepen leverde veel informatie op. Nederlandse medewerkers en Somaliërs hadden een gelijke inbreng en bespraken openlijk hun kritiekpunten over het verloop van de communicatie tussen Somaliërs en Nederlandse instellingen. Heel duidelijk bracht men naar voren dat het niet juist is om te generaliseren, noch tegenover de Somalische gemeenschap, noch tegenover de Nederlandse instellingen. Dit rapport biedt een overzicht van veel voorkomende ervaringen, zodat deze meegenomen kunnen worden in het ontwikkelen van een effectievere communicatie. De uitkomsten zijn geordend naar ervaringen met Nederlandse instellingen; ervaringen met de Somalische gemeenschap; algemene knelpunten in de communicatie, en specifieke knelpunten die instellingen ervaren. Aan het eind van de bijeenkomst is aan de deelnemers de vraag voorgelegd: "Hoe staat het met de Somalische gemeenschap over vijf jaar, als wij niets doen?". Alle deelnemers maakten zich zorgen over de gemeenschap en meenden dat er extra inspanningen nodig zijn van de Somalische gemeenschap en de Nederlandse instellingen rond jongeren, alleenstaande moeders en ouderen. In hoofdstuk 5 volgen voorstellen voor het verbeteren van de communicatie. De schrijvers concluderen dat de knelpunten die op individueel niveau in de communicatie worden ervaren niet meer alleen het individuele probleem zijn van de Somalische cliënt en de instellings- medewerker, maar het probleem worden van de Somalische gemeenschap én de instelling. De aanbevelingen richten zich op Nederlandse instellingen en de Somalische gemeenschap. Onderlinge samenwerking van de Somalische gemeenschap en de Nederlandse instellingen is een voorwaarde voor effectieve communicatie. De methodiek van interviews met focusgroepen levert veel informatie op en is goed te gebruiken om ook lokaal de knelpunten in de communicatie in kaart te brengen. De resultaten kunnen als basis dienen voor het ontwikkelen van oplossingen. Het is een voorwaarde dat Somaliërs en instellingsmedewerkers een gelijkwaardige rol hebben zowel in de focusgroepen als bij het ontwikkelen van nieuw beleid. De auteurs adviseren dat instellingen nagaan hoe de communicatie met Somalische cliënten verloopt en vervolgens een plan ter verbetering ontwikkelen. Vergroting van de kennis, aanstelling van Somalische medewerkers, contacten leggen en onderhouden met Somalische zelforganisaties, sleutelfiguren en deskundigen zijn punten die hierbij aandacht vragen. 9

10 De Somalische gemeenschap is volgens de auteurs medeverantwoordelijk voor het oplossen van de problemen die zij ervaren. De Somalische zelforganisaties en sleutelfiguren zouden daarom projecten moeten initiëren die bijdragen aan het overbruggen van de kloof tussen de gemeenschap en de instellingen. Zij mogen daarbij de steun van de Nederlandse overheid en instellingen verwachten. Er worden aanbevelingen gedaan op het vlak van versterken van de eigen organisaties, het ombuigen van het perspectief van de Somaliërs in Nederland, het opzetten van projecten en het geven van voorlichting aan instellingen. Verder worden suggesties gegeven voor extra aandacht voor jongeren, alleenstaande moeders en ouderen. Tenslotte stellen de auteurs dat de ernst van de in de studie gesignaleerde knelpunten en problemen niet alleen de inzet vraagt van de instellingen en de Somalische gemeenschap, maar ook van de overheid. De participatie van Somaliërs aan de Nederlandse samenleving stuit op een aantal ernstige belemmeringen die niet genegeerd mogen worden. Ook al is het verlangen naar terugkeer naar Somalië groot, de toekomst van de Somalische gemeenschap zal volgens de auteurs in Nederland liggen. Als de participatie op zijn beloop wordt gelaten, zal de Somalische gemeenschap verder ontwricht raken. De dreiging dat deze nieuwe groep nieuwkomers aan de kant blijft staan is groot en de overheid mag er daarom haar ogen niet voor sluiten. De bijdrage van de overheid moet liggen op het terrein van het regisseren, stimuleren, ondersteunen en faciliteren van oplossingen. 10

11 Summary Around 27,500 Somalis are living in the Netherlands. Since the late 1980s the Somalis have been coming to Holland as refugees. The continuing conflicts and wars in their home country Somalia forced them to flee abroad and to come here. At present, Somalia has no government. Most of the Somali refugees find refuge in neighbouring countries in the region and only a very small number come to Europe. Nonetheless, within the short time of five years, the Somali community in the Netherlands has astronomically increased to about 10,000 individuals of which the majority are younger than 20 years. Many Somali refugees in the Netherlands have adjustment problems which can largely be explained by the difference of social norms, habits and lifestyles between the Somali and Dutch societies. Somalis coming from a nomadic culture, are a group which experiences one of the biggest differences possible in relation to the societal norms of their host (Dutch) society. Consequently, the Somalis remain far behind with respect to social mobility and achieve little success both in education and at the job market. This dismal performance and the limited participation of the Somali community in the mainstream Dutch society indeed opens the risk of further isolation of the community. While at the same time, the talent and the experiences of the individuals in the community are not utilised and could be wasted forever. This can eventually develop a negative perception of the whole Somali community which may become a further impediment to their participation in the wider society in the country. As this research study clearly shows, effective and better communication is the primary condition for a better understanding and a key to a successful social integration. With respect to the Somalis, this process should be initiated at the level of Somali individuals and their Dutch contact persons working in the social institutions, with whom they frequently come into contact for help and information. The intention of this study is to lay bare the bottle-necks that the Somalis and the Dutch employees working in the social institutions experience as they come into contact. The information in this study is collected through literature study, informal conversations both through individual and telephone contacts, interviews with focus groups and years of research and participatory experience we observed over the communication difficulties between the individual Somalis and the Dutch employees in the social institutions. The significance of the study is that it offers practical recommendations which will help to improve the communication between the Somali and the Dutch society. 11

12 Chapter one of the study lays the groundwork and describes the historical, social, cultural and nomadic background of the Somali community in Somalia (their original homeland). It explains that, due to the demands of the pastoral nomadic economic existence by which they subsist, most Somalis in Somalia move and travel constantly in search of water and pasture. This simple pastoral nomadic economy of the Somali society has given rise to a simple social organisation. The Somalis still organise themselves through clan associations. This means that the Somali society has no hierarchical authority and no historical experience of a centralised authority. Building on the discussion in this chapter, the second chapter recounts the social position of the Somali community in the Netherlands. It describes the conditions of the community in Holland, examines the possible causes of the adjustment problems they are confronted with and how their integration process within the wider Dutch society is faring. Some of the adjustment problems the Somali community is confronted with are caused by cultural shocks, identity crisis, double loyalties, etc; which the Somali individuals experience in the new environment. In addition, other concrete challenges that the Somali community is faced with are mass unemployment, early drop out from schools, social isolation, "qat" addiction and lack of trust in the governmental institutions. Chapter three deals with the subject of inter-cultural communication. It provides a well-defined framework of references that will help the workers in the social institutions to better prepare in the consultation with their Somali clients. The knowledge of the social and cultural background of the Somali society we discussed in the previous two chapters combined with the techniques of inter-cultural communication will lead to enhance a better understanding and an effective help service to the community. In chapter four, we account the outcome of the discussions with the focus groups over the bottle necks in the communication between the individual Somalis and the Dutch employees working in the social institutions. This research study attempts to answer the following questions: How is the contact between the Somalis and the Dutch social institutions at the moment? What are the specific bottle necks which can be concretely identified? Are there specific factors on either side which hinder communication between the Somalis and the Dutch social institutions? 12

13 We learned in the process of collecting the research materials for the study that written questionnaires or individual interviews are techniques Somalis are hardly familiar with. Both techniques do not correspond with the Somali oral tradition. The Somalis are accustomed to exchanging news and information and have group discussions. It is because of this experience that we chose the method of focus groups. In this study, we interviewed two focus groups in which Somalis and employees working in the Dutch social institutions are equally represented. In the two focus groups, the Somalis who participated come from Amsterdam, Arnhem, Delft, Nijmegen and The Hague. Seven were adults (four male, three female) and one youth. Either of them hold a key position in the community or play an active role in one or other of the Somali self help organisations. With respect to the representatives of the Dutch social institutions in the focus groups, they were employees from the Bureau of New Comers, Dutch language schools, the Department of Social Affairs, Employment and Labour services in the local authorities, Department of policy making with respect to the New Comers in Municipalities, Refugee Office, the Police, a Consultant Bureau and the Central Organs of the Refugee Camps in Amersfoort, Delft, Rotterdam, De Lier, The Hague and Tilburg. The brain storming and the exchange of views and experiences of the individuals in the focus groups have produced a lot of information. Both the Somalis and the Dutch in the focus groups have done their utmost to contribute to the two round table discussions we organised in Delft and in Utrecht. They openly spoke about their displeasure and frustrations over the existing difficulties in the communication between the Somali community and the Dutch social institutions. It was very useful that the participants in the focus groups narrated their respective experiences over the nature of the bottle necks with respect to communication. They described many bottle necks which very often repeat and hinder normal communication between the individual Somalis and the employees working in the Dutch social institutions. We detail in this study all the bottle necks the participants emphasised in the hope that they would be considered in the process of developing a better and effective communication. The representatives in the focus groups repeatedly emphasised that the communication difficulties cannot be generalised since it is not a problem that every Somali living in Holland or every Dutch employee working in social institutions is suffering from. The results of the discussions of the focus groups are organised in the following sequences: experiences of the Dutch social institutions; experiences of the Somali community; general bottle necks in communication; and specific bottle necks that the Dutch social institutions experience. 13

14 At the end of each meeting we asked the participants in the focus groups the following question: How will the Somali community be over five years, if we do not act immediately now? Answering the question, all participants in the focus groups expressed their concern with the present condition of the Somali community in the Netherlands. They suggested that extra attention and commitment are needed both from the Somalis themselves and the Dutch social institutions in order to guide the youth and help the single mothers and the unemployed elders in the community. In chapter five, recommendations for better communication are presented. On the basis of a deeper analysis of the social and cultural background of the Somalis and the inventories of the bottle necks which hinder the communication between the Somalis and the Dutch institutions that we formulated recommendations. It is very important that the bottle necks in communication are not only seen as a problem between the individual Somali client and the Dutch contact person working in an institution but also as a problem between the Somali community as a whole and the Dutch social institutions. Keeping this in mind, the recommendations are aimed at the Dutch social institutions, the Somali community and the Dutch employees working in those institutions. Furthermore, a close and a good working relationship between the Somali community and the Dutch social institutions is a condition for a better communication. It is also very important that the Somalis and the employees working in the Dutch social institutions accept each other as partners and play an equal role in finding solutions for the communication problems. The Dutch social institutions have a responsibility to assess how communication between their employees and the Somali clients is progressing and develop a plan accordingly in order to improve it. The social institutions can increase their know-how about the Somali community by recruiting Somali employees, seeking contact with the Somali self-organisations, seeking advice from key Somali figures as well as from experts on the Somali society in the Netherlands. The Somali community is also responsible for finding solutions to the problems they experience in the country. For example, the Somali self-organisations and the leading Somali figures in the community can initiate projects aimed at bridging the communication gap between the community and the Dutch social institutions. Of course, establishing such projects, the Somalis need the support of the social institutions and the government. In this study, we presented specific recommendations which are aimed at enhancing the capacity of the Somali selforganisations, setting up self-help projects and the provision of information about the social and cultural background of the Somali society for the Dutch social institutions. 14

15 Furthermore, we recommended that extra attention be given to the young, the single mothers and the unemployed elders. Finally, we proposed that the seriousness of the bottle necks in the communication that we have recounted in this study not only require the intervention of the Somali community and the social institutions but also the involvement of the authorities, such as the higher levels of the government, the province and the municipality. We should not underestimate the seriousness of these obstacles since they slow the pace of the integration process of the Somali community into the wider Dutch society. And the fact is that if we leave the community on their own and do not help them to speeding up the pace of their integration process into the wider society right now, certainly their social position will deteriorate further as time passes by. This is a reality which will happen if the government ignores the serious social situation the Somali community is confronted with now and does not act immediately. The intervention of the government must lie in areas such as ensuring proper registration, support, stimulation and playing the role of facilitator in the solutions to the community s problems. 15

16 16

17 1 De achtergrond van de Somalische gemeenschap In het contact van Somaliërs met Nederlandse instellingen ontstaan vaak misverstanden. De bedoeling van dit hoofdstuk is om via kennis van de achtergrond van Somaliërs een deel van de bronnen die aanleiding geven tot die misverstanden te begrijpen en te betrekken in de communicatie. Dit hoofdstuk schetst de economische en sociale leefsituatie van Somaliërs, Somalische opvattingen over orde en gezag, en geeft een beeld van de geschiedenis van Somalië. 1.1 Somaliërs: Afrikanen van ten zuiden van de Sahara Er zijn naar schatting op dit moment circa acht miljoen Somaliërs. Somaliërs hebben de laatste 1000 jaar in de Hoorn van Afrika gewoond. Zij kwamen daar in contact met Arabische en Perzische migranten. De islam is in de loop van de tijd voor Somaliërs een belangrijke bindende factor geworden. Somaliërs zijn nomadische herders. Hun middelen van bestaan, culturele leven en kijk op de wereld worden bepaald door de eenvoudige economie die daarbij hoort. Somaliërs staan bekend om hun traditie van orale epische poëzie over hun overwinningen en verliezen, hun vreugde en zorgen, en de ontberingen van het leven. De meerderheid van het Somalische volk woont in Somalië. Een deel van hen woont in Djibouti waar zij een grote etnische groep vormen. In bepaalde regio s van Kenya en Ethiopië wonen ook groepen Somaliërs. In het Midden- Oosten werken Somaliërs als gastarbeider en de overigen verblijven momenteel in het buitenland als zakenman of vluchteling. Profiel van Somalië 1990 Bevolking 7,3 miljoen Oppervlakte km2 Landbouwgrond 1,6% Aandeel BNP veeteelt 47% Export veeteelt 60% fruit 40% Africa Insight, vol.23, nr.1., 1993 Somaliërs zijn in vergelijking met de meeste Afrikaanse gemeenschappen etnisch homogeen. Zij hebben een gemeenschappelijk taal, een zelfde manier van leven, een gemeenschappelijke manier van politiek bedrijven, een diep doorleefd islamitisch erfgoed en de sterke overtuiging dat alle Somaliërs afstammen van dezelfde mythische 17

18 voorouder "de Samaale". Zij voelen zich door lijnen van afstamming en verwantschap met elkaar verbonden. Strijd om de schaarse natuurlijke bronnen van het land heeft de Somalische gemeenschap echter ook diep verdeeld. Dit leidde er uiteindelijk toe dat Somalië afgleed naar een staat van anarchie, waarin rivaliserende clans de natie en de staat Somalië hebben vernietigd. Het ineenstorten van Somalië maakte dat de bevolking massaal het land ontvluchtte en dat zij een van de grootste vluchtelingengemeenschappen van de jaren negentig vormt. 1.2 De economie en de sociale structuur bij de nomaden In het algemeen is het productieproces een belangrijk startpunt om de sociale verhoudingen en de machtsverhoudingen in een gemeenschap te begrijpen. "Productie is de materiële basis van alle sociale bestaansvormen. De manier waarop mensen hun inzet organiseren in het productieproces beïnvloedt alle andere aspecten van het sociale leven, inclusief het politieke leven" (Robert Cox, 1987:1). Met dit als uitgangspunt heeft de productie van het nomadische bestaan veel bijgedragen aan de manier waarop de Somalische gemeenschap gevormd is en aan de kijk op de wereld die zij heeft ontwikkeld. Het nomadische bestaan overheerst nog steeds in Somalië vanwege de barre omstandigheden in het land: het is er heet en er valt bijna geen regen. 53% van het land (35 miljoen hectare) is geschikt voor begrazing, slechts 13% (8.2 miljoen hectare) is geschikt voor landbouw en de resterende 34% is rotsachtig of bedekt met duinen en zo arm dat de grond ongeschikt is voor landbouw of veeteelt. In een land met zoveel arme grond en zo n heet klimaat is het nomadische bestaan de meest geëigende economische activiteit. De veehouders zijn met hun kudden constant op zoek naar water en weideland. Als zij dat vinden dan blijven zij in het gebied tot deze bronnen uitgeput zijn. Zij zullen daardoor nooit lang op eenzelfde plaats verblijven. In het zuiden van het land vindt op beperkte schaal commerciële landbouw plaats, maar dit is ondergeschikt aan de nomadische veeteelt. Volgens recente schattingen is 65% van de Somaliërs nomade: het hoogste percentage van de wereld. Zij houden geiten, schapen, kamelen en runderen. De nomaden streven naar een structurele overproductie van hun vee om het risico van natuurrampen, langdurige hitte en droogte te beperken. Somalië is dan ook een 18

19 Clanfamilies, clans en subclans Sab (vooral landbouwers) Somale/Somaliërs (vooral nomaden) Rahanweyn Digil Haawiye Isaaq Dir Darod (Shermarke) Gadabursi Habir Gedir Abgal Dulbahante Marehan Ogaden Mijerteyn (aidid) (Mahdi) (Morgan) (Barre) (jess) belangrijk veeproducent in Afrika. In 1990 bezat Somalië 43% van de kamelen, 2% van het rundvee, 10% van de geiten en 5% van de schapen van heel Afrika. Deze statistieken zijn opgesteld door het departement van Planning en Statistiek van het Ministerie van Landbouw in samenwerking met een Duitse ontwikkelingsorganisatie (Damooei, in Adam, H.M., 1997). "Hij die geen kamelen heeft leeft onder de bescherming van anderen." "Ik blijf niet op een plaats waar kamelen geen kalveren krijgen." "De dood van een man zonder kamelen zal onopgemerkt blijven." Rirash 1988 De nomaden houden vooral kamelen en daarom wordt de economie van Somalië ook wel de "kameel-economie" genoemd en het Somalische gevoel van historisch bewustzijn het "kameel-complex" (Laitin en Samatar 1987). Kamelen geven prestige aan de eigenaar: zij zijn het symbool van rijkdom voor de Somalische nomade. In klassieke Somalische gedichten wordt het bezit van kamelen bezongen. De economie van de nomaden is gebaseerd op veeteelt en op extensief gebruik van grond waarbij de technologische ontwikkeling laag is. Het is een economie met een op de natuur gebaseerde productie die sinds de oudste tijden bestaat. In het Westen heeft de agrarische revolutie, waarbij nomadische veetelers zich vestigden en gesettelde landbouwers werden, zich voorgedaan lang voor het begin van de jaartelling. 19

20 Plattegrond Somalië met overzicht clans Golf van Aden Djibouti Berbera Hargeisha Garoe Ethiopië Indische Oceaan Kenia Bardera Oddur Baldoa Mogadisho Clans Dir Hawiya Darod Kismayo Rahanweyn Ishaak Uit Somalia, a crisis of famine and war darod Niet-Somalische clans 20

Mentaal Weerbaar Blauw

Mentaal Weerbaar Blauw Mentaal Weerbaar Blauw de invloed van stereotypen over etnische minderheden cynisme en negatieve emoties op de mentale weerbaarheid van politieagenten begeleiders: dr. Anita Eerland & dr. Arjan Bos dr.

Nadere informatie

Understanding and being understood begins with speaking Dutch

Understanding and being understood begins with speaking Dutch Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1.

Nadere informatie

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 1 Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 2 Structure of the presentation - What is intercultural mediation through the internet? - Why

Nadere informatie

Socio-economic situation of long-term flexworkers

Socio-economic situation of long-term flexworkers Socio-economic situation of long-term flexworkers CBS Microdatagebruikersmiddag The Hague, 16 May 2013 Siemen van der Werff www.seo.nl - secretariaat@seo.nl - +31 20 525 1630 Discussion topics and conclusions

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Difference in Perception about Parenting between Parents and Adolescents and Alcohol Use of Adolescents

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en Discrepantie The Relationship between Involvement in Bullying and Well-Being and the Influence of Social Support

Nadere informatie

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum Ontpopping Veel deelnemende bezoekers zijn dit jaar nog maar één keer in het Van Abbemuseum geweest. De vragenlijst van deze mensen hangt Orgacom in een honingraatpatroon. Bezoekers die vaker komen worden

Nadere informatie

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability The role of mobility in higher education for future employability Jim Allen Overview Results of REFLEX/HEGESCO surveys, supplemented by Dutch HBO-Monitor Study migration Mobility during and after HE Effects

Nadere informatie

1 LOGO SCHOOL. Gecomprimeerd Schoolondersteuningsprofiel. Naam School

1 LOGO SCHOOL. Gecomprimeerd Schoolondersteuningsprofiel. Naam School 1 LOGO SCHOOL Gecomprimeerd Schoolondersteuningsprofiel Naam School Algemene gegevens School De Blijberg International Department BRIN 14 HB Directeur Mrs L. Boyle Adres Graaf Florisstraat 56 3021CJ ROTTERDAM

Nadere informatie

Ontwikkeling, Strategieën en Veerkracht van Jongeren van Ouders met Psychische Problemen. Een Kwalitatief Onderzoek op Basis van Chats.

Ontwikkeling, Strategieën en Veerkracht van Jongeren van Ouders met Psychische Problemen. Een Kwalitatief Onderzoek op Basis van Chats. Ontwikkeling, Strategieën en Veerkracht van Jongeren van Ouders met Psychische Problemen. Een Kwalitatief Onderzoek op Basis van Chats. Development, Strategies and Resilience of Young People with a Mentally

Nadere informatie

Empowerment project. Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal

Empowerment project. Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal Empowerment project Awasi Kenya Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal Empowerment*van* kinderen*in*kenia De#afgelopen#drie#jaren# hebben#we#met#steun#van#de# Rotaryclub##Rhenen: Veenendaal#een#

Nadere informatie

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen The Association between Daily Hassles, Negative Affect and the Influence of Physical Activity Petra van Straaten Eerste begeleider

Nadere informatie

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Aim of this presentation Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Energieleveranciers.nl (Energysuppliers.nl) Founded in 2004

Nadere informatie

Competencies atlas. Self service instrument to support jobsearch. Naam auteur 19-9-2008

Competencies atlas. Self service instrument to support jobsearch. Naam auteur 19-9-2008 Competencies atlas Self service instrument to support jobsearch Naam auteur 19-9-2008 Definitie competency The aggregate of knowledge, skills, qualities and personal characteristics needed to successfully

Nadere informatie

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 167 Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 Task clarity 1. I understand exactly what the task is 2. I understand exactly what is required of

Nadere informatie

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other Dutch survival kit This Dutch survival kit contains phrases that can be helpful when living and working in the Netherlands. There is an overview of useful sentences and phrases in Dutch with an English

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

The role of local municipalities and labor market regions in adult education: monitoring quality

The role of local municipalities and labor market regions in adult education: monitoring quality Deze dia-indeling is zo gemaakt dat zelf een afbeelding kan worden geplaatst. Klik met de rechtermuisknop in de achtergrond en kies Achtergrond opmaken. Klik op Opvulling met figuur of bitmappatroon en

Nadere informatie

The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care

The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care Annemiek T. Harder Studies presented in this thesis and the printing of this

Nadere informatie

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten met diabetes mellitus type 2 in de huisartsenpraktijk Thinking

Nadere informatie

Expertise seminar SURFfederatie and Identity Management

Expertise seminar SURFfederatie and Identity Management Expertise seminar SURFfederatie and Identity Management Project : GigaPort3 Project Year : 2010 Project Manager : Albert Hankel Author(s) : Eefje van der Harst Completion Date : 24-06-2010 Version : 1.0

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7 Media en creativiteit Winter jaar vier Werkcollege 7 Kwartaaloverzicht winter Les 1 Les 2 Les 3 Les 4 Les 5 Les 6 Les 7 Les 8 Opbouw scriptie Keuze onderwerp Onderzoeksvraag en deelvragen Bespreken onderzoeksvragen

Nadere informatie

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering The Relationship between Daily Hassles and Depressive Symptoms and the Mediating Influence

Nadere informatie

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant #polis14 Northeast-Brabant: a region in the Province of Noord-Brabant Innovative Poly SUMP 20 Municipalities Province Rijkswaterstaat Several companies Schools

Nadere informatie

Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer

Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer Met opmaak: Links: 3 cm, Rechts: 2 cm, Boven: 3 cm, Onder: 3 cm, Breedte: 21 cm, Hoogte: 29,7 cm Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer Stigmatisation of Persons

Nadere informatie

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality De Relatie tussen Dagelijkse Stress en Emotioneel Eten: de Rol van Persoonlijkheid The Relationship between Daily Stress and Emotional Eating: the Role of Personality Arlette Nierich Open Universiteit

Nadere informatie

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016 www.iuscommune.eu Dear Ius Commune PhD researchers, You are kindly invited to attend the Ius Commune Amsterdam Masterclass for PhD researchers, which will take place on Thursday 16 June 2016. During this

Nadere informatie

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Bottlenecks in Independent Learning: Self-Regulated Learning, Stress

Nadere informatie

PERSOONLIJKHEID EN OUTPLACEMENT. Onderzoekspracticum scriptieplan Eerste begeleider: Mw. Dr. T. Bipp Tweede begeleider: Mw. Prof Dr. K.

PERSOONLIJKHEID EN OUTPLACEMENT. Onderzoekspracticum scriptieplan Eerste begeleider: Mw. Dr. T. Bipp Tweede begeleider: Mw. Prof Dr. K. Persoonlijkheid & Outplacement: Wat is de Rol van Core Self- Evaluation (CSE) op Werkhervatting na Ontslag? Personality & Outplacement: What is the Impact of Core Self- Evaluation (CSE) on Reemployment

Nadere informatie

Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting. aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen

Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting. aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen Determinants and Barriers of Providing Sexual Health Care to Cancer Patients by Oncology

Nadere informatie

Het Effect van Assertive Community Treatment (ACT) op het. Sociaal Functioneren van Langdurig Psychiatrische Patiënten met. een Psychotische Stoornis.

Het Effect van Assertive Community Treatment (ACT) op het. Sociaal Functioneren van Langdurig Psychiatrische Patiënten met. een Psychotische Stoornis. Het Effect van Assertive Community Treatment (ACT) op het Sociaal Functioneren van Langdurig Psychiatrische Patiënten met een Psychotische Stoornis. The Effect of Assertive Community Treatment (ACT) on

Nadere informatie

ARTIST. Petten 24 September 2012. www.ecn.nl More info: schoots@ecn.nl

ARTIST. Petten 24 September 2012. www.ecn.nl More info: schoots@ecn.nl ARTIST Assessment and Review Tool for Innovation Systems of Technologies Koen Schoots, Michiel Hekkenberg, Bert Daniëls, Ton van Dril Agentschap NL: Joost Koch, Dick Both Petten 24 September 2012 www.ecn.nl

Nadere informatie

Memo Academic Skills; the basis for better writers

Memo Academic Skills; the basis for better writers Memo Academic Skills; the basis for better writers With the rise of broader bachelor degrees and the University College, Dutch universities are paying more attention to essays and other written assignments.

Nadere informatie

Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten?

Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten? De Modererende rol van Persoonlijkheid op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten 1 Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve

Nadere informatie

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen tussen Leeftijdsgroepen Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles between Age Groups Rik Hazeu Eerste begeleider:

Nadere informatie

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland?

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland? First part of the Inburgering examination - the KNS-test Of course, the questions in this exam you will hear in Dutch and you have to answer in Dutch. Solutions and English version on last page 1. In welk

Nadere informatie

De Invloed van Familie op

De Invloed van Familie op De Invloed van Familie op Depressie- en Angstklachten van Verpleeghuisbewoners met Dementie The Influence of Family on Depression and Anxiety of Nursing Home Residents with Dementia Elina Hoogendoorn Eerste

Nadere informatie

CHROMA STANDAARDREEKS

CHROMA STANDAARDREEKS CHROMA STANDAARDREEKS Chroma-onderzoeken Een chroma geeft een beeld over de kwaliteit van bijvoorbeeld een bodem of compost. Een chroma bestaat uit 4 zones. Uit elke zone is een bepaald kwaliteitsaspect

Nadere informatie

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource.

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource. Open Universiteit Klinische psychologie Masterthesis Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: De Leidinggevende als hulpbron. Emotional Job Demands, Vitality and Opportunities

Nadere informatie

Digital municipal services for entrepreneurs

Digital municipal services for entrepreneurs Digital municipal services for entrepreneurs Smart Cities Meeting Amsterdam October 20th 2009 Business Contact Centres Project frame Mystery Shopper Research 2006: Assessment services and information for

Nadere informatie

Overview of the presentation

Overview of the presentation 1 Intercultural mediation in health care in the EU: theory and practice Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 2 Overview of the presentation 1. Policy issues 2. Why do we need medical

Nadere informatie

Van Wens naar Indicatie?!

Van Wens naar Indicatie?! Van Wens naar Indicatie?! Projectverslag over de Wmo-indicering van woonvoorzieningen én de behoefte aan hulpmiddelen en/of woningaanpassingen van cliënten met dementie in de thuissituatie en hun mantelzorger(s)

Nadere informatie

De social impacts van de sluiting van de bauxietmijn te Coermotibo. Naam: van Cooten, Telina Paramaribo, 21 september 2009

De social impacts van de sluiting van de bauxietmijn te Coermotibo. Naam: van Cooten, Telina Paramaribo, 21 september 2009 De social impacts van de sluiting van de bauxietmijn te Coermotibo Naam: van Cooten, Telina Paramaribo, 21 september 2009 Environmental and Social Assessment Stakeholder Engagement EIA Fishing Biodiversity

Nadere informatie

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior Martin. W. van Duijn Student: 838797266 Eerste begeleider:

Nadere informatie

Themasessie vluchtelingen. Frans van Hoek Marieke Hanekamp

Themasessie vluchtelingen. Frans van Hoek Marieke Hanekamp Themasessie vluchtelingen Frans van Hoek Marieke Hanekamp Wat in deze sessie? Strategisch Kader Terugkoppeling sessie in Brussel Brainstormen in subgroepen Strategisch Kader EU-beleid en doelstellingen

Nadere informatie

Talentmanagement in tijden van crisis

Talentmanagement in tijden van crisis Talentmanagement in tijden van crisis Drs. Bas Puts Page 1 Copyright Siemens 2009. All rights reserved Mission: Achieving the perfect fit Organisatie Finance Sales Customer Engineering Project management

Nadere informatie

Relationele Databases 2002/2003

Relationele Databases 2002/2003 1 Relationele Databases 2002/2003 Hoorcollege 4 8 mei 2003 Jaap Kamps & Maarten de Rijke April Juli 2003 Plan voor Vandaag Praktische dingen 3.1, 3.2, 3.3, 3.4, 3.5. SQL Aantekeningen 2 Tabellen. Theorie

Nadere informatie

Houdt u er alstublieft rekening mee dat het 5 werkdagen kan duren voordat uw taalniveau beoordeeld is.

Houdt u er alstublieft rekening mee dat het 5 werkdagen kan duren voordat uw taalniveau beoordeeld is. - Instructie Deze toets heeft als doel uw taalniveau te bepalen. Om een realistisch beeld te krijgen van uw niveau,vragen we u niet langer dan één uur te besteden aan de toets. De toets bestaat uit twee

Nadere informatie

Relationele Databases 2002/2003

Relationele Databases 2002/2003 Relationele Databases 2002/2003 Hoorcollege 4 8 mei 2003 Jaap Kamps & Maarten de Rijke April Juli 2003 1 Plan voor Vandaag Praktische dingen Huiswerk 3.1, 3.2, 3.3, 3.4, 3.5. SQL Aantekeningen 2 Tabellen.

Nadere informatie

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 QUICK GUIDE C Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 Version 0.9 (June 2014) Per May 2014 OB10 has changed its name to Tungsten Network

Nadere informatie

Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen

Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen Positive, Negative and Depressive Subclinical Psychotic

Nadere informatie

Internationaliseren van leeruitkomsten: vier voorbeelden uit de praktijk. Jos Beelen Utrecht, 5 februari 2015

Internationaliseren van leeruitkomsten: vier voorbeelden uit de praktijk. Jos Beelen Utrecht, 5 februari 2015 Internationaliseren van leeruitkomsten: vier voorbeelden uit de praktijk Jos Beelen Utrecht, 5 februari 2015 Case 1: add on Universiteit van Tilburg Link Class Collaborative Online International Learning

Nadere informatie

LinkedIn Profiles and personality

LinkedIn Profiles and personality LinkedInprofielen en Persoonlijkheid LinkedIn Profiles and personality Lonneke Akkerman Open Universiteit Naam student: Lonneke Akkerman Studentnummer: 850455126 Cursusnaam en code: S57337 Empirisch afstudeeronderzoek:

Nadere informatie

Out of the box Over de grenzen. SIETAR Nederland Seminar. 14 juni 2014 INGE HEETVELT 23-06- 14. SIETAR Nederland - Out of the Box

Out of the box Over de grenzen. SIETAR Nederland Seminar. 14 juni 2014 INGE HEETVELT 23-06- 14. SIETAR Nederland - Out of the Box Out of the box Over de grenzen SIETAR Nederland Seminar 14 juni 2014 INGE HEETVELT o De wereld stuitert en beweegt o De schijnzekerheid van cijfers o Het optimisme in Afrika o Ondernemers met lef & hart

Nadere informatie

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant Vragenlijst in te vullen en op te sturen voor de meeloopochtend, KABK afdeling fotografie Questionnaire to be filled in and send in before the introduction morning, KABK department of Photography Stuur

Nadere informatie

Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women. Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere

Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women. Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere vrouwen: Onderzoek naar de relatie tussen angst, depressieve

Nadere informatie

Pesten op het werk en de invloed van Sociale Steun op Gezondheid en Verzuim.

Pesten op het werk en de invloed van Sociale Steun op Gezondheid en Verzuim. Pesten op het werk en de invloed van Sociale Steun op Gezondheid en Verzuim. Bullying at work and the impact of Social Support on Health and Absenteeism. Rieneke Dingemans April 2008 Scriptiebegeleider:

Nadere informatie

Inhoudsopgave Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd.

Inhoudsopgave Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Validatie van het EHF meetinstrument tijdens de Jonge Volwassenheid en meer specifiek in relatie tot ADHD Validation of the EHF assessment instrument during Emerging Adulthood, and more specific in relation

Nadere informatie

Update Empowermentproject Awasi Kenia september 2013

Update Empowermentproject Awasi Kenia september 2013 Update Empowermentproject Kenia september 2013 Het Empowerment-project in Kenia van de Rotaryclub Rhenen-Veendaal begint aan de derde fase: een derde en laatste bezoek, met een Empowerment workshop voor

Nadere informatie

Stress en Psychose 59 Noord. Stress and Psychosis 59 North. A.N.M. Busch

Stress en Psychose 59 Noord. Stress and Psychosis 59 North. A.N.M. Busch Stress en Psychose 59 Noord Stress and Psychosis 59 North A.N.M. Busch Prevalentie van Subklinische Psychotische Symptomen en de Associatie Met Stress en Sekse bij Noorse Psychologie Studenten Prevalence

Nadere informatie

Informatiefolder. Het afschaffen van kinderbijschrijvingen in paspoorten en andere reisdocumenten met ingang van 26 juni 2012

Informatiefolder. Het afschaffen van kinderbijschrijvingen in paspoorten en andere reisdocumenten met ingang van 26 juni 2012 Informatiefolder Het afschaffen van kinderbijschrijvingen in paspoorten en andere reisdocumenten met ingang van 26 juni 2012 Kinderbijschrijvingen worden afgeschaft Met ingang van 26 juni 2012 kunnen kinderen

Nadere informatie

Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing. Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet.

Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing. Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet. Expert at a distance Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet.nl Working together for education

Nadere informatie

Nieuwsbrief NRGD. Editie 11 Newsletter NRGD. Edition 11. pagina 1 van 5. http://nieuwsbrieven.nrgd.nl/newsletter/email/47

Nieuwsbrief NRGD. Editie 11 Newsletter NRGD. Edition 11. pagina 1 van 5. http://nieuwsbrieven.nrgd.nl/newsletter/email/47 pagina 1 van 5 Kunt u deze nieuwsbrief niet goed lezen? Bekijk dan de online versie Nieuwsbrief NRGD Editie 11 Newsletter NRGD Edition 11 17 MAART 2010 Het register is nu opengesteld! Het Nederlands Register

Nadere informatie

De Effecten van Informeel Werkplekleren op Duurzame Inzetbaarheid in de Nederlandse. Maakindustrie

De Effecten van Informeel Werkplekleren op Duurzame Inzetbaarheid in de Nederlandse. Maakindustrie De Effecten van Informeel Werkplekleren op Duurzame Inzetbaarheid in de Nederlandse Maakindustrie The effects of Informal Workplace Learning on Employability in the Dutch manufacturing sector Jochem H.

Nadere informatie

Running head: BREAKFAST, CONSCIENTIOUSNESS AND MENTAL HEALTH 1. The Role of Breakfast Diversity and Conscientiousness in Depression and Anxiety

Running head: BREAKFAST, CONSCIENTIOUSNESS AND MENTAL HEALTH 1. The Role of Breakfast Diversity and Conscientiousness in Depression and Anxiety Running head: BREAKFAST, CONSCIENTIOUSNESS AND MENTAL HEALTH 1 The Role of Breakfast Diversity and Conscientiousness in Depression and Anxiety De Rol van Gevarieerd Ontbijten en Consciëntieusheid in Angst

Nadere informatie

Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen. bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar

Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen. bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar Gender Differences in Crying Frequency and Psychosocial Problems in Schoolgoing Children aged 6

Nadere informatie

Work to Work mediation

Work to Work mediation Work to Work mediation Mobility Centre Automotive Theo Keulen 19-9-2008 Policy Context Flexibility,mobility and sustainable employability are key words in modern labour market policy Work to work arrangements

Nadere informatie

Fidelity of a Strengths-based method for Homeless Youth

Fidelity of a Strengths-based method for Homeless Youth Fidelity of a Strengths-based method for Homeless Youth Manon krabbenborg, Sandra Boersma, Marielle Beijersbergen & Judith Wolf s.boersma@elg.umcn.nl Homeless youth in the Netherlands Latest estimate:

Nadere informatie

Van Commissionaire naar LRD?

Van Commissionaire naar LRD? Van Commissionaire naar LRD? Internationale jurisprudentie en bewegingen in het OESO commentaar over het begrip vaste inrichting (Quo Vadis?) Mirko Marinc, Michiel Bijloo, Jan Willem Gerritsen Agenda Introductie

Nadere informatie

Depressieve Klachten bij Adolescenten: Risicofactoren op School en de Invloed. van Geslacht, Coping, Opleiding en Sport

Depressieve Klachten bij Adolescenten: Risicofactoren op School en de Invloed. van Geslacht, Coping, Opleiding en Sport Depressieve Klachten bij Adolescenten: Risicofactoren op School en de Invloed van Geslacht, Coping, Opleiding en Sport Depressive Complaints in Adolescents: Risk Factors at School and the Influence of

Nadere informatie

From Padua to Groningen

From Padua to Groningen From Padua to Groningen The effects of the CercleS Seminar in Padua in 2009 on writing Nederlands in gang (0-A2) Berna de Boer Benvenuti a tutti! Contents I. State of affairs in September 2009 II. The

Nadere informatie

Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher

Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher Consultant Education Sick Pupils Educational Service Centre University Medical Centre The Netherlands

Nadere informatie

De Relatie tussen Momentaan Affect en Seksueel Verlangen; de Modererende Rol van de Aanwezigheid van de Partner

De Relatie tussen Momentaan Affect en Seksueel Verlangen; de Modererende Rol van de Aanwezigheid van de Partner De Relatie tussen Momentaan Affect en Seksueel Verlangen; de Modererende Rol van de Aanwezigheid van de Partner The association between momentary affect and sexual desire: The moderating role of partner

Nadere informatie

TRACTATENBLAD VAN HET. JAARGANG 1989 Nr. 96

TRACTATENBLAD VAN HET. JAARGANG 1989 Nr. 96 53 (1970) Nr. 5 TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN JAARGANG 1989 Nr. 96 A. TITEL Overeenkomst tussen het Koninkrijk der Nederlanden en de Republiek Finland betreffende het internationale

Nadere informatie

Steeds minder startersleningen beschikbaar

Steeds minder startersleningen beschikbaar RAPPORT Starterslening in Nederland Steeds minder startersleningen beschikbaar Uitgevoerd in opdracht van www.starteasy.nl INHOUD Starterslening in Nederland Steeds minder startersleningen beschikbaar

Nadere informatie

Pro Dual Improving through Benchmarking. Leonardo da Vinci/Partnerships 2008-2010

Pro Dual Improving through Benchmarking. Leonardo da Vinci/Partnerships 2008-2010 Pro Dual Improving through Benchmarking Leonardo da Vinci/Partnerships 2008-2010 Partners Germany: Stadt München/City of Munich Education Department - Vocational Schools and Further Education Industrie-

Nadere informatie

Rethinking leadership and middle management

Rethinking leadership and middle management Rethinking leadership and middle management 17 October 2013 Prof. dr. Jesse Segers The Future Leadership Initiative @Segersjesse challenging thoughts about leadership. Ego-dominant ( macht ) Rationeel

Nadere informatie

Exchange of best practices for transfer of innovation of GEO VET education to meet changing labour market needs in Europe following EU GEO policies

Exchange of best practices for transfer of innovation of GEO VET education to meet changing labour market needs in Europe following EU GEO policies Exchange of best practices for transfer of innovation of GEO VET education to meet 2013-1-NL1-LEO05-12278 1 (2013-1-NL1- LEO05-12278) Project Information Title: Project Number: Project Type: Year: 2013

Nadere informatie

De Effectiviteit van een Mindfulness-gebaseerde Lichaamsscan: een. Vergelijking met Rusten in Liggende Positie

De Effectiviteit van een Mindfulness-gebaseerde Lichaamsscan: een. Vergelijking met Rusten in Liggende Positie De Effectiviteit van een Mindfulness-gebaseerde Lichaamsscan: een Vergelijking met Rusten in Liggende Positie The Effectiveness of a Mindfulness-based Body Scan: a Comparison with Quiet Rest in the Supine

Nadere informatie

Examenreglement Opleidingen/ Examination Regulations

Examenreglement Opleidingen/ Examination Regulations Examenreglement Opleidingen/ Examination Regulations Wilde Wijze Vrouw, Klara Adalena August 2015 For English translation of our Examination rules, please scroll down. Please note that the Dutch version

Nadere informatie

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden Laatst bijgewerkt op 25 november 2008 Nederlandse samenvatting door TIER op 5 juli 2011 Onderwijsondersteunende

Nadere informatie

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One For Examination from 2015 SPECIMEN ROLE PLAY Approx.

Nadere informatie

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond.

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond. Opgaven in Nederlands. Alle opgaven hebben gelijk gewicht. Opgave 1 Gegeven is een kasstroom x = (x 0, x 1,, x n ). Veronderstel dat de contante waarde van deze kasstroom gegeven wordt door P. De bijbehorende

Nadere informatie

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept 7 juni 2012 KNX Professionals bijeenkomst Nieuwegein Annemieke van Dorland KNX trainingscentrum ABB Ede (in collaboration with KNX Association) 12/06/12 Folie 1 ETS

Nadere informatie

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education *0535502859* DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2010 No Additional

Nadere informatie

Verschillen in Interventiegedrag tussen Arbeids- en Organisatiepsycholoog-mediators en Jurist-mediators

Verschillen in Interventiegedrag tussen Arbeids- en Organisatiepsycholoog-mediators en Jurist-mediators Verschillen in Interventiegedrag tussen Arbeids- en Organisatiepsycholoog-mediators en Jurist-mediators Differences in Behavior Interventions between Work and Organisational Psychologist-mediators and

Nadere informatie

The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages

The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages 22/03/2013 Housing market in crisis House prices down Number of transactions

Nadere informatie

Workshop 3. Digitale inclusie. E-inclusion. Rondetafel De Digitale Agenda voor Europa. Brussel, 11.10.2011

Workshop 3. Digitale inclusie. E-inclusion. Rondetafel De Digitale Agenda voor Europa. Brussel, 11.10.2011 Workshop 3 Digitale inclusie Rondetafel De Digitale Agenda voor Europa Brussel, 11.10.2011 2 E-inclusion e-inclusie (of digitale inclusie) verwijst naar alle beleidslijneninitiatieven die een inclusieve

Nadere informatie

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education *7261263430* DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2011 No Additional

Nadere informatie

De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij. Verslaafde Patiënten met PTSS

De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij. Verslaafde Patiënten met PTSS Persoonskenmerken en ervaren lijden bij verslaving en PTSS 1 De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij Verslaafde Patiënten met PTSS The Relationship between Personality Traits and Suffering

Nadere informatie

Interaction Design for the Semantic Web

Interaction Design for the Semantic Web Interaction Design for the Semantic Web Lynda Hardman http://www.cwi.nl/~lynda/courses/usi08/ CWI, Semantic Media Interfaces Presentation of Google results: text 2 1 Presentation of Google results: image

Nadere informatie

De Modererende Invloed van Sociale Steun op de Relatie tussen Pesten op het Werk. en Lichamelijke Gezondheidsklachten

De Modererende Invloed van Sociale Steun op de Relatie tussen Pesten op het Werk. en Lichamelijke Gezondheidsklachten De Modererende Invloed van Sociale Steun op de Relatie tussen Pesten op het Werk en Lichamelijke Gezondheidsklachten The Moderating Influence of Social Support on the Relationship between Mobbing at Work

Nadere informatie

Effectieve Communicatie

Effectieve Communicatie Effectieve Communicatie Coachen een veelzijdig vak Groningen, 30 september 2011 MARTIJN DOELEN Basiselementen communicatie en vaardigheden Communicatie filosofie Johan Cruyff Institute for Sport Studies

Nadere informatie

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN Mieke Audenaert 2010-2011 1 HISTORY The HRM department or manager was born

Nadere informatie