VRAAGSTURING IN EEN GEVARIEERDE

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "VRAAGSTURING IN EEN GEVARIEERDE"

Transcriptie

1 ---. Prof. dr. J. van Mens-Verhuist is als bijzonder hoogleraar Vrouwengezondheidszorg verbonden aan de Universiteit voor Huanistiek en aan de Nederlandse Onderzoekschool Vrouwenstudies, beide te Utrecht. Daarnaast is zij edewerkster van de capaciteitsgroep Gezondheidspsychologie van Universiteit Utrecht. E-ail: Geaccepteerd januari DIVERSITEIT ALS SLEUTEL TOT JANNEKE VAN MENS- VRAAGSTURING IN EEN GEVARIEERDE VERHULST SAMENLEVING cr Over denkkader, handelingsprincipe en copetentie Vl - < De kanteling van aanbod- naar vraagsturing vergt van voorbaat uniforiteit veronderstelt, aar wel helpt de zorg- en welzijnspraktijken nieuwe oplossingen voor een ogevingsvariatie terug te brengen tot overzienbare z :;; oud problee: hoe de vragen van een steeds gevarieer- beslissingsprobleen en recht te doen aan de individu- Vl der wordende saenleving te hanteren? Voorheen lukte ele cliënt..::: c: dat vrij behoorlijk door het aanbod af te steen op Zowel kader als handelingsrepertoire oet zo robuust een of enkele fictieve standaard ensen (Van Houten, ogelijk zijn; dat wil zeggen geschikt o een veelheid ). Verschillen bleven zo buiten het blikveld. Als dat aan verschillen te signaleren en begrijpen respectievelijk niet eer lukte, gebeurde als het ware het tegendeel: te hanteren - liefst op eerdere aggregatieniveaus. ze werden erkend aar ook verabsoluteerd en gefora- Daarnaast oeten ze passen bij het idee van zelfsturing Cl liseerd in aparte voorzieningen; daarbinnen werd dan door cliënten en is het prettig als ze zo in ogelijk VI weer hoogeniteit verondersteld. gebonden zijn aan één bepaalde interventiecontext. z Vraaggericht werken aakt dat en de heterogeniteit In dit verband zijn de ontwikkelingen die zich in de niet langer kan ontkennen of bagatelliseren, aar vrouwenhulpverlening hebben voorgedaan interessant. anieren oet vinden o tegeoet te koen aan de Deze beweging heeft zich al vanaf de jaren zeventig van verschillen tussen cliënten, in hun probleen en inter- de vorige eeuw toegelegd op het 'honoreren' van één < ventiebehoeftes aar ook in hun wensen voor bejege- specifiek verschil, naelijk sekse. Daartoe zijn toen ning en aatschappelijke participatie. onder andere nieuwe referentiekaders en ethodieken Vooralsnog heeft vraagsturing vooral in verdere verfij- ontwikkeld. Geleidelijk aan is echter het besef gegroeid ningen van het aanbod geresulteerd, aar in essentie dat onder de noeers 'vrouwen' (en 'annen') nog VI vergt het van professionals dat zij ethodisch en inhou- andere relevante verschillen schuil gingen, die evenzeer delijk soepel kunnen inspelen op de variatie die zich aandacht en recht op gelijke behandeling verdienden: i aandient en dat zij de hulpverlening als een wederzijds et nae seksuele voorkeur, leeftijd, klasse en etniciteit. 5 (in plaats van eenzijdig) leerproces tegeoet treden. Hét sleutelwoord o aan te geven dat en oog had Uitbreiding van het aanbod et extra prograa's voor voor deze veelheid aan biopsychosocioculturele verschil- I specifieke doelgroepen is dus niet toereikend voor het len en ook bereid was daar in de interventiepraktijk realiseren van vraaggestuurde zorg (Baart, 2002; Van rekening ee te houden, werd 'diversiteit' (Van Mensder Laan, 2002). Naast nieuwe handelingsprincipes is er Verhuist, 1996; 1997; 2001). ook een ander denkkader nodig: een kader dat niet bij In wisselwerking et vrouwenstudies en etnische studies z

2 ,, is er rond 'diversiteit' een debat op gang gekoen hoe Daarin worden de verschillen eendiensionaal gedefigenoede verschillen oeten worden geïnterpreteerd nieerd: sekse als een horonaal of anatoisch kenerk; en ook hoe de relaties tussen de verschillen oeten etniciteit als een kwestie van afstaing en huidskleur; worden geconceptualiseerd. Tevens is er, eigenlijk nog leeftijd als bepaald door geboortedatu; seksuele voorvoordat het debat op gang was, al een diversiteitsprinci- keur en gezondheidstoestand als biologische fenoenen pe voor het handelen geforuleerd. Daarbij doel ik niet - die 'natuurlijk' gepaard gaan et aatschappelijke op wat zich onder de noeer 'diversiteit' in politieke en beleidskringen afspeelt (gelijke kansen, positieve actie, bestrijden van discriinatie) en waarin diversiteit een consequenties; klasse als een puur sociaal-econoisch en religie als een puur cultureel fenoeen. Ook worden de verschillen als discrete categorieën voorgesteld, waar- waarde op zich lijkt te zijn geworden (Verhaar, 2001). bij er één (de eerste) de nor vertegenwoordigt: je bent Mij gaat het o handelingsvoorschriften de directe interactie tussen professionals en cliënten en de specifieke eisen die dat stelt aan professionele copetentie. In dit artikel beschrijf ik de voorlopige uitkosten van deze ontwikkelingen en constateer ik dat die op zich robuust genoeg zijn voor wijdere toepassing, aar dat an of vrouw, autochtoon of allochtoon, jong of oud, hetero of hoo, enzovoorts. Daarnaast gaan ze door voor statisch - nauwelijks gevoelig voor historische of t geografische variatie - en objectief vaststel baar. De interplexe versie is weergegeven in de rechterrij. r Hierin worden dezelfde verschillen 'gelaagd' opgevat: het eancipatorisch potentieel daarbij wel gevaar loopt. als verschijnselen et een persoonlijke, sociale en cultu- I I : rele diensie naast de biologische. Uitgangspunten zijn j : DEN KEN 0 VER D I VER 5 I TEl T continuïteit en dynaiek; dat wil zeggen dat en de I ; verschillen voorstelt als posities die ensen inneen op '/ : Diversiteit zoals hier door ij bedoeld, gaat over aat- : schappelijk relevante verschillen die (vanwege hun continua - van vrouwelijk- en annelijkheid, 'zwart-' of 'witheid', enzovoorts. De verschillen - of beter de ver- ; : biologische of aatschappelijke verankering) relatief schilcategorieën - worden beschouwd als uitkosten l : onveranderlijk worden geacht: sekse, etniciteit, leeftijd, van de interacties tussen langlopende biologische, socia- l I ; seksuele voorkeur, validiteit, klass en levensbeschou- : wing. Twee kwesties zijn hier aan de orde: hoe kan het ; ontstaan en blijven bestaan van die verschillen worden begrepen en hoe oet hun cobinatie worden gezien? Platte en interplexe diversiteit Over het ontstaan en voortbestaan van genoede ver- le, culturele en persoonlijke processen, waarvan de onderlinge relevantie varieert naar tijd en plaats. De interplexe versie ipliceert een constructivistische visie, dat wil zeggen dat fysieke of aatschappelijke verschillen (en overeenkosten) niet worden gezien als! 1 iets wat er 'van nature' is, aar als het resultaat van het ; onderscheidat ieand - of wij et zijn allen - aken j geaakt hebben en blijven aken. In dit proces van., schillen bestaan uiteenlopende ideeën die in schea 1 'articulatie' wordt voortdurend onderhandeld over welke 1 zijn gescheatiseerd in een platte en een interplexe1 versie. Ze oeten gelezen worden als extreen waartussen zich in de praktijk van het alledaagse en weten- kenerken bepalend zijn voor overeenkost of verschil, in- of uitsluiting. In box 1 is bij wijze van illustratie de, interplexe diversiteitsbenadering van sekse geconcreti- ;.. schappelijke denken allerlei tussenvoren voordoen. seerd. j De linkerrij in het schea representeert de platte versie. Schea 1 Een platte en een interplexe benadering van verschillen - 1 j Î Î i I r t i Plat Interplex Eendiensionaal - Meerdiensionaal Dichotoo - Continu Statisch - Dynaisch Ob;ectief gegeven - Geconstrueerdoor persoon zelf en anderen

3 r -, Box 1 De interplexe benadering van sekseverschillen I O de culturele en sociale aspecten te onderscheiden van de biologische wordt in geval van sekse dikwijls een apart woord gebruikt, naelijk gender. Gebruikelijk is gender in ten inste drie lagen uiteen te leggen: een sociaal-culturele (ofwel sybolische) die de opvattingen over annelijkheid en vrouwelijkheid ovat; een sociaal-structurele die de arbeidsdeling tussen annen en vrouwen betreft; en als derde een persoonlijke laag van gendergerelateerde cognities, gevoelens en gedragingen (Tonkens, 1998). Daarnaast wordt de dynaiek zowel tussen als binnen de genoede lagen belicht. Tussen, want de opvatting is dat gendergedrag totstandkot onder invloed van de culturele ogeving en sociale arrangeenten waarin we opgroeien (door internalisatie, identificatie en socialisatie) en dat dit gedrag die arrangeenten en cultuur ook instandhoudt. Binnen: want iedere laag kent ook een eigen dynaiek, die als het ware kan inbreken op de onderlinge wisselwerking. Dat kunnen technologische ontwikkelingen zijn, zoals betere anticonceptieiddelen; of cultureel-structurele ontwikkelingen zoals hoger onderwijs voor velen. Er kunnen zich dus in de loop der tijd verschuivingen voordoen, bijvoorbeeld in de betekenisgeving aan de lichaelijke ervaringen, die zich op uiteenlopende anieren consolideren in de leefstijl en zelfopvattingen van vrouwen en annen en zich sos ook 2 7 vertalen in breder gedeelde bestaansvisies en cultureel-structurele veranderingen (denk aan de verschuiving van.=kostwinnersgezin naar anderhalfverdieners odel). [ z Mannelijk- en vrouwelijkheid worden niet als wederzijds uitsluitend beschouwd. Veronderstelling is dat er voor '" individuele vrouwen en annen keuzen ogelijk zijn op een continuü van eer en inder vrouwelijkheid, aar ook op een continuü van eer en inder annelijkheid. Met die keuzen 'construeren' vrouwen en S annen hun persoonlijk leven. Gender is daaree niet iets wat je 'hebt', aar wat je 'doet'. Eigenlijk leven we alleaal op een soort dabord ('atrix' zeggen de Engelsen) van annelijk- en vrouwelijkheid en oeten we '" "'.- ons steeds weer beraden op de positie die we daarop inneen, respectievelijk willen inneen..:: De articulatie van verschillen en overeenkosten -l "'-'- J:.- C-I.-0 vindt 2000). Anders gezegd: en heeft geen bij voorbaat ; onverijdelijk plaats in een krachtenveld van achts- vaststaande etniciteit aar krijgt of zoekt er een, ergens ongelijkheden. Er kleeft naelijk aan iedere sociale op het continuü van ogelijkheden. Daarbij is etnici- " '" ordening een - eer of inder heielijke - hiërarchie teit dus niet alleen een kenerk van allochtonen, aar van waardering. In het algeeen is er een lagere waar- van alle ensen. Ook autochtonen hebben een etnici- dering en daaree een grotere kans op uitsluiting en teit. achterstelling voor wie deel uitaken van de allochtone, In veel interventiepraktijken baseert en zich echter op vrouwelijke, oude, zieke en/of lager opgeleide groepen een plattere versie van etniciteit: één waarin de nadruk dan voor wie horen tot de autochtone, annelijke, ligt op een allochtone inderheid en haar talige en < jonge of iddelbare, gezonde en/of hoger opgeleide culturele verschillen et de autochtone eerderheid. bevolking. Ook indirect houdt de hiërarchisering van Geprobeerd wordt die verschillen te overbruggen et ::: verschillen bestaande articulaties in stand odat deze tolken en et voorschriften op het gebied van (et wordt geïnternaliseerd en zich vastzet in het zelfbeeld nae analoge) counicatie, aar tegelijkertijd blijven :: en zelfvertrouwen van ensen. de conventies en regels van autochtone kant aatge- vend: het 'andere' wordt naar de privé-sfeer verwezen. In de interplexe versie verschijnt etniciteit, net zoals Voor verschillen tussen allochtonen onderling (bijvoor- sekse, als een uitvinding ofwel constructie: een pera- beeld qua sekse of seksuele voorkeur) bestaat weinig of nent proces, waarin de verschillen en geeenschappe- geen aandacht. I lijkheden in lichaelijk, gedragsatig, sociaal en cultureel vlak steeds opnieuw worden afgebakend, bestreden en verlegd. Het is zowel een proces van uitgevonden worden als van zelfuitvinding (pattynaa en Verboo, Vergelijken we de platte en de interplexe benadering qua robuustheid, dan is het duidelijk dat de tweede superieur is. Dit kot doordat zij eer verschillen kan SOCIALE INTERVENTIE 'i

4 w ovatten dankzij de differentiatie in lagen en de grada- ties van verschil en doordat ze ruite laat voor (toe- kostige) verschuivingen in verschillen en overeenko- sten. Bovendien biedt ze inzicht in de wijze waarop ver- schillen en overeenkosten niet alleen op het individu- lijkt het in dit verband gepaster een ruitelijke beeldele aar ook op het bovenpersoonlijke niveau worden geconstitueerd. Stapel odel en intersectioneel odel Hoe over de cobinaties van verschillen oeten wor- den gedacht, is op uiteenlopende wijze getheoretiseerd. Ruwweg laten zich een stapelodel en een intersectio- neel odel onderscheiden. Het stapel odel vloeit in of eer voort uit de platte benadering van diversiteit: ensen verschijnen als een wordt duidelijk dat ensen zich et hun verwevenheid van sociale positioneringen in eer of indere ate kunnen onderscheiden of juist identificeren et anderen - innerlijk aar ook qua sociale representatie. Overigens spraak te gebruiken en te spreken van doeinen of werelden van verschil die elkaar kruisen, dan van differentielijnen. De robuustheid van het ISIP-kader optelso van verschillen, waarbij het regelatig notie van zelfsturing. Het intersectionele én interplexe (ISIP-)kader uit de voorgaande alinea is robuuster dan het stapelodel, zowel in het begrijpen van verschillen en de schakerin- gen daarin als qua aantal aggregatieniveaus dat het bestrijkt en de wijze waarop het zich verdraagt et de gebeurt dat het ene verschil het andere wegdrukt. Wie Het kader brengt ten eerste een peranent proces van ;;.. chronisch ziek is, wordt niet eer 'h/erkend' als vrouw, identiteitsforatie en zelfverandering in beeld - zowel an en/of allochtoon, bijvoorbeeld. In de hulpverlening, op persoonlijk als op groepsniveau. Daaree is het u gericht als zij is op probleen en kwetsbaarheden, ver- ogelijk ook de spanningen en strijdigheden die zich in ;, dwijnt daardoor geakkelijk uit het zicht welke verschil- het proces van identiteitsconstructie voordoen te signa- len een bron van kracht voren (Halsea en Jacobs, Ieren en te begrijpen. Bijvoorbeeld als het 'baas over 2002). Probleatisch is ook dat er in dit odel alleen eigen lijf en leven'-ideaal van het ene doein botst et ( nog aar wordt gedacht in teren van verschillen en er het verbod op abortus of op 'lesbisch verlangen' dat in geen oog eer is voor overeenkosten. het andere doein van kracht is. Het geeft aansluiting Aannae achter het intersectionele odel - in Neder- op de theorievoring over 'de ander' in jezelf. land ook wel aangeduid als het kruispuntdenken - is dat Ten tweede verheldert het kader hoe ensen in soide continua van verschil (ook wel als 'assen' aangeduid) ge doeinen in een achtergestelde positie kunnen verelkaar geli;kti;dig en in wisselwerking op allerlei anie- ren doorsnijden. (De etafoor van het ikadospel kan eer bevoorrechte positie inneen. Dit leidt tot nuanhier enig houvast bieden). Zogenaad zuivere catego- rieën koen dus niet voor: sekse/gender wordt bijvoor- beeld altijd 'betekend' door klasse en leeftijd en etnici- teit krijgt altijd een invulling die ook et sekse/gender en klasse saenhangt. Mensen variëren in de posities die ze op dergelijke differentielijnen toegewezen krijgen, zo- wel ten opzichte van elkaar als in de loop van hun leven (Lutz, 2002; Wekker, 2001 a; Wekker en Lutz, 2001). Opvallend is dat in allebei de odellen de notie ontbreekt dat ensen ook zelf actief sociale posities in ne- en en daarover onderhandelen. Proberen we het idee worden ingedeeld in categorieën die niet in overeenvan zelfsturing in te bouwen, dan zou dat in het stapel- odel hooguit betekenen dat ensen zelf eebepalèn welke categorieën van verschil worden betrokken in de geseksualiseerd of tot een coing out worden gedwonso die anderen voor hen aken. In het intersectionele odel daarentegen kan een veel- ovattender idee van zelfsturing worden opgenoen door het te verbinden et de interplexe benadering. Zo keren terwijl ze tegelijkertijd in andere doeinen een cering van beelden als zouden alle vrouwen onderdrukt zijn en alle allochtone vrouwen zelfs in dubbel opzicht. Een ogelijk bevoorrechte positie qua opleiding, leeftijd of inkoen laat dan de andere kanten van hun verhaal zien. Ook de vereende doinante en geprivilegieerde positie van annen wordt gerelativeerd: er kan iers tegelijkertijd sprake zijn van achterstand(en) door lage opleiding, slechte gezondheid of dergelijke. Ten derde doet het kader ons beseffen dat ensen door anderen (waaronder professionals en instellingen) sos steing zijn et hun zelfidentificatie. Zo kunnen ze bijvoorbeeld tegen hun wil worden geallochtoniseerd, gen. Dit inzicht onderstreept de noodzaak van een zorgvuldig(er) ogaan et zelfdefinities van cliënten. Ten vierde aakt dit kader bewust van wie er op bovenpersoonlijk niveau alleaal druk zijn et articule-

5 ,,, ner van verschilen en overenkosten en wie de es- beld etniciteit, sekse en seksuele vorkeur in hun et acht kunen ontploien op dit punt. Dit variert onderlinge dynaiek en hiërarchisering, warbij deze nav religieuze geenschapen tot overheden, van verwevenheid niet alen buiten ar ok binen de seitasinagronenothcola tot gezeligheidsverenigingen en interventie anwezig is en invloed uitoefent. nav zorginstanties tot patiëntenfederaties. Het stiulert O te weten wélke verschilen erkening behoeven, tot en nadere analyse van hoe die actoren elkar ver- kunen profesionals zich niet beperken tot hun eigen nekrets dan wel afzwaken et hun vertogen en strate- categoriseringen ar oeten ze ok de zelfdefiniëring ;nëeig en analyse die vor cliënten sos de ruite van hun cliënten navragen. En o recht te doen an de treëerc vor het gan vertelen en leven van hun eigen verschilen, is en intersectionele benadering an te.lahrev bevelen. Dat wil zegen dat systeatisch 'de andere po grond van deze arguenten ag worden geconclu- vrag' wordt gesteld (Matsuda, 191 in Lutz, 202). dred dat het 'SIP-kader geschikt is o de ansluiting Dat houdt bijvorbeld in dat en opvating als 'de nesut de gevarierde saenleving en vragesturde huidige hulpverleningsethoden zijn geschikter vor nekjitkarpeitnevretni opnieuw te dordenken. Enerzijds vrouwen dan vor anen' ok vanuit andere verschilsi het abstract genoeg o in uitenlopende praktijken perspectieven wordt bevragd, zoals 'vor welke rabkiurb te zijn, anderzijds is het concret genoeg o vrouwen en vor welke anen geldt dat eigenlijk; hoe 29 slanoiseforp te ondersteunen in de patronherkening zit het dan et etniciteit; en et klase?' en 'heft - eid zij vor hun interventies nodig heben. seksuele vorkeur ok relevantie?' (Weker, 201a). D IVE R SITE IT ALS H AN DEL I N G S - uitvoeren, neliw profesionals dit vorschrift nar behoren kunen dan zulen zij niet alen en analysekader P RIN C I P E vor diversiteit oeten heben en van het ene verschil- S feitcepsrep nar het andere oeten kunen schakelen, r; slaoz wel vaker gebeurt, was het diversiteitsprincipe al ar zich ok oeten bezinen op hun eigen 'kruispun- drelurofeg toen het theoretische kader nog oest ten' en de daran gekopelde ervaringen et privile- <. teh zich saenvaten in de vor van drie vorschriften ring (vorordelen incluis) en op de verhouding tusen 3 Iet op overenkosten te iden van de verschilen. hun cliënten en zichzelf en op grond darvan kunen neknedan over de eancipatorische functionaliteit van neazet vorden deze vorschriften als het ware en alerlei atregelen, ethoden en technieken, zoals 'lahrevneget' vor de verhalen binen de vrouwen- of bijvorbeld de vor- en nadelen van het inzeten van Z gninelrevpluhnetnagi warin estal én verschil cen- lotgenoten groepen en van zelfonthuling (dor profes- lart stond - en in of er werd gekoesterd. sionals). stehcs ik welke eisen het vorschrift inial stelt an 'Positieve benadering van verschilen' begint bij het ed copetentie van profesionals. achterwege laten van en negatieve benadering. Dat wil : negez dat verschilen op hun feitelijkheid worden gninekre van atschapelijke verschilen genoen en de ruite krijgen; Bart (202) noet dit teh vorschift 'erken de rol van atschapelijke ver- de ruite vor andachtigheid. Als zodanig kot het 'nelihcs berust op het inzicht dat de probleen die vorschrift overen et het uitgangspunt van het nesne ervaren, de hulpvragen die ze stelen, het an- IPIS-kader dat 'anders' niet bij vorbat inderwardig, I dob dat ze nodig heben en de bejegening die ze zich priitief, do of bosardig is, ar ogelijkerwijze ehcsirotsih context. Volgens het IPIS-kader gat het er goed of kwad zou zijn an het verschil - sud o rekening te houden et de invloed van bijvor- opgeschort. Hiere kan het proces van het buitenslui- ELAICOS INTERVENTIE wordt daro z <z ::; VI <:) VI VI'- nedrow geforerd. Als richtlijn vor het handelen lat giëring en achtersteling; op hun culturele prograe- :J: VI waaraan hulpverlenenden oeten voldoen: 'zelf' en 'ander'. < 1 erken de rol van atschapelijke verschilen; Ze oeten kunen specificeren wat de overenkosten ;' 2 benader de verschillen positief; en verschillen zijn (in horizontale en verticale zin) tussen C\ VI anreih gef ik van ieder vorschrift en nadere uitleg. jibrad leg ik en verbinding et het IPIS-kader en Positieve benadering van verschilen ;ft wensen, worden beïnvloed door hun socioculturelen interessant en leerzaa. Het orele oordeel - over wat

6 ". ten van 'anderen'2(in de zin van ieand of een collec- verschillen als het ware relativeert en daaree de 'onbetief) als anders, inderwaardig en schuldig, worden wuste' bevestiging van dichotoe categorieën (vrouwen doorbroken (Van Mens-Verhuist, 2002). en annen, allochtonen en autochtonen, enzovoorts) Een positieve benadering ipliceert echter eer, nae- tegengaat. Het helpt te voorkoen dat er een eenzijdilijk dat verschillen op hun positieve kanten worden ge gerichtheid op verschillen ontstaat, waardoor kansen bekeken; en blijft dus niet stilstaan bij kwetsbaarheden op gelijk(waardig)heid en sociale cohesie stelselatig aar zoekt naar (bronnen van) kracht. Als zodanig breekt het voorschrift in op de bestaande hiërarchie van grondslag ligt aan de verschillen waaree interventie- praktijken werken: welke hoedanigheden en aspecten van cliënten zijn eigenlijk vergeleken en et welke bedoelingen zijn de vergelijkingen geaakt? Als zodanig waardering en stiuleert het tot epowerent. Het draagt ertoe bij dat cliënten sterker worden (dat wil zeggen achtiger én krachtiger), zowel individueel als collectief. Op sociaal en cultureel niveau in praktijk zouden afneen. Verder stiuleert het voorschriftot een kritische bevraging van de oordeelsvoring die ten gebracht, kan het verschuivingen in de aatschappelijke kan het de opaat zijn voor een discussie over het straachtsverhoudingen bewerkstelligen ten gunste van tegisch nut en eventueel de orele iplicaties van de wie qua vertogen, rechten en kansen zijn achtergesteld vergelijkingsprocessen en hun uitkosten. 0 (Jacobs, 2001; 2002; Pease, 2002). 'Letten op overeenkosten' heeft overigens niet alleen Voor het positief benaderen van verschillen hebben pro- S fessionals zowel vaardigheden op het gebied van epo- werent en dialoog nodig als noratieve reflectie. Ze w oeten naelijk individuel en sociaal-culturele, ate-.;. riële en iateriële bronnen van verandering kunnen z obiliseren. Tegelijkertijd oeten ze erop bedacht zijn betrekking op het vergelijken van cliënten onderling aar ook op het vergelijken van cliënten et professio- nals: welke siilariteit is bijvoorbeeld gewenst in de relatie tussen hulpverlenenden cliënt (qua gender, leeftijd, etniciteit of dergelijke)? Dit voorschift ondergraaft de traditionele aar in zeker z dat ook ideeën over kracht en acht aan een sociaal- opzicht isleidende tegenstelling tussen 'verschil en, 0(! culturele context zijn gebonden en dat ze daarover niet gelijkheid' waarbij 'gelijkheid' werd aangezien voor de zelden de dialoog zullen oeten aangaan, et cliënten oreel goede pool - et de positieve connotaties van en/of hun zaakwaarneers aar ook et collega's. noraal en gelijkwaardig. Bijgevolg verscheen 'verschil' In geval van cliënten doet zich dan dikwijls een situatie als de inderwaardige pool die voor iets afwijkends en voor waarin de gesprekspartner op achterstand staat - qua verogens, hulpbronnen en sociale positionering als 'ander'. Daaro oeten professionals verstand hebben van het voeren van een dialoog onder condities van ongelijkwaardigheid. Verder oeten professionals kritisch kunnen ogaan et hun aandeel in de constructie van sociale categorieën en het proces van 'anderen', et nae hun voor- vertegenwoordigen (zoals bijvoorbeeld in de identitei- tenpolitiek van 'wij vrouwen' of 'wij ZMV-vrouwen'4 gebeurt). onderstellingen en noreringen.3 Ook oeten ze een onderscheid weten te aken tussen verschillen die wel of niet een positieve benadering verdienen. Schilder Vanuit het IPIS-kader laat dit derde voorschrift zich lezen als een beroep op het constructivistisch bewust- zijn. Het doet beseffen dat beide teren van het begrip- pen paar 'verschillen en overeenkosten' verwijzen naar de resultaten van selectieprocessen. Het constateren van 'verschillen' ipliceert iers het negeren van overeen- kosten, zoals het constateren van 'overeenkosten' (2000) aakt in dit verband een onderscheid tussen iateriëlen ateriële verschillen en attendeert erop dat alleen de eerste soort voor positieve benadering in aanerking kot. De tweede soort verschillen (in concreto klass en validiteit) oet in interventiepraktijken weliswaar worden erkend aar vervolgens bestreden in plaats van verwelkod. Letten op de overeenkosten 'Let op de overeenkosten' is een voorschrift dat de onacceptabels zou staan (Van Mens-Verhuist, 1997). Het begrippenpaar 'verschillen en overeenkosten' heeft als voordeel dat het (nog) niet oniddellijk deze orele connotaties et zich eebrengt. Daardoor wordt het ogelijk ook de ogekeerde vergissing te verijden, naelijk dat er per definitie een eerwaarde zou oeten worden toegekend aan 'verschillen' odat ze de goede, creatiev en levensvatbare kant zouden het weglaten van verschillen ipliceert. 'Letten op overeenkosten' kan professionals eer bewust aken van de verschilspiraal zoals die zich in de

7 iteractie.s tussen en et.cliënten afspeelt aar zoals die zich ook In hen persoonlijk kan hebben vastgezet. Hierdoor hebben ze geen toegang eer tot 'de ander' in zichzelf en kunnen ze ook oeilijk verbinding aken eigen kennis en kundigheden de curricula in te sluizen, ook al gaat dat ten koste van aandacht voor andere veret 'het andere' of 'de anderen' buiten zichzelf. Het voorschrift kan hen tevens helpen aanknopingspunten te vinden o die spiralen te teperen of zelfs te door- breken. Diversiteitscopetentie Het diversiteitsprincipe reikt nieuwe denk- en spelregels aan voor het iteratieve proces van de hulpverlening. sectioneel diversiteitskader beschreven, dat een genuan- ceerde, veelovattenden robuuste benadering van de gevarieerde cliënt belooft. Het creëert naelijk ruite voor een veelheid aan kruispunten waarop cliënten zich 31 kunnen bevinden en stiuleertegelijkertijd gevoelig- - Dit vergt een nieuw soort copetentie waarvan in het voorgaandeen aantal eleenten aan de orde zijn geweest. Daarbij gaat het onder andere o weet hebben van ogelijke visies op diversiteit, het verogen tot perspectiefwisseling, vaardigheden op het gebied van epowerent en dialoog; o reflectie op eigen gesitu- aakt dat oereenkosten weinig worde onderkend en dat Iedere brancher vooral op gericht is de schilcategorieën. BEL 0 FT ES EN Ci E V ARE N In dit artikel was de vraag aan de orde hoe interventie- praktijken kunnen inspelen op de aatschappelijke variatie die et de kanteling naar vraaggestuurde zorg zichtbaar wordt. Daarvoor is eerst een interplex en inter- eerdheid en identiteitsconstructie in relatie tot die van de cliënten; en o de eigen keuzes inzake de enselijke hoe cliënten hun kruispunten en aatschappelijke verantwoordelijkheden die en beroepsatig wil dragen. Opleidingen voorzien echter nog ternauwernood, of \l\r- Veel studenten tificatie van cliënten zal de doorslag oeten geven. < -t niet, in deze 'diversiteitscopetentie'. worden nog voorbereid op een saenleving die sinds de jaren vijftig niet eer bestaat: een ono-etnischen onoculturele aatschappij waarbij bovendien aan gen- der nauwelijks betekenis wordt toegekend, zegt Wekker' heid voor de spanningen die daaruit kunnen voortvloei- z< en. Daarnaast wekt het een ontvankelijkheid op voor ; bundelen in identiteitscon- structies en zelforganisaties en aant het tot voorzich- S tigheid in het definiëren van doelgroepen en al heleaal ; in het indelen van cliënten in die doelgroepen; zelfiden- ;:\1\ Vervolgens zijn de handelingsvoorschriften die tezaen ê van diversiteits- het diversiteitsprincipe voren nader verkend. In dit verband kwa een aantal eleenten copetentie naar voren en werd geconstateerdat de (2001 a; 2001 b). Inderdaad leiden vakken als vrouwen- ontwikkeling van diversiteitsbestendige curricula en des- C1 \1\ studies en interculturele psychologie een arginaal kundigheidsbevordering nog nauwelijks van de grond c:! bestaan. Wel lopen er voor de edische opleidingen op kot. dit oent een project 'integratie van de factor sekse in Hoe dit diversiteitskader zich verhoudt tot de tegen- het basiscurriculu' (Lagro-Janssen, 2002) en 'intercul- spraak tussen vraaggestuurde zorg en voortschrijdende Z turalisatie', aar los van elkaar. In het hoger beroepson- protocollering en standaardisering van interventies oet ;: derwijs wordt op het gebied van de diversiteit wat eer nog worden uitgezocht. Het is echter zeer goed denk- < ondernoen, aar evenin structureel en geïntegreerd baar dat het kan inspireren tot foruleringen op een (Van der Vlugt en Oude Avenhuis, 2001; Van der Vlugt, etaniveau, waardoor de professionele keurslijven wel 2002). Het lijkt of de onderwijsanagers in of eer hun rigiditeit aar niet hun kwaliteitsverhogende wer- JI verlad worden door de vraag op hoeveel van die king kwijtraken. afzonderlijke aatschappelijke verschillen je als oplei- ding kunt inspelen et je onderwijsaanbod en perso- Een gevaar is dat de huidige concurrentie tussen ver- ;: r- neel. schilcategorieën zich onder het o van diversiteit Dat de sprong naar diversiteitscopetentie zo oeilijk voortzet en dat daarbij soige branches van verschil totstandkot, is ijns inziens ede terug te voeren op door andere worden weggedrukt: sekse door etniciteit, I de 'branches van verschil' zoals die in het verleden in klasse door sekse, etniciteit door klasse bijvoorbeeld. wetenschap en praktijk zijn ontstaan rond seksespecifici- Daaro is het nuttig altijd een specificatie te vragen van teit, ulti-, inter- of transculturaliteit, leeftijds- en klas- senspecificiteit. De concurrentie o aandacht en geld de verschillen die en onder de noeer diversiteit heeft willen vangen. In de praktijk blijken er naelijk heel SOCIALE INTERVENTIE

8 --;,=, '" Schea 2 Salle en brede opvattingen van diversiteit SMAL BEPERKT BREED etniciteit etniciteit etniciteit sekse sekse I leefti;d! seku.e/ voorkeur validiteit levensbeschouwing klasse l t f brede aar ook heel salle opvattingen voor te koen 2 (zie schea 2). Agendabewaking blijft dus nodig, aar - is et dit diversiteitskader veroedelijk ook beter weliswaar als tegenverhaal wordt binnengehaald praktijken die zich vroeger baseerden op standaardensen, aar dat het daaree losgezongen raakt van zijn, S ogelijk. eancipatorische context en daaree ook van zijn oor- : Een tweede gevaar vloeit voort uit de nadruk die het spronkelijke inzet: het bevorderen van een pluralistische : ISIP-kader legt op de geeenschappelijkheid van ver- saenleving waarin alle ensen worden gewaardeerd..;, :z schillen. Deze zou professionals blind kunnen aken o hun potentiële bijdrage aan de saenleving vanuit : z ferentiëren. Zoals Schilder (2000) heeft geattendeerd op in die uniciteit op openbare erkenning ag rekenen..oc( ; het belang van het onderscheid tussen ateriële en Qua ethiek ipliceert dat vooral aandacht voor het '... iateriële belangen o psychologisering en depolitise- wegneen van onrechtvaardige beleeringen voor ; voor de oenten waarop het zinvol of nodig is te dif- de uniciteit van hun culturele en sociale positie en waar- ; ring van vrouwen hulpverlening tegen te gaan, heeft zelfontwikkeling en zelfbepaling, eer dan het distribu- I Beusekap (2002) bijvoorbeeld gewezen op de nood- eren van rechtvaardigheid.5 O die reden oeten er zaak van nadere differentiatie et oog op het begrijpen van (knopen in) de identiteitsontwikkeling. Want daar- eigenlijk nog een vierde en vijfde voorschrift aan het principe worden toegevoegd, naelijk: voor aakt het uit of een verschilkenerk al of niet 4 verdiep je in de sociaal-culturele en historische zichtbaar was (vergelijk sekse en hooseksualiteit); op achtsdynaiek van de gearticuleerde verschillen; welk ti;dstip het een rol speelde in de identiteitsvoring 5 bezin je op de politieke en orele consequenties (denk aan leeftijd van igratie of coing out) en of de cliënt een voorbeeld heeft gehad in het ogaan et van je handelen. een specifiek verschil of cobinatie van verschillen. NOT EN Elk van deze differentiaties werpt iers een ander licht 1 Kunnean (1998) heeft de ter interplexiteit geïnop de wijze waarop ieand zich in een bepaald doein van verschil beweegt of heeft bewogen: of zij/hij troduceerd o de aandachte vestigen op de ostandigheid dat onze eigen benoeing van de caouflagetechnieken inzet o handicap, leeftijd of eervoudige constellatie die we proberen te analyseksuele voorkeur te verhullen, of zij/hij wellicht gepro- seren daaree ook weer interfereert. beerd heeft de onthulling van 'het' verschil uit te stellen, 2 'Anderen' is in het Nederlands geen werkwoord hoe eenzaa de weg was die zij/hij oest gaan - zoals in geval van dubbelbloedigheid of hooseksualiteit dik- wijls het geval is; en hoeveel en vaak en blootgesteld was aan (de dreiging et) discriinatie, vernedering en/of geweld. (in het Engels wel), aar ijns inziens zou het een waardevolle toevoeging kunnen zijn aan onze 'vocabulaire van verschil' zoals die nu geleidelijk aan is opgebouwd, vooral in de filosofie en de culturele antropologie. Een laatste gevaar, aar isschien nog wel het eest 3 Witdenkende professionals oeten zich bijvoorbeeld wezenlijke, is dat het diversiteitsprincipe (inclusief kader) afvragen: wat is de uitsluitende werking van auto-

9 - eion als doel of van en strak tijdschea? Universiteit vor Huanistiek. oraw zou het verlenen van asistentie bij het Mens-Verhuist, J. van, 197, 'Gelijkheid is niet goed nethceveb van de bureaucratie 'buiten de orde' zijn? genoeg in de feinistische hulpverlening', ne ogen cliënten van hun hulpverlenenden gen Rekenschap sept, p tietiradilos et hun politieke belangen verwachten, Mens-Verhuist, J. van, 201, 'Diversiteit in theorie en fo zelfs behartiging darvan? Feinistische profes- praktijk: en bericht uit de feinistische hulpverleslanois oeten zich bijvorbeld verdiepen in de uit- ning', Ti;dschrift vor Huanistiek 2 (2), p ednetiuls werking (zowel van anen als van vrou- Mens-Verhuist, J. van, 202, 'Het verhal van "het new uit niet-westerse culturen) als gevolg van de anderen"', in I. van der Vlugt (red), Met en andere gnithcilprev direct over je probleen te oeten pra- bril. Diversiteit, sekse & etniciteit in de opleidingen net en je eoties te oeten tonen; en dat liefst in MDWen SPH, Utrecht: TransAct, p ne groep. Patynaa, P. en M. Verbo, 20, Werkboek kleur in 4 Zwarte, Migranten en Vluchtelingen Vrouwen. het curiculu. Interculturalisatie in het hoger -groz en rechtvardigheidsethiek verwijs ik nar studies. nesjiuhneves (196; 20). Pease, B., 202, 'Rethinking epowerent: a posto- 3 nred reapraisal for eancipatory practice', Sociale RUTARETIL Interventie 1, p "<,trab A. 202, 'Ruite o bij het vrede te blijven', Schilder, L., 20, Steling tijdens het syposiu elaicos Interventie 1, p 'Diversiteit in de (vrouwen) gezondheidszorg: fenix :j,pakesueb P., 202, 'Diversiteitsbegrip is toch niet of dode us? Utrecht (niet gepublicerd).,'sela M/V Zorg 1, p Sevenhuijsen, S., 196, Oordelen et zorg.,aeslah A. en G. Jacobs, 202, Over kracht gesproken. Feinistische beschouwingen over recht, oral en z '",netuoh D.J. van, 19, De standardens vorbi;. relevantie van zorgethiek vor social beleid..s- (3 revo zorg, verzorgingstat en burgerschap, Oratie, Utrecht: U. ;.dieh Epowerent in feinistische hulpverlening van Scot, Harding en Hagean-White en hun ne huanistische radswerk, Asterda: SWP. toepasing in epirisch onderzoek', Ti;dschrift vor ni the transitional space of the politicaland the Verhar, 0., 201, 'Diversiteit', Ti;dschrift vor Sociale,'laitnetsixe in A. Halsea & D. van Houten (red.), Sector noveber, p z :adretsa Bo. Weker, G., 201 b, 'We blijven nu in blinde vleken,nal G. van der (202). 'Vragsturing, profesionaliteit volharden', Mediator (ZON/Mw-special Tusen :,nesnaj-orgal T., 202, 'De integratie van de factor Weker, G. en H. Lutz, 201, 'Een hogvlakte et GST 4, p etniciteitsdenken in Nederland', in M. Botan,,ztuL H., 202, 'Zonder bliken of blozen. Het stand- N. Jouwe en G. Weker (red.), Caleidoscopische I tnup van de (nieuw-)realisten', Ti;dschrift vor visies. De zwarte, igranten en vluchtelingenbewe- 5seidutsredneG (3), p ging in Nederland, Asterda: Koninklijk Institut,tsiuhreV-sneM J. van, 196, Vrouwen hulpverlening: vor de Tropen, p tietisrevid als bron van zorg. Oratie, Utrecht: Vlugt, I. van der en A. Oude Avenhuis, 201, Sekse en '-0 '" 5 Vor de discusie die hierachter schuilgat over onderwi;s, Utrecht: Ned. Genotschap Vrouwen- ",rtnerewope en diversiteit in zorg en welzi;n, politiek, Asterda: Bo. <. -l :thcertu Universiteit vor Huanistiek. Sevenhuijsen, S.L., 20, De plats van zorg. Over de :I: :nesram Elsevier/De Tijdstro. Tonkens, E., 198, 'Gender in welke lagen? Jacobs, G., 2001, De paradox van kracht en kwetsbaar- Kanttekeningen bij de gelaagde genderconcepten Cl '" Jacobs, G., 2002, 'Huanistics. Reflection and action Genderstudies 1, pp Epowering Huanity, Utrecht: de Tijdstroo: Wekker, G., 2001 a, 'Van onocultuur naar caleido- < pp scoop', Ti;dschrift voor Huanistiek 2(6), Kunnean, H., 1998, Postoderne oraliteit, pp ne burgerschap', Sociale Interventie, 1, p Culturen), p sekse binnen het basiscurriculu geneeskunde', koude winden. De geschiedenis van het gender- en

10 -. cultuur in het onderwijs. Screeningslijst voor hogescholen Maatschappelijk Werk en Dienstverlening, Utrecht: TransAct. Vlugt, I. van der, 2002 (red.), Met een andere bril. Diversiteit, sekse & etniciteit in de opleidingen MDWen SPH, Utrecht: TransAct. SUMMARY The turn towards deand driven interventions requires a new theoretical fraework and a philosophy of action appropriate for eeting the variety in society that until recently used to be ignored or suppressed by social and ental services. Firstly, an interplex and intersectional (ISlP) perspective on diversity is presented: a ultidien- 34 sional, continuous, dynaic, constructivist approach - of how relatively unchangeable differencesuch as ; sex/gender, ethnicity, age, sexual preference, class and vision on life are crossing each other - within persons and collectives. Secondly, the diversity z principle that has been adopted in feinist ental health care is explained as a cobination of three z prescripts: acknowledge the differences; value these positively, but ind the correspondentes toa. These Ww are linked up with the idea of diversity copetente \ yt;;s;' < w '.. that professionals should develop. Proises and Q threats of the perspective as weil as the principle are z discussed including a warning that the attention for siilarities between differences ay result into inattention for relevant distinctions between the. Finally, two additional prescripts are proposed to warrant the original eancipatory attitude: explore Q the socio-cultural and historical power dynaics of 'the differences', and reflect upon the political and i 0 oral consequences of your interventions. I-! -' W I- : W -' '" '" -' < I- W I- '" W c I

De dilemma's van een fysiotherapeut

De dilemma's van een fysiotherapeut De dilea's van een fysiotherapeut en hun oplossingen Epirische filosofie op onbekend terrein Rita Struhkap Bespreking van: A. Lettinga {2000) Diversity in neurological physiotherapy. A coparative analysis

Nadere informatie

Gemeente Amsterdam Gemeenteraad Gemeenteblad Voordracht voor de raadsvergadering van

Gemeente Amsterdam Gemeenteraad Gemeenteblad Voordracht voor de raadsvergadering van <datum onbekend> Geeenteblad Voordracht voor de raadsvergadering van Jaar Publicatiedatu Agendapunt besluit B&W Onderwerp Vaststellen van de Verordening interferentiegebieden bodeenergiesysteen 24 Tekst van openbare besluiten

Nadere informatie

Universiteit Opleiding Cursus Beschrijving Link. Vaardigheidsonderwijs 2e jaar

Universiteit Opleiding Cursus Beschrijving Link. Vaardigheidsonderwijs 2e jaar Overzicht bachelorcursussen Dit overzicht geeft een groot aantal bachelorcursussen weer die aandacht besteden cultuur en/of gender op het gebied van gezondheidszorg. Het overzicht betreft cursussen uit

Nadere informatie

LeeR. & leef. bijbel. Zie volgende pagina s. boekje. uit je CATECHESE. onderbouw VAN: 1

LeeR. & leef. bijbel. Zie volgende pagina s. boekje. uit je CATECHESE. onderbouw VAN: 1 LeeR & leef uit je VAN: 1 CATECHESE onderbouw bijbel boekje Bijlagen bij les 14 - Niet stelen aar delen Introductie 2: Iedereen doet het... Introductie 3: Het geld-telt-spel De eerste pagina kan als achterkant

Nadere informatie

Verbinden vanuit diversiteit

Verbinden vanuit diversiteit Verbinden vanuit diversiteit Krachtgericht sociaal werk in een context van armoede en culturele diversiteit Studievoormiddag 6 juni 2014 Het verhaal van Ahmed Een zoektocht met vele partners Partners De

Nadere informatie

e-mail dd 10 oktober 2011 1 ir. W. Piersma Doorkiesnr. 010-2468340 010-2468117

e-mail dd 10 oktober 2011 1 ir. W. Piersma Doorkiesnr. 010-2468340 010-2468117 Geeente Vlaardingen tav het college van Burgeeester en Wethouders Postbus 1002 3130 EB VLAARDINGEN CMR Parallelweg 1 ilieudienst Postbus 843 Rijnond 3100 AV Schieda T 010-246 80 00 F 010-246 82 83 E info@dcr.nl

Nadere informatie

Aanvraagformulier Ziektekostenverzekering

Aanvraagformulier Ziektekostenverzekering Aanvraagforulier Ziektekostenverzekering Wilt u alléén aanvullende verzekeringen afsluiten, gebruik dan het Aanvraagforulier Aanvullende Ziektekostenverzekering Polisnuer Naa verzekeringsadviseur Relatienuer

Nadere informatie

Aanvraag-/wijzigingsformulier Ziektekostenverzekering Collectief

Aanvraag-/wijzigingsformulier Ziektekostenverzekering Collectief Aanvraag-/wijzigingsforulier Ziektekostenverzekering Collectief Polisnuer Relatienuer Collectief contractnuer (indien bekend) Naa tussenpersoon Deze aanvraag betreft een nieuwe verzekering wijziging verzekering

Nadere informatie

Aanvraag-/wijzigingsformulier Ziektekostenverzekering Collectief

Aanvraag-/wijzigingsformulier Ziektekostenverzekering Collectief Aanvraag-/wijzigingsforulier Ziektekostenverzekering Collectief Polisnuer Collectief contractnuer (indien bekend) Naa tussenpersoon Relatienuer tussenpersoon Deze aanvraag betreft een nieuwe verzekering

Nadere informatie

OPEN FORUM. Louis W.C. TAVECCHIO Rijksuniversiteit Leiden

OPEN FORUM. Louis W.C. TAVECCHIO Rijksuniversiteit Leiden Tijdschrift voor Ontwikkelingspsychologie 1991, vol. 18, 2, 99-115 OPEN FORUM Kritische kanttekeningen bij 'De groei van het speciaal onderwijs: een volksgezondheidsproblee?' (Orlebeke, Das-Saal, Boosa

Nadere informatie

Jeugd-, gezins- en ouderenbeleid in het perspectief van de moderne levensloop

Jeugd-, gezins- en ouderenbeleid in het perspectief van de moderne levensloop 3 Jeugd, geins en ouderenbeleid in het perspectief van de oderne levensloop DRS. P. CUYVERS Hoe is het ogelijk dat het aantal echtscheidingen en eenoudergeinnen is gegroeid, dat het aantal alleenstaanden

Nadere informatie

De theorie van de RET

De theorie van de RET De theorie van de RET 9 De theorie van de RET Inleiding In dit eerste hoofdstuk koen de achtergronden en uitgangspunten van de rationeel-eotieve therapie (of theorie), de RET, aan bod. Verder wordt de

Nadere informatie

SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE

SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE Vlaams Verbond van het Katholiek Secundair Onderwijs Guimardstraat 1, 1040 Brussel SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE Algemene vorming op het einde van de derde graad secundair onderwijs Voor de sociale

Nadere informatie

Wat doen we (niet) met breuken?

Wat doen we (niet) met breuken? Een aanzienlijk deel van de probleen die leerlingen in HAVO en VWO hebben bij het werken et algebraïsche expressies wordt veroorzaakt door te geringe aandacht voor de breuken, betogen Truus Dekker en Martin

Nadere informatie

ŢļJE CHOICE. Breda Roosendaal. Vestigingsrapportage ^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^B

ŢļJE CHOICE. Breda Roosendaal. Vestigingsrapportage ^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^B Vestigingsrapportage ^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^B ŢļJE CHOICE arktonderzoek 8L advies Theroeter Klanttevredenheid Welzorg vestiging: Breda Roosendaal Periode : 1 [ januari noveber

Nadere informatie

Stuknummer: AM3.04634

Stuknummer: AM3.04634 Gaih- Uitgeprinte ail voor de Geeenteraad als Ingekoen Stuk... https://ail.google.co/ail/u/0/?ui=2&ik= 1 add 1 a09c3&view=pt. I (/

Nadere informatie

CAOP. co m m 1/4. De minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Mw. dr. G. ter Horst Postbus 20011 2500 EA Den Haag

CAOP. co m m 1/4. De minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Mw. dr. G. ter Horst Postbus 20011 2500 EA Den Haag CAOP ROP advies inzake klokkenluiderl*^ A. Aan: De inister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Mw. dr. G. ter Horst Postbus 20011 2500 EA Den Haag C.C. De inister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid

Nadere informatie

Kleurrijke Maatzorg: Een cultuurgevoelig onthaal? Studiedag 20 november 2013 Antwerps netwerk cultuurgevoelige

Kleurrijke Maatzorg: Een cultuurgevoelig onthaal? Studiedag 20 november 2013 Antwerps netwerk cultuurgevoelige Kleurrijke Maatzorg: Een cultuurgevoelig onthaal? Studiedag 20 november 2013 Antwerps netwerk cultuurgevoelige Kleurrijke Maatzorg: Het is een gegeven: Voorzieningen in Welzijnsorganisaties krijgen een

Nadere informatie

GENDERWORKSHOP. Dag van de 4 de Pijler 18/2/17

GENDERWORKSHOP. Dag van de 4 de Pijler 18/2/17 GENDERWORKSHOP Dag van de 4 de Pijler 18/2/17 GENDER & SEKSE Sekse : fysieke, fysiologisch en biologische kenmerken, bepaald door de XX-chromosomen, XY vrouw / man Gender : socioculturele aspecten van

Nadere informatie

Communiceren en Improviseren. Omgaan met dynamiek en complexiteit bij de ontwikkeling en implementatie van een gezondheidsinterventie W.M.A.

Communiceren en Improviseren. Omgaan met dynamiek en complexiteit bij de ontwikkeling en implementatie van een gezondheidsinterventie W.M.A. Communiceren en Improviseren. Omgaan met dynamiek en complexiteit bij de ontwikkeling en implementatie van een gezondheidsinterventie W.M.A. ter Haar Samenvatting In dit proefschrift is de aard en het

Nadere informatie

Rotterdam. sociaal. gemeten. 3e meting Sociale Index

Rotterdam. sociaal. gemeten. 3e meting Sociale Index 10 Rotterda sociaal geeten 3e eting Sociale Index 10 Rotterda sociaal geeten Rotterda sociaal geeten, 3e eting Sociale Index 1 3e eting Sociale Index Inhoud 0. Woord oraf 1. Inleiding 2. De Sociale Index

Nadere informatie

De MEETKUNDE BOEK 2 Over de natuur van de kromme lijnen.

De MEETKUNDE BOEK 2 Over de natuur van de kromme lijnen. De MEETKUNDE BOEK 2 Over de natuur van de kroe lijnen. [p. 315] De ouden (d.w.. de Grieken) hebben eer juist opgeerkt dat soige eetkundige probleen vlak ijn, andere lichaelijk & weer andere lijnachtig,

Nadere informatie

Samenvatting. Dutch Summary.

Samenvatting. Dutch Summary. Samenvatting Dutch Summary. 125 126 Dutch Summary Nederlandse Samenvatting (Summary in Dutch) Door de aanwezigheid van omstanders helpen mensen elkaar minder snel en minder vaak. Dit geldt voor zowel noodsituaties,

Nadere informatie

Wat is diversiteit. = Alles waarin we van elkaar verschillen.

Wat is diversiteit. = Alles waarin we van elkaar verschillen. Is jonger dan 30 jaar? Heeft kinderen? Is man? Rookt er? Is vegetariër? Woont in een stad? Is gelovig? Kijkt er naar een soapserie? Wie? Vorming interculturalteit in het verenigingsleven 09 Vorming interculturalteit

Nadere informatie

CVZ. magazine EUROPA. Gezondheid Nederlanders blijft achter. Samen optrekken maakt sterker. Geestelijke gezondheid bestaat niet. www.cvz.

CVZ. magazine EUROPA. Gezondheid Nederlanders blijft achter. Samen optrekken maakt sterker. Geestelijke gezondheid bestaat niet. www.cvz. u CVZ. agazine www.cvz.nl 15e jaargang nuer 2 juli 2012 kwartaalblad van het College voor zorgverzekeringen h T e a n u EUROPA e r h T r e n a e Gezondheid Nederlanders blijft achter Europese vergelijking

Nadere informatie

NAAR EEN EUROPA VOOR ALLE LEEFTIJDEN

NAAR EEN EUROPA VOOR ALLE LEEFTIJDEN NL NAAR EEN EUROPA VOOR ALLE LEEFTIJDEN AGE- STANDPUNT IN HET KADER VAN HET 2007 - EUROPEES JAAR VAN GELIJKE KANSEN VOOR IEDEREEN The European Older People s Platform La Plate-forme européenne des Personnes

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting De Protestantse Kerk in Nederland (PKN) onderhoudt middels de organisaties Kerk in Actie (KiA) en ICCO Alliantie contacten met partners in Brazilië. Deze studie verkent de onderhandelingen

Nadere informatie

Werken dialoogbijeenkomsten tegen discriminatie?

Werken dialoogbijeenkomsten tegen discriminatie? Werken dialoogbijeenkomsten tegen discriminatie? NOVEMBER 2016 DIALOOGBIJEENKOMSTEN KUNNEN VOOROORDELEN EN STEREOTYPERING VERMINDEREN De bestrijding van discriminatie staat in Nederland hoog op de agenda.

Nadere informatie

Aanvraag-/wijzigingsformulier Tandartskostenverzekering

Aanvraag-/wijzigingsformulier Tandartskostenverzekering Aanvraag-/wijzigingsforulier Tandartskostenverzekering Polisnuer Naa tussenpersoon Relatienuer tussenpersoon Deze aanvraag betreft een nieuwe verzekering wijziging verzekering royeent verzekering S.v.p.

Nadere informatie

Examenprogramma maatschappijleer havo/vwo

Examenprogramma maatschappijleer havo/vwo Examenprogramma maatschappijleer havo/vwo Havo Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A Vaardigheden Domein B Rechtsstaat

Nadere informatie

DE PROFESSIONALITEIT VAN MAATSCHAPPELIJK WERK

DE PROFESSIONALITEIT VAN MAATSCHAPPELIJK WERK DE PROFESSIONALITEIT VAN MAATSCHAPPELIJK WERK Over de morele identiteit van het beroep en het belang van morele oordeelsvorming Jaarcongres NVMW (10-11-2011) Ed de Jonge INTRODUCTIE: thematiek en spreker

Nadere informatie

Wat een professional echt moet leren laat zich maar moeilijk onderwijzen

Wat een professional echt moet leren laat zich maar moeilijk onderwijzen SPECIAL Dringt de technocratie de passie voor het vak naar de achtergrond? Wat een professional echt oet leren laat zich aar oeilik onderwizen Hogescholen zouden een nieuw lectoraat oeten inrichten: het

Nadere informatie

Do s en don ts bij aanpak van eenzaamheid bij thuiswonende senioren. Leen Heylen

Do s en don ts bij aanpak van eenzaamheid bij thuiswonende senioren. Leen Heylen Do s en don ts bij aanpak van eenzaamheid bij thuiswonende senioren Leen Heylen Inhoud Oud en eenzaam? Een situatieschets Definitie eenzaamheid Sociale en emotionele eenzaamheid Wat maakt ouderen kwetsbaar

Nadere informatie

Beleid beoordelingsgesprekken

Beleid beoordelingsgesprekken Beleid beoordelingsgesprekken 1 Regeling beoordelingsgesprekken Deze regeling is vastgesteld door het bestuur van St. PCBO Baarn - Soest Voor akkoord: april 2012 De voorzitter van de Stichting PCBO, De

Nadere informatie

Capabilities Approach; Betekenis voor sociale inclusie. Janny Beernink Annica Brummel

Capabilities Approach; Betekenis voor sociale inclusie. Janny Beernink Annica Brummel Capabilities Approach; Betekenis voor sociale inclusie Janny Beernink Annica Brummel Agenda Deel I CA: kernconcepten Kritieken op CA CA: mensen met een beperking Toepassen van CA als kader Niches in CA

Nadere informatie

Wat zijn identiteiten?

Wat zijn identiteiten? Identiteit in tijden van globalisering en migratie Pieter-Paul Verhaeghe PhD student Sociologie Universiteit Gent Redactielid Poliargus 1 Wat zijn identiteiten? 2 Identiteiten = sociale constructies Product

Nadere informatie

Toeleg Meedoen & Samenwerken in Breda

Toeleg Meedoen & Samenwerken in Breda Toeleg Meedoen & Samenwerken in Breda 2012-2013 Inleiding M&S Breda bestaat uit acht organisaties die er voor willen zorgen dat de kwetsbare burger in Breda mee kan doen. De deelnemers in M&S Breda delen

Nadere informatie

Ervaringsdeskundigheid in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking. Petri Embregts

Ervaringsdeskundigheid in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking. Petri Embregts Ervaringsdeskundigheid in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking Petri Embregts Inhoud Waarom een kans in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking? Inzetbaarheid en effectiviteit

Nadere informatie

Routeplanner beschermde natuur binnen de WABOprocedure

Routeplanner beschermde natuur binnen de WABOprocedure Routeplanner bescherde natuur binnen de WABOprocedure Introductie Waar gaat deze routeplanner over? In deze routeplanner worden de verschillende procedurele stappen beschreven die oeten worden gezet als

Nadere informatie

Beslisformulier B en W

Beslisformulier B en W JÜL 2003 Beslisforulier B en W AFELING" ~] ACTIE l PAR U e-ail adres: SEssc C3 beleidsvoorstel Aan het college van burgeeester en wethouders Portefeuillehouder WOMT Agendastuk notitie atu 1 juli 2003 ienst

Nadere informatie

Morele Ontwikkeling van Jongeren. Hanze Jeugdlezing 2012

Morele Ontwikkeling van Jongeren. Hanze Jeugdlezing 2012 Morele Ontwikkeling van Jongeren Hanze Jeugdlezing 2012 Wiel Veugelers Universiteit voor Humanistiek Universiteit van Amsterdam Opbouw verhaal Wat is morele ontwikkeling? Wat leert onderzoek over morele

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

Samen maken wij het verschil!

Samen maken wij het verschil! Samen maken wij het verschil! Biest 43 6001 AP Weert T 0495 456 491 F 0495 456 499 www.landvanhorne.nl WAAR STAAN WE VOOR EN WAAR GAAN WE VOOR? inhoud onze identiteit 4 onze zorgvisie 6 onze kernwaarden

Nadere informatie

ANWB Medical Air Assistance B.V, Postbus 843. 8218 PC LELYSTAD " oio-24680oo

ANWB Medical Air Assistance B.V, Postbus 843. 8218 PC LELYSTAD  oio-24680oo Parallelweg 1 ANWB Medical Air Assistance B.V, Postbus 843 Eoeweg16 3IOOAV schieda 8218 PC LELYSTAD " oio-24680oo ilieudienst Rijnond F 010-246 82 83 W www-dcr.nl E coen.boogerd@dcr.nl BESLUIT van gedeputeerde

Nadere informatie

Naar een diversiteitscompetente GGZ

Naar een diversiteitscompetente GGZ Naar een diversiteitscompetente GGZ Marrie H. J. Bekker, Tilburg University Welkom! Marrie H. J. Bekker, Tilburg University Diversiteit is leuk! Diversiteit is een rijke potentiële bron van kennis Voorbeeld:

Nadere informatie

Opening Hogeschooljaar

Opening Hogeschooljaar Onderstaande tekst is ter gelegenheid van de opening van het hogeschooljaar 2016-2017 uitgesproken door prof. dr. Halleh Ghorashi, hoogleraar Diversiteit en Integratie aan de Vrije Universiteit Amsterdam.

Nadere informatie

Voorwoord 9. Inleiding 11

Voorwoord 9. Inleiding 11 inhoud Voorwoord 9 Inleiding 11 deel 1 theorie en geschiedenis 15 1. Een omstreden begrip 1.1 Inleiding 17 1.2 Het probleem van de definitie 18 1.3 Kenmerken van de representatieve democratie 20 1.4 Dilemma

Nadere informatie

Unieke situaties vragen om uniek handelen

Unieke situaties vragen om uniek handelen vragen om Godelieve Spaas Het onderwijs kenmerkt zich, ondanks alle nieuwe didactiek en werkvormen, in veel gevallen nog steeds door het streven naar uniform handelen van docenten en leerlingen. En dat

Nadere informatie

Samenvatting Perpetuum Leiderschaps Dialoog 15 juni 2016

Samenvatting Perpetuum Leiderschaps Dialoog 15 juni 2016 Samenvatting Perpetuum Leiderschaps Dialoog 15 juni 2016 Perpetuum Leiderschapsdialoog: wat betekent het lager leggen van leiderschap voor een organisatie en haar manier van handelen. Een onderwerp dat

Nadere informatie

Het onderwijsprogramma van de opleidingen Pedagogiek mei 2013

Het onderwijsprogramma van de opleidingen Pedagogiek mei 2013 Bijlage 7: Het onderwijsprogramma van de opleidingen Pedagogiek mei 2013 Visie opleidingen Pedagogiek Hogeschool van Amsterdam Wij dragen als gemeenschap en daarom ieder van ons als individu, gezamenlijk

Nadere informatie

wonder wijs! Denk- en doeboek over opvoeden tot wereldburgers in het lager onderwijs

wonder wijs! Denk- en doeboek over opvoeden tot wereldburgers in het lager onderwijs wereld wonder wijs! Denk- en doeboek over opvoeden tot wereldburgers in het lager onderwijs colofon SAMENSTELLING EN REDACTIE VAN DIT BOEK Expertgroep Kleur Bekennen onder leiding van Oscar Marleyn (South

Nadere informatie

Seksualisering: beeldvorming en opvattingen

Seksualisering: beeldvorming en opvattingen Seksualisering: beeldvorming en opvattingen What s up? Congres Seks over de grens 26 januari 2009 Hanneke Felten en Kristin Janssens (MOVISIE) Inhoud van deze workshop 1. Seksualisering: wat is het? 2.

Nadere informatie

WIE IS DE NIET-WESTERSE ALLOCHTONE GEVER?

WIE IS DE NIET-WESTERSE ALLOCHTONE GEVER? WIE IS DE NIET-WESTERSE ALLOCHTONE GEVER? Amsterdam, november 2011 Auteur: Dr. Christine L. Carabain NCDO Telefoon (020) 5688 8764 Fax (020) 568 8787 E-mail: c.carabain@ncdo.nl 1 2 INHOUDSOPGAVE Samenvatting

Nadere informatie

Onderwerpen. Sociale relaties en welzijn. Sociale kwetsbaarheid. Functies van sociale relaties. Vrouw, 64 jaar EENZAAMHEID BIJ OUDEREN

Onderwerpen. Sociale relaties en welzijn. Sociale kwetsbaarheid. Functies van sociale relaties. Vrouw, 64 jaar EENZAAMHEID BIJ OUDEREN EENZAAMHEID BIJ OUDEREN Vrouw, 64 jaar Ik ben helemaal geïsoleerd eigenlijk. Ik denk wel eens bij mezelf, ik kan gerust een week dood liggen in huis, maar de mensen merken niets. Dr. Anja Machielse Stichting

Nadere informatie

Visie en Methoden Mondiaal Burgerschap

Visie en Methoden Mondiaal Burgerschap Visie en Methoden Mondiaal Burgerschap De KNVB gelooft in de maatschappelijke meerwaarde van voetbal. Voetbal brengt de samenleving in beweging. Zo n 300.000 vrijwilligers zijn in Nederland actief bij

Nadere informatie

De Rol van Sense of Coherence bij de Glucoseregulatie bij Mensen met Diabetes Type 1

De Rol van Sense of Coherence bij de Glucoseregulatie bij Mensen met Diabetes Type 1 De Rol van Sense of Coherence bij de Glucoseregulatie bij Mensen met Diabetes Type 1 The Role of Sense of Coherence in Glucose regulation among People with Diabetes Type 1 Marja Wiersma Studentnummer:

Nadere informatie

IOD Crayenestersingel 59, 2101 AP Heemstede Tel: 023 5283678 Fax: 023 5474115 info@iod.nl www.iod.nl. Leiding geven aan verandering

IOD Crayenestersingel 59, 2101 AP Heemstede Tel: 023 5283678 Fax: 023 5474115 info@iod.nl www.iod.nl. Leiding geven aan verandering Leiding geven aan verandering Mijn moeder is 85 en rijdt nog auto. Afgelopen jaar kwam ze enkele keren om assistentie vragen, omdat haar auto in het verkeer wat krassen en deuken had opgelopen. Ik besefte

Nadere informatie

HUMAN RIGHTS. Alternative Approaches?

HUMAN RIGHTS. Alternative Approaches? HUMAN RIGHTS Alternative Approaches? Utrecht, 3 april 2008 Peter van Krieken Toegang tot het loket Artseneed - artsenleed Samenleving v. individu 1ste generatie v. 2e generatie rechten China EVRM General

Nadere informatie

9 Stugheid en sterkte van materialen.

9 Stugheid en sterkte van materialen. 9 Stugheid en sterkte van aterialen. Onderwerpen: - Rek. - Spanning. - Elasticiteitsodulus. - Treksterkte. - Spanning-rek diagra. 9.1 Toepassing in de techniek. In de techniek ko je allerlei opstellingen

Nadere informatie

De relatie tussen intimiteit, aspecten van seksualiteit en hechtingsstijl in het dagelijks leven van heteroseksuele mannen en vrouwen.

De relatie tussen intimiteit, aspecten van seksualiteit en hechtingsstijl in het dagelijks leven van heteroseksuele mannen en vrouwen. De relatie tussen intimiteit, aspecten van seksualiteit en hechtingsstijl in het dagelijks leven van heteroseksuele mannen en vrouwen. The Relationship between Intimacy, Aspects of Sexuality and Attachment

Nadere informatie

Verantwoording. Paraaf gecontroleerd : -- Paraaf goedgekeurd : --

Verantwoording. Paraaf gecontroleerd : -- Paraaf goedgekeurd : -- Binnenring Asterda Het optialiseren van het wegprofiel et het doel de verkeersveiligheid te verbeteren. Definitief Universiteit Twente. Grontij Nederland B.V. Dienst Infrastructuur, Verkeer & Vervoer (Geeente

Nadere informatie

Meerwaarde voor onderwijs. De Pijlers en de Plus van FLOT

Meerwaarde voor onderwijs. De Pijlers en de Plus van FLOT Meerwaarde voor onderwijs De Pijlers en de Plus van FLOT De vijf Pijlers: Cruciale factoren voor goed leraarschap Wat maakt een leraar tot een goede leraar? Het antwoord op deze vraag is niet objectief

Nadere informatie

VOORTGEZET ONDERWIJS TELT JOUW IDENTITEIT MEE?

VOORTGEZET ONDERWIJS TELT JOUW IDENTITEIT MEE? VOORTGEZET ONDERWIJS TELT JOUW IDENTITEIT MEE? 1 Algemene informatie Beste docent, Voor u ligt de toolkit die RADAR voor u heeft ontworpen. Vanuit de resultaten van de Diverscity-meter is deze toolkit

Nadere informatie

Hierbij ontvangt u het definitieve rapport van BSO Kids-Topia te Heemstede naar aanleiding van het inspectiebezoek d.d. 24.05.2011.

Hierbij ontvangt u het definitieve rapport van BSO Kids-Topia te Heemstede naar aanleiding van het inspectiebezoek d.d. 24.05.2011. n GG Kenneerland Afdeling Algeene Gezondheidszorg Retouradres: Postbus 5514, 2000 G Haarle Geeente Heestede».. t.a.v. evr.. Hopan ' L j \ 2dll Postbus 352 2100 AJ Heestede atu : 21 juni 2011 Ons kenerk:

Nadere informatie

Gezinnen met een niet Nederlandse achtergrond. Suicidaal gedrag bij jongeren: Lastig en ook boeiend

Gezinnen met een niet Nederlandse achtergrond. Suicidaal gedrag bij jongeren: Lastig en ook boeiend Gezinnen met een niet Nederlandse achtergrond Suicidaal gedrag bij jongeren: Lastig en ook boeiend Jezelf uitsluiten? ò Empirisch onderzoek: bevindingen Joiner (2007) en van Orden en collega s (2010) ò

Nadere informatie

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M.

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. (Bert) Vrijhoef Take home messages: Voor toekomstbestendige chronische zorg zijn innovaties

Nadere informatie

' Dit is de tijd die niet verloren gaat: iedre minuut zet zich in toekomst om.' M. Vasalis

' Dit is de tijd die niet verloren gaat: iedre minuut zet zich in toekomst om.' M. Vasalis IDENTITEITS- BEWIJS ' Dit is de tijd die niet verloren gaat: iedre minuut zet zich in toekomst om.' M. Vasalis 2 Onderwijs draait om mensen Als wij in onze onderwijsinstelling iets willen bereiken, dan

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

De Invloed van Identificatie met Actieve Ouderen en Welbevinden op de. Lichaamsbeweging van Ouderen

De Invloed van Identificatie met Actieve Ouderen en Welbevinden op de. Lichaamsbeweging van Ouderen Running head: ACTIEVE OUDEREN EN BEWEGEN 1 De Invloed van Identificatie met Actieve Ouderen en Welbevinden op de Lichaamsbeweging van Ouderen The Influence of Identification with 'Active Elderly' and Wellbeing

Nadere informatie

Keurmerk: Duurzame school

Keurmerk: Duurzame school Keurmerk: Duurzame school Doorlopende leerlijn voor duurzame ontwikkeling van basisonderwijs (PO) t/m voortgezet onderwijs (VO) PO-1 Kennis en inzicht (weten) Vaardigheden (kunnen) Houding (willen) Begrippen

Nadere informatie

Prof. Margriet Van Bael STUDENTNR:... Conceptuele Natuurkunde met technische toepassingen. Deel OEFENINGEN

Prof. Margriet Van Bael STUDENTNR:... Conceptuele Natuurkunde met technische toepassingen. Deel OEFENINGEN FEB Exaen D0H1A 7/01/014 NAAM... Prof. Margriet Van Bael Conceptuele Natuurkunde et technische toepassingen Deel OEFENINGEN Instructies voor studenten Noteer je identificatiegegevens (naa, studentennuer)

Nadere informatie

De Relatie tussen (Over)Gewicht. en Seksdrive bij Mannen en Vrouwen. The Relationship between (Over)Weight. and Sex Drive in Men and Women

De Relatie tussen (Over)Gewicht. en Seksdrive bij Mannen en Vrouwen. The Relationship between (Over)Weight. and Sex Drive in Men and Women De Relatie tussen (Over)Gewicht en Seksdrive bij Mannen en Vrouwen The Relationship between (Over)Weight and Sex Drive in Men and Women Mandy M. de Nijs Eerste begeleider: Dr. W. Waterink Tweede begeleider:

Nadere informatie

Handleiding voor docenten en opleiders bij de film Verslaafd in het Hoofd

Handleiding voor docenten en opleiders bij de film Verslaafd in het Hoofd Handleiding voor docenten en opleiders bij de film Verslaafd in het Hoofd Door Alie Weerman In de film komen vier mensen aan het woord die hersteld zijn van hun verslaving. Vanwege de variatie aan achtergrond,

Nadere informatie

Examen HAVO. maatschappijwetenschappen (pilot) tijdvak 2 dinsdag 16 juni 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen HAVO. maatschappijwetenschappen (pilot) tijdvak 2 dinsdag 16 juni 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen HAVO 2015 tijdvak 2 dinsdag 16 juni 13.30-16.30 uur maatschappijwetenschappen (pilot) Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 24 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 56 punten

Nadere informatie

Goede zorg bevorderen. gezien vanuit de presentietheorie

Goede zorg bevorderen. gezien vanuit de presentietheorie Kwaliteitsinstituut Diemen Goede zorg bevorderen gezien vanuit de presentietheorie Prof. dr Andries Baart 7 mei 2013 Opzet Ik wil u laten zien hoe je anders over goede zorg kunt denken: 1. Criteria concepten

Nadere informatie

Cultuursensitief werken in detentie, uitdagingen en drempels Dr. Bart Claes

Cultuursensitief werken in detentie, uitdagingen en drempels Dr. Bart Claes WAKKER LIGGEN VAN (GEVANGENIS)CULTUUR Cultuursensitief werken in detentie, uitdagingen en drempels Dr. Bart Claes INDELING Omgevingsanalyse Zelf analyse Interculturaliseren Voorbeeld van project Samenspraak

Nadere informatie

Interculturele Communicatie & Interculturele Competentie

Interculturele Communicatie & Interculturele Competentie Interculturele Communicatie & Interculturele Competentie Kaveh Bouteh Senior trainer en adviseur bij PHAROS Adviseur interculturalisatie en diversiteitmanagement K.bouteh@pharos.nl Doelstelling: Hoe bereiken

Nadere informatie

E-CURSUS 1: WELKE WAARDEN ZIJN VAN WEZENLIJK BELANG VOOR JOU?

E-CURSUS 1: WELKE WAARDEN ZIJN VAN WEZENLIJK BELANG VOOR JOU? E-CURSUS 1: WELKE WAARDEN ZIJN VAN WEZENLIJK BELANG VOOR JOU? Thuis en op school heb je allerlei waarden meegekregen. Sommigen passen bij je, anderen misschien helemaal niet. Iedereen heeft waarden. Ken

Nadere informatie

Rijkswaterstaat. Wegverbreding A27 Overzicht methoden 'bouwen in de folieconstructie'

Rijkswaterstaat. Wegverbreding A27 Overzicht methoden 'bouwen in de folieconstructie' Rijkswaterstaat Wegverbreding 27 Overzicht ethoden 'bouwen in de folieconstructie' Rijkswaterstaat Wegverbreding 27 Overzicht ethoden 'bouwen in de folieconstructie' referentie status datu RW2007-1 definitief

Nadere informatie

Zoals gezegd kent de monetaire manier van armoedemeting conceptuele en methodologische bezwaren en is de ontwikkeling van multidimensionele

Zoals gezegd kent de monetaire manier van armoedemeting conceptuele en methodologische bezwaren en is de ontwikkeling van multidimensionele 1 Samenvatting Kinderarmoede is een ongewenst, en voor velen, onaanvaardbaar fenomeen. De redenen hiervoor zijn enerzijds gerelateerd aan het intrinsieke belang van welzijn voor kinderen in het hier en

Nadere informatie

Lezing, 10 december 2004. Relatie tussen sociaal isolement en psychiatrische ziekte

Lezing, 10 december 2004. Relatie tussen sociaal isolement en psychiatrische ziekte Lezing, 10 december 2004 Relatie tussen sociaal isolement en psychiatrische ziekte Dr. Ludwien Meeuwesen, Sociaal psychologe verbonden aan de Universiteit Utrecht, Afdeling Algemene Sociale Wetenschappen,

Nadere informatie

Management van Diversiteit in de Jeugdzorg Werkmodel

Management van Diversiteit in de Jeugdzorg Werkmodel Management van Diversiteit in de Jeugdzorg Werkmodel Renée de Reuver Universiteit van Tilburg Murat Can Kompas zorg en welzijn Ab van de Wakker het PON Mate van Interculturalisatie Monocultureel Laagste

Nadere informatie

Accountantsver slag 2013

Accountantsver slag 2013 pwc G E M E E N T E ŵ N ţ N O O R D E N V E L D Accountantsver slag 2013 geeente Noordenveld Accountantsversîag 2013 voor geeente Noordenveld 23 april 2014 ņwc Aan de raad van de geeente Noordenveld T.a.v.

Nadere informatie

Kwaliteitskader intercultureel vakmanschap in het hsao

Kwaliteitskader intercultureel vakmanschap in het hsao Handreiking Kwaliteitskader intercultureel vakmanschap in het hsao handreiking voor (opleidings)managers en docenten HBO-raad, oktober 2012 Project intercultureel vakmanschap in het hsao Deelproject van

Nadere informatie

Verslag practicum composieten Kevin Kanters & Bastiaan de Jager. Inhoudsopgave

Verslag practicum composieten Kevin Kanters & Bastiaan de Jager. Inhoudsopgave Inhoudsopgave 1. Inleiding. 3 2. Trekstaven. 4 2.1. Berekeningen trekstaven. 4 2.2. Meetresultaten trekstaven. 7 3. Buigbalken. 8 3.1. Berekeningen buigbalken. 8 3.2. Meetresultaten buigbalken. 10 4. Coposiet

Nadere informatie

Inhoud Inleiding Een nieuw beroep, een nieuwe opleiding Een nieuwe start bouwt voort op het voorgaande Relaties aangaan Omgaan met gevoelens

Inhoud Inleiding Een nieuw beroep, een nieuwe opleiding Een nieuwe start bouwt voort op het voorgaande Relaties aangaan Omgaan met gevoelens Inhoud Inleiding 9 1 Een nieuw beroep, een nieuwe opleiding 11 1.1 Het beroep Social Work 11 1.2 Beelden over leren mentale modellen 15 1.3 Competentiegericht leren 16 1.4 Een open leerhouding 17 1.5 Leren

Nadere informatie

Principe 6: Ruimte geven

Principe 6: Ruimte geven Principe 6: Ruimte geven De excellente schoolleider 3 november 2016 Ontwikkelen vanuit de bron Alex de Bruijn Gelukkig getrouwd en 6 mooie kinderen 15 jaar voor allerlei basisschoolgroepen 18 jaar in leidinggevende

Nadere informatie

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource.

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource. Open Universiteit Klinische psychologie Masterthesis Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: De Leidinggevende als hulpbron. Emotional Job Demands, Vitality and Opportunities

Nadere informatie

Bewegen tot leren: Perspectieven voor een krachtige leeromgeving

Bewegen tot leren: Perspectieven voor een krachtige leeromgeving Bewegen tot leren: Perspectieven voor een krachtige leeromgeving Jouw ervaring Neem iets in gedachten dat je nu goed kunt en waarvan je veel plezier hebt in je werk: Vertel waartoe je in staat bent. Beschrijf

Nadere informatie

Doelenlijst Relationele Vorming in de Basisschool in combinatie met de IK-zinnen

Doelenlijst Relationele Vorming in de Basisschool in combinatie met de IK-zinnen Doelenlijst Relationele Vorming in de Basisschool in combinatie met de IK-zinnen RV 1 Kinderen hebben vertrouwen in zichzelf. RV1.1 RV1.2 RV1.3 RV1.4 Ontdekken dat iedereen uniek is. Ik heb door dat iedereen

Nadere informatie

HOOFDSTUK 3: MERKPOSITIONERING

HOOFDSTUK 3: MERKPOSITIONERING HOOFDSTUK 3: MERKPOSITIONERING 1 INTRODUCTIE H:3 Hoofdstuk 3 gaat over merkkennisstructuren Positioneren is het identificeren en vaststellen van punten van verschil en punten van overeenkomst om zo de

Nadere informatie

Welkom. Ontdek de ander.in jezelf. Ricardo Gya. Waar echt contact is, kan de energie vrij stromen

Welkom. Ontdek de ander.in jezelf. Ricardo Gya. Waar echt contact is, kan de energie vrij stromen Welkom Waar echt contact is, kan de energie vrij stromen Ricardo Gya GTTC Breda leidt u door de jungle van het moderne begeleiden Afstemming Zwart ; is ver weg, Wit ; nabij, dominante cultuur Check - In

Nadere informatie

MEE Nederland. Raad en daad voor iedereen met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind

MEE Nederland. Raad en daad voor iedereen met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind MEE Nederland Raad en daad voor iedereen met een beperking Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Inhoudsopgave

Nadere informatie

PRIVILEGE WALK DOEL AANPAK

PRIVILEGE WALK DOEL AANPAK PRIVILEGE WALK DOEL Het doel van deze activiteit is leren hoe je macht en privileges kan herkennen en hoe deze onze onderwijsloopbanen beinvloeden, ook al zijn we ons daar niet van bewust. Het doel is

Nadere informatie

De meerwaarde van het contextueel denkkader binnen de ouderenzorg

De meerwaarde van het contextueel denkkader binnen de ouderenzorg De meerwaarde van het contextueel denkkader binnen de ouderenzorg Claire Meire 2014 Een sterveling draagt zijn ouders op zijn schouders. Of niet op zijn schouders. In zijn binnenste. Zijn leven lang moet

Nadere informatie

Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap

Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap 10 Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap Kim van der Hoeven 1. Inleiding Ontwikkelingen in maatschappij en samenleving denk met name aan de

Nadere informatie

HRM Cyclus integraal personeelsbeleid

HRM Cyclus integraal personeelsbeleid HRM Cyclus integraal personeelsbeleid Traject Activiteit Datu Bestuur (Voorgenoen) besluit Mei 2012 GMR Insteing art.23 PGMR Juni 2012 Bestuur Evaluatie en herijken Voorjaar 2016 1 instroo uitstroo Inleiding

Nadere informatie

Onderwijssociologie & Diversiteit

Onderwijssociologie & Diversiteit Onderwijssociologie & Diversiteit Hoorcollege 1: inleiding sociologie en burgerschap IVL Leike van der Leun Om deze presentatie te kunnen volgen op je mobiele telefoon, tablet of laptom, ga je naar: www.presentain.com

Nadere informatie

Beter productief wantrouwen dan misplaatst vertrouwen

Beter productief wantrouwen dan misplaatst vertrouwen NOORTJE MARRES Beter productief wantrouwen dan isplaatst vertrouwen Over de politieke verdiensten van edia-affaires As the tens of thousands of people protesting against the econoic policies of the world's

Nadere informatie