VOORWOORD. Middelkerke, 22/04/2014. Michel Landuyt, Schepen van Erfgoed en Toerisme. Janna Rommel-Opstaele, Burgemeester

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "VOORWOORD. Middelkerke, 22/04/2014. Michel Landuyt, Schepen van Erfgoed en Toerisme. Janna Rommel-Opstaele, Burgemeester"

Transcriptie

1 VOORWOORD Het gemeentebestuur wil 100 jaar Wereldoorlog I op een passende wijze onder de aandacht brengen. Dat gebeurt niet onder de vorm van grote, klassieke herdenkingsactiviteiten, maar wel met een reeks van kleinschalige projecten die een goed beeld geven van het oorlogsverleden van Middelkerke en haar deelgemeenten. We beogen om erfgoed, toerisme en recreatie te combineren om zo een breed publiek aan te spreken. Een nieuwe toeristische route over de Grote Oorlog was binnen dit aanbod een belangrijk onderdeel. De laatste materiële getuigen van WOI op het terrein werden opgelijst en worden onder de vorm van een route aan het grote publiek gepresenteerd. Bij dit projectonderdeel hoort deze rijk geïllustreerde gids die door onze dienst erfgoed werd samengesteld. Er werd voor dit werk op voorbeeldige wijze samengewerkt met diverse verzamelaars die probleemloos hun mooiste beelden ter beschikking stelden. Ook heemkring Graningate verleende graag medewerking aan dit project. Jarenlang werd er trouwens door hen al gepubliceerd over dit onderwerp in hun tijdschrift. Aandacht trekken op de gevolgen van de oorlog houdt meteen ook een duidelijke boodschap van vrede in. Het is een belangrijke opdracht om de nooit meer oorlogsgedachte blijvend onder de aandacht te houden. Het is belangrijk dat vooral de jongeren blijvend herinnerd worden aan de donkere hoofdstukken uit ons verleden. Want wie zich het verleden niet herinnert, is gedoemd het opnieuw te herhalen. De herdenking van 100 jaar WOI is dus ook een vredesproject. Iedereen wordt dan ook uitgenodigd om deze vredesboodschap te helpen verspreiden en daarom danken we u alvast voor het feit dat u onze informatieve route wil verkennen. Middelkerke, 22/04/2014 Michel Landuyt, Schepen van Erfgoed en Toerisme Janna Rommel-Opstaele, Burgemeester 1

2 De loopgraven in de duinen, op de voorpagina van een Duitse oorlogskrant (collectie Ronny Van Troostenberghe).

3 OVER DEZE BROCHURE Deze brochure geeft een overzicht van de locaties in onze negen deelgemeenten die een belangrijke rol speelden tijdens de Eerste Wereldoorlog. Je kan alle plaatsen opzoeken op de kaart of op trefwoord. In de brochure staan ze gerangschikt per deelgemeente. Enkele locaties kregen op het terrein een infobord, de route die deze borden met elkaar verbindt, vind je op Achteraan is een literatuurlijst opgenomen, deze werken vormen de basis voor de teksten voor deze brochure. We hopen dat dit boekje een goede leidraad is om zelf op zoek te gaan naar het verhaal achter de foto s van ruïnes, ter plaatse de dramatiek te voelen van een vergeten slagveld, een herinnering te bewaren aan mensen van vlees en bloed die, tegenstander of niet, allebei gevangen zaten in een oorlogswaanzin die vier volle jaren duurde. Strijderskaart, uitgereikt aan oud-strijders die minstens vier maanden gediend hadden (collectie Georges Despodt). 3

4 INLEIDING In ons kleine landje aan de Noordzee werd geschiedenis geschreven die vandaag nog altijd tot de verbeelding spreekt. Wat er in oktober 1914 nog overbleef van het Belgisch Leger, verschanste zich achter de IJzer en liet de Duitse oorlogsmachine letterlijk vastlopen in de modder. Brave Little Belgium. Maar wacht eens even Middelkerke grenst ook aan de IJzer. Wij lagen ook aan het intussen wereldberoemde IJzerfront. Maar wel aan de verkeerde kant van het front. De Duitse kant. Von Engländern zerschossen. Wat er overbleef van de Zeelaan in Lombardsijde (collectie Camiel Vallaeys). In deze brochure keren we 100 jaar terug in de tijd. Lombardsijde, Mannekensvere en Schore zijn de laatste voorposten voor de IJzer. Ze worden hardnekkig verdedigd, maar toch veroverd en vervolgens als vijandig gebied vier jaar lang bestookt door de geallieerden. Gevolg: in Lombardsijde blijft geen enkele steen nog op de andere staan. Je moet de foto s zien om het te geloven. Schore eindigt dood en verlaten. Mannekensvere: vier jaar geen bewoning meer. De badplaatsen Westende en Middelkerke worden tot puin geschoten. 4

5 Leffinge, Wilskerke, Slijpe en Sint-Pieters-Kapelle liggen iets minder onder vuur. In deze zones organiseren de Duitsers zich voor de strijd, rusten ze uit voor nog een drie-dagen-beurt aan het front, dat maar enkele kilometers verderop ligt. Een bezette gemeente moet zich plooien naar Duitse leefregels, we zien de leegloop, de onwaarschijnlijke vernielingen. Vandaag zijn de meeste stellingen en bunkers verdwenen, weinig bleef bewaard. Wat in 1918 nog rechtstaat, wordt tijdens de Duitse aftocht afgebroken, meegenomen, vernield. De Tweede Wereldoorlog doet de rest. Wat 100 jaar later overblijft, zijn gebouwen die toen een Duitse functie hadden, locaties waar heroïsche veldslagen plaatsvonden, verhalen van mensen die het destijds hebben opgeschreven, Belgen en Duitsers. De belangrijkste werden opgenomen in deze gids, die je meteen door het Middelkerkse verhaal tijdens de Eerste Wereldoorlog loodst. 5

6 INHOUD Het verloop van de oorlog 8 Terugtrekken 8 Slag om de IJzer 9 Onderwaterzetting 9 Bezetting 13 Operaties Hush en Strandfest De bevrijding 15 Noodwoningen 15 Fronttoerisme 17 Oorlogsmonumenten 18 Middelkerke 19 Prikkeldraad op het strand 19 De mannenuittocht 20 Kommandantur Middelkerke 21 Zeehospitaal de Grimberghe 22 Duits kerkhof Duinenweg 22 La Providence 23 Commandobunker 24 Oorlogsmuseum 25 Westende-bad 26 Bye bye badplaats 26 Grand Hotel Bellevue 27 Graven in de duinen 28 Monument Grossetti 28 Gedenkplaat Régiment de Nice 29 Westende-dorp 30 In puin 30 Kogelinslagen op grafzerk 31 Voorpost Bamburghoeve 31 Lombardsijde 32 Maanlandschap 32 Duinenfront 34 Höhe Monument Pierre Thuret 36 Affenberg 38 Demarcatiepaal 38 Heldenzerkjes Joe English 39 Leffinge 40 Leffinge als kazerne 40 Pionierspark 41 Oud klooster 42 Seemannshaus 43 Villa La Roseraie 44 Militair kerkhof 44 Mausoleum 45 6

7 Mannekensvere 46 Von Engländern zerschossen 46 Uniebrug 47 Monument 7e Linie 48 Monument 14e Linie 48 Fort Nieuwendamme 48 Bunker aan de IJzer 49 Het bezettingsleger 64 Marinekorps, de elite 64 Verordnungen 65 Soldatenleven 65 Verdedigingslinies 67 Colofon 69 Schore 51 Dood 51 Schoorbakkebrug 53 Dankwoord 70 Beknopte literatuur 71 Slijpe 54 Spookdorp 54 Exodus 55 Uitvalsbasis naar het front 55 Slijpe brug 56 Rattevallebrug 56 Seemannshaus Slijpe 58 Groot Tempelhof 58 Militair kerkhof 59 Wilskerke 60 Sint-Pieters-Kapelle 62 7

8 HET VERLOOP VAN DE OORLOG Terugtrekken Op 4 augustus 1914 trekt het Duitse leger België binnen. Het eigenlijke doel is Frankrijk: de Kanaalhavens Duinkerke, Calais en Boulogne, om zo de aanvoer van Engelse troepen af te snijden. Wat een snelle klus moet worden, blijkt een taaie brok. De Belgen bieden weerstand, ondanks de overduidelijke overmacht in getal en oorlogsmateriaal van de Duitsers. De oninneembare fortengordels van Luik en Antwerpen vallen en van dan af trekt het Belgisch leger zich terug, richting zee. Geromantiseerde Franse tekening van de belangrijke oorlogsmaand oktober 1914 (collectie RVT). Tijdens die terugtocht groeit het idee dat de IJzer in de Westhoek wellicht de laatste linie wordt, waarachter de Belgen kost wat kost moeten standhouden, anders is het land definitief verloren. Half oktober arriveren de Duitse troepen in onze streek, vastbesloten door te stoten naar de sluizen van Nieuwpoort en zo verder naar Duinkerke. 8

9 Slag om de IJzer 1 Op 18 oktober 1914 worden de eerste dorpen van onze huidige gemeente onder de voet gelopen. De aanvallen zijn vooral gericht op Lombardsijde, de voorpost van de sluizen van Nieuwpoort. Ook Mannekensvere en Schore, waar twee belangrijke bruggen over de IJzer liggen, de Uniebrug en de Schoorbakkebrug, moeten het zwaar ontgelden. De slag om de IJzer is begonnen. Door een doorbraak aan de Tervatebrug, de derde brug over de IJzer tussen Nieuwpoort en Diksmuide, wordt de situatie precair. Ook de Uniebrug en de Schoorbakkebrug moeten opgegeven worden, de IJzerlinie is bijna verloren. Onderwaterzetting 2 3 De onderwaterzetting aan weerszijden van het kanaal, vertrekkend vanuit de Sluizen van Nieuwpoort (centraal). Linksboven de kustlijn (collectie Walter Lelièvre). De Duitse troepen staan al op verschillende plaatsen over de IJzer. Na enkele minder geslaagde pogingen lukt de onderwaterzetting op het nippertje door de sluizen in Nieuwpoort open te zetten. Het laaggelegen gebied tussen de spoorlijn Nieuwpoort-Diksmuide en de linker IJzeroever loopt vol als een badkuip. De Duitsers moeten zich ijlings terugtrekken en bezetten de rechteroever van de IJzer. Ze behouden hier en daar enkele voorposten in ondergelopen gebied 9

10 aan de linkeroever. Het front stabiliseert, de loopgraven worden versterkt, de legers graven zich in. We zijn vertrokken voor vier jaar waarin beide partijen elkaar blijven bestoken, enkel om de posities te handhaven. De gevolgen zijn desastreus. De Belgische troepen achter de spoorlijn Nieuwpoort-Diksmuide dorpen worden langzaam maar (collectie Walter Lelièvre). zeker tot puin geschoten, de bevolking trekt weg of wordt verplicht om te vertrekken. Ooggetuige: de Duitse bestorming Vele Belgische dorpen werden in 1914 onder de voet gelopen door de Duitse oorlogsmachine. In onderstaand verslag lezen we hoe een inwoner van Mannekensvere, dorp aan de IJzer, de Duitse aanval beschrijft. Duitse propagandatekening van de bestorming door de Duitse marinetroepen (collectie Johan Ryheul). 10

11 In Mannekensvere was het die zondag (18 oktober 1914) eerder stil. Er kwamen geen vluchtelingen of soldaten voorbij. Enkele overgebleven dorpelingen kwamen in bange afwachting wat praten op straat. Belgische soldaten zaten in loopgraven en verschansingen die ze gemaakt hadden, in de kapotte kerktoren tuurden militairen met verrekijkers in de verte. Schijnwerpers zoeken vijandige vliegtuigen boven Mannekensvere. Duitse tekening (collectie RVT). Toen kwam plots een soldaat aangelopen, angstig en bleek. Zijn paard was onder hem doodgeschoten. Hij wees in de richting van Slijpe, Daar komen de Duitsers, zei hij. Wij keken die richting uit en inderdaad, wij zagen ze: door de velden en de weiden kwamen ze in brede rijen aangelopen. Als de ene rij zich liet vallen, stormde een tweede rij vooruit. Onze soldaten in de loopgraven in het dorp begonnen te schieten. We zaten meteen in volle oorlogsgeweld. In één ogenblik was iedereen verdwenen, naar huis, de kelder in! Wij liepen een eind mee met de soldaat. Hij moest zijn overste verwittigen. Hij vroeg om een fiets en mijn vader gaf de zijne. De soldaat reed wat hij rijden kon. We keken nog eens of we de Duitsers konden zien, maar we moesten de kelder in, de geweerkogels ketsten tegen de pannen en de muren! 11

12 Een tijdje nadat de soldaat was vertrokken, begonnen onze kanonnen te schieten. In onze kelder zaten we heel angstig paternosters te bidden, zoveel, dat we er later geen zin meer in hadden. Het was een gehuil en gefluit om doof van te worden. We hoorden onze ruiten aan diggelen vliegen, dakpannen naar beneden kletteren. Toen we zo een tijdje in de kelder zaten, bonkten Duitsers op de deur. Vader ging open maken. Ze kwamen kijken of er geen Belgische soldaten verborgen waren. Ze vroegen water, waarvan vader zelf moest drinken, om zeker te zijn dat het niet vergiftigd was. Korte tijd later kreeg ons huis een voltreffer: een zijde van het keldergewelf stortte naar beneden, gelukkig zonder iemand te raken. Onder wolken stof en kruitdamp zochten we onze pakken bijeen en kropen van onder de balken naar buiten. Na uren in het schemerdonker van de kelder, kwamen we opnieuw op straat, maar die was onherkenbaar: vol stukken hout, stenen en dakpannen. De kogels en schrapnels ketsten tegen de stenen. Het rook naar kalk en kruitdamp, er stonden huizen in brand. Door het schieten wisten we niet waarheen. Eerst dachten we aan de overkant in de gracht te kruipen, maar er stond water in. Dan maar verder het dorp in. Toen kwamen een paar Duitse soldaten naar ons toe en deden ons achter de muur van de pastorie schuilen. De Duitsers hadden de wijnkelder van de pastorie bezocht, enkele waren wat beschonken en minder voorzichtig. Eén die te ver over straat liep, kreeg een kogel in de borst. Hij kwam terug gesukkeld en viel voor ons neer, waar hij spoedig stierf. Op het einde van de namiddag begonnen opeens zeer zware kanonnen te schieten. Wij schrokken daar geweldig van, maar de soldaten zeiden: Keine Angst haben! Das sind unsere. Een soldaat trok mijn vader mee in de tuin van de pastorie. Hij trok een deken weg van een lijk en zei: hier ligt mijn beste kameraad, en hij weende. De soldaten hadden niet alleen de wijn gevonden, maar ook de fonograaf. Ze hadden hem in de tuin opgesteld, waar ze nu tussen de doden en gekwetsten platen draaiden. Zo akelig dat ik het nooit meer vergeet. (uit: Kroniek van Mannekensvere, André Steen) 12

13 Bezetting Duitse officieren in overleg in een woning in Slijpe (collectie Walter Lelièvre). Achter het front organiseren de Duitsers zich, vooral in Leffinge en Middelkerke waar de bevolking de Duitse bezetting moet ondergaan. Naast de vernielingen en inname van alle belangrijke gebouwen, worden onze dorpen ook leeggeroofd. De hongersnood wordt nijpend. Tegen 1918 is alles wat bruikbaar is voor de oorlog door Duitsers meegenomen of opgebruikt. Na de wapenstilstand schiet er van Middelkerke en zijn deelgemeenten omzeggens niks meer over. Men spreekt van de Verwoeste Gewesten : alles vernield, een woestenij van puin, loopgraven, prikkeldraad, bijna geen levende ziel meer te bespeuren. Operaties Hush en Strandfest Ook tijdens de Eerste Wereldoorlog planden de geallieerden al een massale landingsoperatie, op het strand van Middelkerke dan nog wel! De Britten zaten in immers zeer verveeld met de Duitse U-boten (onderzeeërs) die vanuit Oostende en Zeebrugge dood en verderf zaaiden op de Noordzee. 13

14 Met een geallieerde landing op Middelkerkse stranden en het tegelijk doorstoten van grondtroepen vanuit Nieuwpoort moest Oostende ingenomen worden. De Britten kozen voor de strandvlakte tussen Westende en Middelkerke, omdat die kuststrook het minst verdedigd scheen te zijn en tamelijk brede stranden had. De landing was voorzien op 8 augustus 1917 en zou bijna soldaten, tanks, artillerie, auto s, mortieren en munitie aan land moeten brengen. Maar Operatie Hush werd doorzien door de Duitsers. Terwijl de geallieerden in volle voorbereiding waren voor deze operatie, kozen de Duitsers voor de tegenaanval: Operatie Strandfest. Na Strandfest worden meer dan Britse en Australische soldaten verzameld op de binnenkoer van de Kommandantur in Oostende (collectie Johan Ryheul). Op 6 juli 1917, dus één maand voor de geplande Operatie Hush, begonnen de Duitsers met een zwaar artilleriebombardement die de Britse verdediging al meteen vernielde. Op 10 juli volgde dan de Duitse bestorming op Britse stellingen, voor het eerst ook ondersteund met vliegtuigen én met mosterdgas. In zeer korte tijd werd de volledige rechteroever van de IJzer ingenomen. Volgens Duitse bronnen werden er die dag Britten krijgsgevangen genomen en vielen er Britse doden. De Britse operatie Hush werd afgeblazen. 14

15 1918 Met het weinig opbeurende vooruitzicht dat de Verenigde Staten de geallieerden komen bijspringen, proberen de Duitsers nog een alles of niets offensief in het voorjaar van 1918, maar dat draait op niets uit. Vanaf september 1918 wordt de Duitse terugtocht voorbereid en al ingezet. Alle dorpen aan de westkust worden tijdens de maand oktober in snel tempo bevrijd. Een getuigenis uit Leffinge verhaalt over de aankomst van Belgische troepen: in de nacht van 16 op 17 oktober deden de barbaren (sic) alle bruggen springen, s morgens waren er geen Duitsers meer te zien. We vernamen rond 8 u. dat de Belgen in Slijpe zaten. De kinderen gingen met planken over de vaart om te gaan kijken. Om 9.30 u. arriveert de eerste Belgische patrouille. Onbeschrijflijke vreugde! In een oogwenk waren alle huizen bevlagd, het wemelde van het volk in de straten, een echte hoogdag. Iedereen was uitbundig, de klokken verkondigden het nieuws der verlossing (uit Leffinge in de Grote Oorlog, Jean-Marie Barra) De bevrijding Rond 18 oktober 1918, exact vier jaar na de start van de bezetting, worden de Middelkerkse dorpen bevrijd. Naast de feestvreugde, is er nog altijd die trieste realiteit: de dorpen zijn zwaar beschadigd, mensen die met mondjesmaat beginnen terug te keren. Ze vinden niet veel meer terug van hun huis en bezittingen. Overal versperringen, prikkeldraad en loopgrachten, verlaten schuilplaatsen en gevechtsposten. De weiden en akkers zijn verzopen in zeewater. Er is nog altijd een tekort aan voedsel en kledij. En er is de onzekerheid over familie en vrienden die aan het front zitten of weggestuurd zijn naar werkkampen. Noodwoningen 4 Na de oorlog vragen twee essentiële problemen een snelle oplossing: ten eerste de huisvesting van terugkerende vluchtelingen, o.a. in noodwoningen. Ten tweede de financiering van het onmiddellijke herstel van de basisinfrastructuur en van de vergoedingen voor de geleden oorlogsschade. Daarvoor dienen het Koning Albertfonds en de Dienst der Verwoeste Gewesten. 15

16 Het Koning Albertfonds wordt al tijdens de oorlog opgericht, in september Nog tijdens de oorlog worden barakken aangekocht. Onmiddellijk na de Wapenstilstand worden houten constructies beschikbaar gesteld. Het gemeentehuis van Middelkerke wordt gevestigd in een grote houten barak in de Kerkstraat. Eenzelfde oplossing komt er voor een voorlopige kerk en het onderwijs. Ook de openbare gebouwen in Westende worden voorlopig in barakken ondergebracht. Woonbarakken in het dorp van Westende (collectie Els Bloes) De noodwoningen voor vluchtelingen hebben een voorlopig karakter. Voor de openbare sector is dat vrij vanzelfsprekend. Maar de privé-woningen kennen een langer leven dan gepland. Tot lang na de Tweede Wereldoorlog zijn ze te zien, ondertussen getransformeerd tot nette, comfortabele huisjes. De allerlaatste staan nog altijd in de Duinenweg, in de wijk Krokodiel. 16

17 Fronttoerisme Spijshuis aan het IJzerfront, vlakbij Schoorbakkebrug (collectie RVT). De vernietiging door de Eerste Wereldoorlog was zo overweldigend dat vele mensen dit met eigen ogen wilden zien. De eersten die op bedevaart trokken naar de slagvelden, de begraafplaatsen en andere oorlogssites, waren de Engelsen. Ze vertrokken vooral vanuit Oostende voor een busrit met gids in de frontstreek. Afgedankte en omgebouwde Engelse legervoertuigen doen dienst als eerste autobussen. De plaatselijke bevolking ruikt een commerce die geld in het laatje kan brengen, de eerste reisburaus avant la lettre ontstaan. De frontstreek wordt in die periode enorm veel gefotografeerd. Op vele prentbriefkaarten zien we vermeldingen als de ruïnes van Westende, panorama van Westende, de hoofdstraat van Lombardsijde, waarop dan enkel puin te zien is. Er zijn er ook met de aanduiding van militaire installaties of van villa s die er ooit stonden maar waarvan er nu nog amper enkele stenen op elkaar staan. In Middelkerke wordt de commandobunker in de Duinenweg omgebouwd tot oorlogsmuseum. 17

18 Oorlogsmonumenten Leffinge Gedenkteken voor militaire slachtoffers. Dorpsstraat, rechts naast de O.L.V.-kerk. Lombardsijde Gedenksteen voor luitenant Pierre Thuret, militair kwartier Lombardsijde. Gedenkteken voor het 9e Linieregiment, Oude Nieuwpoortlaan. Gedenksteen voor de militaire en burgerlijke slachtoffers, zelfde plaats. Memento voor de militaire en burgerlijke slachtoffers, O.L.Vrouw Bezoekingkerk (binnen), Lombardsijdelaan. Mannekensvere Twee gedenkplaten voor de militaire en burgerlijke slachtoffers in de O.L.V.-kerk (binnen), Brugsesteenweg). Gedenkteken voor de militaire slachtoffers. Gemeentelijke begraafplaats. Middelkerke Obelisk met kruis voor de militaire en burgerlijke slachtoffers. Spermaliestraat. Gedenkzuil met kruis voor de militaire slachtoffers. Gemeentelijke begraafplaats, Franciscus Dierendonckstraat. Schore Gedenkplaat voor het 3e en 23e Linieregiment tijdens de slag om de IJzer. Schoorbakkebrug, bevestigd aan de brugreling. Gedenksteen voor de militaire slachtoffers en de oudstrijders. Kerkhofmuur, Schorestraat. Sint-Pieters-Kapelle Gedenksteen voor de militaire slachtoffers en de oudstrijders. Kerkhof, Sint-Pietersstraat. Slijpe Gedenkplaat voor de militaire slachtoffers. Kerkhofmuur, Diksmuidestraat. Westende-bad Gedenksteen voor generaal Paul Grossetti, bevelhebber van de 42e Franse divisie en gedenkplaat voor het 163e infanterieregiment. Bij de duinen, net voorbij het kruispunt Generaal Grossettilaan- Henri Jasparlaan. Westende-dorp Gedenksteen voor de militaire slachtoffers. Links van de St-Laurentiuskerk, Westendelaan. Gedenksteen op begraafplaats Hofstraat Wilskerke Gedenksteen voor de oudstrijders. Links van de Sint-Willemkerk. 18

19 MIDDELKERKE Prikkeldraad op het strand INFOBORD TER PLAATSE De stranden werden ontoegankelijk gemaakt en waren verboden terrein voor burgers. (collectie Walter Lelièvre). In 1914 bestaat Middelkerke administratief uit de huidige deelgemeente Middelkerke en Raversijde en telt iets meer dan inwoners. Middelkerke is in de periode voor de Eerste Wereldoorlog geëvolueerd van bescheiden duinendorpje naar een bruisende badplaats. De zomer van 1914 kondigt zich feestelijk aan: op 18 juli wordt het nieuwe Casino op de zeedijk ingehuldigd. Veertien dagen later volgt de Duitse inval. De zomerstemming wordt in 1914 wel heel bruusk verstoord Op 2 augustus 1914 is het kermiszondag in Middelkerke. Er heerst een mineurstemming door het Duits ultimatum om een vrije doortocht door België te krijgen. Tijdens een circusvoorstelling komt de circusdirecteur binnengelopen. Hij deelt mee dat Duitsland de oorlog verklaart aan België en Nederland. De lichten worden gedoofd, de tent loopt leeg. 19

20 Weg is de euforie van het zomerseizoen. Duitse toeristen worden van de ene op de andere dag scheef bekeken. Nochtans waren het graag geziene gasten, want ze zijn stipt en ze betalen goed, velen hebben hier een villa. Ze pakken haastig in en vertrekken. Half oktober trekken vermoeide Belgische troepen door Middelkerke. Ze gaan zich verschansen achter de IJzer. Het ziet er niet goed uit. De helft van de bevolking laadt zijn bezittingen op een kar en vertrekt, richting Westhoek, Frankrijk en Engeland. Op 18 oktober 1914 trekt het Duitse leger in grote drommen door de straten. Het begint te knallen in Westende, in Lombardsijde en aan de Rattevalle. Tegen de avond worden de eerste gewonden al binnengebracht. De mannenuittocht Op 23 december 1914 moeten alle mannen van 15 tot 60 jaar Middelkerke verlaten. Verschillende lopen weg of zoeken een onderkomen bij familie of kennissen. De hoveniers van Raversijde worden met rust gelaten, zij zijn nodig voor de voedselvoorziening. Nuttige werklieden mogen ook blijven, daarbij een slager en een bakker. Vrouwen en kinderen blijven alleen achter. Middelkerke loopt leeg: in april 1915 wonen er nog amper 180 mensen, op het einde van 1917 nog amper 90. Voor de inwoners van Middelkerke is Oostende de dichtstbijzijnde veilige plaats, iets verder van het front en minder in de vuurlinie van de beschietingen vanop de geallieerde schepen. 20

Lesbrieven WOI. 100 jaar Groote Oorlog

Lesbrieven WOI. 100 jaar Groote Oorlog Lesbrieven WOI 100 jaar Groote Oorlog De Ginter gemeenten 1 Gistel 2 Oudenburg 3 Ichtegem 4 Torhout 5 Zedelgem 6 Koekelare 7 Kortemark 2 Kortemark tijdens de Eerste Wereldoorlog Kortemark vóór de oorlog

Nadere informatie

GITS TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG

GITS TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG GITS TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG 31 juli 1914: ten oorlog! Op vrijdag 31 juli 1914 staat Gits in rep en roer: de algemene mobilisatie wordt afgekondigd. Alle jongemannen die in aanmerking komen voor

Nadere informatie

SLYPSKAPELLE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG

SLYPSKAPELLE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG SLYPSKAPELLE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG Voor de oorlog MO_03 Moeders met lange rokken en schorten. Meisjes en jongens met zwarte kousen, sommige op klompen. Het lijkt gezellig op straat. Geen auto

Nadere informatie

DADIZELE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG

DADIZELE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG DADIZELE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG Voor de oorlog DAD_02 Dadizele, voor de oorlog. De kinderen wachten op de tram. Overal in de streek liepen tramlijnen. Maar de tram maakte plaats voor de auto. Ook

Nadere informatie

LICHTERVELDE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG

LICHTERVELDE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG LICHTERVELDE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG Voor de oorlog LI_07 Er is veel volk op de dorpsplaats samengekomen en overal hangen vlaggen. Niemand is aan het werken. Het is waarschijnlijk zondag, en mooi

Nadere informatie

STADEN TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG

STADEN TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG STADEN TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG Staden voor de oorlog STA_07 De Speyhoek in Staden, voor de oorlog. Iedereen komt naar buiten voor de fotograaf. Moeders met lange rokken en grote schorten, vaders

Nadere informatie

IZEGEM TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG

IZEGEM TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG IZEGEM TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG 31 juli 1914: ten oorlog! Op 31 juli 1914 staat de stad in rep en roer: het is oorlog! Overal wordt erover gepraat, de mensen staan allemaal op straat. De volgende

Nadere informatie

Mariekerke tijdens de eerste wereldoorlog

Mariekerke tijdens de eerste wereldoorlog Mariekerke tijdens de eerste wereldoorlog Voor de oorlog Mariekerke is vooral een vissersdorp waar de inwoners hun brood verdienen door op de Schelde te gaan vissen. 4 augustus 1914 : ten oorlog! Mariekerke

Nadere informatie

RUMBEKE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG

RUMBEKE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG RUMBEKE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG Voor de oorlog RUM_02 Koetsen en karren over de kasseien van de vooroorlogse Rumbeeksesteenweg. De straat loopt recht op de mooie, fiere kerktoren. 31 juli 1914:

Nadere informatie

MOORSLEDE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG

MOORSLEDE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG MOORSLEDE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG Voor de oorlog MO_03 Moeders met lange rokken en schorten. Meisjes en jongens met zwarte kousen, sommige op klompen. Het lijkt gezellig op straat. Geen auto s...

Nadere informatie

Naam: EEN BRUG TE VER De Slag om Arnhem

Naam: EEN BRUG TE VER De Slag om Arnhem Naam: EEN BRUG TE VER De Slag om Arnhem A Bridge too Far is een film over de meest tragische blunder van de Tweede Wereldoorlog en vertelt heel precies over een groot plan. Dat plan kostte meer Geallieerden

Nadere informatie

HOOGLEDE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG

HOOGLEDE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG HOOGLEDE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG 31 juli 1914: ten oorlog! Het is oorlog! Het brandweerkorps wordt snel samengeroepen voor het gemeentehuis. De brandweermannen moeten de jongens gaan waarschuwen

Nadere informatie

OEKENE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG

OEKENE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG OEKENE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG Voor de oorlog de kerk van Oekene voor de Eerste Wereldoorlog 31 juli 1914: ten oorlog! Op 31 juli 1914 staat het dorp in rep en roer: het is oorlog! Overal wordt

Nadere informatie

Thema: Slag om de Schelde en de invloed op het Nieuwe land.

Thema: Slag om de Schelde en de invloed op het Nieuwe land. Thema: Slag om de Schelde en de invloed op het Nieuwe land. Op 6 juni 1944 is het D Day, dat wordt nog steeds gevierd want het is het begin van de bevrijding van West Europa. Eigenlijk betekent D Day de

Nadere informatie

INGELMUNSTER TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG

INGELMUNSTER TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG INGELMUNSTER TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG 31 juli 1914: ten oorlog! Op 31 juli 1914 staat de gemeente in rep en roer: het is oorlog! Overal wordt erover gepraat. De volgende dag al moeten de dienstplichtigen

Nadere informatie

b) Waarom? Roeselare wordt in oktober 1914 veroverd en wordt dus bezet gebied. Het ligt aan de Duitse kant van het front

b) Waarom? Roeselare wordt in oktober 1914 veroverd en wordt dus bezet gebied. Het ligt aan de Duitse kant van het front 1. Inleiding a) De oude stedelijke begraafplaats van Roeselare is meer dan tweehonderd jaar oud (van 1806). Tijdens de oorlog werden hier vooral Duitse soldaten begraven. b) Waarom? Roeselare wordt in

Nadere informatie

2 maart 1945. 2 maart 2016. Leerlingen groep 7 en 8 De Meeander Heelweg

2 maart 1945. 2 maart 2016. Leerlingen groep 7 en 8 De Meeander Heelweg 2 maart 1945 2 maart 2016 Leerlingen groep 7 en 8 De Meeander Heelweg Er kwamen 4 Duitsers bij de Bark. Ze slaan piketten, voor het plaatsen van batterijen veldartillerie. Maar op die dag gingen de verzetsgroepen

Nadere informatie

De ondergang van de Spaanse Armada een spannend verhaal

De ondergang van de Spaanse Armada een spannend verhaal De ondergang van de Spaanse Armada een spannend verhaal Een volk in opstand, een boze koning, een dappere koningin, een onoverwinnelijke vloot en... een storm. Dit is het spannende verhaal van de Spaanse

Nadere informatie

100 jaar geleden. t Is Oorlog! Een lesmap voor het vierde, vijfde en zesde leerjaar, door juffrouw Anita en de papa van Anna.

100 jaar geleden. t Is Oorlog! Een lesmap voor het vierde, vijfde en zesde leerjaar, door juffrouw Anita en de papa van Anna. 100 jaar geleden t Is Oorlog! Een lesmap voor het vierde, vijfde en zesde leerjaar, door juffrouw Anita en de papa van Anna. t Is oorlog! Binderveld, Kozen, Nieuwerkerken en Wijer 100 jaar geleden is een

Nadere informatie

Screaming Eagles boven Kasteel Heeswijk

Screaming Eagles boven Kasteel Heeswijk Screaming Eagles boven Kasteel Heeswijk Powerpointpresentatie over een bijzondere gebeurtenis in september 1944. Doelgroep: Basisschoolleerlingen van groep 7 en 8 Met behulp van tekst, originele foto s

Nadere informatie

Kastelen in Nederland

Kastelen in Nederland Kastelen in Nederland J In ons land staan veel kastelen. Meer dan honderd. De meeste van die kastelen staan in het water. Bijvoorbeeld midden in een meer of een heel grote vijver. Als er geen water was,

Nadere informatie

Werkblad: Slag om de Schelde en de invloed op het Nieuwe land. 1

Werkblad: Slag om de Schelde en de invloed op het Nieuwe land. 1 Achtergrond informatie voor docenten. D- Day betekend de eerste dag van een grote militaire operatie. In de Tweede Wereldoorlog viel dat op 6 juni 1944. Maar de inval van de Amerikanen in Afghanistan was

Nadere informatie

EMELGEM TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG

EMELGEM TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG EMELGEM TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG 31 juli 1914: ten oorlog! Op 31 juli 1914 staat het dorp in rep en roer: het is oorlog! Iedereen komt op straat en praat erover. De jonge mannen worden opgeroepen

Nadere informatie

HET DROOMMUSEUM VAN DRE

HET DROOMMUSEUM VAN DRE HET DROOMMUSEUM VAN DRE Beste leerling, Dit werkblad wil je iets langer bij bepaalde zaken in het museum laten stil staan. Dit wil natuurlijk niet zeggen dat je niet mag rondneuzen naar andere objecten,

Nadere informatie

WERELDOORLOG I IN LONDERZEEL EN OMGEVING

WERELDOORLOG I IN LONDERZEEL EN OMGEVING WERELDOORLOG I IN LONDERZEEL EN OMGEVING Wandeltocht van 10 km langs 7 markante plaatsen in Londerzeel Wie het heeft over Wereldoorlog I (WO I), denkt automatisch aan de loopgraven in de Westhoek. Daar

Nadere informatie

Originele stereofoto: 'Douamont. Cheveaux morts'

Originele stereofoto: 'Douamont. Cheveaux morts' Originele stereofoto: 'Douamont. Cheveaux morts' In de conflicten voor de Eerste Wereldoorlog speelden paarden een belangrijke rol. De cavalerie was tot dan het speerpunt van de legers. Maar vanaf 1914

Nadere informatie

Memoryspel Kerstmis 1914: Het eerste kerstbestand. Verbroedering tussen strijdende partijen. Er wordt eten gedeeld en men

Memoryspel Kerstmis 1914: Het eerste kerstbestand. Verbroedering tussen strijdende partijen. Er wordt eten gedeeld en men Memoryspel Kerstmis 1914: Het eerste kerstbestand. Verbroedering tussen strijdende partijen. Er wordt eten gedeeld en men speelt zelfs een voetbalwedstrijd. Dit bestand was een poging geweest om er het

Nadere informatie

De betekenis van Mill in de historie van Linies en Stellingen

De betekenis van Mill in de historie van Linies en Stellingen Stichting SPOREN VAN DE OORLOG MILL De betekenis van Mill in de historie van Linies en Stellingen Vóór de Tweede Wereldoorlog Reeds in 1934 werd besloten een eventuele aanval van de Duitsers in het Zuiden

Nadere informatie

Napoleon. bekendste persoon uit de geschiedenis

Napoleon. bekendste persoon uit de geschiedenis Napoleon bekendste persoon uit de geschiedenis Napoleon behoort tot de meest bekende personen uit de geschiedenis. Hij wist zich van eenvoudige komaf op te werken tot keizer van Frankrijk en heerser over

Nadere informatie

Gent 6,3 omgeving de van de Brugse Vaart tot Van Beverenplein. Spijtig genoeg beschik ik bijna niks over deze jonge wijk.

Gent 6,3 omgeving de van de Brugse Vaart tot Van Beverenplein. Spijtig genoeg beschik ik bijna niks over deze jonge wijk. Gent 6,3 omgeving de van de Brugse Vaart tot Van Beverenplein Spijtig genoeg beschik ik bijna niks over deze jonge wijk. Ik zie aan de overkant de J. Guislainstraat niet liggen tenzij de brug vroeger bijna

Nadere informatie

EENS KIJKEN WAT WE AL WETEN

EENS KIJKEN WAT WE AL WETEN EENS KIJKEN WAT WE AL WETEN Lijssenthoek Military Cemetery is één van de vele sporen die de Eerste Wereldoorlog in de Westhoek heeft nagelaten. Je kent er vast nog. Welke van deze plekken hebben ook te

Nadere informatie

Mijn mond zat vol aarde

Mijn mond zat vol aarde Mijn mond zat vol aarde Serie: Verhalen kind in oorlog Tekst: Meike Jongejan Onderzoek: Mariska de Boer en Hans Groeneweg Redactie: Jan van Zijverden Vormgeving: Richard Bos 2015, Fries Verzetsmuseum,

Nadere informatie

ROESELARE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG

ROESELARE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG ROESELARE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG Kort voor de oorlog RO_03 Zo zag de Grote Markt er uit, kort voor de oorlog. - Wat zie je links vooraan in beeld? *Tip: als je de foto van de website haalt, dan

Nadere informatie

OPDRACHTEN BIJ DE TENTOONSTELLING TEGEN-STRIJD: DE GROOTE OORLOG IN HET LAND VAN DENDERMONDE

OPDRACHTEN BIJ DE TENTOONSTELLING TEGEN-STRIJD: DE GROOTE OORLOG IN HET LAND VAN DENDERMONDE OPDRACHTEN BIJ DE TENTOONSTELLING TEGEN-STRIJD: DE GROOTE OORLOG IN HET LAND VAN DENDERMONDE INLEIDING Op 17 augustus opende de tentoonstelling Tegen-Strijd, de beleving van de Groote Oorlog in het land

Nadere informatie

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940)

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Adolf Hitler In 1933 kwam Adolf Hitler in Duitsland aan de macht. Hij was de leider van de nazi-partij. Hij zei tegen de mensen: `Ik maak van Duitsland

Nadere informatie

SAMUEL VAN DER MEER. De Ontsnapte Joden

SAMUEL VAN DER MEER. De Ontsnapte Joden SAMUEL VAN DER MEER De Ontsnapte Joden De inval Het is een zonnige dag. Bram en Theo zijn een spelletje aan het spelen, maar ze moeten eigenlijk allang naar bed. Papa zegt tegen Bram: Bram, je moet naar

Nadere informatie

Mens en natuur in oorlogstijd

Mens en natuur in oorlogstijd 1 Mens en natuur in oorlogstijd Langs bossen en tuinen Hoe wijzigde de Eerste Wereldoorlog het landschap en de relatie tussen de mens en zijn natuurlijke omgeving? 2 Naar de bron Zaterdag 8 januari '16.

Nadere informatie

OP STAP DOOR 4 JAAR GROOTEN OORLOG IN ERTVELDE

OP STAP DOOR 4 JAAR GROOTEN OORLOG IN ERTVELDE OP STAP DOOR 4 JAAR GROOTEN OORLOG IN ERTVELDE Werkbundel voor de leerling Hoofdstuk 1: we keren 100 jaar terug We keren 100 jaar terug in de tijd. Hieronder zie je een postkaart van zo n 100 jaar geleden.

Nadere informatie

OORLOG IN OVERIJSSEL 2015

OORLOG IN OVERIJSSEL 2015 OORLOG IN OVERIJSSEL 2015 Opdrachten bij de film Naam Groep.. BEZETTING duur: ca. 15 minuten In de film zie je beelden van Hitler. Wie was hij? In welk jaar kwam Hitler aan de macht en welke plannen had

Nadere informatie

germaans volk), een sterke Franse groepering. Ze verkochten haar aan de Engelsen die haar beschuldigden van ketterij (het niet-geloven van de kerk).

germaans volk), een sterke Franse groepering. Ze verkochten haar aan de Engelsen die haar beschuldigden van ketterij (het niet-geloven van de kerk). Jeanne d'arc Aan het begin van de 15de eeuw slaagden de Fransen er eindelijk in om de Engelsen uit hun land te verdrijven. De strijd begon met een vrouw die later een nationale heldin werd, van de meest

Nadere informatie

Herdenking 4 mei 2015 Anouchka van Miltenburg, Voorzitter Tweede Kamer der Staten-Generaal

Herdenking 4 mei 2015 Anouchka van Miltenburg, Voorzitter Tweede Kamer der Staten-Generaal Herdenking 4 mei 2015 Anouchka van Miltenburg, Voorzitter Tweede Kamer der Staten-Generaal Vandaag is het precies 70 jaar geleden dat ons land werd bevrijd. Generaties Nederlanders zijn opgegroeid in een

Nadere informatie

LES 4. Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116

LES 4. Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116 LES 4 Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116 De boodschap God hoort en verhoort onze gebeden voor elkaar. Leertekst: Terwijl Petrus onder zware bewaking zat

Nadere informatie

www.facebook.com/gazetvanoostende 42 - Stene: Deneubourg, Gistelsesteenweg 105 - Westerkwartier: Bakkerij Hioco, Torhoutsesteenweg 102

www.facebook.com/gazetvanoostende 42 - Stene: Deneubourg, Gistelsesteenweg 105 - Westerkwartier: Bakkerij Hioco, Torhoutsesteenweg 102 WEKELIJKSE OORLOGSKRANT WEEK 1 (3 TOT 9 JANUARI 1915) Gazet van Oostende Abonnementsprijs: GRATIS Uitgever: Verschijningsmoment: elke vrijdag vanaf 8 augustus 2014 Plaatsen van verschijning: Toerisme Oostende

Nadere informatie

Mysterie De vluchtende keizer

Mysterie De vluchtende keizer Mysterie De vluchtende keizer De les in een oogopslag Onderwerp: Activiteit: Tijdsduur: Doelen: Beginsituatie: Voorbereiding: Vlucht Keizer Wilhelm naar Nederland Deze mysterie- activiteit is een goede

Nadere informatie

RESEARCH CONTENT. Loïs Vehof GAR1D

RESEARCH CONTENT. Loïs Vehof GAR1D RESEARCH CONTENT Loïs Vehof GAR1D INHOUD Inleiding ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ blz. 2 Methode -----------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

Airborne Museum Hartenstein

Airborne Museum Hartenstein Airborne Museum Hartenstein Opdrachten VMBO Welkom in het Airborne Museum! De villa is het voormalige hoofdkwartier van de Britten en stond in september 1944 midden op het slagveld. In het Museum is van

Nadere informatie

De bevrijding van Zwolle

De bevrijding van Zwolle De bevrijding van Zwolle Leo Major was verkenner in het Canadese Regiment de la Chaudiere. Hij is ereburger van Zwolle, sinds hij op 14 april1985 door burgemeester G. Loopstra werd onderscheiden. Hij ontving

Nadere informatie

WEBQUEST L6-02 oorlog & vrede

WEBQUEST L6-02 oorlog & vrede WEBQUEST L6-02 oorlog & vrede 2.3.1. Wereldoorlog I INHOUD OEFENBOEK De Eerste Wereldoorlog 02-03 2.3.2. Wereldoorlog II De Tweede Wereldoorlog 04-05 La Vita è Bella 06-07 3.1. Geweldige personen Jezus

Nadere informatie

Pontonbrug over de Schelde 03/10/2014

Pontonbrug over de Schelde 03/10/2014 Pontonbrug over de Schelde 03/10/2014 Excellenties (Geachte president van Europa, geachte minister-president), Waar je -behalve in onze gedachten- ook bent liefste Marleen, Dames en heren, Precies honderd

Nadere informatie

CaravanCultuurCourant 7 Een greep uit de bezienswaardigheden die we onderweg verzamelden

CaravanCultuurCourant 7 Een greep uit de bezienswaardigheden die we onderweg verzamelden CaravanCultuurCourant 7 Een greep uit de bezienswaardigheden die we onderweg verzamelden Druk op Ctrl-L, doorbladeren met pijltjestoets en eruit met Esc Vijf stuks Vijf stuks Erik Fraikin & Rian van der

Nadere informatie

Wat is de aanleiding tot de Eerste Wereldoorlog? De moord op Frans-Ferdinand van Oostenrijk.

Wat is de aanleiding tot de Eerste Wereldoorlog? De moord op Frans-Ferdinand van Oostenrijk. Werkblad 7 Ω Oorlog en crisis Ω Les : De Eerste Wereldoorlog Het begin van de Eerste Wereldoorlog Rond 900 zijn er twee kampen in Europa. Rusland, Frankrijk en Groot- Brittannië aan de ene kant. Oostenrijk-

Nadere informatie

Dagboek Sebastiaan Matte

Dagboek Sebastiaan Matte Vraag 1 van 12 Dagboek Sebastiaan Matte Uit het dagboek van Sebastiaan Matte: "Ik ben vandaag bij een hagenpreek geweest, in de duinen bij Overveen. Wel duizend mensen uit de stad waren bij elkaar gekomen

Nadere informatie

KUNST IN DE aanklacht tegen de oorlog

KUNST IN DE aanklacht tegen de oorlog KUNST IN DE OORLOG Een aanklacht tegen de oorlog BEELD: TREUREND OUDERPAAR v Käthe Kollwitz v Eigen zoon: Peter v Begraafplaats: Vladslo (Duits kerkhof) v Oorlogsverdriet treft iedereen (vriend en vijand)

Nadere informatie

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen.

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen. Tussen welke twee landen is de Eerste Wereldoorlog begonnen? 1. Engeland en Frankrijk 2. Duitsland en Frankrijk 3. Duitsland en Engeland Nederland blijft neutraal. Wat betekent dat? 1. Nederland kiest

Nadere informatie

Daags nadat Momgomery's troepen over de Rijn waren, stak Church.1i de rivier over in een Amerikaanse stormboot,

Daags nadat Momgomery's troepen over de Rijn waren, stak Church.1i de rivier over in een Amerikaanse stormboot, 23g2.. passeerden vanmiddag veel bommenwerpers en jagers in oostelijke richting. Vanavond naar Simonse geweest. Toen ik terug naar huis ging en nog maar juist de poort uit was, hoorde ik opeens iets, alsof

Nadere informatie

Zondag 12 april 2015 is er om 15 uur een aangepaste gezinsdienst in de Opstandingskerk te Terneuzen. Voorganger: de heer G.A. Slabbekoorn uit Goes

Zondag 12 april 2015 is er om 15 uur een aangepaste gezinsdienst in de Opstandingskerk te Terneuzen. Voorganger: de heer G.A. Slabbekoorn uit Goes LITURGISCHE WERKGROEP VOOR AANGEPASTE GEZINSDIENSTEN Corr. Adr.: Mevr. J. Pelle - Tel. 0115-694737 e-mail: japelle@zeelandnet.nl Dhr. A. Scheele - Tel. 0115-563188 e-mail: ascheele@hetnet.nl THEMA: Zondag

Nadere informatie

Het verhaal van de 80 jarige oorlog!

Het verhaal van de 80 jarige oorlog! Het verhaal van de 80 jarige oorlog! Filips II erft het grote "Europese Rijk" van zijn vader Karel V. Om te beginnen gaat hij strenge belastingen heffen. 1 Na een aantal jaar vertrekt hij naar Spanje,

Nadere informatie

DE WEEK VOOR WE HET AV0NDMAAL VIEREN

DE WEEK VOOR WE HET AV0NDMAAL VIEREN DE WEEK VOOR WE HET AV0NDMAAL VIEREN AVONDMAAL VIEREN Het Avondmaal is meer dan zomaar een maaltijd. Om dat te begrijpen, is dit boekje gemaakt. Vooral is daarbij gedacht aan de kinderen, omdat zij met

Nadere informatie

Het wonder van het kruis. De omwisseling aan het kruis

Het wonder van het kruis. De omwisseling aan het kruis Het wonder van het kruis De omwisseling aan het kruis Het wonder van het kruis / De Omwisseling Vergeving Verlossing / Reiniging Genezing Bevrijding Verzoening Nieuw leven Getsemane Diezelfde avond ging

Nadere informatie

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht SO 1 Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014 Historisch Overzicht 1. Welke doelstelling had Wilhelm II bij zijn aantreden als Keizer van Duitsland? 2. Welk land behoorde niet tot de Centralen tijdens de Eerste

Nadere informatie

Tula Auteur: L. de Palm

Tula Auteur: L. de Palm Slavenopstand op Curaçao Tula Auteur: L. de Palm Colofon Tekstadviezen Frans Meulenberg Foto omslag Dreamstime (monument einde slavernij, St. Martha baai, Curaçao) Vormgeving Frits van der Heijden Uitgeverij

Nadere informatie

In het oude Rome De stad Rome

In het oude Rome De stad Rome In het oude Rome De stad Rome In het oude Rome De stad Rome is héél oud. De stad bestaat al meer dan tweeduizend jaar. Rome was de hoofdstad van het grote Romeinse rijk. De mensen die naar Rome kwamen,

Nadere informatie

Voorwoord. Daarna ging ik praten met Chitra, een Tamilvrouw uit Sri Lanka. Zij zette zich in voor de Tamilstrijd.

Voorwoord. Daarna ging ik praten met Chitra, een Tamilvrouw uit Sri Lanka. Zij zette zich in voor de Tamilstrijd. Voorwoord In dit boek staan interviews van nieuwkomers over hun leven in Nederland. Ik geef al twintig jaar les aan nieuwkomers. Al deze mensen hebben prachtige verhalen te vertellen. Dus wie moest ik

Nadere informatie

Verhaal: Jozef en Maria

Verhaal: Jozef en Maria Verhaal: Jozef en Maria Er was eens een vrouw, Maria. Maria was een heel gewone jonge vrouw, net zo gewoon als jij en ik. Toch had God haar uitgekozen om iets heel belangrijks te doen. Iets wat de hele

Nadere informatie

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Ferenc Göndör IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Uitgeverij Eenvoudig Communiceren 3 Mijn vader Lang geleden kwam een jonge, joodse man naar het land Hongarije. Mohr Goldklang was zijn naam. Dat was mijn opa. Mohr

Nadere informatie

De Franse keizer Napoleon voerde rond 1800 veel oorlogen in Europa. Hij veroverde verschillende gebieden, zoals Nederland en België. Maar Napoleon leed in 1813 een zware nederlaag in Duitsland. Hij trok

Nadere informatie

Wie kreeg van God de ingeving om de Filistijnen een lesje te leren?

Wie kreeg van God de ingeving om de Filistijnen een lesje te leren? Jonathan verslaat met de hulp van God de Filistijnen. Wie kreeg van God de ingeving om de Filistijnen een lesje te leren? 1 Samuel 14:1, eerste deel 1 Op een dag gebeurde het dat Jonathan, de zoon van

Nadere informatie

Reisverslag Helgoland

Reisverslag Helgoland Reisverslag Helgoland Op donderdagochtend om 4 uur ben ik met een goede vriend vertrokken naar Bremerhaven in Duitsland waar we om half tien de boot moesten hebben naar Helgoland. Doordat we door de Duitse

Nadere informatie

Water Egypte. In elk land hebben mensen hun eigen gewoontes. Dat merk je als je veel reist. Ik zal een voorbeeld geven.

Water Egypte. In elk land hebben mensen hun eigen gewoontes. Dat merk je als je veel reist. Ik zal een voorbeeld geven. Water Egypte In elk land hebben mensen hun eigen gewoontes. Dat merk je als je veel reist. Ik zal een voorbeeld geven. Ik ga naar een restaurant in Nederland. Daar bestel ik een glas water. De ober vraagt

Nadere informatie

Zondag 10 mei 2015 6 e zondag van Pasen kleur wit Ds. A.J.Wouda Joh. 15: 7-19 Blijf in mijn liefde. Gemeente van Christus

Zondag 10 mei 2015 6 e zondag van Pasen kleur wit Ds. A.J.Wouda Joh. 15: 7-19 Blijf in mijn liefde. Gemeente van Christus Zondag 10 mei 2015 6 e zondag van Pasen kleur wit Ds. A.J.Wouda Joh. 15: 7-19 Blijf in mijn liefde Gemeente van Christus Het is bijna niet te bevatten: vorig week zondag, om deze tijd, stond ik bij het

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info De Chinese Muur 1. Voorwoord. 2. Wat is de Chinese Muur? 3. Waar ligt de Chinese Muur? 4. Waarom bouwden de Chinezen de Chinese Muur? 5. Hoe bouwden de Chinezen de Chinese Muur? 6. Hoe lang en hoe groot

Nadere informatie

Spreekbeurt en werkstuk over. Ridders. Door: Oscar Zuethoff

Spreekbeurt en werkstuk over. Ridders. Door: Oscar Zuethoff Spreekbeurt en werkstuk over Ridders Door: Oscar Zuethoff Mei 2007 Inleiding Waarom houd ik een spreekbeurt over de ridders en de riddertijd? Toen ik klein was wilde ik altijd al een ridder zijn. Ik vind

Nadere informatie

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Filips II In 1566, meer dan vierhonderd jaar geleden, zijn veel mensen boos. Er is onrust in de Nederlanden. Er zijn spanningen over het geloof, veel mensen

Nadere informatie

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur.

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur. Psalmen Psalm 78 1 Een lied van Asaf. De lessen van het verleden Luister allemaal naar mijn woorden. Luister goed, want ik wil jullie iets leren. 2 Wijze woorden wil ik spreken, wijze woorden over het

Nadere informatie

groetjes Thijs Bezoek kasteeltje Geijsteren.

groetjes Thijs Bezoek kasteeltje Geijsteren. Bezoek kasteeltje Geijsteren. 7 Juni bezocht groep 6 het kasteeltje in Geijsteren. Cynthia Siefers heeft de kinderen rondgeleid. Ze heeft een boek geschreven: een trots kasteel. Ze heeft verteld wat er

Nadere informatie

Wie maalt om de molens?

Wie maalt om de molens? deel 1 Dag 1 Er is een ongeluk gebeurd vandaag, met meneer Swarteschaep. Eind van de middag was ik zakken graan naar binnen aan het sjouwen. De baas was op de stelling aan het werk. Ineens hoorde ik een

Nadere informatie

Naar De Grote Oorlog Ieper excursie, leerlingeninstructie

Naar De Grote Oorlog Ieper excursie, leerlingeninstructie Naar De Grote Oorlog Ieper excursie, leerlingeninstructie Monument op de Duitse militaire begraafplaats bij Langemark. Hier liggen 25.000 soldaten. Foto Reinard Maarleveld 1 Naar De Grote Oorlog Nederland

Nadere informatie

NIEUWSBRIEF. Driebergse Automobiel Club opgericht 15 november 2001

NIEUWSBRIEF. Driebergse Automobiel Club opgericht 15 november 2001 NIEUWSBRIEF Driebergse Automobiel Club opgericht 15 november 2001 In het museum te München staat deze auto, een Tatra, prominent geëtaleerd. Er was geen toelichting bij. Van de toeschouwer werd verwacht

Nadere informatie

Het verloop van de Slag van Waterloo - 18 juni 1815

Het verloop van de Slag van Waterloo - 18 juni 1815 Het verloop van de Slag van Waterloo - 18 juni 1815 De Britse troepen hebben de kasteelhoeve van Hougoumont ingenomen en hebben deze positie de hele nacht lang versterkt om zich tegen eventuele Franse

Nadere informatie

Geschied- en Heemkundige Kring vzw PEPIJN@LANDEN

Geschied- en Heemkundige Kring vzw PEPIJN@LANDEN Geschied- en Heemkundige Kring vzw PEPIJN@LANDEN Secretariaat/Documentatiecentrum: Bezoekerscentrum Rufferdinge Molenberg 4 3400 Landen Tel. 011 88 34 68 Fax 011 83 27 62 info@ghklanden.be www.ghklanden.be

Nadere informatie

Bij wie waren David en zijn mannen toen de oorlog tussen de Filistijnen en Israël begon?

Bij wie waren David en zijn mannen toen de oorlog tussen de Filistijnen en Israël begon? David door koning Achis weggestuurd en God geeft David een tik op de vingers. Bij wie waren David en zijn mannen toen de oorlog tussen de Filistijnen en Israël begon? 1 Samuel 29:2 2 De stadsvorsten van

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 1. Bronnenboekje. KB-0125-a-14-1-b

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 1. Bronnenboekje. KB-0125-a-14-1-b Bijlage VMBO-KB 2014 tijdvak 1 geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bronnenboekje KB-0125-a-14-1-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een politieke prent over een biddende fabrikant (1907): Onderschrift

Nadere informatie

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00. 1 SCHOOLONDERZOEK Tijdvak I GESCHIEDENIS 31 oktober 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit 38 vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

Het meisje De volgende dag is de soldaat er niet. De negers zijn weer naar het front vertrokken, hoort ze de opgeluchte zuchten in het dorp. De sfeer verandert als blanke soldaten hen aflossen. De mensen

Nadere informatie

In de stilte van ons herdenken, sprak de herinnering.

In de stilte van ons herdenken, sprak de herinnering. Toespraak burgemeester K. Tigelaar ter gelegenheid van de dodenherdenking op vrijdag 4 mei 2012 Dames en heren, jongens en meisjes, In de stilte van ons herdenken, sprak de herinnering. Herinneringen aan

Nadere informatie

Jozua 4, 1-12 20 november 2011 Gedenken overledenen Wehl

Jozua 4, 1-12 20 november 2011 Gedenken overledenen Wehl Jozua 4, 1-12 20 november 2011 Gedenken overledenen Wehl Thema: Er is een steen verlegd. Inleiding op de lezing We lezen vandaag een verhaal; over een doortocht door een ogenschijnlijk onmogelijke situatie.

Nadere informatie

BOUWEN AAN HET FRONT 100 JAAR SLAG BIJ PASSENDALE THE FINAL OFFENSIVE: THE YANKS ARE COMING PROGRAMMA HERDENKING

BOUWEN AAN HET FRONT 100 JAAR SLAG BIJ PASSENDALE THE FINAL OFFENSIVE: THE YANKS ARE COMING PROGRAMMA HERDENKING 2016 2017 2018 BOUWEN AAN HET FRONT 100 JAAR SLAG BIJ PASSENDALE THE FINAL OFFENSIVE: THE YANKS ARE COMING PROGRAMMA HERDENKING TENTOONSTELLING FRONT 14/18 - DE EERSTE WERELDOORLOG IN 3D 10.04 7.08 / Gratis

Nadere informatie

Sander Kloet. Elisha Mercelina. Het zwarte meer

Sander Kloet. Elisha Mercelina. Het zwarte meer Sander Kloet koud zo voelt het hier. kil ik weet niet waar het vandaan komt het is geen kou. het is angst. angst voor de wereld angst voor de dag van morgen bang dat we dingen vergeten bang dat we dingen

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL

Bijlage VMBO-GL en TL Bijlage VMBO-GL en TL 2014 tijdvak 1 geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Bronnenboekje GT-0125-a-14-1-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een politieke tekening (rond 1900), met als titel:

Nadere informatie

Krabbie Krab wordt Kapper

Krabbie Krab wordt Kapper E-boek Geschreven en Vormgeving Esther van Duin Copyright Esthers Atelier www.esthersatelier.nl email info@esthersatelier.nl Krabbie Krab wordt Kapper Krabbie krab was een kunstenaar. Hij maakte beelden

Nadere informatie

stadsmagazine Harelbeke editie november 2014 Wereldoorlog I Poëziewedstrijd Storm op komst

stadsmagazine Harelbeke editie november 2014 Wereldoorlog I Poëziewedstrijd Storm op komst blad stadsmagazine Harelbeke editie november 2014 Wereldoorlog I Poëziewedstrijd Storm op komst Ook Harelbeke pakt in 2015 uit met een programma dat de Eerste Wereldoorlog herdenkt. Wat heeft Harelbeke

Nadere informatie

I.4 school historische les - 1ste graad S.O.

I.4 school historische les - 1ste graad S.O. I.4 school historische les - 1ste graad S.O. Inhoud WOI heeft een grote invloed op het dagelijks leven in het bezette Brugge. Ook het schoolgaan wordt er niet eenvoudiger op. Voor de oorlog gingen jongens

Nadere informatie

Jezus geeft zijn leven voor de mensen

Jezus geeft zijn leven voor de mensen Eerste Communieproject 38 Jezus geeft zijn leven voor de mensen Niet iedereen gelooft in Jezus In les 5 hebben we gezien dat Jezus vertelt over de Vader. God houdt van de mensen. Hij vergeeft je zonden.

Nadere informatie

H utnieuws 4 2014-2015

H utnieuws 4 2014-2015 OBS de Boomhut 31 oktober 2014 H utnieuws 4 2014-2015 Locatie Bernhardlaan 10 6824 LE Arnhem 026-4433102 Locatie Julianalaan 1 6824 KG Arnhem 026-3701183 In dit nummer: Tussenschoolseopvang Tussenschoolseopvang

Nadere informatie

t Spoor beweegt Januari 2014

t Spoor beweegt Januari 2014 t Spoor beweegt Januari 2014 Bezoek aan de Westhoek, 18 oktober 2013 Vanuit gans de provincie kwamen we afgezakt naar de Westhoek, meer bepaald de Nonnebossen in Zonnebeke. Zelfs al was de regio gekend

Nadere informatie

WESTROZEBEKE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG

WESTROZEBEKE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG WESTROZEBEKE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG Westrozebeke voor de oorlog WES_05 Dit is een prachtige foto van 100 jaar geleden. Je ziet een grote postkoets, getrokken door drie paarden. Zoals je ziet, vervoert

Nadere informatie