Innoveren en leren. Willen is niet genoeg; "Weten Ís niet genoeg; we moeten het toepassen; we moeten het doen" drie in novatieve projecten

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Innoveren en leren. Willen is niet genoeg; "Weten Ís niet genoeg; we moeten het toepassen; we moeten het doen" drie in novatieve projecten"

Transcriptie

1

2 Innoveren en leren de leerervaringen van drie in novatieve projecten van WINN: lnslde, Ecobeach en U sselm e e rg eb i ed zo ekt ve rdi e p i n g "Weten Ís niet genoeg; we moeten het toepassen; Willen is niet genoeg; we moeten het doen" f.iv. von Goethe

3 t, L,,r.1,,,,f,,. 5 Inhoud 1. Innoveren en leren: de leerervaringen van drie innovatieve projecten van WINN: lnslde, Ecobeach en lsselmeergebied zoekt verdieping 2. Evaluatieaanpah 3. Drie WINN-pilots: interviews en leerpunten Leerervaringen lnslde Van idee naar pilot Verhouding markt - Rijkswaterstaat Risico's/ onderschatting valkuilen Inbedding in innovatieprogramma Rijkswaterstaat Communicatie lmplementatie idee/ vervolg Persoonlijke lessen I 7t Leerervaringen Ecobeach Van idee naar pilot Verhouding markt - Riikswaterstaat Risico's en uitdagingen Inbedding in in novatieprogramma RWS Communicatie lmptementatíe idee/vervolg Visie stuurgroepleden/ topambtenaren VenW Persoonlijke lessen B , Leerervarin gen ljsselmeergebied zoekt verdieping Van idee naar pilot Verhouding Rijkswaterstaat - andere partilen Risico's en uitdagingen lnbedding in innovatieprogramma RWS Communicatie lmplementatie idee/vervolg Visie stuurgroepleden en topambtenaren VenW Persoonliike lessen BO BO Interviews met leden van de Voorbereidingsgroep Innovatie Nat/ambtelijke top VenW 83

4 r'l " i,!n:.1.ltrt!l l.í,1,/ 5. lnnoveren en leren: leerervaringen van WINN voor Rijkswaterstaat lnleiding Organisatie-culturele belemmeringen voor innovatie binnen Riikswaterstaat Innoveren vraagt om veranderen: wat kan Rijkswaterstaat anders doen? Enkele praktische tips voor het (nieuwe) WINN lnnoveren en leren: de leerervaringen van drie innovatieve píojecten van WINN: I N S I D E, Eco b eo ch en lj sse Im e e rg e b i ed zoe kt ve rd i e pi n g Colofon 101 Innoveren ís leren: dat is het uitgangspunt van dit boek. Innovatieproiecten en innovatieprocessen leveren inzichten op die de start en het proces van volgende innovatieprojecten kunnen vergemakkelijken - mits goed doordacht en vervolgens ook goed toegepast. NB: fouten maken magl Want we leren van wat goed ging, maar nog veel meer van wat fout ging. 'lnnoveren is leren' is ook het uitgangspunt van het thema Forum Ervarum van WINN, het waterinnovatieprogramma van Riikswatersiaat. Forum Ervarum is een leertraject, dat reflectie organiseert op de voortgang van het WINN-programma en inspiratie van buiten naar binnen haalt. Het Forum Ervarum is gericht op het gezamenlijl< leren van innoveren: leren van elkaar, en leren van elders, regionaal, nationaal ofinternationaal. Hoe kunnen we leren van onze eigen projecten en processen, en hoe passen we die lessen vervolgens toe? Om een aanzet te geven voor het antwoord op die vraag, heeftwlnn de processen van drie bijna afgeronde/nog lopende WINN-proiecten laten evalueren. Drie projecten, die alledrie een andere insteek kennen. Het eerste project is een initiatief van Rijl<swaterstaat, waarbij Rijkswaterstaat de markt uitnodigde om via een prijsvraag voorstellen te doen voor de ontwikkeling van nieuwe technieken voor dijkversterking: lnslde. Bii het tweede project ging dat andersom: de markt benaderde Rijkswaterstaat met een 'Eigen Initiatief (El)' en WINN maakte ruimte voor ontwikkeling en toetsing van het idee, Ecobeach genaamd. Het derde prolect draait om visievorming en om het inspireren van derden: Usselmeergebied zoekt verdieping. 'lnnoveren en leren' beschrijft de processen van de drie genoemde proiecten en bevat interviews meteen aantalbetrokkenen: projectleiders, betrokken marktpartijen en kennisinstituten en WINN-stuurgroepleden. Deze gesprekken leverden niet alleen verschíllende - en soms zelfs tegenstrijdige - perspectieven op, maarvooral ookwaardevolle lessen, díe zijn gebundeld in de'leerervaringen'in hoofdstuk 4. Het zíjn lessen die voorvelen waardevol zullen zíjn: niet alleen voor projectleiders van WINN en Rijkswaterstaat/ VenW, maar ookvoor adviseurs en managers, voor beleidsmakers en voor bestuurders. Deze lessen zalwln N toepassen bíjde starten de uitvoeringvan nieuwe innovatieproiecten. Uiteraard nodigen wij ook u van harte uit om te 'leren van innoveren'. We staan open voor constructief advíes en voor het uitwisselen van ervaringen. Den Haag, oktober 2007 Krystyna Robaczewska themoleider Forutn Ervorun WINN Zi e oo k te ri n n ovoti eb ro n, n I

5 r1,,.'. 'r' r,/ ri i.rr Èi,, rl Evaluatieaanpak De aanpakvan de procesevaluatiesvan de driewlnn-projecten is gestoeld op de bekende gedachte dat niet alleen mensen aan de top, maar ook mensen op diverse andere plekken in organisaties aan revitalisering, verbetering en vernieuwing werken. In het verlengde van dat idee ontwikkelden Roth en Kleiner (MlT; Society of Organisational Learning) een methodiek: learning histories. Hun basisgedachte is: velen werken aan vernieuwingen, maarzelden organiseren we hetcollectieve geheugen. Daardoorverdwijnen in de loopvan de tiid goede vondsten die resultaat zijn van trial-and-errorleren. Om dit geheugenverlies aan te pakken stellen Roth en Kleiner voor om 'leergeschiedenissen' te schrijven. Learníng history is een methodiek waarbij een klein onderzoeksteam bepaalde projecten, situatíes ofepisodes uit de recente geschiedenis reconstrueertom daaruit leringte trekken. Een extern adviseur is toegevoegd om distantie te bewerkstelligen en btinde vlekken te voorkomen. Bii alle betrokkenen gaat het team na wat de opmerkelijke resultaten ziin en wie, wat en welke werkwijze er nou voor gezorgd heeft dat het een succes werd (of niet). Ervinden interviews en gesprekken plaats, waaruit thema's worden gedestilleerd. Vervolgens construeert het team een gemeenschappelijk verteld verhaal. De 'meerstemmigheid' (het aan het woord laten komen van diverse betrokkenen) zorgt ervoor dat het verhaal niet dichtgetímmerd is, maar juist de perspectieven van de verschillende betrokken actoren weergeeft en ook dicht bij de emotie blijft. De patronen van innovatie of verandering komen goed in beeld. 0ok bij de wlnn-procesevaluaties is gewerkt met de methodiek 'learning history'. Een extern adviseur heeft gesprekken gevoerd met nauw betrokkenen zoals proiectleiders, marktpartiien en potentiële implementeerders (meestal overheden). Daarnaast heeft de adviseur leden van de stuurgroep van WINN en topambtenaren van het departement van Verkeer en Waterstaat geïnterviewd. Deze interviews en gesprekken leidden tot een verhaal in retrospectief, waarbij steeds letterlijke teksten uit gesprekken zijn weergegeven. Door de gesprekken met betrokkenen van verschillend pluimage komen uiteenlopende perspectieven aan bod. Die verschillende perspectieven lijken hier en daar tegenstrijdige conclusies op te leveren, maar stuk voor stuk bieden ze vooral waardevolle leerresultaten voor WINN en voor de andere innovatieprogramma's van Rijkswaterstaat.

6 a :':i, * *" [-] IJic uiíd;lgi*rg ri W I Í{ fi$ - pl r I c* ts : i ru [ e rv í ews r] n lee t';:r u n t * n í!i ï1 t : rc fd,$ l,.ii Het klimaat verandert. Dat heeft gevolgen voor de veiligheid. Toenemende aanvoer ;li. van rivierwater en een stijgende zeespiegel zullen de watcrstanden van de rivieren ' ';l i f'r,"o,ni;firi,.:l. ii, r-{irr' {i i:* ffi#u*'wffi t," ' g.r 1, , : t' * a* a*lréisffi. lft ï;''l '.ii#,.;. g' ët aanmerkelijk verhogen. Bovendien l<linken veel bestaande dijken en hun ondergrond sterk in. De kruinhoogte van de dijk kan híerdoor soms wel met enkele decimeters per eeuw zal<ken. Prolecten in het kader van Ruimte voor de Rivier helpen om de voorspelde waterstandstijging in te dammen. Dijkversterkingen zullen echter op de lange termijn niet overalkunnen worden voorkomen. Naast rivierverruimende maatregelen blijven dijken in de toekomst een belangrijke beveitiging tegen overstromingen. Traditionele dijkversterkingen kunnen op lange termijn tegen technische en maatschappetijke grenzen aanlopen. Traditionele dijkversterking bestaat naast een dijkverhoging uit een dijkverbreding, waarbij meestal ook nog een steunberm noodzakeliik is. Dit vraagt extra ruimte, die echter steeds schaarser wordt. Aanwezigheid van bijvoorbeeld bebouwing of natuurgebieden maakt dat ruimte rond de rjijk niet zomaar ove ral beschikbaar is. Ookverbreding aan de rivierzijde is niet mogelijk, omclat het beleid er juist op gericht is om de rivieren meer ruimte te geven. i d e: ctl tl i'bv- t ir irc Í in 13 Het project INSIDE (lnnovations on Stability Inrprovements enabling Dike Elevations) is in 2001 gestart door Rijkswaterstaat in samenwerking met het Civieltechnisch Centrum Uítvoering Research en Regelgevingen (CUR) en met GeoDelft als geotechnisch adviseur. INSIDE heeft Nederlandse kennisaanbieders op het gebied van dijken (ingenieursoureaus, aannemers en kennisinstituten) uitgedaagd om te komen met ideeën voor innovatieve diikversterking. Drie innovatieve dijkversterkingtechnieken zijn hieruit ontstaan. Wel ''''ir,. vond steeds afstemming plaats met de kennisvragers (waterschappen, Rijkswaterstaat en provincie) om de technische en financiële haalbaarheid en maatschappeliike acceptatie..1,. ;lt'-"',i'..,* ' i lii ila_$ te waarborgen. Zo heeft het team in nauw overleg met betrol<ken waterschappen gemeenten locaties uitgekozen voor de praktijkdemonstraiies (bij Lekkerkerk (2004) en en Leerdam (2005)). i'i {-j í. ir::;!r i:. I i t! it ii In 2003 is het INSIDË-project om financiele redenen stopgezet, tijdens een bezuinigings-

7 ronde binnen het ministerie van verkeer en waterstaat. Vanaf dat moment is er wel gekeken naar mogelijke alternatieve financieringen, echter zonder goed resultaat. Begin 2004 heeft wlnn, het innovatieprogramma van Rijkswaterstaat, toegezegd te investeren in dit project en INSIDE daarmee nieuw leven ingeblazen. In september 2004 vond een praktijkdemonstratie van de techniek'mixed-in-place' plaats bij Lekkerkerk. In september 2005 volgde de praktijkdemonstraties van Diikvernageling en Expanding columns. Beide demonstraties zijn gefinancierd door Riikswaterstaat-W NN en de betrokken consortia. Evaluatierapporten van de drie technieken zijn inmiddels beschikbaar. Eind 2006 organiseerde WIN N 'roadshows' door het hele land, waar de technieken aan de potentiële opdrachtgevers werden gepresenteerd. Het INSIDE-pro.ject is op 24 mei 2002 afgerond en er is inmiddels uitzicht op implementatie. Gesprel<spartners Extern cur, Hoogheemraadschap Alblasserwaard en de vijfheerenlanden, Hoogheemraadschap van Delfland Hoogheemraadschap schietand en de Krimpenerwaard, waterschap Rivierenland, provincie Zuid-Holland, GeoDelft, ingenieursbureaus. D e d ri e d i i kve rste rki n g stech n i e ke n - Mixed in Place (consortium Hakkers werkendam, Keller Funderingstechnieken, Royal Haskoning) ' Dijkvernageling (consortium Boskalis bv, Grontmij Advies & Techníek bv, van Hattum en Blankevoort, Witteveen + Bos) ' Expanding columns (consortium DHV Arcadis, GMB civiel. Fugro, Van oord Nederlancl, BAM Grondtechniek) Intern Bouwdienst, DWW, Rijkswaterstaat Zuid-Holtand, Riikswaterstaat Utrecht Stand van zal(en Atledrie de technieken ziin gedemonstreerd, maar er heeft geen daaclwerkelijke proef kunnen plaatsvinden, omdat de waterschappen meer zekerheid eisen (veiligheid). op dit moment (herfst 2007) zijn Riikswaterstaat, cur, marktpartiien en waterschappen in gesprek om geschikte (proefllocaties voor toepassing van de technieken te vinden. Korte beschrijving van de technieken Mixed-in-Place Start de m o nstrati e: se pte m b e r De Mixed-in-place techniek is een methode van grondverbetering die reeds vele iaren o.a. in Scandinaviê en in Japan is toegepast. Met behulp van een kraan uitgerust met een mengkop vermengt droog bindmiddel met vochtige grond, waardoor na verharding gestabiliseerde grondkolommen ontstaan. In dit geval is gekozen voor de "droge methode" waarbij het bindmiddel onder luchtdruk wordt ingeblazen vanuit tanks op een aparte rupswagen (de shuttle). In Nederland is het een relatief onbekende techniek die slechts in een aantal proefproiecten is onderzocht, onder meer in No Recess, (begin iaren 90). No Recess was een proiect om oplossingen te ontwíkkelen om vertikale krachten op te vangen (spoorliinen etc., specifiek voor de hogesnetheidslijn). Binnen INSIDE is MIP verder ontwikkeld om ook de sterkte tegen afschuiven van dijken te verbeteren. Bii de Mixed-in-Place dijkversterking is de toepassing van deze techniek erg effectief {-er--ul omdat de oorspronkelijk zwakste plek van de dijk, de slappe grond onder de binnenteen, nu grote krachten kan opnemen. Deze lnnovatieve techniek.... is specifiek ontworpen om opdrijven van het slappe lagenpakket achter de binnenteen van de dijk tegen te gaan focust op grondverbetering: van slappe ondergrond naar een grondsoort met gelijke ' eigenschappen als vaste klei. vergíoot de schuifweerstand op het diepe gliivlak. verhoogt de stabiliteitvan het binnentalud, doorde kolommen schuin aan te brengen vanuít het binnentalud tot in de diepe zandlaag. brengt de kolommen haaks aan als panelen op de dijk ' voegt op regelmatige afstand een aantal van deze panelen samen, waardoor robuuste steunberen ontstaan e geeft bij de realisatie minimale overlast voor de omgeving. is zodanig berekend, dat ontwerp en toetsing direct uitvoerbaar ziin.

8 l4 ll.lilirl - i'ift,r,rl.!,:r 1-);il.';tr',1í iirillil I l,rill!"rt;1r1,: Íllillnè!ttpri.iif s!tsf llrièiírir I l5 Dijkvernageling Dijkvernageling bestaat uit het verankeren van het binnendijkse grondmassief door toepassing van trekelementen. Dat zijn nagels met een groutomhulling die volgens een bepaald stramien en onder een geschikte hoek op het binnendiikse talud ingebracht worden. In het basisconcept is gerekend met stalen buisnagels met een lengte van circa 14 meter en een onderlinge afstand van circa 2 meter. Deze versterkingstechniek resulteert in een grotere afschuifsterkte tijdens maatgevend hoogwater, waarbij de nagels vooral op dwarskracht worden belast. Híermee neemt de weerstand tegen binnendijks afschuiven toe, waardoor geen binnendijkse teenverzwaring en dus ook geen dijkverbreding nodig is. De Expanding Columns staan met hun voeten in de draagkrachtige Pleistocene zandlaag en met hun schouders juist in de onderste lagen van het díjkmateriaal. Enerzijds zorgt het uitzetten van de kous voor het samendrukken van de omringende slappe grond, die daardoor sterker wordt. Anderzijds zorgt het onderste deel van de Expanding column, de "shear key" genoemd, voor een goede verankering in de draagkrachtige zandlaag. De Expandíng columns werken als "deuvels" in het glijvlak om de afschuivende grondmoot vastte pinnen. Deze innovatieve techn iek.... is een combinatie van verankeren, wapenen, vastpinnen, spi.ikeren, verdeuvelen, spalken, composiet, grondverbetering, talud versterking zorgt dat 1m diikverhoging in de toekomst binnen de bestaande dijkbreedte mogelijk is ' o maakt gebruik van bewezen technieken. is flexibei en op elke dijkvorm uitvoerbaar: - dijkwoningen geen probleem - uitbreidbaar - verschillende verankeringconfiguraties en -materialen zijn toe te passen r geeft weinig overlast tiidens uitvoering. Deze innovatieve techniek... o vergroot de schuifweerstand op het diepe gliivlak o verplaatst een deel van het dijkgewicht naar de ondergrond via normaalkracht expanders o verbetert de eigenschappen van de grond rond de expanders r past zich aan aan de actuele sterkte van de ondergrond en is zo zelfregulerend r kent modulaire opbouw en is daarom eenvoudig uitbreidbaar r is te realiseren met minimale overlast voor de omgeving. in de Expanding Columns Het Expanding Columns voorstel maakt gebruik van een door HBG Civiel Grondtechníek ontwikkelde methode. Een buis, voorzien van een omhultende kous, wordt in de slappe ondergrond schuin geplaatst tot in de draagkrachtige pleistocene zaadlaag. De kous wordt vervolgens volgeperst met cement-benton iet.

9 Erik Blilsmo en Alessondrc Bizofii, projectleiders Riikswoterstoat/WlNN voor lnst0e: "Snetheid van innovatie kun ie niet beïnvloeden" lnitiatief Drie Rijkswaterstaatcollega's - Roy Stroeve, Benno Koehorst en Gé Beaufort - maakten al voor 2000 kennis met de 'Mixed-in-Place' (MlP)-techniek, die werd toegepast bii wegfunderingen. Zij zonden bii een interne ideeêncompetitie (Kerend Tij, 2001, red.) een voorstel in: zouden toepassingen zoals Mixed-in-Place als diikversterkingstechniek kunnen worden ingezet? Hun idee werd gehonoreerd en niet lang daarna kregen de Bouwdienst en Dienst Weg- en Waterbouwkunde de opdracht om een priisvraag in de markt te zetten. Het vehikel 'prijsvraag' was voor Rijkswaterstaat vijf jaar geleden een goed middel om de markt te betrekken en snel innovaties van de grond te krijgen. Vanwege het grote netwerk en kennis van de markt werd cur gevraagd om tid te worden van het lnslde-kernteam. Erik Biltsma (projectteíder sinds eind 2004) en Alessandra Bizzarri (plv. projectleider sinds de start van INSIDE) blikken terug op het proces. lnvechten "ln die eerste fase was hetvechten geblazen om elkaars plaats te kennen in het kernteam," zegt Alessandra Bizzarri. "Dat had niet te maken met onwil maar met de combinatie van personen. Ïoen iedereen zichzetfhad laten zien ging het heel goed en beschikten we over een zorgvuldig en resultaatgericht team." Rolverdeli n g Rijkswaterstaat-CU R Het proces van INSIDE bestond uit drie fasen: 1: opstarten, 2. techniek en 3. afronden en kennis verspreiden. cur heeft vooral in de eerste en derde fase toegevoegde waarde gehad als vertegenwoordiger van de markt; in fase 2 voerde Rijkswaterstaat de boventoon. Bizzarri: "Voor de communicatie was het erg goed dat cur het project direct adopteerde en zelf een communicatieadviseur leverde voor het project. Daardoor konclen we de communicatie proactief aanpakken en hebben we kansen gepakt. De toenmalige projectleider en communicatieadviseurvan CUR konden ook prima samenwerken.', Belanghebbenden: wie en waarom? Voordat het project van start ging, was het proiectteam zich bewust van de betangrijke rol die de belanghebbenden zouden spelen. "Een innovatie wordt alleen een succes als hij wordt geïmplementeerd, dus verkoopbaar is. Daarom was een van cle eerste activiteiten van het kernteam het uitvoeren van een krachtenveldanalyse: waar zouden we de knelpunten ontmoeten? Ook hebben we een externe kosten-batenanalyse gedaan, zodat we de doelen van Rijkswaterstaat scherp konden houden. Al voordat de prijsvragen werden uitgeschreven, wisten we wie de belanghebbenden waren en hoe we hen konden bedienen. Vervolgens zijn er twee prijsvragen zorgvuldig voorbereid: een voor MIB een voor de innovatieve dijkversterkingstechniek. Viiftien consortia dienden ideeën in." Hoe hebben jullie die belanghebbenden betrokken? "We hebben heel veel geïnvesteerd om gebruikers warm te maken, hebben hen vragen gesteld zoals: welke problemen hebben jullie? Welke innovatietechníeken ziin hier handig? Welke problemen moet de techniek oplossen? Dat resulteerde in een lijst met punten waaraan de techniek moest voldoen. Wij wilden daarmee voorkomen dat lnslde in een bureaula terecht zou komen. Overigens vind ik dat daaraan ook een negatief puntje kleeft; het is jammer dat bedrijven daardoor minder innovatievrijheid hebben, er zijn teveel technische randvoorwaarden. Je kriigt daardoor oplossingen die eigenlijk niet zo innovatiefzijn. Je moet dus grenzen stetlen aan het (vroeg) betrekken van externen. En je moet meer tijd incalcuteren om de opdrachtgevers te laten wennen aan een nieuw idee." Kaders prima Erik Bijlsma vindt het juist wet goed dat er kaders ziln gesteld: "Het probleem dat INSIDE wil tackelen wordt ingegeven door gebrek aan ruimte, de gewenste sterkte en opdrijven. Nieuwe manieren van denken zoals Ruimte voorde Rivier en ComCoast zoeken oplossingen buiten de bestaande dijk. Terwijl INSIDE zich richt op de locaties waar juist de bestaande diik belangrijk blijft, simpelweg omdat er geen ruimte is. Dan kun je niet zonder die kaders. Overigens hebben we die kaders kunnen stellen dankzij intensieve betrokkenheid van gebruikers, technici en opdrachtgevers. Waterschappers die in eerste instantie niet geloofden in het idee, zetten zich toch in en werden gaandeweg enthousiast. "Bizzarri beaamt: "Misschien moeten we inderdaad vooral de positieve kanten benadrukken, in plaats van het proces dat wat mij betreft beter had gekund. want doordat de kaders zo belangrijk voor ons waren, hadden we alle soorten belanghebbenden betrokken die te bedenken ziin. zii zorgden voor een continue aandacht voor alle gezíchtspunten. we konden daardoor niets vergeten." Verder naar implementatie Maar hoe nu verder met de implementatie van de technieken? Bijtsma: "Door de ontwikkeling van de MlP-techniek binnen INSIDE wordt MIP inmiddels toegepast in taluds, maar nog niet in dijken. Daarvoor zijn de contacten met de waterschappen het belangrijkst. uiteindelijk moeten de waterschappen de opdracht voor toepassing van een van de INSIDEtechnieken willen geven. Daarom organiseren we vijf 'roadshows', bijeenkomsten met de waterschappen, in verschillende delen van het land. We hebben gemerkt dat we alleen door een goede PR de technieken niet verkocht krijgen. Dat heeft te maken met de behoudendheid van de waterschappen, en die hebben ze niet voor niets. waterschappen hebben de

10 16 l'r 'l verantwoordelijkheid voor de veitigheid van de inwoners, keringen moeten dus sterk ziin. Daarom staan ze argwanend tegenover innovatie. Zewillen veel meerweten dan wat je bii een normale techniek iiberhaupt te weten komt. lns DE is om die reden ook nooit uitgevoerd in een echte situatie. Het is heel goed dat de waterschappen hun taak serieus nemen, maar dat vraagt van Rijkswaterstaat wel meer investering om hen enthousiast te maken." Hoe maak je de waterschappen enthousiast? "Ten eerste door de samenstelling van de klankbordgroep en de cur-commissie: daar waren waterschappen al vertegenwoordigd," verklaart Biilsma. "Daarnaast hebben we een bekende en gewaardeerde man in waterschapsland - Wybren Epema - gevraagd om bij de roadshows de introductie te verzorgen. Epema heeftvertrouwen in INSIDE en kan de boodschap goed overbrengen. Inmiddels ziin er 5 roadshows geweest. Elke roadshow in het hart van een beheersgebied. Aan het eind van iedere roadshow vragen we de deelnemers om te analyseren welke uitdagingen en behoeften het waterschap heeft en vervolgens te bekiiken hoe INSIDE-technieken daarbii kunnen helpen." Welke rísico's zijn jutlie tegengekomen gaandeweg het proces? Bizzarrí en Biilsma noemen in een adem de belangriikste risico's: ' De samenwerking tussen Rijkswaterstaat en de consortia. Onverteerbaarvoor de bedrijven dat Rijkswaterstaat opeens de geldkraan dichtdraaide. ' over de financiële investering was een verhouding van 80-20% afgesproken, maar bijna alle consortia hebben meer geïnvesteerd dan de verplichte 20%. ' De traditionele opzet van het project: het doel / idee kwam van Rijkswaterstaat, clie vervolgens ook de opdrachtnemer selecteerde. Er is een ommekeer in het denken noodzakelijk: de verantwoordeliikheid voor het product ligt niet meer bij Rijkswaterstaat maar bii de consortia. - Groot verschil tussen de consortia onderling. MIP was geneigd zich afhankelijker op te stellen dan de andere twee, die hun verantwoordelijkheid namen. - Interne samenwerking consortia: een aannemer praat anders dan de ingenieurs of dan GeoDelft. wii - het projectteam van Riikswaterstaat, cur, GeoDelft - hebben daarbii wel geholpen. - Startproblemen Dijkvernageling, die overigens gaandeweg het proces opgelost. - Ëen geestelijk vader is noodzakelijk, in het bijzonder voor de communicatie, want je moet anderen kunnen doen geloven! - Innovatie heefttijd nodig. - Rijkswaterstaat heeft teveel beloofd (getd). INSIDE werd alleen gestopt omdat dit project toevallig gemakketijk te korten was en andere proiecten niet. Noodzakelijk om dit in de toekomst te voorkomen: externe bestuurlijke krachten (waterschappen?) die Rijkswaterstaat intern kunnen overtuigen van het nut en de noodzaakvan een project (cruxl). - Investeren: we kunnen ze niet een werkeliike pilot bieden. suggestie / aanbeveling: laat bedrijfsleven meelopen met beleidsprocessen. De rolvan WlNl{ "WINN is een andere wereld dan de wereld waarin ik woon," antwoordt Billsma lachend. "Gelukkig is het wel een complementaire wereld. omdat INSIDE pas halverwege in het WINN-programma werd geplaatst is het nooit echt een WINN-project geworden doordat, waarschijnlijk, onze twee werelden teveelverschilden. Jazeker, lnslde past goed in de doelen van WINN. Er was ook sprake van wederzijds respect, een heldere functiescheiding, goede onderlinge communicatie. Maartoch is de afstand gebleven. lk zou wel iets beterwillen weten waarom ik bíi WINN hoor, wat de bedoeling is van het thema Rivieren bijvoorbeeld." Organisatie en communicatie Bizzarri: "Ten aanzien van de organisatie en communicatie vind ik het heel belangrijk om bij de feiten te bliiven en vooral niet te filosofisch te worden. Binnen het lnslde-team hadden we de rollen goed verdeeld: de eerste projectleider en communicatieadviseur waren een goed koppet en zorgden voor een puntíge boodschap en draagvlak, ikwas hun inhoudetiik geweten waaruit ze konden putten." Gezamenliik doel bepalen Uit de houding van Billsma en Bizzarri spreekt een natuurlijke motivatie voor hun werk: "We hadden te maken met drie verschillende groepen mensen: Rijkswaterstaat, aannemers, en ingenieurs. Er heerste onderling een gezonde spanning en iedereen was enthousiast. De werkmethode - het bij elkaarzetten van bedríjven en open kaart spelen - daagde iedereen uit om te doen wat men goed kan. We vonden het motiverend om in zo'n sfeer te werken. lk heb welontdekt dat ik meertechneut ben dan communicator, en dat iedereen in zo'n proiect ziin of haar eigen rol speelt. De enige voorwaarde is dat ie gezamentiik je doel bepaalt." Krachtvan WINN Bijlsma: "WINN is de motor, zwengelt aan." Grijnzend: "Maar die innovatiemensen zijn echt andere mensen dan de mannen met de poten in de klei, zoals ik. Je hebt beide componenten nodig. De kracht van wlnn ligt op het grensvlak tussen innovatie en praktiik. 0m de juiste vraag aan de juiste mensen te stellen als het gaat om het genereren van ideeën, het plaatsen van ideeën en het waarderen van ideeën. Het is belangrijk dat WINN vertrouwen, waardering en verbondenheid uitstraalt: 'We staan achter dit proiect, we helpen je bij het promoten van de technieken'." Vind je dat dat beter had gekund? 'Kiik' wlnn is heel belangrjik bij het opstarten van dit soort projecten, om met een fina n ciële im pu ls innovaties te fac iliteren of stim u le ren. Maa r d e sne lheid va n de in novatie kun je niet beïnvloeden. Daar stuiten we op de spagaat waarin WINN momenteelverkeert: WINN lijkt gedwongen te zijn om te scoren, en dat gaat niet. Een dijkverzwaringstechniek kun je niet forceren. Realiseer ie dat het om de veilígheicl van Nederlancl gaat, en dat is een heel omvangrijke en gecompliceerde opdracht, die veel meer tijd vraagt.',

11 20 lt:il:.li)i.: irr rj!!;irlrvr iliiri\rrri.ií't:/ii ir1.ti,, l't;.,i,, Albert Wggers, Royal H asko ni n g, tech n ie k Mixed, i n. Ploce Volgende l<eer iets meer regie "Het enthousiasme voor het INSIDE-proces is groot binnen ons consortium," zegt Wiggers. "Het was zeer gunstig voor ons dat Riikswaterstaat zoveel aandacht had voor de communicatie. Wij zouden er als consortium veel meer moeite mee hebben gehad om zoveel publiciteit te genereren. Het maakt verschil als je kunt meeliften met de grote naam van Rijkswaterstaat. Ook ziin we enthousiast over de professionele communicatieadviseurs die betrokken waren bij lnslde. De regelmatige biieenkomsten trokken veel meer bezoekers dan gemiddeld." Samenwerking intern "Binnen het consortium hadden we de rollen goed verdeeld, iedereen deed waar hij goed in was. Zo nam Royal Haskoning het ontwerpgedeelte op zich, naast het toetsen van de leidraden en de veiligheidsfitosofie. LCM (dochterbedriif van Kelter) had de techniek in huis dus kwam vooral in actie toen het werk in de praktijkproef ging lopen en de innovatieve ideeën werkelijk tot uitvoering kwamen en Hakkers kon snel en adequate de bouwplaats inrichten en praktische hulpconstructies bouwen die voor het uitvoeren van de test noodzakelijk waren. Die werkverdeling bevalt zo goed dat we erover denken om ons samenwerkingsverband voort te zetten, ook na lnslde." 5amenwerking RiikswateÍstaat "Net als voor de andere consortia was het voor ons lastig dat het project in 2003 opeens werd stopgezet doordat er geen budget was. Bovendien werd dat heel kort, en op het laatste moment, medegedeeld. Dat blijft wel hangen, ia. Ook wij hadden gehoopt op een grootschalige bezwijkproef, maar we hebben er begrip voor dat het uiteindelijk niet is gebeurd. Over de rest van het proces zijn we heel tevreden. We vinden het goed dat bijvoorbeeld de spelregels vooraf zo duidelijk zijn gecommuniceerd. Daardoor wisten we waaraan we begonnen: dat de techniek openbaar moestworden, dat we geachtwerden samen te werken, dat alleen de winnende technieken een praktijkproefzouden mogen doen." Veiligheidsfilosofie "0ok miste Rijkswaterstaat wat mii betreft de regie over de veiligheidsfilosofie. Daarover was in het begin te weinig bekend, waardoor alle consortia hun eigen filosofie gingen ontwikkelen. Omdat we dat vervolgens niet deelden met elkaar, gingen we maar al te gemakketijk oordelen over de veiligheidsaspecten van de andere technieken en ontstond er discussie. Rijkswaterstaat kan dat voorkomen door de veiligheidsfilosofie zelf te definiëren en in de spelregels aan het begin van het traiect mee te nemen." Voorsprong "Ten opzichte van de andere consortia hadden wij een voorsprong, omdat MIP al was toegepast in wegfunderingen. Door dat bestaande materieel hoefden we in het begin niet zoveel te investeren. Dat neemt overigens niet weg dat ook wii uiteindetijk meer hebben geïnvesteerd dan was afgesproken. Maar de financiële verhouding is mogelijk minder scheef dan bij Dijkvernageling en Expanding Columns." Verandering "Een priisvraagvinden we een uitstekend middel om ideeën van de markt te vragen. Setectie voorkomt geldversnippering. En het is nu eenmaal zo dat je de ene keer wint, en de andere keer niet. De samenwerking binnen zo'n consortium is voorons ook heel interessant: anders bliift het toch een studie, nu kunnen we onze ideeën daadwerkelijk in praktijk brengen. Rijkswaterstaat moet wel oppassen dat de selectie goed gebeurt, door een goede jury. Tegen een volgend proiect met een dergelijke aanpak zou ik volmondig 'ja' zeggen." WINN "Riikswaterstaat beschikt over de middelen en creëert draagvlak voor innovatieve ideeën. Dat vind ik een heel goede zaak. lk vind het togisch dat een grote organisatie met een groot budget een leidende rol neemt. En dat doet zij via WlNN." Onduidelijke rol GTI "over de rol van GeoDelft heb ik wel mijn twíifels. Daar had Rijkswaterstaat wat meer regie op mogen zetten. Op een gegeven moment waren ze zowel van boven, van opzii en van onderen betrokken bij het project. Ze adviseerden zelfs over hun eigen adviezen. Daarnaast hadden we moeite met de hoeveelheid contactpersonen die we steeds moesten betrekken; voor ons zijn Rijkswaterstaat en cur één partii en we zouden dan ook liever met L contactpersoon te maken hebben gehad in plaats van vier of vijf."

12 Penvoerders von consortium INSIDE Squad: Gerad Loman, Boskalis, en Erwln de long, Van Hattum & Blankevoort, over de marsroute van INSIDE Squad ten behoeve van de INSIDE-techniek Diikvernageling "Pu btiek-private i n novatie van dijkversterking, een l<westie van ambiti s, afspreken en doen" Start van publiek initiatief Riikswaterstaat heeft in 2001 naar aanleiding van de besch ikba re tech n iek M ixed-ln-place (M lp), de N L marktva n in n ovatieve dijkversterking in samenwerkíng met cle waterschappen en GeoDelft verkend. Op basis hiervan heeft Riikswaterstaat samen met CUR eind 2001 de priisvraag lnslde georganiseerd. Dit betreft een publiek-private ontwikkeling van op korte term ijn toepasba re i n n ovatieve tech nieken van díj kversterki n g. Deelname van consortium lnslde Squad Het is biizonder dat marktpartijen meedoen aan een príjsvraag met als doel publieke kennis te genereren. Dat gebeurt niet zomaar. De uitgevoerde marktverkenning, het realiseren van een praktiikproef als laatste fase van de prijsvraag marsroute en de publieke cofinanciering (maximaalca 1,5 miljoen Euro per prijswinnend concept) waren de prijsvraagaspecten die de partners van INSIDE squad aanspraken. Mede vanwege de selectiecriteria hebben Boskalis, Grontmij, Van Hattum & Blankevoort en WÍtteveen+Bos het consortium INSIDE squad geformeerd. Boskalís was van 2001 tot 2006 penvoerder van INSIDE Squad. Van Hattum & Blankevoort is de huidige penvoerder. Leer- & verbeterpunten : 1. Marktverkenning De marktverkenning van Ríjkswaterstaat was een nodige en nuttige eerste stap in het publiek-private innovatieproces. De afgetegde marsroute heeft geleerd dat Rijkswaterstaat en de overige publieke partners de verwachting van de toepassingsmarkt vooraf eenduidig en afgestemd moeten definiëren en communiceren. Dit betreft o.a. de garantstelling van de praktijkproeflocatie en de eerste toepassingsprojecten in tiln met de marktverkenning. 2. Worst Houd de markt geen lege worst voor. Halvenrvege het ontwikkelproces draaide Rijkswaterstaat begin 2003 de geldkraan van de overeengekomen marsroute dicht wegens interne budgetproblemen. voor de prijswinnende marktpartijen is een dergelijke eenzijdige stopzetting van de cofinanciering biizonder onredelijk gelet op de gedane ínvesteringen. Vía WINN is weliswaar een vervolgtraject gerealiseerd met een praktíjkdemonstratie in Echter, het oorspronkeliike einddoet - het realiseren van een praktijkproef en vervolgens van praktijktoepassingen - is tot op heden publiekelijk nog niet waargemaakt. Het is niet goed dat Rijkswaterstaat haar beloften niet na kon komen om interne financiënadministratieve redenen. Advies: maak het mogeliik om vooraf in één keer de cofinanciering voor het gehele innovatietraject, tot en met de eindstreep, te regelen. Daarmee herste[ en waarborg je het vertrouwen van de private partners in toekom stige pubtiek-private innovaties. 3. Bestuurlijk'commitment' De afgelegde marsroute heeft geleerd dat Ríjkswaterstaat en de overige pubtieke partners hun rollen in een dergetijkinnovatieprocesvooraf eenduídigen afgestemd hadden moeten definiëren en communiceren. Dit betreft o.a. de garantstellingvan de cofinanciering en de beschikbaarheid van de praktiikproeflocatie. Vanzelfsprekend is dat de pubtieke partners dit 'commitment' dan ook waar moeten maken. De praktiikproef is zelfs in het MIP traject tot op heden niet gerealiseerd, terwíjl dit bij aanvang van de prijsvraag als een publiek voorbereide marsroute aan de private partners werd voorgesteld. Met de afgelegde marsroute hebben Rijkswaterstaat en de drie prijswinnende consortia financieel gezien 'blauwtjes' gelopen door gebrek aan eenduidig bestuurlijk 'commitment,. Innovatieprojecten zoals INSIDE zouden geholpen zijn met wat meer bestuurlijke ambitie, lef en daadkracht. wlnn en cur moeten zich afvragen of ze bij de waterschappen wel op het juiste niveau hebben ingestoken. Lering voor de volgende keer: maak vooraf zorgvuldige bestuurlijke afwegingen, zet op hoog bestuurlijk niveau in en maak vooraf het bestuurlijke'commitment' duidelijk. 4. Publieke kartrekker Gelet op het toepassingsgebied had hier eigenlijk de unie van waterschappen aan de INSIDE kar moeten trekken. De rol van Rijkswaterstaat zou zich in dat geval kunnen beperken tot die van kennisvrager, kennisverspreider en co-financier. Riikswaterstaat dient alleen dan een voortrekkersrol te vervullen op innovatielocaties & -thema's waarvoor ze zelf als beheerder verantwoordeliik is. 5. Geen overmatige PR maar vizier op 'business' Er is aan pubtieke zilde opvallend veel in de PR van de INSIDE marsroute geïnvesteerd. Met het uitbtijven van de praktijkproef is zo het marktbeeld gecreëerd dat het project INSIDE vooral ging voor de PR van Rijkswaterstaat. Die heb je uiteraard ook nodig om innovatie te

13 lli5f l.rf i iritliuli{,]!,,q l)iii.ljefelqilirg!le(irl.,tcr..c:r 2 5 laten slagen. Maarwat ons betreft is het doelvan deze 'pilot'zekergeen PR. Wiiwitlen GWW Nederland BV van een nieuwe techniek voorzien. Het gaat ons niet om de buitenlandse PR van Rijkswaterstaat en het organiseren van PAO cursussen over niet beproefde technieken. 0ns vizier is hier gericht op de kansrijke 'business'van het realiseren van beproefde innovatieve technieken. De PR kan onzer inziens hier aanzienlijk efficiënter. Advies: Houd de website up-to-date, zet het doel van 'innovatieve dijkversterking' beter in de markt, ontwikkel naast een communicatieplan ook in samenwerking met de prívate partners een marketingplan, afgestemd op de vooraf verkende markt. 6. Breng innovatie werkelijk tot innovatie Een geslaagde praktijkproef is noodzakelijk om van een innovatieve dijkversterkingtechniek een succes te maken. Met alleen een praktiikdemonstratie van de uitvoeringsmethode zijn de kennisvragende dijkbeheerders blijkbaar onvoldoende te overtuigen van de beoogde toepassingen op korte termiin. 7. Voorgeschreven samenwerking met ingenieursbureaus Een andere reden om mee te doen aan de prijsvraagwas devoorgeschreven samenwerking met ingenieursbureaus. Samenwerking van expert 'engineers' van aannemers en ingenieursbureaus op gebied van kennísontwikkeling is wat anders dan samenwerking op 'design & construct tenders'. De afgelegde INSIDE 5quad marsroute heeft met enig vallen en opstaan geleid tot een win-win van gezamenlijke praktische en theoretische ken nisontwikkeling. 8. Prikkels Hoe prikkel je nu de overheden zo dat de technieken van INSIDE uiteindelijk toch kunnen worden toegepast? Rijkswaterstaat kan daarin zeker een rol spelen. Bijvoorbeeld door extra prikkelgeld uit Den Haag of Brusse[ te halen. Geef dat prikkelgeld rechtstreeks aan de waterschappen met de opdracht het te investeren in toepassing van innovatieve technieken voor díjkversterkíng. 9. títfinst Met de ontwikkeling van onze techniek Dijkvernageling hebben we kennisvragers en opdrachtgevers stilaan gewonnen voor het idee dat ervreemde elementen kunnen worden toegestaan in de diik. Dat is de winst op dit moment. Zo'n proces van veranderende inzichten blijkt onmiskenbaar tijd nodig te hebben. Tiid die oorspronkelijk niet was voorzien met de innovatie doelstelling van "binnen twee jaar realiseerbaar". 10. CUR als organisator en beoordelaar van het publiek-private innovatietraiect De beoordeling van de voortgang in de marsroute door de CU R commissie functioneert tot op heden goed. Via de CUR zijn kundige mensen met het juiste netwerk erbij betrokken. De communicatie met de private partners vertiep naar behoren, uitgezonderd de pr. 11. Rljkswaterstaat als faciliteerder van innovaties Rijkswaterstaat moet alert zijn voor een doodlopend spoor van innovatie: het intern bedenken van ideeën en dan met een prijsvraag kijken of marktpartijen er toepassingsmogelijk in zien en in willen investeren. De ideeën moeten juist komen uit de markt, waarbii Rijkswaterstaat afhankelijk van haar betrokkenheid als toekomstige opdrachtgever dergelilke innovatie routes op de agenda zet en faciliteert tot het einddoel, zijnde geen PR maar praktiiktoepassingen. Houd zowel de priisvraag voor een specifiek (benoemd) probleem als de brede uitvraag voor innovatieve oplossingen in een bepaald aandachtsgebied overeind. Voor het bedrijfsleven is het interessant om mee te doen met een prijsvraag waaraan een duideliike business eindstreep is gekoppeld ('quickwins'). Voor de grote innovatievraagstukken zouden ook'unsollicited proposals' moeten worden geapprecieerd. 12. Leringvan plussen en minnen ïrek lering van de primaire reacties van marktpartijen. De cur heeft al eerder een evaluatie laten uitvoeren, waarbij een duidetilk beeld van de reacties van de private partijen is verkregen. Deze leerpunten zijn tot op heden te weinig gecommuniceerd. Dat publieke partijen bij elkaar komen met Rijkswaterstaat als verbindende factor is een pluspunt. Daarbii dienen de publieke partners zich te realiseren dat private inspanningen voor publiek-private innovaties beslag leggen op kostbare experts. In geval van het niet afgemaakte INSIDE innovatietraject constateren wij achteraf dat we deze experts beterop andere meer renderende (innovatie)projecten hadden kunnen inzetten. Beseft moet worden bij de publieke partners dat de vraag "Wat heeft deze publiek-private kennisontwikkeling ons bedrijf nu eigenlijk na 5 jaar opgeleverd" positief beantwoord moet kunnen worden. Financieel bezíen, hebben we als consortium veel meer geïnvesteerd dan ons vooraf was voorgespiegeld. De spelregels van INSIDE waren o.a.: - privaat ontwikkelde kennis wordt publieke kennis, - Rijkswaterstaat vergoedt voor deze private conceptontwikkeling maximaal ca 1,5 M, - príjswinnend private consortia investeren daarbij tenminste 0,2 M. Dat is voor een dergelijke pubtiek-private innovatie een redelijke verdeling van kosten. Maar de werkelijkheid blijkt na 5 jaar een geheel andere. ons consortium heeft ruim twee keer zoveel kosten gemaakt als Rijkswaterstaat heeft vergoed en Riikswaterstaat heeft ruim twee derde van het private vergoedingbudget niet aangesproken. Met deze handelswijze weet ie zeker dat je een publiek-private innovatie niet van de grond krijgt en dat de private partners zeerterughoudend zullen zijn bii een volgend publiek in itiatief. Aan wlnn geven we dan ook de boodschap mee: ga niet over tot de orde van de dag voordat het negatieve marktbeeld dat nu door INSIDE is ontstaan is gerepareerd. Rijkswaterstaat, maak je publiel<-private 'commitment' hier alsnog waar,

14 Bo b Woldrlng h, D HV co nsorti u m Expa n di n g Col u m ns "Laat GTI's niet als rechter optreden" Bob Woldringh van DHV was eerder betrokken bij 'No Recess', waarbij de techniek Mixed. in-place werd getest in wegfunderingen. Toen Rijkswaterstaat de prijsvraag voor INSIDE uitschreef, deed hij graag mee met een nieuwe technische variant, Expancling columns. "Het leek inhoudelijk en financieel een mooie kans." Kanttekeningen "we kregen een 'echte proef op de dijk' in het vooruitzicht gesteld. Dat was voor ons een belangrijke reden om mee te doen, want zonder proef geen ímplementatie. Daarom was het een zware dobber toen halverwege het project de proef niet doorging vanwege interne problemen bij Rilkswaterstaat. Miin tweede kanttekening betreft cle snelheid van het proces. Net als wii wil Rijkswaterstaat implementatie, en dat maakt het moeitiik om het proces te versnellen. lmmers: Rijkswaterstaat geeft belastinggeld uit, het getd van het Nederlandse volk. Rijkswaterstaat moet dat geld goed besteden: 'de goedkoopste nemen' en dat kan alleen in concurrentie. Ontwikkel je echter iets nieuws, dan heb je nog geen concurrentie. Hoe kun je die cirkel nu doorbreken? Het antwoord op die vraag hebben we nog niet," Aanbevelingen Woldringh geeft Rijkswaterstaat een paar bruikbare tips mee: - Probeer de budgetten bijtijds geregeld te kriigen; - Zorgvooreen groep enthousiaste mensen; ' Zorg ervoor dat de GTI's niet als een soort rechter kunnen optreden, omdat bedrijven daarvan behoorlijk last kunnen hebben. "wij kregen het gevoel dat zo'n GTI echt een 'graantje wil meepikken'. waarom? omdat een deelvan ons budget door zo'n GTI wordt opgesoupeerd. Dat ís niet zoals het hoort, vind ik." Verwachtingen "lk zou het waarderen als Rijkswaterstaat ons toch nog een echte proef aanbiedt. Maar we houden hoop, hoor! Expanding Columns heeft net de ld-nl.laarprijs 2006 gewonnen. En Waterschap Rivierenland heeft zijn interesse onlangs nogmaals aangegeven.,, Lessons learned "De belangrijkste les die ik weer opnieuw heb geleerd: dat het allemaal langer duurt omdat de overheid op zeker moet spelen. lk begrijp heet goed dat het overheidsgeld is waarmee we van doen hebben, en dat de overheid er in principe 20 iaarover doetvoordat het publiek iets heeft aan wat de overheid aanlegt. Maar het bliift een uitdaging om dat proces toch te versnellen." Open sfeer "Het was bijzonder dat er zo'n open sfeer bestond, binnen de consortia, maar ook tussen de consortia. Hoe dat komt? ledereen snapt wel dat je in Nederland toch geen patent krijgt, dus kiest iedereen eieren voorzijn geld. Het is een old boys'circuit." WINN "Persoonliik heb ik niets gemerkt van de plaatsing van ln5lde in het innovatieprogramma WIN N. Maar ik vind het heel betangrijk dat Rijkswaterstaat een eigen innovatieprogramma heeft waar dit soort projecten de ruimte krijgen, alhoewel ik daarbij meteen wil pleiten voor meer aandacht voor de doorwerking."

15 lfislflir lr1tr,/illir!4 tlir!{i5lpritirsít..hltielrr 29 lyteindertvon, geotechnisch adviseur von GeoDelftvoor de CUR-commissie von INSIDE: ÍÍl :alrar ÍYra.r I I -iever meeoen Ken dan beoordelen" ln 7999 had GeoDelft een voorloper op het INSIDE-project onder zijn hoede: het project 'de korte damwand' als innovatieve dijkversterking. In 2001 startte naast dit proiect lnslde, dat door Rijkswaterstaat en CUR werd uitgevoerd. "Even had GeoDelft het gevoel: 'het is ons uit handen genomen, want 'innovaties voor de Krimpenerwaard' was oorspronkelijk ons onderzoeksspoor'," zegt Meindert Van van GeoDelft. "Maar al snel konden we onze eigen rol in het nieuwe proiect oppakken: die van kwaliteitsborger. Omdat het oorspronkeliike innovatie-initiatief van GeoDelft uitgegaan was, was GeoDelft al als adviseur betrokken bii het proiect in de Krimpenerwaard. GeoDelft heeft juist veel ruimte gegeven om de innovatietrajecten zoveei mogeliik in te passen in de al lopende advisering voor het Krimpenerwaardproject." [iever meedenken "lk ben tegen een dilemma aangelopen. Als.ie een kwatiteitsborgende rol hebt, kun ie ie niet vrij rond bewegen in het project. Samenwerken is leuker en eigenlijk ook noodzakeliik als ie een innovatieproject realiseert. Daar komt bii dat ik ten opzichte van de andere partijen weinig uren te besteden had. Uren die je in een innovatieproject nodig hebt om te worstelen, ook ik. Dat alles creëerde afstand. Afstand die je als kwaliteitsborger misschien nodig hebt, maar die uiteindelijk niet leidt tot het gewenste resultaat. In een dialoog kom je verder. Dat is dan ook míjn les voor de volgende keer: zo mogeliik meer meedenken, meer teamwork, minder gescheiden opereren." Rechter? GeoDelft had de rol om de CUR-commissie te adviseren over de geotechnische kwaliteit van de innovatieve technieken Dijkvernageling, Expanding columns en Mixed-in-Place. Meindert Van was daarom lid van de CUR-commissie zonder stemrecht, de CUR (kernteam) bracht de inhoudelijke beoordeling over aan de consortia. "GeoDelft trad dus niet als 'rechter' op, want uiteindetijk deed de CUR-commissie dat. Daarom kan ik dat gevoel van onvrede iegens GeoDelft niet helemaal plaatsen. Misschien heeft het te maken met de mate van 'strengheid' waarmee we de rapporten beoordeelden. Zo heb ik de CUR er meerdere malen op gewezen dat de veiligheidsfilosofie beter moest worden onderbouwd. Meermalen heb ik die boodschap herhaald, en meermalen ging die boodschap dus naar de consortia." Onafhanketijk "Uiteindelijk hebben Rijkswaterstaat en CUR aan GeoDelft opdracht gegeven om de veiligheidsfilosofie te maken. Dat vond ik lastig, omdat ik als kwaliteitsborger vanuit de cur-commissie op een andere manier betrokken ben. Hee[ duideliik heb ik in de vergadering gezegd dat ik dat welwilde doen, maar ík daarmee een andere rol op me zou nemen voor dat onderdeel. Daarnaast gaven twee consortía aan GeoDelft opdracht om píoeven uit te voeren in ons lab, maar daarvan beoordeelde ik de resultaten vervolgens onafhanketijk voor de CUR-commissie. GeoDelft had op dat moment twee petten op, en dat was lastig, maar misschien onvermijdelijk. En we hebben beide opdrachten naar beste eer en geweten uitgevoerd."

16 l0 ii :iltir; lr,:ri/ rl Ét4r liiii\;qrll',iii:,.,., reí r,l rf(írr" Leerervaringen lnslde Van idee naar pilot INSIDE bestond uit drie fasenr 1: opstarten,2. techniek en 3. afronden (= kennis verspreiden en implementatie stimuleren). cur heeft vooral in de eerste en derde fase toegevoegde waarde gehad als vertegenwoordiger van de markt; in fase 2 voercle Rijkswaterstaat de boventoon. Belanghebbenden in kaart Voordat het projectvan start ging, was het projectteam zich bewustvan de belangrilke rol die de belanghebbenden zouden spelen. "Een innovatie worclt alleen een succes als hii wordt geïmplementeerd, dus verkoopbaar is." Het team adviseert om in iecler geval: - een krachtenveldanalyse uit te voeren; waar zitten de potentiële knelpunten? Wie zijn de betanghebbenden en hoe kun je hen het beste bedienen? ' een externe kosten-batenanalyse uit te voeren, zodat je de doelen van Riikswaterstaat scherp kunt houden - bepaal nauwkeurig het momentwaarop je cjeze analyses uitvoert: na uitkristallisering van het innovatie-idee, bij doorvertating in een concreet plan. Kruip in de huid van de belanghebbenden Verdiep ie in de problemen van gebruikers, overleg over handige innovatietechnieken: welke problemen moet de techniek oplossen? Door mensen vroegtijdig te betrekken bij alle vragen en oor te hebben voor hun opgaven, enthousiasmeer je ze. Het INSIDE-team merkte dat mensen die in eerste instantie niet geloofden in het idee, zich toch inzetten en gaandeweg enthousiast werden. Door het betrekken van alle belanghebbenden was er bovendien continue aandacht voor alle gezichtspunten. Teamvorming en rollen Creëer ruimte voor het leren kennen van de teamleden en een iederzijn/haar plek binnen het team te laten vinden. Haal specifieke (ontbrekende) kennis en kunde in huis door externe partijen in de organisatie van je project te plaatsen. ln gevat van INSIDE: cur (als verbindende factor tussen Rijkswaterstaat en markt) en GeoDelft (GTl). Maak de rollen duidelijk en communiceer dit zorgvulclig aan atle betrokkenen bij het project. Zorg ervoor dat de pubtieke opdrachtgevers (Rijkswaterstaat, cur, GeoDelft) zoveel mogelijk spreken en bereikbaar zijn via 1 contactpersoon. Zaclel cle markt niet op met interne organisatorische problemen. Rijkswaterstaat of... Pasthetinitiatief bij Rijkswaterstaat?Veelgehoord commentaarvan de marktis:,'eigentijk had de unie van waterschappen aan de INSIDE-kar moeten trekken.', vraag je af wat de rolvan Rijkswaterstaat is bij ieder innovatieproject. Wanneer gaat Rilkswaterstaat verder dan het bieden van een platform voor het genereren van publieke kennis? Verhouding markt - Rijkswaterstaat Innovatievrijheid De nauwe betrokkenheid van belanghebbenden bij de start van INSIDE resulteerde in een lijst met punten waaraan de techniek moest voldoen. Die kaders zijn nodig, omdat INSIDE zich richt op locaties waar juist de bestaande dijk belangrijk blijft. Leiden de kaders tot een (te grote) beperking van innovatievrijheid van de bedrijven? Daarover zijn de meningen verdeeld. Aandachtspunten: e betrek externe belanghebbenden zo vroeg mogeli,ik. stel wél kaders op. maar reserveer ook tijd om belanghebbenden/opdrachtgevers te laten wennen aan nieuwe ideeën. Marktverkenning De marktverkenning van Rijkswaterstaat was een nodige en nuttige eerste stap in het pubtiek-private innovatieproces. De afgelegde marsroute heeft geleerd dat Rijkswaterstaat en de overíge publieke partners de verwachting van de toepassingsmarkt vooraf eenduidig en afgestemd moeten definiëren en communiceren: - de garantstelling van de praktijkproeflocatie en - de eerste toepassíngsprojecten in lijn met de marktverkenning. Houd ie aan afspraken communiceer helder met alle partijen over de spelregels, houd je daaraan. Als de spelregels oívoorwaarden wíjzigen: motíveer de wijziging en zorg voor goed begrip. Dat Rijkswaterstaat de geldkraan voor INSIDE dichtdraaide halverwege het proces konden de marktpartijen moeitijk verkroppen. Toch ontstond er wel meer begrip voor de wederzijdse reacties op het moment dat Rijkswaterstaat en marktpartijen in gesprek gingen en de achtergrond van de strop duidelijk werd gemaakt. Rol GTI's/ Deltares moet helderder! Rijkswaterstaat moet meer regie zetten op de GTI's, vinden de marktpartijen. De marktvoelt zich enigszíns 'bekocht' doordat een deel van de projectbudgetten werd gereserveerd voor GeoDelft, die als een rechter leek te oordelen over de technieken en tegelijkertijd verschillende (voortdurend nieuwe) rollen in het proiect op zich leek te nemen. Kanttekening van GeoDelft (letterliik citaat): "GeoDetft was als geotechnisch aclviseur lid 'zonder stemrecht' van de CUR-commissie, en functioneerde dus niet als rechter. De adviseurvan GeoDelftvond wel dat erveel afstand was tussen hem en deverschillende

17 betrokkenen. Die afstand was misschien nodig voor een kwaliteitsborgende adviseur, maar kwam de oplossingen en de voortgang van het proces uiteindelijk niet ten goede. Daarnaast was het oorspronkelijke innovatie-initiatief van GeoDelft uitgegaan en was GeoDelft al als adviseur betrokken bij het project in de Krimpenerwaard (Mixed-in-Place, red.). GeoDelft heeft iuist veel ruimte gegeven om de innovatietrajecten zoveel mogeliik in te passen in het Krimpenerwaardproject." Les voar de volgende keer: hoe kan een Gïl minder op ofstand, meer betrokken een rol spelen als kwoliteitsborger én sls meedenker voor het i n novotieproject? Veiligheidsfilosofie Riikswaterstaat moet bij de start van het project een goede veiligheidsfilosofie ontwikkelen en in de spelregels direct communiceren als ijkpunt. Bij de start van lnslde ontbrak die filosofie, waardoor de consortia hun eigen veiligheidsfilosofieën gingen ontwikkelen. Gevolg: onderling te gemakkelijk oordelen over de veiligheidsaspecten van de andere technieken. Prijsvraag De meningen over priisvragen als middel om innovatie te stimuleren zijn verdeetd. Bii de startvan lnsldewaren de uitgevoerde marktverkenning, het realiseren van een praktiikproef als laatste fase van de prijsvraagmarsroute en de pubtieke cofinanciering (maximaal ca 1,5 milioen Euro per prijswinnend concept) de prijsvraagaspecten die de marktpartijen aanspraken. Die doelen zijn echter niet helemaal bereikt. Inmiddels stellen sommige INSIDE'deelnemers zich dan ook terughoudender op ten aanzien van prijsvragen omdat ze zich 'bekocht'voelen. Anderen vinden een prijsvraag nog steeds een uitstekend middel om ideeën van de markt te vragen, want: "selectie voorkomt geldversnippering." Een prettige bijkomstigheid vinden zij ook de (noodgedwongen) samenwerking bínnen zo'n consortium, die leidt tot nieuwe inzichten en meer daadkracht. De marktpartijen zijn zeer positief over de rol van Rijkswaterstaat als verbinder tussen markt en pubtieke partijen. De consortía hebben wel een aantal aanbevelingen voor Rijkswaterstaat: ' Vervul een duidelijke voortrekkersrol in het betrekken van marktpartijen, ken de markt. - Verken de kansen op een proefvoordat je een praktijkproefaankondigt. - Houd de markt geen (lege) worst voor, maar regei in één keer de financiering voor het gehele proiect - tot en met de eindstreep - en zorg van tevoren voor commitment van alle publieke partners. - Zorg voor andere contractmogelijkheden. Attijd 'de goedkoopste nemen' is de dood in de pot voor innovatie! ontwikkel je namelijk iets nieuws, dan is er nog geen sprake van con currentie. - Zorgvooreengroepenthousiastemensen,dochwelgedektdoordehogereechelons. - Als Rijkswaterstaat geen werkelijke pilot kan bieden, taat het bedrijfsleven dan meelopen met beleidsprocessen (begrip kweken). - Houd zowel de prijsvraag voor een specifiek (benoemd) probleem als de brede uitvraag voor innovatieve oplossingen in een bepaald aandachtsgebied overeind. Voor het bedrijfsleven is het interessantom mee te doen met een prijsvraagwaaraan een duidelijke eindstreep is gekoppeld (quickwins), maar het is ook interessant om op een hoger abstractieníveau na te denken overgrote innovatievraagstukken. Dat kan bijvoorbeeld in unsolicited proposals resulteren. Risico's/ onderschatting valkuilen Behoudendheid van de waterschappen De behoudendheid van de waterschappen bemoeilijkte de realisatie van een echte praktíikproef. Waterschappen hebben de verantwoordelijkheid voor de veiligheid van de inwoners; ze staan argwanend tegenover innovatie en willen veel meer weten van een nieuwe techniek dan wat bij een normale techniek iiberhaupt wordt onderzocht. Ri,ikswaterstaat zal dus voor de start van de pitot afspraken moeten maken met waterschappen over mogeliike implementatie van de proef. Los niet alles zelf op, maar zoek snel bestuurlijke dekking. Riikswaterstaat komt afspraken niet na Dat Rijkswaterstaat haar afspraken niet nakwam, was niet goed voor de motivatie van de betrokken marktparti.ien. Zo was biivoorbeeld over de financiële investering een verhoudingvan B0-20% afgesproken, maar biina alle consortia hebben meergeïnvesteerd dan de verplichte 20%. Noodzakeliik om dit in de toekomst te voorkomen: externe bestuurlijke krachten (waterschappen?) die Ríjkswaterstaat intern kunnen overtuigen van het nut en de noodzaakvan een project. Traditioneeh van binnen naar buiten Het project was traditioneel opgezet: het doel / idee kwam van Rijkswaterstaat, die vervolgens ook de opdrachtnemer selecteerde. De marktpartijen pleiten voor een ommekeer in het denken: leg de verantwoordelijkheid voor het product bij de consortia in plaats van bij Rijkswaterstaat. Verschillen consortia De consortia verschilden onderling. Mixed-in-place was geneigd zich afhankelijker op te stellen dan de andere twee, die sterker hun verantwoordelijkheid namen^ Ook intern waren de verschillen groot: een aannemer praat anders dan de ingenieurs of dan GeoDetft. Sommige INSIDE-betrokkenen hebben de betrokkenheid van het GTI eerder belemmerend dan bijdragend ervaren. Rijkswaterstaat kan daarbij helpen. Tijd: het duurt altíjd langer dan je denkt Innovatie heeft tijd nodig. Kweek daarvoor begrip bij alle deelnemende private en publieke partijen.

18 :ll.,,,1,:.r..i,.t,r', lf5 ln bedd i n g i n in n ovatieprogra m ma Rij kswaterstaat Mening bedrijfsleven Het bedrijfsleven is positief over de rol van wlnn. Hoewel de marktpartijen doorgaans niet direct opmerken dat Rijkswaterstaat lnslde intern via WINN organiseert, vinden zíi het positief dat Riikswaterstaat apart ruimte creëert voor innovatieve projecten. Zil vinden het logisch dat de overheíd als leider optreedt in het formuleren van innovatieonderwerpen en het alloceren van financiën. Punten van kritiekl - WINN heeft te weinig aandacht voor doorwerking; ' WINN wekt de indruk vooral voor de PR te gaan. Natuurlijk helpt PR innovatíe vooruit, maar de marktpartijen willen de nieuwe techniekvooral in de markt zetten:,het gaat ons niet om de PR, het gaat ons om de business,', - Als het doel van wlnn is: 'intern ideeën bedenken en dan kíiken of er toepassingen mogetijkzijn', dan zitwlnn volgens de marktpartijen op een dood spoor:'die ideeën moeten komen uit de markt, die moeten níet binnen Rijkswaterstaat worden bedacht. Dat Rijkswaterstaat innovatie op de agenda zet is prima, maar het mag geen doel op zich zijn." Meervan buiten naar binnen dusl Kanttekening consortium lnslde Squad: Gelet op het toepassingsgebied had hier eigenlijk de unie van waterschappen aan de INSIDE kar moeten trekken. De rol van Rijkswaterstaat zou zich in dat geval kunnen beperken totdievan kennisvrager, kennisverspreideren co-financier. LaatRijkswaterstaat alleen een voortrekkersrol vervullen op innovatielocaties & -thema's waaryoor ze zelf als beheerder veran twoordeliik is! Mening projectleiders Riikswaterstaat De proiectleiders waren 'blij' met WINN als motor achter het innovatiep roject.zij merken een belangriikverschil op: WINN'ers (creatieve geesten) ziin heel anders dan'doorsnee, projectleiders, die met de 'poten in de klei staan'. Hoewel er sprake is van wederziids respect, een heldere functiescheiding en goede onderlinge communicatie, blijft de afstand tussen wlnn en projectleiders erg groot: "lk zou wel íets beter willen weten waarom ik bij WINN hoor." Aanbevelingen: - meer verbondenheid en waardering uitstralen richting projectleiders, meer steun bij promotie en doorwerking van innovatieproject, helpen met netwerk; - afstand verkleinen tussen programmamanagement en projectleiders; - realiseeriedatinnovatiestiidkosten.stuurdusnietteveelophetscoren;datgaatniet samen met succesvol innoveren, Communícatie De consortia zijn grotendeels tevreden over de brede aandacht die de INSIDE-technieken hebben gekregen. De naam 'Rijkswaterstaat' hielp bil het genereren van publiciteit en het trekken van bezoekers naar bijeenkomsten. Ook zijn alle consortia positief over de inzet van professionele communicatieadviseurs en de proactieve communicatie-aanpak. Enkele consortia dat de PR nog efficiënter kan: het gaat niet om 'scoren' maar om de 'business'. Richt dan ook de aandacht op: - blijf bii de feiten, houd het tastbaar; - houd de website up-to-date, ook bij tegenvallers, - zet het doel van 'innovatieve dijkversterking' beter in de markt, ' ontwikkel naast een communícatíeplan ook in samenwerkíng met de private partners een marketíngplan, afgestemd op de vooraf verkende markt - betrek bii alle communicatie-initiatieven alle consortia, zorg voor goede afstemming; ' taat de'geestelijkvader'aan hetwoord: die kan inspireren, anderen overtuigen/ doen geloven. lm plementatie idee/ vervolg "Alleen door een goede PR krijgen we de technieken niet verkocht,' benadrukken de marktpartiien. Zii hameren erop dat Rijkswaterstaat en markt innovatie gezamenlijk tot implementatie brengen, en dat een praktijkproef essentíeel is om van innovatie een succes te maken. Committeer potentiële opdrachtgevers eerder Potentiële opdrachtgevers - in het geval van lnslde, de waterschappen - moeten ín een heel vroeg stadium actief worden betrokken. Het INSIDE-projectteam was zich hiervan bewust, en zorgde daarom vooreenvertegenwoordígingvan dewaterschappen in de klankbordgroep en de CUR-commissie. De bedrijven adviseren Riikswaterstaat nog een stap verder te gaan en - alvorens de priisvraag uit te schrijven - te zorgen voor commitment voor een praktijkproef. Roadshows Het initiatief voor de roadshows (informatieve bijeenkomsten over de resultaten van INSIDE georganiseerd voor de waterschappen, met het oog op implementatie, red.) wordt gewaardeerd door de marktpartijen. Het concept is goed doordacht, vinden zij: - goeddateenbekendeengewaardeerdemaninwaterschapslandcleintroductieverzorgt; - iedere roadshow vindt plaats in het hartvan een beheersgebied; - de deelnemers worden actief betrokken (aan het eind van iedere roadshow worden zij gevraagd om te analyseren welke uitdagingen en behoeften het waterschap heeft en vervolgens te bekijken hoe INSIDE-technieken daarbij kunnen helpen).

19 Prikkel Kan WINN/Riikswaterstaat de overheden nog meer prikkelen zodat technieken zoals INSIDE toch worden toegepast? Tips: ' haal extra prikkelgeld uit Den Haag of Brussel en geef dat prikketgeld niet aan de bedrijven, maar aan potentiêle opdrachtgevers. 6eef hen dan wel de opdracht om het geld te investeren in toepassing van innovatieve technieken. - zorg voor meer bestuurlijke hulp en daadkracht, steek op het juiste (hoog) niveau in. Persoonlijl(e lessen "De werkmethode - het bij elkaar zetten van bedrijven en overheden, en onderling open kaart spelen - daagde iedereen uit om te doen wat men goed kan. Voor iedereen was het motiverend om in zo'n sfeer te werken. De belangriikste voorwaarde is dat je gezamenlijk ie doel bepaalt." "De interne complementariteit van ons consortium en goede werkverdeling bevallen zo goed dat we erover denken om ons samenwerkingsverband voort te zetten, ook na lnsrde.'(mrp) "De belangrijkste les die ik weer opnieuw heb geleerd: dat het allemaat langer duurt. Maar het blijft een uitdaging om dat proces toch te versnellen." "Het is heel bijzonder dat we mensen hebben gewonnen voor het idee dat er vreemde elementen worden toegestaan in de diik." "we denken vaak dat het resultaat van innovatie het belangrijkst is, maar het proces ernaartoe is minstens zo belangrijk."

20 De uitdaging Jaarlijks wordt in Nederland circa twaalf nriljoen kuub zand gesuppleerd om de kustliin in stand te houden. Een effectieve methode, maar het kost de Nederlanclse samenleving jaartiiks ettetijl<e miljoenen en de kans is groot dat dit in de toekomst alleen maar zal toencmcn. Tijd dus om eens le kijkcn naar efliciënte allernalieven. Op eigen initiatief presenteerde Koninklijke BAM Groep onderde naam Ecobeach een innovatiefsysteem dat Rijkswaterstqg[ naderd door de morkt..., "'"sïi{&s leidt tot een natuurlijke aanzanding op het strand. Rijkswaterstaat zag mogelijkheclen in dit systeem als aanvulting op zandsuppleties en daarom zijn BAM als initiatorvan Ecobeach en Rijkswaterstaat als kustlijnbeheerder samen overgegaan tot een gezamenlijke proef bi.i Egmond. ffiëgwsre Ecobeach is een unieke, ínnovatieve aanpak die gebruik maakt van cle krachten van cle natuur: met behulp van natuurlijke aanzanding creëert Ecobeach een breder en oroger strand. In de proefvakken worden in de lengterichting om cje 100 meter een aantal verticale drainagebuizen aangebracht die in de zeerichting ongeveeí 10 meter uit elkaar staan. Deze buizen komen tot circa 25 centimeter onder het oppervlak. ff ffimmfury fiet icec Het oorspronkelijke idee is afkomstigvan een Deense uitvincler. Zonderwetenschappelijk bewijs te hebben voor de werking van het concept, kreeg hij het voor elkaar dat het idee met succes - werd toegepast in Denemarken aan de Noordzee (Holmsland Barrier, proef vanaf 2005, en ook bij Lostrup, proef in april 1999 met strekdammen), Australië en lndonesiê. Een werknemetvan een van de BAM-divisies kwam met het iclee in aanraking I w *-'-'*-' ry'c f irrj W,ll 'ffi# WMM,P en speelde het door aan BAM-Multiconsult, het advies- en ingenieursbureau voor de sector lnfra van Koninklijke BAM Groep nv. Zou een proef ergens in Nederlancl haalbaar zíjn, kan een wetenschappelijke verklaring worden gevonden, cjurft BAM te investeren en kan BAM de betrokken overheden overhalen om mee te doen? Met deze vragen in het achterhoofd schreef Ad van 't Zelfde (innovatiemanager bij Multiconsult) een brief aan de mínistervan Verkeer en Waterstaat. Hij maakte dus geen gebruik van het gebruikelilke 'lo ket'. NB: de situatie in Denemarl<en is wat betreft de bevoegdheden en cle wettelijke taken van de overheid totaal anders dan in Nederland. Er is geen wet op de waterkeringen, waarmee de kustbewoners veiligheid wordt geboden. In Denemarken is het voor eigen risico om een huis in de kustzone te hebben. De overheid doet dus niet zonder meervoor een particulier huis een ingreep zoals suppleren. wel als een heel cjorp in zee dreigt te verdwiinen. d.: 'l.i:í

9. Gezamenlijk ontwerpen

9. Gezamenlijk ontwerpen 9. Gezamenlijk ontwerpen Wat is het? Gezamenlijk ontwerpen betekent samen aan een nieuw product werken, meestal op een projectmatige manier. Het productgerichte geeft richting aan het proces van kennis

Nadere informatie

Woord vooraf. CUR Bouw & Infra Rappor t 219

Woord vooraf. CUR Bouw & Infra Rappor t 219 CUR Bouw & Infra Rappor t 219 Woord vooraf Op een aantal plekken in Nederland moeten we de dijken versterken. Dat gaan we de komende jaren doen, maar hoe? De traditionele oplossingen zijn niet altijd de

Nadere informatie

Risico Inventarisatie Dijkdeuvels, Mixed-in-Place en Dijkvernageling. ir. M. Woning ing. J. Rietdijk Ir. A.M.J. Mens

Risico Inventarisatie Dijkdeuvels, Mixed-in-Place en Dijkvernageling. ir. M. Woning ing. J. Rietdijk Ir. A.M.J. Mens Risico Inventarisatie Dijkdeuvels, Mixed-in-Place en Dijkvernageling ir. M. Woning ing. J. Rietdijk Ir. A.M.J. Mens Deltares, 2009 1200595-002-VEB-0003, Versie 2, 27 augustus 2009, voorlopig Inhoud

Nadere informatie

Partnerselectie ketensamenwerking: succesfactoren en leerpunten

Partnerselectie ketensamenwerking: succesfactoren en leerpunten Partnerselectie ketensamenwerking: succesfactoren en leerpunten vertrouwen, transparantie & Verbondenheid 2 Voor het Volledige rapport: www.regieraadbouwzuid.nl Een nieuwe marktbenadering Bij Wonen Limburg

Nadere informatie

Teamkompas voor Zelfsturing

Teamkompas voor Zelfsturing Teamkompas voor Zelfsturing Wat is het teamkompas: Met dit instrument kun je inzicht krijgen in de ontwikkeling van je team als het gaat om effectief samenwerken: Waar staan wij als team? Hoe werken wij

Nadere informatie

Kaders voor burgerparticipatie

Kaders voor burgerparticipatie voor burgerparticipatie 1 Inhoud Pagina Hoofdstuk 3 1. Inleiding 1.1 Doel van deze notitie 1.2 Opbouw van deze notitie 4 2. Algemeen 2.1 Twee niveaus: uitvoering en meedenken over beleid 2.2 Tweerichtingsverkeer

Nadere informatie

Staan de beste stuurlui aan wal?

Staan de beste stuurlui aan wal? Staan de beste stuurlui aan wal? ir. Harry Droog, voorzitter van het Energietransitie Platform Duurzame Elektriciteitsvoorziening / Jaap t Hooft, adviseur EOS Welkom, opening, doelen De heer Droog gaat

Nadere informatie

Verslag werkbijeenkomst (Online) Academy 25 juni 2013

Verslag werkbijeenkomst (Online) Academy 25 juni 2013 Verslag werkbijeenkomst (Online) Academy 25 juni 2013 Vanaf 9.15 werd het druk bij Cubiss in Tilburg. Zo n 45 co-creanten verzamelden zich in de vergaderruimte om mee te denken over de Online Academy,

Nadere informatie

Belbin Teamrollen Vragenlijst

Belbin Teamrollen Vragenlijst Belbin Teamrollen Vragenlijst Lindecollege 2009 1/ 5 Bepaal uw eigen teamrol. Wat zijn uw eigen teamrollen, en die van uw collega s? Deze vragenlijst kan u daarbij behulpzaam zijn. Zeven halve zinnen dienen

Nadere informatie

Managers en REC-vorming ----- GEEN VOORUITGANG ZONDER VOORTREKKERS

Managers en REC-vorming ----- GEEN VOORUITGANG ZONDER VOORTREKKERS @ ----- Managers en REC-vorming ----- AB ZONDER VOORTREKKERS GEEN VOORUITGANG De wereld van de REC-vorming is volop beweging. In 1995 werden de eerste voorstellen gedaan en binnenkort moeten 350 scholen

Nadere informatie

De waterschappen als publieke opdrachtgever

De waterschappen als publieke opdrachtgever De waterschappen als publieke opdrachtgever (periode 2014-2016) Voor iedereen die met de waterschappen te maken krijgt als opdrachtgever voor de realisatie van, of het beheer en onderhoud aan, (waterschaps)werken,

Nadere informatie

Hof de Vriendschap Oordeel deelnemers en bewoners

Hof de Vriendschap Oordeel deelnemers en bewoners Hof de Vriendschap Oordeel deelnemers en bewoners Inhoud:. Conclusies. Oordeel over communicatie 3. Hoe ging de samenwerking? 4. Oordeel over verloop en resultaat 5. Oordeel over nieuwe participatie werkwijze.

Nadere informatie

10/09/2013. 4 Maatregelen Nederrijn. Wie zijn we. Wat doen we. Wat doen we anders. Waarom doen we dit? Rijkswaterstaat Boskalis.

10/09/2013. 4 Maatregelen Nederrijn. Wie zijn we. Wat doen we. Wat doen we anders. Waarom doen we dit? Rijkswaterstaat Boskalis. Nederland efficiënter beschermen tegen hoogwater 4 Maatregelen Nederrijn 10 september 2013 Waterschap Rivierenland, Tiel Dirk-Jan Zwemmer (PM Boskalis) Jeroen Eikholt (CM ) Wie zijn we Wat doen we Wat

Nadere informatie

Advice2Change. Juist daarvoor is Advice2Change bijzonder geschikt! Dit kan op verschillende manieren worden ingevuld:

Advice2Change. Juist daarvoor is Advice2Change bijzonder geschikt! Dit kan op verschillende manieren worden ingevuld: Join2Change advies Een adviestraject kunnen we op verschillende manieren inrichten: Dit hangt af van een aantal factoren, zoals de aard en omvang van het probleem, de beschikbare tijd om tot een oplossing

Nadere informatie

Project Dijkversterking Krimpen

Project Dijkversterking Krimpen Project Dijkversterking Krimpen Dijkversterking & UAV-gc Samenwerken met de opdrachtnemer Huub Verbruggen Projectmanager Dijkversterking Krimpen Even voorstellen Huub Verbruggen Projectmanager van beroep

Nadere informatie

10 Innovatielessen uit de praktijk 1

10 Innovatielessen uit de praktijk 1 10 Innovatielessen uit de praktijk 1 Geslaagde gastoudermeeting levert veel ideeën op voor innovatie! Wat versta ik onder innoveren? Innoveren is hot. Er zijn vele definities van in omloop. Goed om even

Nadere informatie

HoogheemraadschapvanDelfland

HoogheemraadschapvanDelfland -E*«*' HoogheemraadschapvanDelfland stand van zaken dossier grondwateronttrekking DSM Beleidsveld: Aard voorstel: Grondwater Besluitvormend Vergaderdatum: 27 september 2007 Kenmerk VV: 654066 Aantal bijlagen:

Nadere informatie

PROJECTMANAGEMENT 1 SITUATIE

PROJECTMANAGEMENT 1 SITUATIE PROJECTMANAGEMENT George van Houtem 1 SITUATIE Het werken in en het leidinggeven aan projecten is tegenwoordig eerder regel dan uitzondering voor de hedendaagse manager. In elk bedrijf of organisatie komen

Nadere informatie

De juiste route naar meer klantwaarde. E-book

De juiste route naar meer klantwaarde. E-book De juiste route naar meer klantwaarde E-book Inleiding Klantwaarde Onze verbazing Het ene na het andere onderzoek wordt uitgevoerd. U wordt overladen met informatie. Toch leidt dit niet altijd tot betere

Nadere informatie

1 Samenwerkingsovereenkomst Rotterdamse afvalwaterketen. Samenwerking in de Rotterdamse afvalwaterketen

1 Samenwerkingsovereenkomst Rotterdamse afvalwaterketen. Samenwerking in de Rotterdamse afvalwaterketen 1 Samenwerkingsovereenkomst Rotterdamse afvalwaterketen Samenwerking in de Rotterdamse afvalwaterketen 2 Samenwerkingsovereenkomst Rotterdamse afvalwaterketen Bestuurlijke overeenkomst voor Samenwerking

Nadere informatie

Evalueren van projecten met externen Kennisdocument Onderzoek & Statistiek

Evalueren van projecten met externen Kennisdocument Onderzoek & Statistiek Evalueren van projecten met externen Kennisdocument Onderzoek & Statistiek Zwaantina van der Veen / Dymphna Meijneken / Marieke Boekenoogen Stad met een hart Inhoud Hoofdstuk 1 Inleiding 3 Hoofdstuk 2

Nadere informatie

Beïnvloeding Samen sta je sterker

Beïnvloeding Samen sta je sterker Beïnvloeding Samen sta je sterker Aan de slag Om uw doel te bereiken, moet u gericht aan de slag gaan. Het volgende stappenplan kan u hierbij helpen. 1. Analyseer het probleem en bepaal uw doel Als u een

Nadere informatie

Rapport. Rapport over een klacht over het UWV te Amsterdam. Datum: 6 maart 2015 Rapportnummer: 2015/049

Rapport. Rapport over een klacht over het UWV te Amsterdam. Datum: 6 maart 2015 Rapportnummer: 2015/049 Rapport Rapport over een klacht over het UWV te Amsterdam. Datum: 6 maart 2015 Rapportnummer: 2015/049 2 Klacht Verzoeker, die werkzoekend was en een WW-uitkering ontving, klaagt over de wijze van informatieverstrekking

Nadere informatie

Evaluatie zon PV-projecten bij woningcorporaties

Evaluatie zon PV-projecten bij woningcorporaties Samenvatting Evaluatie zon PV-projecten bij woningcorporaties Datum 15 augustus 2013 Status Definitief Pagina 1 van 1 Colofon Projectnaam Evaluatie zon PV-projecten bij woningcorporaties Projectnummer

Nadere informatie

Reflectieverslag Master pedagogiek

Reflectieverslag Master pedagogiek Reflectieverslag Master pedagogiek Voor + achternaam: Jan- Hessel Boermans Studentnummer: 277827 Soort verslag: reflectieverslag Master Pedagogiek Cohortjaar: 2013 Opleiding: Master Pedagogiek, Leren en

Nadere informatie

Oplossingsvrij specificeren

Oplossingsvrij specificeren Oplossingsvrij specificeren ir. J.P. Eelants, projectmanager Infrabouwproces CROW Samenvatting De methodiek van oplossingsvrij specificeren richt zich niet alleen op het formuleren van functionele eisen.

Nadere informatie

In 2016 komt mijn boek uit: Leidinggeven is een werkwoord! Hoe creëer je (meer) ruimte voor jezelf?

In 2016 komt mijn boek uit: Leidinggeven is een werkwoord! Hoe creëer je (meer) ruimte voor jezelf? In 2016 komt mijn boek uit: Leidinggeven is een werkwoord! Hoe creëer je (meer) ruimte voor jezelf? Het gaat om doen, om zichtbaar en hoorbaar gedrag. Gedrag is waar de omgeving op reageert en wat aanspreekt,

Nadere informatie

Leergang Regiegemeente worden: effectiever (be)sturen

Leergang Regiegemeente worden: effectiever (be)sturen Leergang Regiegemeente worden: effectiever (be)sturen De gemeentelijke regierol Veel gemeenten ontwikkelen zich vandaag de dag tot regiegemeente. Dat betekent veelal dat ze meer taken uitbesteden, waarbij

Nadere informatie

Voorstel ontwikkeling duurzaamheidsparagraaf Zoetermeer. 1. Inleiding

Voorstel ontwikkeling duurzaamheidsparagraaf Zoetermeer. 1. Inleiding Voorstel ontwikkeling duurzaamheidsparagraaf Zoetermeer 1. Inleiding Zoetermeer wil zich de komende jaren ontwikkelen tot een top tien gemeente qua duurzaam leefmilieu. In het programma duurzaam Zoetermeer

Nadere informatie

Noord. Special: Bijeenkomst van Leergemeenschap Noord-Nederland Water- en Ruimteberichten. Rijkswaterstaat. Deze uitgave is een samenwerking tussen

Noord. Special: Bijeenkomst van Leergemeenschap Noord-Nederland Water- en Ruimteberichten. Rijkswaterstaat. Deze uitgave is een samenwerking tussen Noord #1 Special: Bijeenkomst van Leergemeenschap Noord-Nederland Water- en Ruimteberichten Deze uitgave is een samenwerking tussen Dit is een uitgave van Rijkswaterstaat www.rijkswaterstaat.nl 0800-8002

Nadere informatie

Key success actors. De rol van middenmanagement bij strategische veranderingen. Onderzoek door Turner en de Rotterdam School of Management

Key success actors. De rol van middenmanagement bij strategische veranderingen. Onderzoek door Turner en de Rotterdam School of Management Key success actors De rol van middenmanagement bij strategische veranderingen Onderzoek door Turner en de Rotterdam School of Management 1 Key success actors De rol van middenmanagement bij strategische

Nadere informatie

Begrijpen Verbinden Meedoen communicatieplan transities sociaal domein Rivierenland

Begrijpen Verbinden Meedoen communicatieplan transities sociaal domein Rivierenland september 13 Begrijpen Verbinden Meedoen communicatieplan transities sociaal domein Rivierenland Als je doet wat je altijd deed, krijg je wat je altijd kreeg. (Albert Einstein, 1879-1955) M e r k c o a

Nadere informatie

Onderzoek Test website door het Stadspanel Helmond

Onderzoek Test website door het Stadspanel Helmond Onderzoek Test website door het Stadspanel Helmond In januari 2012 is de nieuwe gemeentelijke website de lucht ingegaan. Maanden van voorbereiding en tests gingen daaraan vooraf. Daarbij is bij de projectgroep

Nadere informatie

RAPPORT CLIËNTAUDIT 2012 / 2013. BLIK op WERK KEURMERK. Lengersdorf B.V. 1 Inhoudsopgave

RAPPORT CLIËNTAUDIT 2012 / 2013. BLIK op WERK KEURMERK. Lengersdorf B.V. 1 Inhoudsopgave RAPPORT CLIËNTAUDIT 2012 / 2013 BLIK op WERK KEURMERK 1 Inhoudsopgave 2 Bevindingen 2.1 Algemeen 2.2 Voortraject inzicht in aanpak 2.3 Uitvoering 2.4 Begeleiding 2.5 Afronding 2.6 Communicatie en bereikbaarheid

Nadere informatie

In 10 stappen van project naar effect!

In 10 stappen van project naar effect! In 10 stappen van project naar effect! een handleiding voor slim zorgen > Betrek de belangrijke sleutelpersonen > Stel projectteam samen & kies pilotteams > Screen de huidige situatie > Organiseer een

Nadere informatie

Opleidingsprogramma DoenDenken

Opleidingsprogramma DoenDenken 15-10-2015 Opleidingsprogramma DoenDenken Inleiding Het opleidingsprogramma DoenDenken is gericht op medewerkers die leren en innoveren in hun organisatie belangrijk vinden en zich daar zelf actief voor

Nadere informatie

Bruggen bouwen naar een value case

Bruggen bouwen naar een value case Bruggen bouwen naar een value case Eva van der Molen (Molen & Molen) m.m.v. Erwin van Overbeek (MVO Nederland) Open innova3e en co- crea3e kunnen MVO- processen versnellen. In het project Bruggen Bouwen

Nadere informatie

Enquête Dienstverlening in het stadhuis

Enquête Dienstverlening in het stadhuis Enquête Dienstverlening in het stadhuis Enquête Dienstverlening in het stadhuis Colofon Titel:Enquête Dienstverlening in het stadhuis Opdrachtgever: Gemeente Velsen Opdrachtnemer: Marieke Galesloot Datum:

Nadere informatie

Case: knooppuntnamen. Lessons learned. van deze werkwijze. Werving Sessie Community mijnlef (social) media

Case: knooppuntnamen. Lessons learned. van deze werkwijze. Werving Sessie Community mijnlef (social) media Case: knooppuntnamen Werving Sessie Community mijnlef (social) media Lessons learned van deze werkwijze Een samenwerking tussen: LEF, RWS online & Wegen naar de Toekomst Aanleiding Een knooppunt is een

Nadere informatie

Protocol Bouwen in het gesloten seizoen aan primaire waterkeringen

Protocol Bouwen in het gesloten seizoen aan primaire waterkeringen Protocol Bouwen in het gesloten seizoen aan primaire waterkeringen Plan van Aanpak POV Auteur: Datum: Versie: POV Macrostabiliteit Pagina 1 van 7 Definitief 1 Inleiding Op 16 november hebben wij van u

Nadere informatie

Ons kenmerk 1220039-005-VEB-0007. Aantal pagina's 5

Ons kenmerk 1220039-005-VEB-0007. Aantal pagina's 5 Verslag Datum verslag Project 1220039-005 Opgemaakt door Eric Huijskes Datum bespreking 16 juni 2015 Aantal pagina's 5 Vergadering Bijeenkomst "Noodmaatregelen bij hoogwater" - 16 juni 2015 Aanwezig Zie

Nadere informatie

Communicatieplan op weg naar Samenleving Voorop

Communicatieplan op weg naar Samenleving Voorop Communicatieplan op weg naar Samenleving Voorop Afdeling communicatie Juni 2012 Communicatieplan op weg naar Samenleving voorop De gemeente Leusden oriënteert zich op een andere rol in relatie tot de samenleving.

Nadere informatie

Ik ga het niet doen, en mijn mensen ook niet!

Ik ga het niet doen, en mijn mensen ook niet! Ik ga het niet doen, en mijn mensen ook niet! Wat zijn de belangrijkste eisen en uitdagen van jouw organisatie in de komende 6 maanden? Welke kritische succesfactoren worden er gesteld? Waar liggen de

Nadere informatie

Samen werken aan betere zorg. Handreiking voor begeleiding van cliëntenraden betrokken bij verbetertrajecten

Samen werken aan betere zorg. Handreiking voor begeleiding van cliëntenraden betrokken bij verbetertrajecten Samen werken aan betere zorg van cliëntenraden betrokken bij verbetertrajecten INHOUDSOPGAVE Inleiding... 3 Participatie van cliënten... 4 De rol van de cliëntenraad in verbetertrajecten... 6 Het stappenplan:

Nadere informatie

Van strategie naar praktijk: een case uit Den Haag

Van strategie naar praktijk: een case uit Den Haag Van strategie naar praktijk: een case uit Den Haag Door: Patrick Rancuret En wat levert het nu op? Dat is de vraag die menig manager in de gemeente Den Haag stelt als het gaat over het gebruik van sociale

Nadere informatie

Watersysteem van de Toekomst: vervolg debat-diner

Watersysteem van de Toekomst: vervolg debat-diner Memo Aan deelnemers diner-debat Eye Kopie aan Contactpersoon Rik van Terwisga Datum 8 januari 2015 Onderwerp Vervolg Debat-diner "Watersysteem van de Toekomst" Watersysteem van de Toekomst: vervolg

Nadere informatie

Leerervaringen excursie Nijmegen

Leerervaringen excursie Nijmegen Leerervaringen excursie Nijmegen In het kader van het project Watercoalitie van het Ministerie van I&M vond op 10 september 2012 een excursie plaats. Medewerkers van het ministerie, de gemeenten Delft

Nadere informatie

Welkom. Ecobeach Wetenschappelijk traject Workshop 10 september 2008. namens: BAM RIJKSWATERSTAAT WINN DELTARES

Welkom. Ecobeach Wetenschappelijk traject Workshop 10 september 2008. namens: BAM RIJKSWATERSTAAT WINN DELTARES Welkom Ecobeach Wetenschappelijk traject Workshop 10 september namens: BAM RIJKSWATERSTAAT WINN DELTARES Programma Inleiding Voorstellen Terugkoppeling Wat is ecobeach? Innovatieve aspecten ecobeach Wat

Nadere informatie

Pilot Sociale Innovatie monitoring resultaten

Pilot Sociale Innovatie monitoring resultaten Pilot Sociale Innovatie monitoring resultaten Tussenrapportage mei 2009 André van Boekholt Het Ontwikkelaarsgilde Inleiding De doelstelling van de monitoring van de pilot Sociale Innovatie is een grondige

Nadere informatie

Lean management in 100.000+ gemeenten Miljoenen euro s daadwerkelijk gerealiseerde efficiency

Lean management in 100.000+ gemeenten Miljoenen euro s daadwerkelijk gerealiseerde efficiency Lean management in 100.000+ gemeenten Miljoenen euro s daadwerkelijk gerealiseerde efficiency Gemeenten behalen soms zeer grote efficiencywinsten en kwaliteitsverbeteringen in de herontworpen processen

Nadere informatie

Whitepaper: samenwerking communicatie en participatie

Whitepaper: samenwerking communicatie en participatie Publieksparticipatie Whitepaper: samenwerking communicatie en participatie Waarom een whitepaper? Participatie- en communicatieadviseurs ondervinden over en weer dat er onduidelijkheid is over de doelen

Nadere informatie

Mijn gelijk en ons geluk

Mijn gelijk en ons geluk 1 Mijn gelijk en ons geluk Een model voor bezinning op het omgaan met verscheidenheid in de gemeente Als de kerkenraad besluit tot het starten van een bezinningsproject over omgaan met verscheidenheid,

Nadere informatie

Water, wij halen eruit wat erin zit

Water, wij halen eruit wat erin zit Water, wij halen eruit wat erin zit U ziet papier......wij zien water Samen met u... Als uw afvalwaterzuiveringsinstallatie aan vernieuwing toe is, staat u voor belangrijke keuzes. Strategische, operationele

Nadere informatie

Business Lounge: uw klant aan de bestuurstafel!

Business Lounge: uw klant aan de bestuurstafel! Gaby Remmers: senior onderzoeker Blauw Research Drijfveer: organisaties helpen inzicht te krijgen in de kansen op een nog klantgerichtere dienstverlening Andre Heeling: onderzoeker Blauw Research Drijfveer:

Nadere informatie

Het hoe en waarom van Personeelsgesprekken

Het hoe en waarom van Personeelsgesprekken Het hoe en waarom van Personeelsgesprekken Personeelsgesprekken Het personeelsgesprek (ook wel functioneringsgesprek) is een belangrijk instrument dat ingezet kan worden voor een heldere arbeidsverhouding

Nadere informatie

Medewerker interne dienst. Persoonlijke effectiviteit: 2. Accuratesse

Medewerker interne dienst. Persoonlijke effectiviteit: 2. Accuratesse Persoonlijke effectiviteit: 2. Accuratesse Werkt gedurende langere periode nauwkeurig en zorgvuldig, met oog voor detail, gericht op het voorkómen van fouten en slordigheden, zowel in eigen als andermans

Nadere informatie

Iedereen sterk. Zo stimuleer je innovatief gedrag en eigenaarschap van medewerkers

Iedereen sterk. Zo stimuleer je innovatief gedrag en eigenaarschap van medewerkers Iedereen sterk Zo stimuleer je innovatief gedrag en eigenaarschap van medewerkers JANUARI 2016 Veranderen moet veranderen Verandering is in veel gevallen een top-down proces. Bestuur en management signaleren

Nadere informatie

Een nieuw "UITVRAAGMODEL" voor een. Frank Goossensen, 10 februari 2011. Imagine the result

Een nieuw UITVRAAGMODEL voor een. Frank Goossensen, 10 februari 2011. Imagine the result Regionale keringen versneld es edverbeteren ebeee Een nieuw "UITVRAAGMODEL" voor een integrale aanpak Frank Goossensen, 10 februari 2011 Imagine the result Aanleiding Regionale keringen staan volop in

Nadere informatie

BESTUURLIJKE SAMENVATTING AFSTEMMEN INVESTERINGEN

BESTUURLIJKE SAMENVATTING AFSTEMMEN INVESTERINGEN BESTUURLIJKE SAMENVATTING AFSTEMMEN INVESTERINGEN Aanpak De opdracht Afstemmen investeringen is voortvarend opgepakt door de werkgroep, bestaande uit vertegenwoordigers van de Gelderse waterschappen en

Nadere informatie

Provinciale Staten van Overijssel

Provinciale Staten van Overijssel www.prv-overijssel.nl Provinciale Staten van Overijssel Postadres Provincie Overijssel Postbus 10078 8000 GB Zwolle Telefoon 038 425 25 25 Telefax 038 425 75 02 Uw kenmerk Uw brief Ons kenmerk Datum EMT/2005/1830

Nadere informatie

Co-creatie, een zoektocht naar de ultieme samenwerking in een projectomgeving

Co-creatie, een zoektocht naar de ultieme samenwerking in een projectomgeving Elk project of programma op het gebied van ruimte, water en mobiliteit is uniek en vraagt om een eigen aanpak. Maar als het om complexe opgaven gaat met meerdere bestuurlijke én omgevingspartijen, ziet

Nadere informatie

Recept 5: Hoe faciliteren we verbetering? Een recept voor een cultuur van verbeteren

Recept 5: Hoe faciliteren we verbetering? Een recept voor een cultuur van verbeteren Recept 5: Hoe faciliteren we verbetering? Een recept voor een cultuur van verbeteren Het gerecht Het resultaat: medewerkers met oog voor verbetering, in een organisatiecultuur waarin continu verbeteren

Nadere informatie

BUSINESS INNOVATION. BE TOMORROW, CHALLENGE TODAY > Waarom innoveren? > Innovation drivers > Succes- en faalfactoren

BUSINESS INNOVATION. BE TOMORROW, CHALLENGE TODAY > Waarom innoveren? > Innovation drivers > Succes- en faalfactoren BUSINESS INNOVATION BE TOMORROW, CHALLENGE TODAY > Waarom innoveren? > Innovation drivers > Succes- en faalfactoren EEN MASTERCLASS VAN MASTERCLASS INSTITUTE IN SAMENWERKING MET: BUSINESS INNOVATION Be

Nadere informatie

ONTWIKKEL EEN GEZAMENLIJKE VISIE OP HET DUURZAAM BODEMGEBRUIK. Bijeenkomst XXX dag-maand-jaar, Locatie

ONTWIKKEL EEN GEZAMENLIJKE VISIE OP HET DUURZAAM BODEMGEBRUIK. Bijeenkomst XXX dag-maand-jaar, Locatie ONTWIKKEL EEN GEZAMENLIJKE VISIE OP HET DUURZAAM BODEMGEBRUIK Bijeenkomst XXX dag-maand-jaar, Locatie OPZET VAN DE PRESENTATIE Bodemvisie Waarom? Doel Middel Ingrediënten SPRONG Wie, wat, waarom? Het proces

Nadere informatie

Blijvend geld en aandacht nodig voor Nationale landschappen, Provincies doen meer dan het Rijk

Blijvend geld en aandacht nodig voor Nationale landschappen, Provincies doen meer dan het Rijk Nationale landschappen: aandacht en geld nodig! 170610SC9 tk 7 Blijvend geld en aandacht nodig voor Nationale landschappen, Provincies doen meer dan het Rijk De Rekenkamer Oost-Nederland heeft onderzoek

Nadere informatie

Zelfperceptietest teamrol dinsdag 12 november 2002

Zelfperceptietest teamrol dinsdag 12 november 2002 Zelfperceptietest teamrol dinsdag 12 november 2002 Deze test is ontwikkeld om op eenvoudige wijze je eigen teamrol te bepalen. Het jarenlange onderzoek naar teamrollen binnen managementteams is gedaan

Nadere informatie

HET PROJECTPLAN. a) Wat is een projectplan?

HET PROJECTPLAN. a) Wat is een projectplan? HET PROJECTPLAN a) Wat is een projectplan? Vrijwel elk nieuw initiatief krijgt de vorm van een project. In het begin zijn het wellicht vooral uw visie, ideeën en enthousiasme die ervoor zorgen dat de start

Nadere informatie

Blok 1 - Voeding en ziekte

Blok 1 - Voeding en ziekte Reflectie jaar 2 Algemeen Nadat ik mijn propedeuse heb behaald kon ik mij in het volgende studiejaar compleet richten op het begin van de hoofdfase. Ik heb in het tweede jaar veel geleerd en mijzelf verder

Nadere informatie

Klankbordgroep nhwbp en nieuwe normering Op 9 maart vond een klankbordbijeenkomst plaats over de voortgang van het nhwbp en de nieuwe normering.

Klankbordgroep nhwbp en nieuwe normering Op 9 maart vond een klankbordbijeenkomst plaats over de voortgang van het nhwbp en de nieuwe normering. Nieuwsbrief voorzitters en secretarissendirecteuren week 10 Landelijke toetsdag waterkeringen Op deze dag werden door het ministerie van I&M de resultaten van de 3e toetsing gepresenteerd. Ook werd uitleg

Nadere informatie

Toeleg Meedoen & Samenwerken in Breda

Toeleg Meedoen & Samenwerken in Breda Toeleg Meedoen & Samenwerken in Breda 2012-2013 Inleiding M&S Breda bestaat uit acht organisaties die er voor willen zorgen dat de kwetsbare burger in Breda mee kan doen. De deelnemers in M&S Breda delen

Nadere informatie

Tussenbalans en richten van het vervolgproces

Tussenbalans en richten van het vervolgproces Raadsnotitie Samen bouwen aan het huis van de democratie in Bloemendaal: Tussenbalans en richten van het vervolgproces Aan De gemeenteraad van Bloemendaal Van Waarnemend burgemeester van gemeente Bloemendaal

Nadere informatie

Nieuwsflits. Evaluatieonderzoek naar de Regeling palliatieve terminale zorg

Nieuwsflits. Evaluatieonderzoek naar de Regeling palliatieve terminale zorg Nieuwsflits Inhoud Evaluatieonderzoek naar de Regeling palliatieve terminale zorg 1. Adviesrapport bureau HHM is openbaar gemaakt Pagina 1 2. Conclusies en advies HHM voor toekomst Pagina 1 3. Kamerbrief

Nadere informatie

E-panel. Belangrijke rol weggelegd voor Zorgverzekeraars Second opinion: een patiëntenrecht met obstakels

E-panel. Belangrijke rol weggelegd voor Zorgverzekeraars Second opinion: een patiëntenrecht met obstakels E-panel Met de uitkomsten van de enquête over second opinion Nr. 18 - januari 2011 Belangrijke rol weggelegd voor Zorgverzekeraars Second opinion: een patiëntenrecht met obstakels We weten bijna allemaal

Nadere informatie

Leren Leren en ExcelLeren

Leren Leren en ExcelLeren Leren Leren en ExcelLeren www.mindsetlearnandgrow.nl Wat is MindSet? MindSet is een groep studenten die leerlingen leert effectief te leren. Wij helpen leerlingen betere schoolresultaten te behalen door

Nadere informatie

Voorbeeldprogramma werksessie communicatiekalender

Voorbeeldprogramma werksessie communicatiekalender Voorbeeldprogramma - 1 Voorbeeldprogramma Voorbeeldprogramma werksessie communicatiekalender Hier vindt u een voorbeeldprogramma voor een werksessie/trainingsmodule communicatiekalender Factor C, met een

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Zie het Deltaprogramma als een flexibele verzekering. Nieuwsbrief 3 2014. Aan- of afmelden voor deze nieuwsbrief?

Inhoudsopgave. Zie het Deltaprogramma als een flexibele verzekering. Nieuwsbrief 3 2014. Aan- of afmelden voor deze nieuwsbrief? Binnen de IJssel-Vechtdelta werken zes overheidspartners samen aan een waterveilige en klimaatbestendige toekomst. De provincie Overijssel, Waterschap Groot Salland, Veiligheidsregio IJsselland en de gemeenten

Nadere informatie

Water en Natuur: Een mooi koppel!

Water en Natuur: Een mooi koppel! Water en Natuur: Een mooi koppel! Onderzoek naar de succesfactoren, belemmeringen en kansen voor het meekoppelen van water en natuur Tim van Hattum (Alterra Wageningen UR) Aanleiding Deltaprogramma gaat

Nadere informatie

Portal Planning Process

Portal Planning Process BROCHURE Portal Planning Process SAMENWERKEN AAN EEN WAARDEVOL PORTAAL BROCHURE PORTAL PLANNING PROCESS 2 Axians PORTAL PLANNING PROCESS BROCHURE Inhoud Introductie 4 3 Portal Planning Process 5 4 Uitdagingen

Nadere informatie

Wijkraad Lent - Rekenkamer Nijmegen

Wijkraad Lent - Rekenkamer Nijmegen Wijkraad Lent - Rekenkamer Nijmegen Hieronder een eerste en tweede reactie van de Rekenkamer. 1 Bijlage: Ambitiedocument Burgerparticipatie met bijbehorende Verordening te downloaden via deze link. Eerste

Nadere informatie

Codesign als adviesstrategie bij curriculumontwikkeling: Fasen, hoofdvragen, belangrijkste activiteiten, beoogde resultaten en succesfactoren

Codesign als adviesstrategie bij curriculumontwikkeling: Fasen, hoofdvragen, belangrijkste activiteiten, beoogde resultaten en succesfactoren Codesign als adviesstrategie bij curriculumontwikkeling: Fasen, hoofdvragen, belangrijkste activiteiten, beoogde resultaten en succesfactoren Ineke van den Berg, Magda Ritzen & Albert Pilot Universiteit

Nadere informatie

Annette Koops: Een dialoog in de klas

Annette Koops: Een dialoog in de klas Annette Koops: Een dialoog in de klas Als ondersteuning bij het houden van een dialoog vindt u hier een compilatie aan van Spreken is zilver, luisteren is goud : een handleiding voor het houden van een

Nadere informatie

Nieuwe. Tekst Johnny van de Vliert, foto Mechteld Jansen. bpm

Nieuwe. Tekst Johnny van de Vliert, foto Mechteld Jansen. bpm Nieuwe afdeling in de keten Tekst Johnny van de Vliert, foto Mechteld Jansen Visser & Smit Hanab is een aannemersbedrijf waarvan de business unit Distributie de uitvoering voor zijn rekening neemt. Om

Nadere informatie

Een korte handleiding

Een korte handleiding Een korte handleiding Inleiding Je gaat deelnemen of bent in elk geval geïnteresseerd in deelname aan een kennisuitwisseling gefaciliteerd door E-motive. Zo n uitwisseling kan bestaan uit het bijwonen

Nadere informatie

VOORSTEL AB AGENDAPUNT :

VOORSTEL AB AGENDAPUNT : VOORSTEL AB AGENDAPUNT : PORTEFEUILLEHOUDER : F.K.L. Spijkervet AB CATEGORIE : B-STUK (Beleidsstuk) VERGADERING D.D. : 26 november 2013 NUMMER : WM/MIW/RGo/7977 OPSTELLER : R. Gort, 0522-276805 FUNCTIE

Nadere informatie

POWERED BY BEPURE. Elke dag beter

POWERED BY BEPURE. Elke dag beter POWERED BY BEPURE Elke dag beter Hallo zelfvertrouwen! Hallo inzicht! Hallo POWERED BY BEPURE Elke dag beter Innoveren is kansen zien en deze omzetten in producten of diensten die uw klanten echt willen.

Nadere informatie

Acteren in het krachtenveld

Acteren in het krachtenveld Acteren in het krachtenveld Het uitvoeren van een krachtenveldanalyse is een methode die veel in projectmanagement wordt toegepast. Door het uitvoeren van een krachtenveldanalyse kijk je met andere ogen

Nadere informatie

Aan de slag Plan van aanpak Naar een meer Leeftijdsbewust Personeelsbeleid Waterschap..

Aan de slag Plan van aanpak Naar een meer Leeftijdsbewust Personeelsbeleid Waterschap.. Aan de slag Plan van aanpak Naar een meer Leeftijdsbewust Personeelsbeleid Waterschap.. Datum Versie Afdeling/auteurs 1. PROJECTDEFINITIE 1.1 Vraagstuk Welke problemen doen zich voor omdat een leeftijdsbewuste

Nadere informatie

SAMEN DE BOUW VERDER ONTWIKKELEN

SAMEN DE BOUW VERDER ONTWIKKELEN SAMEN DE BOUW VERDER ONTWIKKELEN Samen de bouw verder ontwikkelen Zelf invloed hebben op de bouw Toegang tot de juiste partijen in de Direct aan de slag met praktische bouwkennis keten is belangrijk om

Nadere informatie

Hoe kwetsbaar zijn onze netwerken?

Hoe kwetsbaar zijn onze netwerken? Hoe kwetsbaar zijn onze netwerken? Hoe kwetsbaar zijn onze infrastructuurnetwerken en op welke manier zijn ze van elkaar afhankelijk? In een simulatie van een overstroming in Rotterdam Noord zochten gebiedsexperts

Nadere informatie

Piet-Hein Kolff Hoofd Ingenieursbureau s-hertogenbosch Commissielid Aanbesteden en Inkopen VNG 6 Omgaan met partners in de markt De bouwaffaire heeft er toe geleid dat Gemeenten en opdrachtnemers op afstand

Nadere informatie

De motor van de lerende organisatie

De motor van de lerende organisatie De motor van de lerende organisatie Focus op de arbeidsmarkt Naast het erkennen van leerbedrijven is Calibris verantwoordelijk voor ontwikkeling en onderhoud van kwalificaties in de sectoren zorg, welzijn

Nadere informatie

INNOVATIEMANAGEMENT HOOFDSTUK 2. Door Nienke Rusticus en Fleur Zumbrink

INNOVATIEMANAGEMENT HOOFDSTUK 2. Door Nienke Rusticus en Fleur Zumbrink INNOVATIEMANAGEMENT HOOFDSTUK 2 Door Nienke Rusticus en Fleur Zumbrink 2.1 SUCCES IS NIET TE KOOP Succesfactoren van innovatieprojecten Het nieuwe product- gaat om de inschatting die klanten maken van

Nadere informatie

Het Loopbaanlab brengt onderwijsprofessionals in beweging

Het Loopbaanlab brengt onderwijsprofessionals in beweging Oktober 2015 Het Loopbaanlab brengt onderwijsprofessionals in beweging Uitkomsten van meerjarig onderzoek naar de effecten van het Loopbaanlab Leestijd 8 minuten Hoe blijf ik in beweging? De kwaliteit

Nadere informatie

Informatiepakket Leerlabs

Informatiepakket Leerlabs Informatiepakket Leerlabs Informatiepakket Leerlabs De vraag naar gepersonaliseerd onderwijs en het gebruik van ict in de klas groeit. Veel scholen werken aan initiatieven gericht op gepersonaliseerd leren

Nadere informatie

1. Inleiding. Aan de leden van de verenigde vergadering

1. Inleiding. Aan de leden van de verenigde vergadering Aan de leden van de verenigde vergadering V.V: 30 maart 2011 Datum 1 februari 2011 Agendapuntnr. H.6 Bijlagen 3 Onderwerp Aankoop pand Rijsdijk 9, Krimpen aan de Lek, gemeente Nederlek 1. Inleiding Het

Nadere informatie

Enquête stichting Parentes Zoetermeer

Enquête stichting Parentes Zoetermeer Enquête stichting Parentes Zoetermeer In de afgelopen weken hebt u de mogelijkheid gehad om d.m.v. onze enquête uw stem te laten horen over diverse punten die spelen binnen onze stichting Parentes. In

Nadere informatie

Onderwijs. Huisvesting die kennis in beweging brengt

Onderwijs. Huisvesting die kennis in beweging brengt Onderwijs Huisvesting die kennis in beweging brengt Onderwijs Huisvesting die kennis in beweging brengt Wat is de essentie van een onderwijsgebouw? En wat gebeurt daar precies? De core business van onderwijs

Nadere informatie

BESTURINGSFILOSOFIE GEMEENTE GOOISE MEREN

BESTURINGSFILOSOFIE GEMEENTE GOOISE MEREN BESTURINGSFILOSOFIE GEMEENTE GOOISE MEREN Projectleider Afdeling Iris van Gils Kerngroep Visie/Missie Datum 28 november 2014 Planstatus Vastgesteld in de Fusieraad 24 november 2014 Opdrachtgever Stuurgroep

Nadere informatie

SCRATCH KLANT AAN HET WOORD

SCRATCH KLANT AAN HET WOORD 4... lessons learned in Nederland zijn vliegwiel BIM-projecten in het buitenland... Internationale BIM-uitdaging bij Deerns Partnership belangrijker dan ontwerptools 5 BIM is geen doel op zich je hoort

Nadere informatie

PUNT NR. 9 VAN DE AGENDA VAN DE VERGADERING VAN HET ALGEMEEN BESTUUR D.D. 19 december 2013.

PUNT NR. 9 VAN DE AGENDA VAN DE VERGADERING VAN HET ALGEMEEN BESTUUR D.D. 19 december 2013. PUNT NR. 9 VAN DE AGENDA VAN DE VERGADERING VAN HET ALGEMEEN BESTUUR D.D. 19 december 2013. Zwolle, 20 november 2013 Nr. Bestuur-4232 Aan het algemeen bestuur Onderwerp: HWBP Plannen van Aanpak Verkenningsfase

Nadere informatie