Het verdwenen Casino aan het Leopoldplein. Het werd door een zevental leden van de Grote Harmonie opgebouwd naar een ontwerp van H.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Het verdwenen Casino aan het Leopoldplein. Het werd door een zevental leden van de Grote Harmonie opgebouwd naar een ontwerp van H."

Transcriptie

1 Toen de liberale partij in 1846 werd opgericht, was er nog helemaal geen sprake van een partijstructuur zoals we die nu kennen. Zij was veeleer een los samenwerkingsverband tussen tientallen autonome afdelingen en kringen. Hetzelfde gold in feite voor de Lierse Liberale Associatie, die vandaag haar 150-jarig bestaan viert. De liberalen vormden geen strak geregisseerde groep, het ging (én gaat) simpelweg om Lierenaars die op hun vrijheid en individualiteit gesteld waren. Op moeilijke momenten werden de rangen echter gesloten en toonde de losse partij zich bijzonder weerbaar. Het Lierse stadsbeeld getuigt van die weerbaarheid. We nemen u daarom graag mee op een wandeling langsheen taalkwesties, verkiezingen en Wereldoorlogen, dwars doorheen het stadscentrum, waarin de voorbije anderhalve eeuw verschillende liberale stempels werden gedrukt. De vogelvlucht die deze folder biedt, wordt tijdens de zomermaanden door de stadsgidsen op de geleide Bergmann-wandeling verder uitgediept. Beslist een aanrader! De auteurs

2 Het verdwenen Casino aan het Leopoldplein. Het werd door een zevental leden van de Grote Harmonie opgebouwd naar een ontwerp van H. Redig, leraar aan de Lierse tekenacademie. Het pand werd gesloopt in 1934.

3 1. Casino Het gebouw van het Casino (Leopoldplein nr. 15) zoals we het vandaag zien met stijlvolle art deco-elementen werd in 1934 opgetrokken, naar een ontwerp van Bernard de Meyer. Toch gaat de geschiedenis van dit gebouw bijna een eeuw verder terug in de tijd. Vandaag kunnen we het ons nog moeilijk voorstellen, maar in het midden van de 19de eeuw stond hier al eenzaam en statig op het pas aangelegde Leopoldplein een eclectisch gebouw dat werd omgeven door een grote tuin en ijzeren hekken. Het Leopoldplein werd in 1855 aangelegd na de ingebruikname van de spoorlijn Lier Turnhout. Zoals bekend werden stations veelal aan de rand van de stad aangelegd. Ook in Lier zagen heel wat conservatieve, vrome mensen het station als een sluis waarlangs een vreemde, nieuwe wereld binnenstroomde en waarlangs, omgekeerd, mensen hun vertrouwde biotoop konden verlaten om zich te verliezen in de zoveel grotere stad met haar vele, onchristelijke verleidingen. De stationschef was vaak een vreemdeling, een agent van de gewantrouwde staat, iemand die een aparte plaats innam in de lokale, vaak aloude hiërarchieën van aanzien en macht. Hij was niet toevallig vaak de eerste liberaal. Iedereen kent wel het verhaal van de verschrikte koeien dat toen de ronde deed, koeien die na het passeren van de trein geen melk meer zouden geven. Marc Reynebeau stelt in zijn Een geschiedenis van België dat dit een vermakelijke anekdote mag lijken, maar dat ze onder de oppervlakte een conflict illustreert tussen twee werelden die zich plots met elkaar geconfronteerd zagen: Aan de ene kant stonden het platteland, de landbouw, de traditie, de beslotenheid en de godsdienst de koe dus. Aan de andere kant stond een ander complex, dat van de techniek, de industrie, de vooruitgang, de stedelijkheid en het liberalisme kortom, de trein. Het hoeft dus niet te verbazen dat heel wat vroege Lierse liberalen precies in de stationsomgeving hun natuurlijke biotoop vonden. Dat gold in de eerste plaats voor de Grote Harmonie, een liberale vereniging die hier tot op vandaag haar thuishaven heeft. De harmonie werd opgericht in 1827 door een groepje muzikanten dat zich had losgemaakt van het bestaand gezelschap Trompetgeschal. In 1829, bij een officieel bezoek van koning Willem I, maakte de harmonie een zodanig goede beurt dat de vorst haar het voorrecht verleende zich Oranje Harmonie te noemen. Om begrijpelijke redenen werd het ensemble na de Belgische onafhankelijkheid omgedoopt tot Grote Harmonie. Die naamsverandering had echter geen negatief effect op de werking. Onder impuls van de familie Bergmann ontpopte de harmonie zich algauw tot het muzikale vlaggenschip van de Lierse vrijzinnigen. De band tussen de Bergmanns en de harmonie zou nog lang erg innig blijven. Treffend was bijvoorbeeld dat in 1898, naar aanleiding van de vieringen bij de inhuldiging van het Anton Bergmann-monument aan de stadsvesten, er in de tuin van het Casino

4 talrijke muzikale uitvoeringen plaatsvonden. De Grote Harmonie maakte voor de Eerste Wereldoorlog op artistiek vlak behoorlijk naam en kende meer dan eens succes bij deelname aan muziekwedstrijden. Het gezelschap ondersteunde ook verschillende Lierse liberale activiteiten. De Grote Oorlog diende dit bloeiende liberale cultuurleven in Lier een mokerslag toe. De liberale verenigingen teerden immers in hoge mate op de burgerij. Die kon het zich permitteren de oorlogsjaren in veiliger oorden door te brengen. Het gevolg hiervan was dat de werking van de liberale kringen tijdens de oorlog zo goed als stilviel. In het geval van de Grote Harmonie was er een nog duidelijkere reden voor het stilvallen van de activiteit. Het oorspronkelijke Casino-gebouw was immers grotendeels verwoest door de Duitse beschietingen. Enkel de buitenmuren stonden nog overeind. De harmonie bleef echter niet bij de pakken zitten, maar week uit naar het Keizershof om daar de repetities te hervatten. Intussen voerde men aan het Casino de nodige herstellingswerken uit. Het gebouw werd in 1934 uiteindelijk gesloopt, waarna het in zijn huidige vorm verrees. Enkele jaren eerder, in 1927, had de Grote Harmonie nog met de nodige luister haar honderdjarige bestaan gevierd. Het muziekkorps, dat hiervoor een ruime stadstoelage wist te bekomen, smeerde zijn jubileumconcerten uit van het begin van de zomer tot eind november. Onder de zevenendertig Lierse maatschappijen die bij de aanvang van de feestelijkheden in de optocht van stamlokaal Casino naar het stadhuis waar een plechtige ontvangst plaatsvond meeliepen, zagen de toeschouwers ook het katholieke Lyra en de socialistische harmonie Vooruit. Willem Schepmans, een bestuurslid van de Grote Harmonie, sprak in dat verband van een gelukkige gedachte en meende dat de welwillendheid waarmee de deelname bij het eerste verzoek werd toegezegd, bewees dat alle politieke beslommeringen even terzijde werden gesteld. Politiek gekibbel zowel intern als extern was in die tijd eerder zeldzaam bij de Lierse liberalen. Gebeurde het toch, dan waren de andere partijen er als de kippen bij om het vuurtje nog wat op te poken. Over een vrij onbetekenende onenigheid in blauwe kringen schreef de katholieke krant Ons Lier onder de kop Woelingen bij liberalen : Arthur [Vanderpoorten], die het liberale Willemsfonds van het Liberale Verbondeke losscheurde, omdat hij zijn zin niet kreeg, heeft gevraagd om terug in het Casinoke te mogen zetelen. De harmonie heeft Arthur terug binnen gelaten, maar op voorwaarde dat hij zich koest houdt. Dat de soep niet zo heet werd gegeten als ze door de katholieken werd opgediend, bleek echter wel voldoende uit het feit dat de bibliotheek van de lokale afdeling van het Willemsfonds in het midden van de jaren dertig in het Casino werd ondergebracht. Ze zou daar overigens blijven tot 1960, waarna ze verhuisde naar het Hôtel du Commerce aan de Grote Markt.

5 2. Huis Vanderpoorten Marleen Vanderpoorten schreef over het Huis Vanderpoorten (Antwerpsesteenweg nr. 2): Mijn moeder woont er bijna zestig jaar, in het huis dat ooit mijn thuis was. In mijn vaders jeugd bevonden zich achter het huis magazijnen van de firma Verberckt en daarachter woonden arme boeren van de Vierbunder waar vader als jongen vaak kwam. Vader leefde en speelde er nog in de echte natuur. En wie dat in zijn jeugd doet, blijft zich met de natuur verbonden voelen. Zo ook vader. Waar het Lierse liberalisme in 19de eeuw onlosmakelijk met het geslacht Bergmann verbonden was, zo vormde in de 20ste eeuw de familie Vanderpoorten het kloppend blauwe hart. De bekendste telgen zijn uiteraard de ministers Arthur, Herman en Marleen. Er zijn echter ook de minder bekende namen, met gemeenteraadsleden Gerard, Walter en Peter. Wanneer we vandaag terugblikken op drie generaties Vanderpoorten zien we niet enkel het verhaal van een strijd voor vrijheid en vooruitgang of van werklust en ernst. Het is ook een verhaal van innige liefde voor Lier en tenslotte van dromen die door het noodlot, of door een tekort aan tijd, door een volgende generatie dienden te worden gerealiseerd.

6 2.1. Arthur Vanderpoorten De eerste en meteen ook meest illustere figuur in de rij was Arthur Vanderpoorten ( ). Anders dan vele Lierenaars vandaag wellicht graag zouden aannemen, zag hij het levenslicht niet onder de Sint-Gummarustoren, maar wel in Puurs. Een onbekommerde jeugd heeft hij daar echter niet gekend: toen hij amper zes maanden oud was, overleed zijn vader. Het gezin verhuisde kort daarna naar Lier. Als tiener liep Arthur school aan het Mechelse atheneum. Hoewel daar duidelijk bleek dat de jonge Arthur erg begaafd was, kon hij geen hogere studies aanvatten: zijn moeder beschikte simpelweg niet over de nodige middelen. De jonge Vanderpoorten bleef echter niet bij de pakken zitten en ging in Lier aan de slag bij de Brusselse firma Verberckt, een groothandelszaak in textielwaren. Hij begon er als vertegenwoordiger, maar werkte zich op tot handelsdirecteur.

7 Het ging hem stilaan voor de wind zowel persoonlijk als professioneel. Arthur werd verliefd op de dochter van de uitbaters van het Casino. In 1918 huwde hij met Jeanne Thys, zoals dit meisje heette. Samen zouden ze vier kinderen krijgen: de jong gestorven Wilhelmina en Elza, Herman en Hugo. Ook op politiek vlak liet hij na de Eerste Wereldoorlog van zich horen. In 1921 was hij voor het eerst kandidaat bij de verkiezingen, als lid van de jonge Vlaamsgezinde liberalen. In 1923 trad hij toe tot het hoofdbestuur van het Willemsfonds en van het Liberaal Vlaams Verbond. In beide organisaties stelde hij zich democratisch en vooruitstrevend op. Ondanks de drukke nationale bezigheden zou hij steeds actief blijven in Lier. Om de heropbouw van Lier na de oorlog economisch te schragen stichtte hij de Lierse Kamer van Koophandel, waarvan hij het hele Interbellum voorzitter zou blijven. Ook het voorzitterschap van de Lierse afdeling van het Willemsfonds, een functie die hij rond het midden van de jaren twintig opnam, zou hij tot zijn dood uitoefenen. Arthur Vanderpoorten had dus meer dan voldoende omhanden; maar gelukkig kon hij in Lier steeds rekenen op de hulp van zijn broer Gerard en diens zoon Walter. Beiden waren jarenlang de sterkhouders van de Lierse Turnkring. Die vereniging was tijdens de bezetting van als één van de énige liberale groepen actief gebleven. In een gedenkboek uit 1945 lezen we dat de kring in 1917 flink op dreef was er werden zelfs een paar avond- en openluchtfeesten gegeven. Ook Arthur werd onder impuls van zijn broer een enthousiast lid van de kring. Hij was niet alleen turnleider, maar ook een onvermoeibaar propagandist. Samen met zijn oom zette Walter binnen het Willemsfonds een jeugdwerking op, die bij vriend en vijand hoge ogen gooide. Jonge Lierse liberalen kregen een gevarieerd aanbod voorgeschoteld: meestal lezingen, maar ook filmvoorstellingen, fietstochten en geleide bezoeken aan toeristische trekpleisters in de omgeving vulden het programma. Het meeste volk wist men evenwel te lokken met debatavonden. Het succes hiervan trok de aandacht van de volwassenen, die ze prompt ook op hun agenda plaatsten. Gerard Vanderpoorten was dan weer gedurende de hele tussenoorlogse periode gemeenteraadslid. Dat was geen gemakkelijke opdracht, want de liberale partij was het grote slachtoffer van de invoering van het algemeen enkelvoudig stemrecht, vlak na de Eerste Wereldoorlog. Desondanks zou Gerard zichzelf nooit verliezen in giftig of bitsig oppositie-voeren tegen de katholieke meerderheid. Integendeel zelfs, want zowel in de richting van de medeoppositie-partijen als in de richting van het stadsbestuur kozen de liberalen voor de dialoog en de constructieve aanpak. Bij zijn afscheid van de actieve politiek, in 1938, zei burgemeester Joseph Van Cauwenbergh dan ook dat Gerard Vanderpoorten geen oppositielid was in de ware zin van het woord, hij behoorde slechts tot een minderheid.

8 De Lierenaar Op verzoek van zijn vader richtte Anton Bergmann in 1857 het liberale weekblad De Lierenaar op. Het was het eerste ideologisch gekleurde nieuwsblad in de stad. Het bracht uitgebreide binnen- en buitenlandse berichtgeving, verslaggeving over werkzaamheden van het parlement, provincie- en gemeenteraad, markt- en beursberichten, aankondigingen, feuilletons en uurtabel van treinen en omnibussen. Vanaf 1 januari 1857 tot het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog verscheen het blad iedere zondag. Anton Bergmann nam zeventien jaar lang de redactie van het liberale weekblad op zich. Na de dood van zijn zoon nam George Bergmann de leiding van het blad over. De Lierenaar ging een bitse polemiek aan met de weekbladen van de tegenpartij. De katholieke Gazet van Lier was expliciet opgericht tegen de invloed van De Lierenaar en fel antiliberaal. Na de verkiezingsoverwinning van 1872 werd de nieuwe lokale katholieke meerderheid, de zogenaamde Suskesregeering, kop van jut. Strijdpunten als de problematiek van de kerkhoven, erfenissen aan kloosters en de onderwijskwestie kwamen in de 19de eeuw ruim aan bod.

9 De Vanderpoortens vormden dus een hecht blok en daar werd uiteraard al wel eens smalend over gedaan. In de katholieke pers kreeg de lijst van de Lierse liberale partij de bijnaam het familielijstje. Het liberale blad De Lierenaar antwoordde laconiek dat als onze lijst een familiekarakter zou dragen, dit getuigt van de familiegeest die onze partij bezielt in tegenstelling tot de kat-en-hond-mentaliteit, die men helaas in de katholieke partij vaststelt. Maar met of zonder de steun van zijn familieleden in de jaren dertig werd het in Lier iedereen stilaan duidelijk dat Arthur Vanderpoortens kwaliteiten het lokale niveau overstegen. Hij werd lid van de raad van bestuur van het Vlaams Economisch Verbond en werkte mee aan de befaamde Vlaamse Gids. In zijn stukken voor dit tijdschrift bleek dat hij streefde naar de culturele ontvoogding van Nederlandstalig België, maar zich tegelijk afzette tegen nationalistische en protectionistische tendensen. Vanderpoorten trad nu ook nationaal op het politieke voorplan: in juni 1936 werd hij verkozen tot liberaal provinciaal senator, waarna hij meteen een wetsvoorstel indiende dat de basis werd voor het fonds voor de bouw van rijksscholen (wet van 17 juli 1937). Vanderpoorten was nu een politiek zwaargewicht geworden. Het lijdt dan ook geen twijfel dat de Lierse katholieke partij beducht was toen Vanderpoorten in 1938 aankondigde dat hij zou deelnemen aan de gemeenteraadsverkiezingen van dat jaar. In zijn talloze radiotoespraken en opiniestukken raakte de met een natuurlijke welsprekendheid begaafde senator de juiste snaar bij een groot deel van de Lierse bevolking, een bevolking die volgens hem niet de minste aandacht meer over had voor het spel van meetings en plakkaten. Tenslotte drong hij zestig jaar voordat zijn kleindochter Marleen dit als minister van Onderwijs ook zou doen aan op een verbetering van de loonstandaard van de leraars. De sterke campagne resulteerde in een mooie verkiezingsoverwinning. De Lierse liberalen boekten een winst van vijf procent en behaalden een derde zetel. Lijsttrekker Arthur Vanderpoorten bleek met vijfhonderd voorkeurstemmen de populairste Lierse politicus. Veel tijd om na te genieten van deze uitslag had hij echter niet, want kort daarna werd hij minister van Openbare Werken in de katholiek-liberale regering van Hubert Pierlot. Toen die in 1940 zijn regering moest herschikken werd Vanderpoorten minister van Binnenlandse Zaken. In die hoedanigheid probeerde hij in mei 1940, als een van de zogenaamde Vier van Wijnendale, Koning Leopold III in een laatste gesprek te overhalen om België te verlaten en de oorlog in het geallieerde kamp verder te zetten. Toen dit mislukte volgde Vanderpoorten de andere regeringsleden naar Frankrijk. Een aantal ministers van de regering- Pierlot trok naar Londen, maar de meesten bleven in onbezet Frankrijk. Het gezin Vanderpoorten vertoefde een tijdje nabij Bergerac. Na enkele maanden keerden vrouw en kinderen naar België terug. Vader Arthur Vanderpoorten bleef in Vichy achter om er te studeren en Belgische vluchtelingen te helpen.

10 Enkele maanden na de Duitse bezetting van Zuid-Frankrijk werd Vanderpoorten onder andere daarvoor gearresteerd. Na een verblijf in de gevangenis van Fresnes en in verscheidene kampen, stierf hij ten gevolge van tyfus in het concentratiekamp van Bergen-Belsen. Het was 3 april 1945, amper twaalf dagen voor de Amerikaanse troepen het kamp zouden bevrijden. Het duurde nog jaren voor zijn stoffelijk overschot gevonden werd en naar zijn thuisstad Lier werd overgebracht Herman Vanderpoorten Het oorlogsspook waart over Europa, schreef het Lierse liberale weekblad De Lierenaar aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog. Na een tijdelijk verblijf van het gezin Vanderpoorten in Frankrijk keerden vrouw en kinderen naar België terug. Terwijl vader Arthur veiligheidshalve achterbleef in Vichy om er te studeren, trok zoon Herman naar de Universiteit Gent, waar hij zijn pas aangevatte rechtenstudies verderzette. In de tijd dat Herman zich aan de universiteit aansloot bij het vrijzinnige studentengenootschap t Zal Wel Gaan en optrok met toekomstige liberale voormannen als Frans Grootjans en Karel Poma, kon hij nooit vermoed hebben welk gevaar zijn vader intussen liep en op welke mensonwaardige manier die de dood zou vinden. Dat de nazi s een Belgisch minister van Binnenlandse Zaken in een concentratiekamp de dood in zouden jagen, had niemand ook maar dúrven denken. Men kan zich de impact van dit nieuws op de prille twintiger die Herman Vanderpoorten toen was, onmogelijk voorstellen. Maar in plaats van zich in wraakgevoelens, verdriet of lethargie te verliezen, heeft Herman Vanderpoorten vanaf dat moment alles in het werk gesteld om in de politieke voetsporen van zijn vader te treden. Het noodlot had de ministeriële carrière van zijn vader abrupt beëindigd, maar Herman nam de draad van de onvoltooide droom weer op, vastbesloten om de erfenis niet verloren te laten gaan. Zonder overdrijven kan worden gesteld dat hij daarin slaagde. Het palmares is indrukwekkend. Van 1949 tot 1958 was hij provincieraadslid, in 1961 werd hij verkozen tot volksvertegenwoordiger en in 1965 stapte hij over naar de senaat, waar hij tot zijn dood in 1984 zou zetelen. Ondanks die nationale mandaten zou Vanderpoorten Lier nooit los laten, of los kúnnen laten. Vanaf 1959 zetelde hij er in de gemeenteraad. Hij bleef ook zijn hele leven actief in het lokale verenigingsleven, gaande van de PVV-afdeling en het plaatselijke Willemsfonds tot voetbalclub Lierse.

11 Net als Arthur Vanderpoorten (en later zijn kleinzoon Patrick Dewael) was hij minister van Binnenlandse Zaken (regering Vanden Boeynants-De Clercq, ). Hij was ook driemaal minister van Justitie, onder de premiers Leburton, Tindemans en Martens. In die laatste regering was hij bovendien vice-eerste minister en minister voor Institutionele Hervormingen. Dat Vanderpoorten werd aangezocht als minister voor Institutionele Hervormingen, was uiteraard geen toeval. De ervaring hiervoor deed hij op in de schoot van de liberale partij. Als voorzitter van het Liberaal Vlaams Verbond (LVV) werd hij ook lange tijd geconfronteerd geweest met communautaire tegenstellingen binnen de partij. Gefrustreerd door de niet aflatende interne oppositie van de machtige Brusselse federatie, evolueerde de nochtans geduldige en gematigde Vanderpoorten tot een vastberaden voorstander van de taalkundige splitsing van de partij, zoals die in het begin van de jaren zeventig mede dankzij hem werd gerealiseerd. De communautaire expertise die hij hierdoor had verworven, gekoppeld aan zijn jarenlange ervaring als minister van Justitie, maakte dat het voor de hand lag dat Vanderpoorten één van de belangrijkste architecten van de grote staatshervorming van 1980 werd. Hierbij regelde hij de gewestvorming en tekende hij het institutioneel kader met de bevoegdheidsverdeling tussen het federaal en het gewestelijk niveau uit. Hoewel die erg belangrijke dossiers wellicht niet erg tot de verbeelding van de man in de straat spraken, blijft toch bij heel wat mensen het beeld leven van een erudiete, noestwerkende staatsman die veel bijgedragen heeft tot het ontwarren van een aantal communautaire knopen. Het beeld van de droge en theoretische Vanderpoorten strookt niet met de werkelijkheid. Immers, doorheen zijn hele ministeriële carrière schonk hij veel aandacht aan ethische en sociale problemen, die voor hem mínstens even belangrijk waren als de communautaire vraagstukken. Zo realiseerde hij de erkenning van de islam en versoepelde hij

12 het penitentiair verlof. Maar vooral op het vlak van vrouwenrechten verzette hij bergen. Het was ook dankzij hem dat de regering instemde met de vrije verkoop van anticonceptiemiddelen. Zo legde hij al in 1973 een wetsontwerp neer waarmee hij abortus uit de strafrechtelijke sfeer wilde halen. Dat die wet er gekomen is, al was het pas in 1990, toont aan hoe vooruitstrevend Herman Vanderpoorten in 1973 al dacht. De volledige juridische gelijkberechtiging van man en vrouw kwam onder zijn beleid een belangrijke stap dichterbij: er kwam gelijkberechtiging bij overspel en discriminaties in het huwelijksvermogensrecht werden uitgevlakt. Op het einde van de jaren zeventig maakte Vanderpoorten duidelijk dat hij zich stilaan op zijn geboortestad zou richten. In 1976 haalde hij bij de gemeenteraadsverkiezingen de meeste voorkeurstemmen. Zelfs als ze niet de grootste formatie van Lier was, toch had de liberale partij vaak de sterkste lijsttrekker (alle Vanderpoortens en Maurice Vanhoutte). De schitterende persoonlijke score bleek echter nog geen garantie op de laatste grote politieke droom die hij nog koesterde: burgemeester van Lier worden. In een open brief aan alle Lierenaars schreef Vanderpoorten plechtig: Het burgemeesterschap van vader Bergmann is weliswaar lang voorbij, maar niet vergeten. Zijn geestelijke erfgenamen verbeiden hun tijd. Als de kiezers dat willen, dan zal ik, de Bergmann-traditie indachtig, voortaan gaarne al mijn krachten ter beschikking stellen van een stad waarvan het lot nauw met ons aller toekomst verbonden is. Het uitstel na 1976 betekende geen afstel. Bij de gemeenteraadsverkiezingen van 1982 wierp Vanderpoorten zich opnieuw met volle overtuiging in de lokale kiesstrijd zoals Arthur Vanderpoorten het hem in 1938 had voorgedaan. De parallellen met zijn vader waren opvallend: tijdens de campagne voelden de andere partijen de bui al hangen, en niet ten onrechte, want Vanderpoorten kreeg opnieuw veruit de meeste voorkeurstemmen achter zijn naam Herman overtrof echter nog zijn vader, na 100 jaar was de liberale partij weer de grootste in Lier. Voor het eerst sinds 1872 met George Bergmann had Lier weer een liberale burgervader. Hij was oprecht trots op zijn burgemeesterschap, getuigde zijn dochter Marleen later. Na zoveel jaar was het een voldoening om zoveel succes te hebben in deze kleine stad. Zijn verwachtingen waren hoog gespannen. Het was alsof een nieuwe episode van zijn leven een aanvang zou nemen. Ze zou echter veel te kort duren Nog vóór het in 1984 begon te zomeren, werd het stil op het stadhuis. De burgemeester zou er niet meer verschijnen

13 2.3. Marleen Vanderpoorten Met twee zo n indrukwekkende liberale voormannen in haar familie, moeten velen gedacht hebben dat Marleen Vanderpoorten voorbestemd was voor een politiek leven. Het heeft er echter lange tijd helemaal anders uitgezien. Het spreekt voor zich dat de herinneringen aan de gruwel van de oorlog een onuitwisbare stempel drukten op de familie Vanderpoorten. Ook de kinderen en kleinkinderen werd gewezen op de pijn uit het verleden. Marleen getuigde hierover later: Als men mij vertelde over mijn grootvader, ging het steeds over een verdraagzaam en beminnelijk man, die de vrijheid koesterde en oprecht begaan was met het lot van zijn medeburgers. Toch was het zeker niet zo dat ze samen met haar broer en zus ongelukkig opgroeide onder zo n zware erfenis. Ze bracht vele zorgeloze vakanties door aan zee, waar ze speelde met haar jongere neefje Patrick Dewael. Anders dan Patrick, een voorbeeldig jongetje, was Marleen veeleer een onrustig en rebels type. Daar waren misschien ook goede redenen voor. Als ministersdochter was Marleen in Lier immers of ze dat nu wilde of niet een publieke figuur. Vader Herman wees haar op de voorbeeldfunctie die ook zij als dochter vàn diende te vervullen. Bij wijze van spreken hadden haar ouders al gehoord van het kattenkwaad dat ze uitstak, soms nog vóór ze het had gedaan. Voor de jonge Marleen moet dit verstikkend hebben gewerkt. Toen ze zeventien jaar was schreef ze onder het pseudoniem Marleen Porta frustraties van zich af. In het boekje Dag Leven schopte ze wild om zich heen, schreef ze vol vuur over school, politiek, vriendschappen, maar ook vrijuit over liefde en seks. Ze keerde zich af van de regels en conventies in het atheneum; ze wilde vooral met haar leraars in discussie gaan, niet enkel naar hen luisteren. Ze hekelde ook het provincialisme van Lier. Ten huize Vanderpoorten heeft dit alles ongetwijfeld tot hoogoplopende discussies geleid Maar hoeveel grijze haren dit opstandige tienermeisje hen ook bezorgde, vader Herman en moeder Lea waren zeer zeker stiekem ook fier op hun dochter die zo eigenwijs haar vrijheid opeiste. Ondanks zijn strenge voorkomen was Herman Vanderpoorten hoegenaamd niet vergeten hoe het was om jong en onbezonnen te zijn. Toen men hem begin jaren tachtig vroeg waar zijn liefde voor Lier vandaan kwam, begon hij lyrisch te romantiseren over zijn schone jeugd en adolescententijd, toen Lier nog bucoliek en agrarisch was en sprak hij over de vele dreven, de lange dreef, de korte dreef en nog één waarvan ik,

14 wegens redenen van kuisheid, de naam niet wil noemen, en waar werd gestoeid en genereus gezocht naar t minnespel. Trouw aan hun liberale en emancipatorische principes zullen haar ouders het Marleen dus vast en zeker vergeven hebben. Hetzelfde gold misschien ook wel voor heel Lier. Want hoe ze in Dag Leven ook haar afschuw van de roddelzucht en kleingeestigheid van haar stadje uitschreeuwde, iedereen kon tegelijk duidelijk voelen dat dit dapper schrijvend meisje onverklaarbaar veel van Lier hield. Heel wat Lierenaars niet het minst haar generatiegenoten soixante-huitards sloten haar in hun hart. Marleen volgde haar hart, dreef haar zin door, huwde en werd moeder. Maar hoe rebels ook, toen haar vader haar op het hart drukte zéker verder te studeren, voelde ze ook aan dat dit de juiste keuze was. Ze besloot geschiedenis te gaan studeren aan de Gentse universiteit en gaf nadien gedurende bijna 20 jaar les in verschillende scholen. Op haar eerste stappen als politica was het wachten tot het midden van de jaren tachtig. In Berlaar, een kleine randgemeente van Lier waar ze toen woonde, profileerde ze zich als de vertegenwoordigster van de actieve plaatselijke afdeling van de PVV-vrouwen. Een eerste verkiesbare plaats kreeg Marleen bij de provincieraadsverkiezingen van Ze kreeg de tweede plaats op de PVV-lijst, raakte verkozen en zetelde tot 1991 in de Antwerpse provincieraad. Intussen was ze naar Lier verhuisd, waar ze bij de gemeenteraadsverkiezingen van 1988 als lijstduwer rechtstreeks verkozen werd. Ze werd meteen schepen van cultuur, onderwijs en sport. Bij de volgende gemeenteraadsverkiezingen in 1994 nam ze de lijsttrekkersplaats van Maurice Vanhoutte over en volgde hem op als burgemeester. Hiermee trad Marleen in de voetsporen van haar vader. In 1995 werd ze verkozen in het Vlaams parlement, waar ze in 1999 en 2004 werd herkozen. De liberale verkiezingsoverwinning van 1999 bracht haar voor vijf jaar in de Vlaamse regering van Patrick Dewael, waar ze minister van Onderwijs en Vorming werd. Hierdoor diende ze tijdelijk afstand te doen van haar burgemeesterssjerp, maar met Peter Vanderpoorten (gemeenteraadslid tussen 2000 en 2006) bleef de familie vertegenwoordigd op het lokale niveau. Marleen had zich jarenlang op haar ministerschap voorbereid. Gestuwd door haar jarenlange persoonlijke ervaring als lerares in het middelbaar onderwijs, stond Marleens regeerperiode in het teken van de modernisering en actualisering van het onderwijs. Het hoger onderwijs werd hervormd conform de Bologna-richtlijn, het debat over de traditionele nettenstructuur werd heropend, de vervangingspools voor leerkrachten werden ingevoerd, het basisonderwijs werd grondig hervormd, Ook het participatiedecreet en gelijke onderwijskansendecreet betekenden kleine revoluties voor het onderwijs. Marleen stuurde ook aan op een verhoging van het aantal personeelsleden in het kleuteronderwijs en leverde forse

15 inspanningen inzake topsportonderwijs en levenslang leren. Over dit mooie palmares viel echter een zware schaduw door de maatregel met betrekking tot de vervroegde uitstapregeling voor leraars (de leeftijd hiervoor werd opgetrokken van 55 naar 58 jaar). Hiermee haalde Marleen zich ondanks de 3% lineaire loonsverhoging die onder haar bewind werd toegekend de woede van een deel van de Vlaamse onderwijswereld op de hals. Alleszins werd hiermee het debat over de pensioenleeftijd en loopbaankrediet geopend. Het besef groeide dat er iets diende te worden gedaan om de sociale welvaart ook voor de toekomst veilig te stellen. Dit leidde in 2005 uiteindelijk tot het Generatiepact. Marleen blééf echter een hardwerkend en alom gewaardeerd parlementslid. Dat bleek toen ze in 2006 tot voorzitter van het Vlaams parlement werd verkozen. In deze functie lijkt ze zichzelf intussen volledig te hebben gevonden. Als coördinerende primus inter pares kan ze hier ten volle haar rol van verzoener en basisdemocrate opnemen. Het was zeker niet met tegenzin dat ze na 5 jaar ministerschap haar burgemeesterssjerp weer opnam. Ze schreef alle Lierenaars een persoonlijke brief en zette meteen haar schouders onder een aantal belangrijke dossiers. De terugkeer naar Lier is er achteraf gezien misschien wel op het juiste moment gekomen. Immers, bij de voor de liberalen moeilijke gemeenteraadsverkiezingen van oktober 2006 handhaafde de VLD zich als de grootste democratische partij en Marleen blééf de lijsttrekker met de meeste voorkeurstemmen. Hierdoor kon ze dan ook burgemeester blijven. Zoals haar vader dat eerder deed met de onvoltooid gebleven ministersloopbaan van Arthur Vanderpoorten, zo heeft ook Marleen de kans gegrepen het veel te korte burgemeesterschap van haar vader verder ter zetten. De drie Vanderpoortens kunnen alledrie kinderen van hun tijd worden genoemd, met elk een eigen stijl en persoonlijkheid. Arthur was de briljante self-made man en bevlogen redenaar, Herman de klassieke staatsman, terwijl Marleen in de geest van de jaren zestig staat voor een meer persoonlijke, vrije en anti-hiërarchische politiek. Toch zijn er ook opvallende parallellen. Alledrie vertonen ze een dubbele roeping, waarbij ze ondanks drukke bezigheden op een hoger politiek niveau de navelstreng met Lier niet hebben willen doorknippen. Hun onmiskenbare werklust en ambitie vormden dé inspiratiebron voor de volgende generatie, die niet gerealiseerde dromen trachtte te vervolmaken.

16

17 3. Standbeeld Anton Bergmann Aan de stadswandeling staat het borstbeeld van de Lierse letterkundige Anton Bergmann ( ). Hij was de zoon van de liberale burgemeester George Bergmann. Zoals zijn vader studeerde hij rechten en vestigde zich als advocaat in zijn geboortestad. Hij was sinds 1857 verantwoordelijk voor het liberale weekblad De Lierenaar en stichtte in 1873 mee de Lierse Willemsfondsafdeling. Onder het pseudoniem Tony publiceerde hij talrijke novellen, maar hij werd vooral bekend door zijn Ernest Staas, advocaat, dat kort voor zijn dood verscheen. In Ernest Staas gaf hij onder meer een beeld van het studentikoze flamingantische leven aan de universiteit, zoals hij dat had gekend en kwam hij op voor het gebruik van de moedertaal in het gerecht op basis van zijn ervaringen als jonge advocaat. Postuum kreeg hij er de Vijfjaarlijkse Staatsprijs ( ) voor. beelden van de kleine Bertha en Ernest, figuren uit zijn roman Ernest Staas, zijn van Antwerpse beeldhouwer Frans Joris. De onthulling onder leiding van de lokale Willemsfondsafdeling ging gepaard met grootse feesten. Max Rooses sprak de gelegenheidsrede uit. Een koor van 250 zangers voerde een gelegenheidscantate van Peter Benoit uit op tekst van Emmanuel Hiel, een praalstoet met 210 verenigingen trok door de Lierse straten en meer dan duizend muzikanten namen deel aan een muziekfestival in de binnenstad. De stadswandeling, de straat er parallel mee en de verderop gelegen school zijn naar Anton Bergmann genoemd. In 1898 werd na jarenlange voorbereiding zijn gedenkteken onthuld. Dit was één jaar na de plaatsing van het beeld van de letterkundige en historicus Jan Baptist David aan de Sint-Gummaruskerk. Het borstbeeld en de

18 Vernielde huizen en de Sint-Jacobskapel na de beschietingen van Lier in 1914.

19 4. Grote Markt 4.1. Stadhuis Blikvanger op de Grote Markt is uiteraard het stadhuis (Grote Markt nr. 58). Het oorspronkelijke gebouw dateerde van 1367, maar tussen 1740 en 1745 trok de toenmalige toparchitect Jan Pieter Bauerscheit de Jonge een imposant nieuw raadhuis op. Vanuit dit stadhuis bestuurden verschillende liberale burgemeesters de stad. Achtereenvolgens waren dit: George Bergmann ( ), Herman Vanderpoorten ( ), Maurice Vanhoutte ( ) en Marleen Vanderpoorten (1995-heden). Deze blauwe burgemeesters kan men samen met hun collega s van andere politieke strekkingen bekijken in een fotogalerij op het secretariaat van de burgemeester. Maurice Vanhoutte was afkomstig uit Turnhout en werd na zijn studies aan de Gentse rijksuniversiteit waar zijn liberale passie ontstond en de normaalschool leraar Nederlands aan het Koninklijk Atheneum van Lier. Net als later bij Marleen Vanderpoorten het geval was, duurde het enkele jaren vooraleer Vanhoutte zich politiek ontpopte. In het midden van de jaren zeventig werd hij kabinetsmedewerker van Herman Vanderpoorten, waarna hij op korte tijd een imposante politieke loopbaan uitbouwde. In 1976 maakte hij zijn intrede in de Lierse gemeenteraad. Zes jaar later raakte hij moeiteloos herkozen en werd hij in het college van burgemeester Vanderpoorten schepen van cultuur, onderwijs en sport. Intussen was hij ook provincieraadslid ( ) en senator ( ) geworden. Later voegde hij nog de Vlaamse Raad en de Kamer van Volksvertegenwoordigers toe aan zijn indrukwekkend curriculum. Na het overlijden van zijn mentor Vanderpoorten, werd Vanhoutte in 1984 burgemeester van Lier. Hij bekleedde deze functie tot het midden van de jaren negentig, toen hij werd opgevolgd door Marleen Vanderpoorten. Toch was dit geen definitief afscheid van de politiek. In 2000 maakte Vanhoutte in Kasterlee een opgemerkte rentree. Hij lag mee aan de basis van een nieuwe VLD-afdeling die de lokale CD&V-meerderheid het vuur aan de schenen trachtte te leggen. Na de verkiezingen van oktober 2006 werd Vanhoutte voorzitter van de Kastelse gemeenteraad.

20 4.2. Union et Progrès Union et Progrès (Grote Markt nr. 24) was de in 1837 door George Bergmann opgerichte leeskring waar alle vrijzinnige families van de stad zich bij aansloten. Het was een voorloper van de volksbibliotheek die zijn zoon enkele jaren later zou stichten. Bij de viering van de vijftigste verjaardag van de burgersociëteit boden de leden hun stichter een borstbeeld van de hand van Juliaan Dillens aan. Het feest gold in principe het jubileum van de maatschappij maar het werd onvermijdelijk dat van haar stichter. De Grote Harmonie bracht een serenade en zeventig mensen toastten elkaar toe aan tafel. Naast een massa heildronken waren er ook omvangrijke speeches van Jan Van Beers en Gustaaf Segers.

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Dit hoofdstuk gaat over opstand in Amerika, Frankrijk en Nederland. Deze opstanden noemen we revoluties. Opstand in Amerika (1775). De

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen VWO 2009 tijdvak 2 woensdag 24 juni 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 28 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 76 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848. 3. Hebben alle partijen min of meer gelijke kansen in de campagneperiode?

DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848. 3. Hebben alle partijen min of meer gelijke kansen in de campagneperiode? DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848 ACHTERGRONDINFORMATIE PERIODE 1815-1848 DE EERSTE JAREN VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN Tussen 1795 en 1813 was Nederland overheerst geweest door de Fransen. In

Nadere informatie

In 1971 werd hij PVV-volksvertegenwoordiger voor het arrondissement Antwerpen, een mandaat dat hij uitoefende tot in 1981.

In 1971 werd hij PVV-volksvertegenwoordiger voor het arrondissement Antwerpen, een mandaat dat hij uitoefende tot in 1981. Poma was een zoon van Carolus Poma, luitenant bij de brandweer van Antwerpen, gemeenteraadslid vanaf 1946 in Wilrijk en burgemeester van deze gemeente van 1953 tot 1958. Karel Poma trouwde met Juliana

Nadere informatie

De Franse keizer Napoleon voerde rond 1800 veel oorlogen in Europa. Hij veroverde verschillende gebieden, zoals Nederland en België. Maar Napoleon leed in 1813 een zware nederlaag in Duitsland. Hij trok

Nadere informatie

germaans volk), een sterke Franse groepering. Ze verkochten haar aan de Engelsen die haar beschuldigden van ketterij (het niet-geloven van de kerk).

germaans volk), een sterke Franse groepering. Ze verkochten haar aan de Engelsen die haar beschuldigden van ketterij (het niet-geloven van de kerk). Jeanne d'arc Aan het begin van de 15de eeuw slaagden de Fransen er eindelijk in om de Engelsen uit hun land te verdrijven. De strijd begon met een vrouw die later een nationale heldin werd, van de meest

Nadere informatie

40 jaar Vlaams parlement

40 jaar Vlaams parlement Hugo Vanderstraeten 40 kaarsjes eenheidsstaat of een unitaire staat: één land met één parlement en één regering. De wetten van dat parlement golden voor alle Belgen. In de loop van de 20ste eeuw hadden

Nadere informatie

Dagboek Sebastiaan Matte

Dagboek Sebastiaan Matte Vraag 1 van 12 Dagboek Sebastiaan Matte Uit het dagboek van Sebastiaan Matte: "Ik ben vandaag bij een hagenpreek geweest, in de duinen bij Overveen. Wel duizend mensen uit de stad waren bij elkaar gekomen

Nadere informatie

TOESPRAAK DOOR KRIS PEETERS VLAAMS MINISTER-PRESIDENT EN VLAAMS MINISTER VAN ECONOMIE, BUITENLANDS BELEID, LANDBOUW EN PLATTELANDSBELEID

TOESPRAAK DOOR KRIS PEETERS VLAAMS MINISTER-PRESIDENT EN VLAAMS MINISTER VAN ECONOMIE, BUITENLANDS BELEID, LANDBOUW EN PLATTELANDSBELEID TOESPRAAK DOOR KRIS PEETERS VLAAMS MINISTER-PRESIDENT EN VLAAMS MINISTER VAN ECONOMIE, BUITENLANDS BELEID, LANDBOUW EN PLATTELANDSBELEID Inhuldiging standbeeld Willem van Oranje & Marnix van Sint-Aldegonde

Nadere informatie

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren Geschiedenis kwartet jagers en boeren jagers en boeren jagers en boeren Reusachtige stenen die door mensen op elkaar gelegd zijn. Zo maakten ze een begraafplaats. * Hunebedden * Drenthe * Trechterbekers

Nadere informatie

OPDRACHTEN BIJ DE TENTOONSTELLING TEGEN-STRIJD: DE GROOTE OORLOG IN HET LAND VAN DENDERMONDE

OPDRACHTEN BIJ DE TENTOONSTELLING TEGEN-STRIJD: DE GROOTE OORLOG IN HET LAND VAN DENDERMONDE OPDRACHTEN BIJ DE TENTOONSTELLING TEGEN-STRIJD: DE GROOTE OORLOG IN HET LAND VAN DENDERMONDE INLEIDING Op 17 augustus opende de tentoonstelling Tegen-Strijd, de beleving van de Groote Oorlog in het land

Nadere informatie

Koninklijk Zeeuwsch Genootschap Der Wetenschappen (1768- )

Koninklijk Zeeuwsch Genootschap Der Wetenschappen (1768- ) Koninklijk Zeeuwsch Genootschap Der Wetenschappen (1768- ) Oprichting In 1768 werd het Zeeuwsch Genootschap der Wetenschappen officieel opgericht. De aanleiding vormde een initiatief uit Vlissingen tot

Nadere informatie

Een Berbers dorp. Mijn zussen en ik mochten van mijn vader naar school. Meestal mochten alleen jongens naar school.

Een Berbers dorp. Mijn zussen en ik mochten van mijn vader naar school. Meestal mochten alleen jongens naar school. Een Berbers dorp Ik ben geboren en opgegroeid in het noorden van Marokko. In een buitenwijk van de stad Nador. Iedereen kent elkaar en altijd kun je bij de mensen binnenlopen. Als er feest is, viert het

Nadere informatie

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.6 Emancipatie en democratisering. Onderzoeksvraag: Hoe werd de politiek gedemocratiseerd?

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.6 Emancipatie en democratisering. Onderzoeksvraag: Hoe werd de politiek gedemocratiseerd? Onderzoeksvraag: Hoe werd de politiek gedemocratiseerd? Kenmerkende aspecten: * Voortschrijdende democratisering, met deelname van steeds meer mannen en vrouwen aan het politiek proces. * De opkomst van

Nadere informatie

Toespraak Gerdi Verbeet bij de Indiëherdenking 15 augustus 2014 in Den Haag

Toespraak Gerdi Verbeet bij de Indiëherdenking 15 augustus 2014 in Den Haag Toespraak Gerdi Verbeet bij de Indiëherdenking 15 augustus 2014 in Den Haag Elk jaar op de ochtend van 14 augustus is er een korte plechtigheid in de ontvangsthal van de oude Tweede Kamer. Een kleine groep

Nadere informatie

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen.

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen. Tussen welke twee landen is de Eerste Wereldoorlog begonnen? 1. Engeland en Frankrijk 2. Duitsland en Frankrijk 3. Duitsland en Engeland Nederland blijft neutraal. Wat betekent dat? 1. Nederland kiest

Nadere informatie

Mijnheer de Voorzitter,

Mijnheer de Voorzitter, Toespraak van de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten- Generaal, Frans W. Weisglas, tijdens de Bijzondere Verenigde Vergadering van de Staten-Generaal ter herdenking van Z.K.H. Prins Claus der Nederlanden,

Nadere informatie

1 Het ontstaan van het Koninkrijk 10. 2 De geboorte van een prins 16. 3 De jeugd van prins Willem-Alexander 20

1 Het ontstaan van het Koninkrijk 10. 2 De geboorte van een prins 16. 3 De jeugd van prins Willem-Alexander 20 Inhoud Stamboom van het Koninklijk Huis 6 Inleiding 9 e 1 Het ontstaan van het Koninkrijk 10 2 De geboorte van een prins 16 3 De jeugd van prins Willem-Alexander 20 4 De studententijd van prins Willem-Alexander

Nadere informatie

Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, Viering Bevrijdingsdag, 5 mei 2013, Ter Apel, gemeente Vlagtwedde.

Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, Viering Bevrijdingsdag, 5 mei 2013, Ter Apel, gemeente Vlagtwedde. Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, Viering Bevrijdingsdag, 5 mei 2013, Ter Apel, gemeente Vlagtwedde. Dames en heren, Het is een mooie gewoonte om een boom te planten om een ingrijpende

Nadere informatie

NEDERLAND IN DE 16e EEUW

NEDERLAND IN DE 16e EEUW NEDERLAND IN DE 16e EEUW In de 16e eeuw vielen de Nederlanden onder de Spaanse overheersing. Er bestonden grote verschillen tussen de gewesten (= provincies), bv: - dialect - zelfstandigheid van de gewesten

Nadere informatie

SERIE LEVENSBESCHRIJVINGEN NR. 2 G.H. VEENSTRA

SERIE LEVENSBESCHRIJVINGEN NR. 2 G.H. VEENSTRA SERIE LEVENSBESCHRIJVINGEN NR. 2 G.H. VEENSTRA Wim de Kam. 15 In het tweede deel van deze serie thans een aanzet tot een levensbeschrijving van de heer G.H.Veenstra. Ik noem het een aanzet omdat er nog

Nadere informatie

Koningsstraat 20. Brussel

Koningsstraat 20. Brussel Koningsstraat 20 Brussel De Koningsstraat nr. 20 is gelegen in de nabijheid van het Koninklijk Paleis en het Parlement in Brussel. Hier zijn de Directie en enkele afdelingen van de bank gevestigd en op

Nadere informatie

V Vergadering van de Eerste Kamer op dinsdag 5 maart 2013. Toespraak van de Voorzitter van de Eerste Kamer, Mr. G.J. de Graaf

V Vergadering van de Eerste Kamer op dinsdag 5 maart 2013. Toespraak van de Voorzitter van de Eerste Kamer, Mr. G.J. de Graaf V Vergadering van de Eerste Kamer op dinsdag 5 maart 2013 Toespraak van de Voorzitter van de Eerste Kamer, Mr. G.J. de Graaf Herdenking Dr. P.H. (Pieter) Kooijmans (1933-2013) Op 13 februari jongstleden

Nadere informatie

DR. W.F. VAN GUNSTEREN, 1908-2000

DR. W.F. VAN GUNSTEREN, 1908-2000 DR. W.F. VAN GUNSTEREN, 1908-2000 DOOR U. TUKKER Op 3 november 2000 overleed op 92-jarige leeftijd in Zwitserland dr. Willem Frederik van Gunsteren. Wanneer men zijn leven bestudeert, komt men tot de ontdekking

Nadere informatie

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Ferenc Göndör IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Uitgeverij Eenvoudig Communiceren 3 Mijn vader Lang geleden kwam een jonge, joodse man naar het land Hongarije. Mohr Goldklang was zijn naam. Dat was mijn opa. Mohr

Nadere informatie

Marie Anne Tellegen overleefde de oorlog. Zij werd na de oorlog benoemd tot directeur van het Kabinet der Koningin (1945-1959).

Marie Anne Tellegen overleefde de oorlog. Zij werd na de oorlog benoemd tot directeur van het Kabinet der Koningin (1945-1959). Werkblad 1: Marie Anne Tellegen. Mijn naam is Marie Anne Tellegen. Ik ben geboren in het jaar 1893 in Arnhem. Mijn vader was burgemeester van Amsterdam van 1915 tot 1921. In februari 1944 kwam ik in de

Nadere informatie

Peeters (V2).indd 1 25-03-10 14:31

Peeters (V2).indd 1 25-03-10 14:31 Peeters (V2).indd 1 25-03-10 14:31 Peeters (V2).indd 3 25-03-10 14:31 Peeters (V2).indd 5 25-03-10 14:31 Peeters (V2).indd 7 25-03-10 14:31 Peeters (V2).indd 8 25-03-10 14:31 Peeters (V2).indd 9 25-03-10

Nadere informatie

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt De Gouden Eeuw duurde niet precies honderd jaar. Hij begon aan het eind van de 16de eeuw, beleefde zijn hoogtepunt rond 1675 en was in de 18de eeuw voorbij. De Gouden

Nadere informatie

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler?

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Iedereen heeft wel eens van Adolf Hitler gehoord. Hij was de leider van Duitsland. Bij zijn naam denk je meteen aan de Tweede Wereldoorlog. Een verschrikkelijke

Nadere informatie

Openingsgebeden INHOUD

Openingsgebeden INHOUD Openingsgebeden De schuldbelijdenis herzien Openingsgebeden algemeen Openingsgebeden voor kinderen Openingsgebeden voor jongeren INHOUD De schuldbelijdenis herzien De schuldbelijdenis heeft in de openingsritus

Nadere informatie

Dames en heren, 1 Gevonden via Google, transcript van grammofoonplaat, Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid.

Dames en heren, 1 Gevonden via Google, transcript van grammofoonplaat, Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid. Toespraak van commissaris van de koning Max van den Berg, uitreiken eerste exemplaar Het communistische verzet in Groningen, Groningen (A-Kerk), 5 maart 2014 Dames en heren, Fascisme is oorlog. Overweldiging

Nadere informatie

Tekst herdenking Brabantse gesneuvelden: Wie de ogen sluit voor het verleden, is blind voor de toekomst

Tekst herdenking Brabantse gesneuvelden: Wie de ogen sluit voor het verleden, is blind voor de toekomst Tekst herdenking Brabantse gesneuvelden: Wie de ogen sluit voor het verleden, is blind voor de toekomst Dames en heren, allen hier aanwezig. Het is voor mij een grote eer hier als pas benoemde burgemeester

Nadere informatie

een goed jaar voor jou, voor mij en voor de hele buurt.

een goed jaar voor jou, voor mij en voor de hele buurt. een goed jaar voor jou, voor mij en voor de hele buurt. Dames en Heren Beste vrienden Een gelukkig Nieuwjaar. Van harte Voor u, voor wie u dierbaar is, en voor ons allemaal. Een gelukkig Nieuwjaar. Een

Nadere informatie

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren,

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren, Toespraak van de minister-president, mr. dr. Jan Peter Balkenende, bijeenkomst ter ere van de 50 ste verjaardag van de Verdragen van Rome, Ridderzaal, Den Haag, 22 maart 2007 Majesteit, Koninklijke Hoogheid,

Nadere informatie

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te kijken...4 De mensenmenigte opende zich in het midden...5 Toen

Nadere informatie

Lesbrieven WOI. 100 jaar Groote Oorlog

Lesbrieven WOI. 100 jaar Groote Oorlog Lesbrieven WOI 100 jaar Groote Oorlog De Ginter gemeenten 1 Gistel 2 Oudenburg 3 Ichtegem 4 Torhout 5 Zedelgem 6 Koekelare 7 Kortemark 2 Kortemark tijdens de Eerste Wereldoorlog Kortemark vóór de oorlog

Nadere informatie

Sir Winston Churchill (1874-1965): een traditioneel

Sir Winston Churchill (1874-1965): een traditioneel Sir Winston Churchill (1874-1965): een traditioneel leider. De Engelsman Sir Winston Churchill heeft tijdens zijn lange leven vele functies bekleed: hij was militair en journalist, diende zijn land meer

Nadere informatie

Met welk doel wil God Zijn kinderen leiden?

Met welk doel wil God Zijn kinderen leiden? Scholen die door Samuel zijn gesticht. Met welk doel wil God Zijn kinderen leiden? Psalm 23:3 3 Hij verkwikt mijn ziel, Hij leidt mij in het spoor van de gerechtigheid, omwille van Zijn Naam. De Here zelf

Nadere informatie

Mijn mond zat vol aarde

Mijn mond zat vol aarde Mijn mond zat vol aarde Serie: Verhalen kind in oorlog Tekst: Meike Jongejan Onderzoek: Mariska de Boer en Hans Groeneweg Redactie: Jan van Zijverden Vormgeving: Richard Bos 2015, Fries Verzetsmuseum,

Nadere informatie

6 Stefanus gevangengenomen

6 Stefanus gevangengenomen 6 Stefanus gevangengenomen 8. En Stefanus, vol geloof en kracht, deed wonderen en grote tekenen onder het volk. 9. En enigen van hen die behoorden tot de zogenoemde synagoge van de Libertijnen, van de

Nadere informatie

Activiteit 01: Je gedachten en gevoelens 7. Activiteit 02: De scheiding van je ouders overleven 11. Activiteit 03: Acting out 16

Activiteit 01: Je gedachten en gevoelens 7. Activiteit 02: De scheiding van je ouders overleven 11. Activiteit 03: Acting out 16 Inhoud Activiteit 01: Je gedachten en gevoelens 7 Activiteit 02: De scheiding van je ouders overleven 11 Activiteit 03: Acting out 16 Activiteit 04: Schuld 22 Activiteit 05: Angst 26 Activiteit 06: Verdriet

Nadere informatie

Tijd van regenten en vorsten 1600 1700. 6.2 Wie heeft de macht? Deel 2. Wie hadden in de Republiek, in Frankrijk en in Engeland de politieke macht?

Tijd van regenten en vorsten 1600 1700. 6.2 Wie heeft de macht? Deel 2. Wie hadden in de Republiek, in Frankrijk en in Engeland de politieke macht? Onderzoeksvraag: Wie hadden in de Republiek, in Frankrijk en in Engeland de politieke macht? Kenmerkende aspect: Het streven van vorsten naar absolute macht. De bijzondere plaats in staatskundig opzicht

Nadere informatie

Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek.

Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek. Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek. 19 februari 2015 Goedemiddag, Ik ben heel blij met deze tentoonstelling. Als dochter van een oorlogsvrijwilliger

Nadere informatie

GESCHIEDENIS LES 2 STAP VOOR STAP VOORUIT

GESCHIEDENIS LES 2 STAP VOOR STAP VOORUIT GESCHIEDENIS LES 2 STAP VOOR STAP VOORUIT Wie zei: Het is mijn taak om dit land goed te besturen. Maar al die ministers moeten zich er niet mee bemoeien. 1. koning Willem I 2. koning Willem II 3. koning

Nadere informatie

TANTE BETSIE. Charles & Herman Horsthuis. (Elisabeth Helena Henriëtte Issels) (Arnhem 11 oktober 1885 Haarlem 29 oktober 1943)

TANTE BETSIE. Charles & Herman Horsthuis. (Elisabeth Helena Henriëtte Issels) (Arnhem 11 oktober 1885 Haarlem 29 oktober 1943) Charles & Herman Horsthuis TANTE BETSIE (Elisabeth Helena Henriëtte Issels) (Arnhem 11 oktober 1885 Haarlem 29 oktober 1943) De kunstzinnige familie Issels, waaruit wij mede voortgekomen zijn, telde één

Nadere informatie

GENEALOGIE Vroeger de status van de elite, nu de hobby van het volk

GENEALOGIE Vroeger de status van de elite, nu de hobby van het volk GENEALOGIE Vroeger de status van de elite, nu de hobby van het volk Hans Nagtegaal Erfenissen zijn in de loop der eeuwen oorzaak geweest van vele ruzies en zelfs van oorlogen. Wie is familie van wie en

Nadere informatie

Voorbeelden van draaiboeken

Voorbeelden van draaiboeken Praktische tips 2 Voorbeelden van draaiboeken 3 Voorbeeld uitnodiging herdenking 4 Voorbeeld uitnodiging overdracht 5 Voorbeeld welkomstwoord 5 Voorbeeld slotwoord 6 Gedichten Voorbeelden van draaiboeken

Nadere informatie

IN MEMORIAM ETIENNE SCHOTTE (3-1-1923 / 3-2-2005)

IN MEMORIAM ETIENNE SCHOTTE (3-1-1923 / 3-2-2005) IN MEMORIAM ETIENNE SCHOTTE (3-1-1923 / 3-2-2005) Afgelopen donderdag 3 februari 2005 overleed op 82-jarige leeftijd dhr. Etienne Schotte. Dhr. Schotte, of meester Schotte zoals velen hem aanspraken, is

Nadere informatie

Organisatie van advies en inspraak van het lokaal cultuurbeleid 2013-2018

Organisatie van advies en inspraak van het lokaal cultuurbeleid 2013-2018 Organisatie van advies en inspraak van het lokaal cultuurbeleid 2013-2018 1. DOELSTELLING : ADVIES EN INSPRAAK BIJ HET LOKAAL CULTUURBELEID 1.1. Met het oog op de voorbereiding en de evaluatie van het

Nadere informatie

Het begin van staatsvorming en centralisatie. Onderzoeksvraag; Hoe vond de staatsvorming van Engeland, Frankrijk en het hertogdom Bourgondië plaats?

Het begin van staatsvorming en centralisatie. Onderzoeksvraag; Hoe vond de staatsvorming van Engeland, Frankrijk en het hertogdom Bourgondië plaats? Onderzoeksvraag; Hoe vond de staatsvorming van Engeland, Frankrijk en het hertogdom Bourgondië plaats? Voorbeeld 1: Engeland De bezittingen van de Engelse koning Hendrik II in Frankrijk rond 1180 zijn

Nadere informatie

Kastelen in Nederland

Kastelen in Nederland Kastelen in Nederland J In ons land staan veel kastelen. Meer dan honderd. De meeste van die kastelen staan in het water. Bijvoorbeeld midden in een meer of een heel grote vijver. Als er geen water was,

Nadere informatie

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Examen VMBO-KB 2005 tijdvak 1 woensdag 25 mei 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 35 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 50 punten

Nadere informatie

kids en de Bijbel voorlezen of zelf lezen, samen bidden, kleuren, puzzelen en knutselen

kids en de Bijbel voorlezen of zelf lezen, samen bidden, kleuren, puzzelen en knutselen kids en de Bijbel voorlezen of zelf lezen, samen bidden, kleuren, puzzelen en knutselen Verhalen die de Here Jezus als kind hoorde: David, Saul en Jonatan Nadat hij Goliat had verslagen en de Filistijnen

Nadere informatie

Uitvaart voorbede Voorbeeld 1.

Uitvaart voorbede Voorbeeld 1. Uitvaart voorbede Voorganger: Genadige en barmhartige God. U ziet ons hier bijeen in ons verdriet rond het sterven van N. Hij / zij was één van ons, wij zullen hem / haar missen. Geef ons de kracht samen

Nadere informatie

Sittard, dominicanen en Sint Rosa

Sittard, dominicanen en Sint Rosa Sint Rosa Sittard, dominicanen en Sint Rosa Wanneer de Amerikaanse dominicanessen naar Sittard komen, treden zij in de voetsporen van eerdere dominicanen en dominicanessen, die voor Sittard heel veel betekend

Nadere informatie

maatschappijwetenschappen pilot vwo 2015-I

maatschappijwetenschappen pilot vwo 2015-I Opgave 1 Kroatië toegetreden tot de EU Bij deze opgave horen de teksten 1 tot en met 3 en figuur 1. Inleiding Kroatië is een van de staten in de Balkan die voorheen tot Joegoslavië behoorden. In 1991 verklaarde

Nadere informatie

STADEN TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG

STADEN TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG STADEN TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG Staden voor de oorlog STA_07 De Speyhoek in Staden, voor de oorlog. Iedereen komt naar buiten voor de fotograaf. Moeders met lange rokken en grote schorten, vaders

Nadere informatie

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940)

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Adolf Hitler In 1933 kwam Adolf Hitler in Duitsland aan de macht. Hij was de leider van de nazi-partij. Hij zei tegen de mensen: `Ik maak van Duitsland

Nadere informatie

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus 138 Tijdwijzer Het begin Op deze tijdbalk past niet de hele geschiedenis van de mens. Er lopen namelijk al zo n 100.000 jaar mensen rond op aarde. Eigenlijk zou er dus nog 95.000 jaar bij moeten op de

Nadere informatie

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Kiezen voor Latijn en/of Grieks? Als leerling in het laatste jaar van de basisschool sta jij voor een belangrijke keuze. Welke studierichting moet je gaan volgen in het

Nadere informatie

Daar mogen jullie niet naar kijken!

Daar mogen jullie niet naar kijken! Daar mogen jullie niet naar kijken! Serie: Verhalen kind in oorlog Tekst: Meike Jongejan Onderzoek: Mariska de Boer en Hans Groeneweg Redactie: Jan van Zijverden Vormgeving: Richard Bos 2015, Fries Verzetsmuseum,

Nadere informatie

Toespraak CdK Ank Bijleveld-Schouten bij de opening van het Hogeschooljaar van Saxion op 2 september 2014 in Deventer

Toespraak CdK Ank Bijleveld-Schouten bij de opening van het Hogeschooljaar van Saxion op 2 september 2014 in Deventer Toespraak CdK Ank Bijleveld-Schouten bij de opening van het Hogeschooljaar van Saxion op 2 september 2014 in Deventer Geacht College van Bestuur, geachte docenten en medewerkers, geachte studenten, geachte

Nadere informatie

OORLOG IN OVERIJSSEL 2015

OORLOG IN OVERIJSSEL 2015 OORLOG IN OVERIJSSEL 2015 Opdrachten bij de film Naam Groep.. BEZETTING duur: ca. 15 minuten In de film zie je beelden van Hitler. Wie was hij? In welk jaar kwam Hitler aan de macht en welke plannen had

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info Maxima Inleiding Ik hou mijn werkstuk over Máxima, omdat je erg vaak iets over Máxima hoort en ik dacht dat je daar veel informatie van hebt. Maar ik weet ook nog niet echt de rol van Máxima en ik hoop

Nadere informatie

Gemeentelijke Raad voor Ontwikkelingssamenwerking GRO..M Mechelen

Gemeentelijke Raad voor Ontwikkelingssamenwerking GRO..M Mechelen Gemeentelijke Raad voor Ontwikkelingssamenwerking GRO..M Mechelen HOOFDSTUK 1: ALGEMENE UITGANGSPUNTEN Art. 1 De GRO..M is de advies- en participatieraad van de stad Mechelen met betrekking tot ontwikkelingssamenwerking

Nadere informatie

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Bijlage VMBO-KB 2006 tijdvak 2 dinsdag 20 juni 9.00-11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Bronnenboekje 600051-2-645b DE INDUSTRIËLE SAMENLEVING IN NEDERLAND bron 1 het dorsen van graan met

Nadere informatie

We zijn heel blij dat we onze bouwdroom hebben gevolgd. www.sibomat.be

We zijn heel blij dat we onze bouwdroom hebben gevolgd. www.sibomat.be We zijn heel blij dat we onze bouwdroom hebben gevolgd. www.sibomat.be Meestal gaat het zo: huisje, boompje, beestje. Zo ging het ook voor Serge V. en Sabine D. Ze woonden al achttien jaar in hun zelfgerenoveerde

Nadere informatie

Herinnering aan Elisabeth Bangert - tante Betje (1870-1964) FREEK DIJS

Herinnering aan Elisabeth Bangert - tante Betje (1870-1964) FREEK DIJS Herinnering aan Elisabeth Bangert - tante Betje (1870-1964) FREEK DIJS Van wie ben jij er één? Dat was telkens de vraag van tante Betje als ik bij mijn oma, haar zuster, kwam logeren in Baarn. Die vraag

Nadere informatie

Naam: FLORIS DE VIJFDE

Naam: FLORIS DE VIJFDE Naam: FLORIS DE VIJFDE Floris V leefde van 1256 tot 1296. Hij was een graaf, een edelman. Nederland zag er in de tijd van Floris V heel anders uit dan nu. Er woonden weinig mensen. Verschillende edelen

Nadere informatie

KIJKWIJZER FDN MUSEUM

KIJKWIJZER FDN MUSEUM KIJKWIJZER FDN MUSEUM Welkom in Heerenveen Museum. Hier ontdek je het verhaal van Heerenveen. Je gaat straks kijken naar het Ferdinand Domela Nieuwenhuis Museum. Domela had een duidelijke mening over drank

Nadere informatie

Noord-Nederlandse gewesten. Smeekschift

Noord-Nederlandse gewesten. Smeekschift Habsburgs gezag Vanaf dat moment stonden de zuidelijke Nederlanden onder Habsburgs gezag. Noord-Nederlandse gewesten Door vererving en verovering vielen vanaf dat moment ook alle Noord- Nederlandse gewesten

Nadere informatie

De civiele kamer van de Commissie van het Schadefonds Geweldsmisdrijven

De civiele kamer van de Commissie van het Schadefonds Geweldsmisdrijven Uitspraak De civiele kamer van de Commissie van het Schadefonds Geweldsmisdrijven Zaaknummer: ****** Datum uitspraak: 17 juli 2015 De civiele kamer van de Commissie van het Schadefonds Geweldsmisdrijven

Nadere informatie

Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, Bevrijdingsdag, Leek, 5 mei 2010

Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, Bevrijdingsdag, Leek, 5 mei 2010 Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, Bevrijdingsdag, Leek, 5 mei 2010 Dames en heren, [Inleiding] In de zomer van 1946 voer een schip van Thailand naar Nederland. Een kleine Nederlandse

Nadere informatie

Info plus Het leenstelsel

Info plus Het leenstelsel Project Middeleeuwen F- verrijking week 1 Info plus Het leenstelsel Inleiding De Middeleeuwen betekent letterlijk de tussentijd. Deze naam is pas later aan deze periode in de geschiedenis gegeven. De naam

Nadere informatie

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur.

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur. Psalmen Psalm 78 1 Een lied van Asaf. De lessen van het verleden Luister allemaal naar mijn woorden. Luister goed, want ik wil jullie iets leren. 2 Wijze woorden wil ik spreken, wijze woorden over het

Nadere informatie

Verhaal van verandering

Verhaal van verandering Belgische Ashoka Fellow Ashoka : Kun je ons iets vertellen over je familie en waar je bent opgegroeid? Ingrid : Ik ben opgegroeid in Antwerpen, een belangrijke stad in Vlaanderen, België. Ik heb een oudere

Nadere informatie

Alleen een plastic tasje

Alleen een plastic tasje Alleen een plastic tasje Gaat u zitten, fijn dat u er bent. Wilt u thee? Met suiker? Zal ik beginnen bij het begin? Ik woon hier sinds 1970. Toen ik hier aankwam, had ik alleen een klein plastic tasje

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. KB-0125-a-16-2-b

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. KB-0125-a-16-2-b Bijlage VMBO-KB 2016 tijdvak 2 geschiedenis en staatsinrichting CSE KB KB-0125-a-16-2-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een tekst op een poster (1848): Leve de! Weg met Willem. Hij is een bloedzuiger.

Nadere informatie

Kerk- School- en Gezinsdienst op zondag 29 maart 2015 in de Martinikerk

Kerk- School- en Gezinsdienst op zondag 29 maart 2015 in de Martinikerk Kerk- School- en Gezinsdienst op zondag 29 maart 2015 in de Martinikerk Voorganger: Ds. M.N. Ariesen-Holwerda Organist: Kees Nottrot Pianist: Peter Wagenaar Afkondigingen Zingen van een psalm 122: 1 en

Nadere informatie

Brandaan. Geschiedenis WERKBOEK

Brandaan. Geschiedenis WERKBOEK 6 Brandaan Geschiedenis WERKBOEK 6 Brandaan Geschiedenis WERKBOEK THEMA 4 Eindredactie: Monique Goris Leerlijnen: Hans Bulthuis Auteurs: Katrui ten Barge, Wilfried Dabekaussen, Juul Lelieveld, Frederike

Nadere informatie

100 jaar geleden. t Is Oorlog! Een lesmap voor het vierde, vijfde en zesde leerjaar, door juffrouw Anita en de papa van Anna.

100 jaar geleden. t Is Oorlog! Een lesmap voor het vierde, vijfde en zesde leerjaar, door juffrouw Anita en de papa van Anna. 100 jaar geleden t Is Oorlog! Een lesmap voor het vierde, vijfde en zesde leerjaar, door juffrouw Anita en de papa van Anna. t Is oorlog! Binderveld, Kozen, Nieuwerkerken en Wijer 100 jaar geleden is een

Nadere informatie

Boek en workshop over het verlies van een broer of zus. Een broertje dood. Door Corine van Zuthem

Boek en workshop over het verlies van een broer of zus. Een broertje dood. Door Corine van Zuthem Het overlijden van een broer of zus is een ingrijpende gebeurtenis. Toch wordt het onderwerp in de rouwliteratuur doodgezwegen. Tot verbazing van Minke Weggemans. De pastoraal therapeute schreef er daarom

Nadere informatie

2.2. Het Nieuwe Testament, of het verhaal van Jezus en de eerste kerk 1

2.2. Het Nieuwe Testament, of het verhaal van Jezus en de eerste kerk 1 2.2. Het Nieuwe Testament, of het verhaal van Jezus en de eerste kerk 1! " #$% & #& '$' '& + ()" *% $, $ -% 1 H. Jagersma en M. Vervenne, Inleiding in het Oude Testament, Kampen, 1992. J. Bowker, Het verhaal

Nadere informatie

Burgers en Stoommachines. Tot 1:20

Burgers en Stoommachines. Tot 1:20 Burgers en Stoommachines Tot 1:20 Wat gaan we leren? 1. Welke gevolgen de technische uitvindingen hadden. 2. Wat er in de grondwet van 1848 stond. 3. Welke groepen minder rechten hadden dan andere groepen.

Nadere informatie

Welkomstwoord commissaris van de koningin Max van den Berg viering Russisch Nieuwjaar, 13 januari 2013, provinciehuis Groningen

Welkomstwoord commissaris van de koningin Max van den Berg viering Russisch Nieuwjaar, 13 januari 2013, provinciehuis Groningen Welkomstwoord commissaris van de koningin Max van den Berg viering Russisch Nieuwjaar, 13 januari 2013, provinciehuis Groningen Namens de stuurgroep Noord Nederland Rusland 2013 wil ik graag met u het

Nadere informatie

Alles is in volle opbouw.

Alles is in volle opbouw. Alles is in volle opbouw. Duits paviljoen ook te zien op de vlgd dia Vlgd dia Hall van machines Oud Vlaanderen met het Belfort van Bethune(fr) Hoofdingang aan de Kortrijksesteenweg 2 dia s verder Het Duits

Nadere informatie

MODULE I EUROPA: NOOIT MEER OORLOG!

MODULE I EUROPA: NOOIT MEER OORLOG! MODULE I EUROPA: NOOIT MEER OORLOG! I.I De geboorte van de Europese Unie Zoals jullie waarschijnlijk wel weten zijn er de vorige eeuwen veel oorlogen in Europa geweest. Vooral de Eerste en de Tweede Wereldoorlog

Nadere informatie

Als wij dan eten van dit brood en drinken uit deze beker, verkondigen wij de dood des Heren totdat Hij komt.

Als wij dan eten van dit brood en drinken uit deze beker, verkondigen wij de dood des Heren totdat Hij komt. Huwelijk Eucharistische gebeden 2. Eucharistisch Gebed XII-b Jezus, onze Weg. Brengen wij dank aan de Heer, onze God. Heilige Vader, machtige eeuwige God, om recht te doen aan uw heerlijkheid, om heil

Nadere informatie

Pastoor Reneerkens. De volgende mensen zijn er ook bij:

Pastoor Reneerkens. De volgende mensen zijn er ook bij: 2 Papa Mama Peter Meter.... Pastoor Reneerkens De volgende mensen zijn er ook bij: 3 BEGROETING EN WELKOMSTWOORD Alles went, zeggen we wel eens, zelfs het wonder wat altijd weer opnieuw gebeurt, wordt

Nadere informatie

Voor de dienst zingen we:

Voor de dienst zingen we: Voor de dienst zingen we: Looft de Here, alle gij volken, prijst Hem, alle gij natiën, want zijn goedertierenheid is machtig over ons, en des Heren trouw is tot in eeuwigheid. Halleluja (8x) Ben je groot

Nadere informatie

Het. riet- en gevestigd. Wilgenhorst. kopen. Sliebewust. zijn van drie. was

Het. riet- en gevestigd. Wilgenhorst. kopen. Sliebewust. zijn van drie. was Het Kompas kijkt binnen in Het Kompas keek binnen bij Vincent-Jan de Jong in aan de Molendijk. Een woonhuis dat rond 1886 gebouwd is in opdracht van zijn overgroot- was ouders. Erachter een hoepels-, biezen-,

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2009 tijdvak 1 woensdag 20 mei 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 30 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Omdat het langere tijd zo goed ging heeft de arts in 2008 de medicatie verminderd.

Omdat het langere tijd zo goed ging heeft de arts in 2008 de medicatie verminderd. Congres GGZ 2014 Geacht publiek, Waarschijnlijk hebben jullie de aankondiging van mijn mededeling gelezen: mijn neef heeft in een toestand van zware psychose zijn beide ouders om het leven gebracht. Dit

Nadere informatie

Enkele vragen aan Kristin Harmel

Enkele vragen aan Kristin Harmel Enkele vragen aan Kristin Harmel Waar gaat Zolang er sterren aan de hemel staan over? Zolang er sterren aan de hemel staan gaat over Hope McKenna- Smith, eigenaresse van een bakkerij in Cape Cod. Ze komt

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2009 tijdvak 2 woensdag 24 juni 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 29 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Filips II In 1566, meer dan vierhonderd jaar geleden, zijn veel mensen boos. Er is onrust in de Nederlanden. Er zijn spanningen over het geloof, veel mensen

Nadere informatie

DADIZELE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG

DADIZELE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG DADIZELE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG Voor de oorlog DAD_02 Dadizele, voor de oorlog. De kinderen wachten op de tram. Overal in de streek liepen tramlijnen. Maar de tram maakte plaats voor de auto. Ook

Nadere informatie