Propositiedocument. Business Cluster Semiconductors

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Propositiedocument. Business Cluster Semiconductors"

Transcriptie

1 Propositiedocument Business Cluster Semiconductors Uitgevoerd in opdracht van: Business Cluster Semiconductors Nijmegen, februari 2012

2 Inhoudsopgave 1 Inleiding 2 De semiconductorsector ontleed 3 Internationaal profiel van de semiconductorsector in Nederland 4 Economische betekenis Nederlands semiconductorcluster 5 Strategische betekenis Nederlands semiconductorcluster 6 Kansrijke applicatiegebieden 7 Samenvattende propositie: wat heeft de semiconductorsector de B.V. Nederland te bieden? Buck Consultants International,

3 1 Inleiding Achtergrond opdracht Het Businesscluster Semiconductors (BCS) verenigt 70 tot 80 semiconductorbedrijven met ca werknemers Het projectteam BCS heeft een aantal projecten opgezet zoals het Advanced Packaging Center in Duiven en het Shared EDA Center. Daarnaast is BCS ook betrokken bij de realisatie van Production Services Netherlands en Gebouw M van de Novio Tech Campus Een vorig jaar uitgevoerde strategy review laat zien dat BCS door een gedeelte van het netwerk wordt gezien als collectief gezicht van de semiconductorindustrie en dat voor actieve participanten in netwerken en projecten positieve resultaten zijn bereikt Het bestuur van BCS heeft aangegeven een toekomstgericht propositiedocument te willen ontwikkelen. De achtergrond hiervan is om de betekenis van het cluster inzichtelijk maken, zodat toekomstige initiatieven en projecten vanuit een heldere visie plaats kunnen vinden Op korte termijn speelt ook het inspelen op de topsectorenaanpak van het Kabinet-Rutte Buck Consultants International,

4 Vraagstelling Om een propositie te ontwikkelen komen in dit rapport de volgende vragen aan de orde. 1 Hoe is de semiconductorsector in Nederland opgebouwd? 2 Wat is de internationale positie van de Nederlandse semiconductorsector? 3 Wat is de economische betekenis van de semiconductorsector voor de Nederlandse economie? 4 Wat is het strategisch belang van de semiconductorsector voor de Nederlandse economie? 5 Wat zijn de voor Nederland meest kansrijke ontwikkelingen in de semiconductormarkt? 6 Wat is een sterke propositie voor de Nederlandse semiconductorsector? 7 Wat moet er de komende jaren gebeuren om de Nederlandse semiconductorsector te versterken? Buck Consultants International,

5 Werkwijze Desk research Interviews binnen waardeketen Interviews met high-tech triple helix CBS European Semiconductor Industry Association (ESIA) Future Horizons International Solid State Circuit Conference (ISSCC) Ministerie van EL & I OECD Semiconductor Equipment & Materials International (Semi) Technisch Weekblad World semiconductor Trade Statistics (WSTS) Etc. ASML Boschman Catena Micronit NXP Salland Engineering Sencio Solmates Solutions on Silicon Agentschap NL DIMES Mesa+ Sensor Universe Thales TNO TU Eindhoven Philips Medical Devices HTAS Resultaat: analyse + rapport + propositie + aanbevelingen Buck Consultants International,

6 2 De semiconductorsector ontleed Binnen de semiconductorsector zijn drie type activiteiten te onderscheiden: Semiconductors: het ontwerpen, produceren, testen, assembleren en systeemintegratie van chips, geïntegreerde circuits (IC), micro-electromechanische systemen (MEMS), sensoren, e.d. Equipment & Materials: de machines, onderdelen en materialen die gebruikt worden bij de vervaardiging van chips, IC s, MEM,s, sensoren, etc. Applicaties: toepassingen in producten voor markten als consumentenelektronica, automotive, medical, veiligheid, energie Applicaties Equipment & Materials Semi s Buck Consultants International,

7 Waardeketen semiconductors en equipment & materials Design Front-end Back-end Testing Assembly System Integration De waardeketen van semiconductorproductie bestaat uit zes onderdelen Design: ontwerpen en fine tunen van prototypes van chips Front-end: het gehele proces van productie van de wafers en chips Back-end: packaging van chips in beschermende/functionele omhulsels Testing: testen van zowel de wafers als de chips System Integration: integratie van verschillende chips tot één systeem Assembly: opbouwen en integreren van chips tot een werkend geheel Binnen de verschillende onderdelen is een aanvullend onderscheid te maken : Bedrijven die een activiteit als core business hebben zoals OEM s, fabless bedrijven (bedrijven zonder productielijn) of foundries (bedrijven met alleen een productielijn) Tier 1: suppliers voor core businesses, zoals materialen, machines of meet- en regelapparatuur Tier 2: suppliers voor suppliers en core business bijv. onderdelen voor machines, software of diensten Daarnaast zijn dienstverleners en gespecialiseerde logistieke bedrijven actief Op de volgende pagina is de waardeketen schematisch weergegeven Buck Consultants International,

8 Schematische weergave semiconductorwaardeketen Bron: Gartner (2006) Buck Consultants International,

9 De semiconductorwaardeketen kent een hoge mate van specialisatie De kosten om semiconductors te produceren zijn door toenemende complexiteit en concurrentie alsmaar toegenomen Bedrijfsmodellen waarin research en productie gecombineerd waren bleken niet meer houdbaar voor het gros van de bedrijven De verschillende processen en onderdelen van semiconductors zijn een markt geworden voor gespecialiseerde bedrijven De semiconductorwaardeketen is daardoor in de loop der jaren geëvolueerd van een lineaire keten naar een netwerkmodel OEMs betrekken onderdelen van een grote hoeveelheid toeleverende bedrijven en beperken zich veelal tot conceptontwikkeling en verkoop Alleen de grootste bedrijven organiseren het (merendeel) van het proces intern In elk onderdeel van de semiconductorwaardeketen zijn bedrijven actief die lid zijn van BCS Buck Consultants International,

10 In Nederland zijn ca. 150 bedrijven actief in de waardeketen zowel in productie van semiconductors (core businesses) als leveranciers van equipment & materials (tier 1 en tier 2 suppliers) De bedrijven zijn geclusterd rond Eindhoven en in Oost- Nederland rond Enschede en Nijmegen, maar bevinden zich door heel Nederland en ook in Vlaanderen bevinden zich diverse bedrijven Vestigingsplaatsen semiconductor of gerelateerde bedrijven Bron: BCS & Point One (2012) Buck Consultants International,

11 Binnen BCS zijn zowel multinationals als MKB en kennisinstellingen vertegenwoordigd Selectie leden BCS (niet volledig) Buck Consultants International,

12 Applicaties Semiconductors vormen een belangrijk onderdeel van veel moderne apparaten en producten Hiernaast is bijvoorbeeld de veelheid van toepassingen van draadloze sensornetwerken weergegeven Toepassingen van draadloze sensor netwerken Bron: OECD (2011) Buck Consultants International,

13 Voorbeelden van applicaties van semiconductors zijn: Consumentenelektronica, zoals witgoed, beeld- en geluidsapparatuur Communicatie-apparatuur, zoals telefoons, modems, routers Kantoorapparatuur, zoals PCs, printers, laptops Auto s, zoals motoraansturing of sensoren voor snelheid en benzinepeil Medische applicaties, zoals CT-scanners, pacemakers Veiligheid, zoals radars, cameranetwerken, bewegingsensoren Er zijn tal van bedrijven in Nederland die micro- en nano-elektronica gebruiken in medische-, automotive-, energie- en veiligheidsapplicaties, zoals bijvoorbeeld Philips of Siemens Ook zijn er bedrijven die ontwikkeling van chips e.d. combineren met de ontwikkeling van applicaties zoals Thales en TNO Buck Consultants International,

14 Kennis en onderzoek Meerdere universiteiten richten zich in hun onderzoek specifiek op ontwikkelingen in de micro- en nano-elektronica en de ontwikkeling van nieuwe toepassingen. Ook is er aandacht voor vernieuwingen in procestechnologie en ontwerpmethodes. In Nederland zijn dit: Mesa+ (MEms and NAno-electronics), aan de Universiteit Twente Delft Institute of Microsystems and Nanotechnology (DIMES) aan de TU Delft TU Eindhoven Ook het Interuniversitair Micro-Elektronica Centrum (IMEC) in Leuven is een wereldklasse onderzoeksinstituut op het gebied van micro- en nanoelektronica. In Nederland participeert het IMEC samen met TNO in het Holst Centre, dat ook actief is op het gebied van semiconductoronderzoek en toepassingen daarvan Daarnaast houden nog andere instellingen zich bezig met onderzoek naar toepassing voor onder andere semiconductors, zoals o.a.: Materials Innovations Institute (M2I) Embedded Systems Institute Dutch Polymer Institute (DPI) Buck Consultants International,

15 Focus binnen de sector Binnen de scope van dit onderzoek ligt de focus op twee clusters binnen de semiconductorsector: Semiconductors (micro- en nano-elektronica): bedrijven die activiteiten uit de waardeketen als core business hebben Equipment & Materials (E&M): tier 1 en tier 2 suppliers. Hierbij gaat het met name om bedrijven die actief zijn in Equipment. Er zijn weinig Nederlandse bedrijven die zich bezighouden met de levering van materialen. Daarnaast zal waar mogelijk ingegaan worden op de activiteiten van partijen die zich bezighouden met de applicaties van semiconductors; gezien de veelheid van toepassingen zal dit beperkt worden tot de belangrijkste punten Buck Consultants International,

16 3 Internationaal profiel van de semiconductorsector in Nederland A Wereldmarkt Semiconductors De wereldwijde markt voor semiconductors is de afgelopen 25 jaar verveelvoudigd ondanks sterke cyclische bewegingen De totale wereldmarkt voor semiconductors bedroeg 300 miljard in 2010 Wereldmarkt voor semiconductors en equipment en materials, Equipment & Materials De wereldwijde markt voor E&M bedroeg in miljard De vraag naar E&M hangt sterk samen met de vraag naar semiconductors en vertoont dezelfde cyclische bewegingen Bron: OECD (2010) Buck Consultants International,

17 Applicaties De wereldwijde elektronicamarkt bedroeg in 2008 rond de miljard (KPMG 2008) Bewegingen in de markten voor applicaties zijn leidend voor de vraag naar semiconductors en daarmee indirect voor de vraag naar E&M Buck Consultants International,

18 B Europa Semiconductors Europa is met een markt van 28 miljard relatief een kleine speler op de wereldmarkt (ca. 12%) Semiconductorbedrijven zijn goed voor ca arbeidsplaatsen in Europa (EU, 2010) De omvang van de Europese Wereldmarkt voor semiconductors per regio, markt voor semiconductors 300 is de afgelopen 20 jaar 250 toegenomen, maar het 200 aandeel is in relatieve zin 150 afgenomen, met 100 name t.o.v. Z.O. Azië 50 Americas Japan Europe Asia Pacific Bron: OECD (2010) Buck Consultants International,

19 Van de wereldwijde investeringen in semiconductors in 2007 van 28 miljard landde 10% in Europa en 48% in Azië (OECD, 2008) In de figuur is de wereldwijde productiecapaciteit van wafers weergegeven: 300 mm is op dit moment de standaard In Europa bevindt de productie van 300 mm wafers zich in Duitsland, Ierland, Frankrijk en België De Europese capaciteit is in vergelijking met de rest van de wereld klein Europese 300 mm wafer capaciteit, 2010 Bron: STM (2010) Buck Consultants International,

20 Equipment & Materials Het E&M cluster telt ca arbeidsplaatsen in Europa (EU, 2010) Europa is goed voor 7% van de Equipment en de Materials-aankopen en is een relatief kleine markt hiervoor. Dit is een marktomvang van circa 6 miljard. Equipment Sales per regio ( ) Materials Sales per regio (2010) Market size (in billion $) Bron: Semi (2010) Buck Consultants International,

21 Applicaties Qua applicaties richt Europa zich relatief meer op hoogwaardige segmenten zoals o.a. automotive, instrumenten en medische toepassingen Het aandeel van applicaties met semiconductors verschilt per segment en schaalniveau Europa is meer actief in hoogwaardige segmenten met hogere kwaliteitseisen en minder standaardisering zoals industrieel/instrumenten en automotive Marktsegmenten voor applicaties, aandeel per regio 2010 Wereld Europa 42% Overheid/Militair 32% Consumentenelectronica 7% 9% Automotive Computer/Office Industrieel/Instrumenten 20% 17% 19% 1% 22% Communicatie 9% 1% 21% Bron: WSTS (2009), KPMG (2010) Buck Consultants International,

22 Het Europees handelsoverschot (saldo export-import) laat zien dat Europa concurrerend is in de applicatiesectoren medisch & industrieel, aansturing en instrumenten en radio en radar. De overige sectoren verliezen terrein op de rest van de wereld Europees handelsoverschot per semiconductorsector Bron: Future Horizons (2010) Buck Consultants International,

23 C Nederland Semiconductors Nederland beschikt niet over 300 mm productiecapaciteit (zie ook sheet 17) Nederland bevindt zich qua 200 mm capaciteit in de middenmoot van Europa, maar met slechts eenvijfde van de capaciteit van Duitsland Verdeling Europese wafercapaciteit in 2008, uitgedrukt in 200 mm equivalenten Bron: Semi (2008) Buck Consultants International,

24 Equipment & Materials Binnen haar markten is ASML met een marktaandeel van 75% wereldleider (ASML, 2011). Ook dankzij andere bedrijven uit het equipment & materialscluster zoals ASM, FEI en BESI, beschikt Nederland over een sterke positie in de sector Applicaties Zoals al eerder genoemd zijn binnen de applicatiesector Nederlandse bedrijven actief van wereldspeler (Philips) tot middenmoot (Océ, TNO) en kleiner Daarnaast zijn internationale bedrijven die semiconductors in applicaties toepassen in Nederland actief, zoals Siemens en Thales Buck Consultants International,

25 4 Economische betekenis Nederlands semiconductorcluster Het cluster (semiconductors + equipment & materials) bestaat uit ongeveer 150 bedrijven. Het ledenbestand van BCS vertegenwoordigt dus de helft tot driekwart van de totale industrie Er zijn tussen de en werknemers actief in het cluster. Dit is ongeveer 7% van het Europese totaal en 0,2 % van de Nederlandse beroepsbevolking De omzet van de Nederlandse semiconductorindustrie (semiconductors + equipment & materials) is rond de 10 tot 11 miljard; dit is ongeveer 2% van het BNP, maar dit is inclusief de gehele omzet van o.a. NXP en ASML De bedrijven in het cluster geven rond de 9% van hun omzet uit aan R&D (het Nederlands gemiddelde hiervoor is 1%) Vestigingen Werkgelegenheid (in Nederland) Omzet (wereldwijd)** R&D Investeringen (in Nederland) Patenten Nederland totaal miljard mln Abs.* Aandeel BCS Buck Consultants International, (2.500) 8 9 miljard ( mln) mln ( mln) % 55% 75% 80% -85% 65% - 70% Bron: CBS (2011), BCS, jaarverslagen bedrijven, interviews * = tussen haakjes excl. ASML en NXP ** = Er zijn geen gegevens beschikbaar over nationale omzet?

26 Het cluster kenmerkt zich door Enkele grote bedrijven (ASML, NXP) Kennisintensief en innovatief MKB en deelactiviteiten van andere grote bedrijven Concentraties in Eindhoven, Nijmegen, Twente Diverse spin-offs voortgekomen uit Philips, ASML en universiteiten De bedrijven in het cluster zijn verder Internationaal georiënteerd Een groot deel van de omzet wordt in het buitenland (m.n. Z.O. Azië) behaald Export > 50% van de omzet (NL gemiddeld 22%, industrie gemiddeld 45%) kennisintensief Hoge R&D uitgaven, gemiddeld 15-20%, uitschieters tot 80% (afhankelijk van de definitie van innovatie) Diverse patenten per bedrijf (afhankelijk van activiteit en verdedigbaarheid IP) De belangrijkste productiefactor is (unieke kennis van)het personeel Bronnen: Topteam HTSM (2011), interviews, CBS (2011), FO-industrie (2009) Buck Consultants International,

27 en zijn internationaal concurrerend Binnen niches beschikken Nederlandse bedrijven over unieke kennis Producten zijn niet gestandaardiseerd, maar kenmerken zich door maatwerk en hoge aandeel van kennis Voorbeelden competenties Nederlandse bedrijven Semiconductors Integrated Circuit (IC) design en application specific IC design (ASIC) Analoge chips High frequency mixed signal Electronic Design Automation (EDA) Fluidics Radio Freguency (RF) chips Wireless IC s Mechatronica toepassingen Micro-Electromechanical Systems(MEMS) System on a Chip (SOC) Equipment & Materials Lithografie Masker ontwikkeling Imaging Test-equipment Packaging Laser equipment Mechatronica toepassingen Bron: Interviews, sites bedrijven (2011), site BCS Buck Consultants International,

28 R&D positie semiconductorsector Op de ranglijst van de InternationaI Solid-State Circuits Conference (ISSCC) neemt Nederland wat betreft IC design een vierde plek in (aantal publicaties) Het Technisch Weekblad publiceert jaarlijks een overzicht van de top 30 Nederlandse bedrijfs R&D en de top 30 kennis- en onderzoeksinstituten. Semiconductor gerelateerde bedrijven scoren hoog: Semiconductors: 1 bedrijf in de top 10 Equipment & Materials: 3 in de top 30, ASML op 2, ASMI net buiten top 30 Applicaties: 3 in de top 10, Philips op 1 Deze acht bedrijven zijn in totaal goed voor 1,5 miljard aan bedrijfs R&D, 20-25% van de landelijke uitgaven aan bedrijfs R&D Ook semiconductorgerelateerde kennis- en onderzoeksinstituten scoren goed: 3 semiconductorinstellingen in de top 30, TNO op 1, allen gericht op breed onderzoek Daarnaast ook instituten die gerelateerd onderzoek doen zoals fundamenteel natuurkundig onderzoek, nanomaterialenonderzoek, instrumenten en embedded systems engineering in de top 30 In totaal is er jaarlijks minimaal 70 miljoen bij kennisinstellingen (excl. TNO) beschikbaar voor specifiek onderzoek en nog eens 241 miljoen voor gerelateerd onderzoek Buck Consultants International,

29 Top Bedrijfs R&D in Nederland 2011 Positie in top 30 Bedrijf R&D-uitgaven 2010 in NL (miljoen euro) R&D-uitgaven 2010 wereldwijd R&D personeel 2010 in NL (FTE) Octrooien 2010 Applicaties Equipment & Materials Philips* ASML Shell Royal DSM Semiconductors 5 6 NXP Unilever Applicaties 7 Océ KPN/Getronics AkzoNobel Applicaties 10 Thales* FEI n.b. Equipment & Materials 22 - VDL* ASMI 17 4,1 18 n.b 120 n.b 5 n.b Bron: Technisch Weekblad (2011) * = Niet alleen semiconductor gerelateerde activiteiten Buck Consultants International,

30 Top Kennis- en onderzoeksinstituten in Nederland 2011 Semiconductor Breed Positie in top Naam TNO* ECN Omzet/budget (miljoen ) R&D personeel 2010 in NL (FTE) Thema s Zeven thema s Duurz. Energie en beleid 3 Deltares Deltatechnologie 4 Stichting FOM Fundamenteel natuurkundig Semiconductor Breed 5 6 NLR Mesa Lucht- en ruimtevaart Nanotech, microtech, materialen 8 IMPACT-UT Energie en materialen Semiconductor Breed Dimes DPI Microsystemen, nano-elektronica Polymeren, materiaaltechniek 14 M2i Delft Materialenonderzoek Gerelateerd 18 ASTRON Astronomie, instrumenten 23 Debye Natuurkunde, nanomaterialen 24 Embedded Systems Inst Embedded systems engineering Bron: Technisch Weekblad (2011) * = Niet alleen semiconductor gerelateerde activiteiten Buck Consultants International,

31 Samenstelling Nederlandse semiconductorsector Samenstelling semiconductorcluster Nederland NXP grootste bedrijf in de sector: $ 4,4 miljard omzet wereldwijd in miljoen R&D investeringen in Nederland, 493 miljoen wereldwijd jaarlijks medewerkers in Nederland, ca R&D medewerkers NXP heeft ca patenten Top overige bedrijven binnen semiconductors Bedrijf Dialog NTS Systence* Chess Catena Omzet (wereldwijd) 300 miljoen 100 miljoen 20 miljoen 20 miljoen Medewerkers wereldwijd n.v.t. 130 Medewerkers NL Bron: Sites bedrijven (2011) * = NTS als geheel 650 werknemers, heeft ook niet -semiconductoractiviteiten Buck Consultants International,

32 Het MKB in de semiconductorsector is uiteenlopend van omvang en activiteiten Voorbeelden semiconductor MKB (BCS leden)* Bedrijf Medewerkers NL Locatie Activiteiten Bruco 40 Borne Design, Development, Logistics, Sales Micronit 38 Enschede Development, production Cavendish** 7 Den Bosch MEMS R&D, marketing, sales Recore Systems 20 Enschede HQ, R&D, Sales Microflown 19 Arnhem R&D, production, headquarters Bron: BCS (2011) * = geen omzetcijfers beschikbaar ** = Cavendish heeft ook 16 medewerkers buiten Nederland Buck Consultants International,

33 Samenstelling Equipment & Materials-cluster Nederland ASML, wereldwijd marktleider met tussen de 60 en 70% marktaandeel: 3,3 miljard omzet wereldwijd 375 miljoen R&D investeringen jaarlijks in Nederland, 560 wereldwijd Ca medewerkers wereldwijd, R&D medewerkers in Nederland Top overige bedrijven binnen equipment & materials Bedrijf Omzet (wereldwijd) Medewerkers wereldwijd Medewerkers NL VDL Groep* 1,4 miljard ** ASM International 1,2 miljard Panalytical (Spectris)* 650 miljoen FEI Electron Optics* 600 miljoen BESI 350 miljoen Bron: Sites bedrijven met informatie(2011) * = Niet alleen semiconductor gerelateerde activiteiten ** = VDL Enabling Technologies Buck Consultants International,

34 Het MKB in de equipment & materialssector is net als in de semiconductorsecotr divers Voorbeelden semiconductor MKB (BCS leden)* Bedrijf Medewerkers NL Locatie Activiteiten DEMCON 65 Oldenzaal R&D & production of high-tech mechatronic systems & products IMS B.V. 50 Almelo Product and process development Boschman 44 Duiven R&D, Sales & Service A.L.S.I. 17 Beuningen R&D Sempro Technologies 7 Duiven HQ, engineering, service, fabrication, consultancy Bron: BCS (2011) * = geen omzetcijfers beschikbaar Buck Consultants International,

35 Samenstelling Applicatiesector Nederland Philips grootste Nederlandse bedrijf dat zich bezighoudt met de toepassingen van semiconductors 25,4 miljard omzet wereldwijd 617 miljoen R&D investeringen jaarlijks in Nederland, 1,5 miljard wereldwijd medewerkers in Nederland, ca R&D medewerkers Top overige bedrijven binnen applicaties Bedrijf Omzet (wereldwijd)* Medewerkers wereldwijd Medewerkers NL Siemens 76 miljard Thales 13 miljard Océ 2,9 miljard TNO 576 miljoen n.v.t Bron: Sites bedrijven (2011) * = Omzet en medewerkers niet alleen uit semiconductors Buck Consultants International,

36 5 Strategische betekenis Nederlands semiconductorcluster Van semiconductors naar applicaties De traditionele drijvende kracht achter ontwikkelingen in de semiconductorindustrie is Moore s Law. Dit houdt in dat het aantal transistoren per chip elk jaar verdubbelt. Binnen de industrie is nu discussie of men inmiddels op More Moore niveau presteert, dus meer dan een verdubbeling per jaar, of dat Moore s Law uiteindelijk niet meer haalbaar is Een aantal jaar geleden is daar een nieuwe richting bijgekomen: More than Moore (of Beyond Moore). Dit houdt in dat de focus niet meer alleen ligt bij verbetering van prestaties, maar ook op nieuwe applicaties. Met verbeteringen in technologie wordt een veelvoud aan applicaties mogelijk. Semiconductors zijn dan ook enabling technology complexiteit Prestaties tijd Moore s Law Toepassingen More than Moore Buck Consultants International,

37 Semiconductors als enabling technology maken nieuwe ontwikkelingen mogelijk door grotere efficiëntie, betere prestaties, nieuwe eigenschappen, kwaliteitseisen en testcycli. Bron: OECD (2011) Ontwikkeling Kleinere afmetingen processors/geheugen Integratie van sensoren, MEM s Onderdelen voor ruimtevaart (hoge eisen) Toename frequentiebereik Draadloze technologie i.c.m. sensoren Nieuwe toepassingen Mainframes PC s PDA s Tablets Computerisering van auto s (15+ computers en 250+ sensoren per auto) Luchtvaart, defensie en automotive onderdelen Body Scans, CT scans Body Area Networks, Smart Grids Buck Consultants International,

38 Belang van enabling technologies Ook de Europese Unie onderkent het belang van semiconductors (micro- en nano-elektronica) door het te benoemen als Key Enabling Technology (KET). De belangrijkste kenmerken van Key Enabling Technologies zijn Ze vormen een kerntoepassing van innovatieve geavanceerde producten Ze zijn een integraal onderdeel van Europese waardeketens Andere belangrijke kenmerken van KETs: Ze zijn kennisintensief en kenmerken zich door hoge R&D intensiteit, korte innovatiecycli, hoge kapitaalinvesteringen en hoogwaardige werkgelegenheid Ze faciliteren proces-, product- en diensteninnovatie door de gehele economie Ze kunnen een antwoord geven op maatschappelijke vraagstukken Andere KETs zijn: nanotechnology, photonica, biotechnology, advanced materials en advanced manufacturing systems. Buck Consultants International,

39 Figuur: Voorbeelden van KET s als kern van innovatieve producten Figure 1: Advanced products are a combination of KETS: The case of the electric vehicle Figure 2: Advanced products are a combination of KETS: The case of the mobile phone Bron: EU (2010) Buck Consultants International,

40 KETs en Kassa KETs vertegenwoordigen ook markten met interessante groeiperspectieven KETs hebben daarnaast een multipliereffect op de toegevoegde waarde van een sector. Bijvoorbeeld, door meervoudige hefboomeffecten en toepassingen in andere innovatieve producten faciliteert de semiconductorindustrie een elektronische systemenmarkt die een factor 6 groter is en een dienstenmarkt die een factor 25 groter is (KPMG, 2008) Marktomvang (miljard ) Verwachte jaarlijkse groei KET Micro- en nano-elektronica % Nanotechnologie % Advanced materials % Industriële biotechnologie % Photonics % Advanced Manufacturing Systems % Bron: Confindustria (2009) Buck Consultants International,

41 Positie Nederland op KETs Europa en Nederland hebben verschillende concurrentieposities op de KETs Nederland scoort volgens de EU en geïnterviewden op micro- en nanoelektronica gelijk of iets beter dan de Europese concurrentiepositie. Bij industriële biotechnologie en Advanced Manufacturing Systems is dat beter tot gelijk De voornaamste concurrentie op micro- en nano-elektronica gebied (semiconductors) komt uit Azië (met name Taiwan en Zuid-Korea) KET Concurrentiepositie EU NL Voornaamste concurrentie Micro- en nano-elektronica + +/++ Azië Legenda Nanotechnologie Advanced materials Industriële biotechnologie Photonics / VS VS/Azië VS China + = Concurrentievoordeel in sommige niches ++ = Ruime concurrentievoordelen +++ = Wereldklasse Advanced Manufacturing Systems ++ ++/+++ VS Bron: EU 2010, Inschatting BCI, interviews Buck Consultants International,

42 6 Kansrijke markten en applicatiegebieden De afgelopen jaren hebben een constante toename laten zien van het gebruik van semiconductors van 2% tot een aandeel van 25 30% in elektronische apparatuur De drijvende krachten achter de vraag naar semiconductors zullen de komende jaren maatschappelijke uitdagingen zijn, zoals nieuwe zorgtoepassingen en energiebesparing De producten van de toekomst vragen om integratie van bestaande mogelijkheden, zoals MEMS, system on a chip (SOC), digital signal processing (DSP) in platforms heden % semiconductors in apparatuur 2% 5% 10% 20% 25% -30% Voornaamste toepassingen Main frames Defensie Mid frames Automatisering PC moederbord Communicatie Mobiliteit Multimedia Medisch & zorg Energiebesparing Motoren van vraag Productiviteit van infrastructuur Productiviteit van bedrijven Productiviteit van individuen Maatschappelijke uitdagingen Producten Standaard en goederen Microprocessor, geheugen MEMS, SOC, Digital Signal Processing (DSP) Platforms Schaalgrootte Millimetrics Microelectronics Nanoelectronics Nano- & micro-electronics Bron: CATRENE (2008) Buck Consultants International,

43 Ontwikkeling vraag naar semiconductors en equipment & materials In de figuur hiernaast toont de blauwe lijn het exponentiële verloop van de vraag naar semiconductors De groene lijn geeft het aandeel van 300 mm wafers in die vraag weer, de bruine lijn het aandeel 200 mm wafers, de paarse lijn het aandeel 450 mm wafers Perspectief van verschillende waferafmetingen en vraag naar semiconductors Bron: ISMI (2010) Buck Consultants International,

44 Verschillende segmenten vragen om een verschillende benadering van samenwerking. Equipment & materials bedrijven zijn gericht op het vergroten van efficiëntie in de keten en in productontwikkeling en op standaardisering Semiconductor- en applicatiebedrijven zijn gericht op het ontwikkelen van nieuwe toepassingen en producten en het omzetten van kennis en kunde in kassa Horizontale samenwerking ASML Verticale samenwerking? Philips Nieuwe applicaties NXP Buck Consultants International,

45 Implicaties voor Nederland De echte groei van en investeringen in productiecapaciteit vinden plaats buiten Nederland Het grootste aandeel van de vraag naar semiconductors wordt geleverd door 300 mm wafers. Zoals al eerder gemeld heeft Nederland geen fabrieken die dit formaat wafers produceren (sheet 17) maar dit heeft relatief weinig invloed op de Nederlandse capaciteit Het vraagaandeel van 200 mm wafers blijft de komende tien jaar redelijk stabiel en neemt slechts licht af. Er lijkt dus relatief weinig verandering op te treden voor de vraag naar producten van NXP Dit wordt onderschreven door de haalbaarheidsstudie van Yole naar Production Services Netherlands De verwachtingen voor equipment & materials zijn positief Stijgende vraag naar semiconductors betekent immers dat er een uitbreiding van de productiecapaciteit nodig is Ook al is de definitieve doorbraak van productie van 450 mm wafers nog niet aanstaande, ASML is nu reeds bezig met de ontwikkeling van 450 mm machines Buck Consultants International,

46 Ontwikkeling vraag naar applicaties Onder invloed van More than Moore en Beyond Moore neemt het aantal applicaties met semiconductors sterk toe Als gevolg van de groei van het aantal applicaties zal ook de vraag naar semiconductors en equipment & materials toenemen De grootste segmenten in Europa zijn daarbij nu computer/office, communicatie, automotive en instrumenten Marktomvang (indicatief) Semiconductors Equipment & Materials Buck Consultants International, Applicaties Computer/office 32% Communicatie 21% Automotive 20% Industrieel/instr 17%. Consumenten 9% Overheid/militair 1% Bron: WSTS (2010), BCI

Netwerkanalyse en Propositiedocument BCS

Netwerkanalyse en Propositiedocument BCS Netwerkanalyse en Propositiedocument BCS Uitgevoerd in opdracht van: Business Cluster Semiconductors Nijmegen, 17 juni 2011 Inhoudsopgave 1 Inleiding 2 De semiconductorsector ontleed 3 Internationaal profiel

Nadere informatie

Business Cluster Semiconductors. Bijeenkomst ASML 12 september 2012

Business Cluster Semiconductors. Bijeenkomst ASML 12 september 2012 Business Cluster Semiconductors Bijeenkomst ASML 12 september 2012 Agenda l World Class Ecosysteem in Nederland l Value propositie NL semiconductors sector l Ambitie BCS l Activiteiten BCS l Planning en

Nadere informatie

Propositiedocument. Business Cluster Semiconductors. - aanbevelingen -

Propositiedocument. Business Cluster Semiconductors. - aanbevelingen - Propositiedocument Business Cluster Semiconductors - aanbevelingen - Uitgevoerd in opdracht van: Business Cluster Semiconductors Nijmegen, februari 2012 Aanbevelingen A Veranker en versterk de toppen (circuits,

Nadere informatie

Business Cluster Semiconductors East Netherlands

Business Cluster Semiconductors East Netherlands Business Cluster Semiconductors East Netherlands Ledenbijeenkomst 2 november 2010 Roel Fonville Supported by Roel Fonville Ruim 30 jaar Philips: 20 jaar Philips Components & Semiconductors Ontwikkelaar

Nadere informatie

BCS in 2011 een bewogen jaar..!

BCS in 2011 een bewogen jaar..! BCS in 2011 een bewogen jaar..! Roel Fonville Eindhoven, 19 December 2011 Supported by Business Cluster Semiconductors Totaal Ecosysteem - Circa 150 bedrijven - Circa 15.000 werknemers - R&D omzet 10 miljard

Nadere informatie

Holland High Tech High Tech Solutions for Global Challenges Topsector High Tech Systemen en Materialen

Holland High Tech High Tech Solutions for Global Challenges Topsector High Tech Systemen en Materialen Holland High Tech High Tech Solutions for Global Challenges Topsector High Tech Systemen en Materialen Amandus Lundqvist Voorzitter Topteam HTSM 21 maart 2014 Topteam HTSM advies toename private én publieke

Nadere informatie

Topsectoren aanpak en de Nederlandse Defensie & Veiligheid gerelateerde industrie. Samen naar de top!

Topsectoren aanpak en de Nederlandse Defensie & Veiligheid gerelateerde industrie. Samen naar de top! Ministerie van Economische Zaken, Landbouw & Innovatie Topsectoren aanpak en de Nederlandse Defensie & Veiligheid gerelateerde industrie Samen naar de top! Drs. G.M. Landheer Directeur Topsectoren en Industriebeleid

Nadere informatie

Kennisbundeling brengt micro- en nanotechnologie sneller op de markt

Kennisbundeling brengt micro- en nanotechnologie sneller op de markt Kennisbundeling brengt micro- en nanotechnologie sneller op de markt I2I: Innovation to Industrialisation for advanced Micro- and Nanosystems R&D I2I, bestaand uit zes R&D deelprojecten en één clusterontwikkeling

Nadere informatie

MKB-innovatiestimuleringsplan 2016 voor de topsector HTSM (en ICT) Utrecht, 5 februari 2016

MKB-innovatiestimuleringsplan 2016 voor de topsector HTSM (en ICT) Utrecht, 5 februari 2016 MKB-innovatiestimuleringsplan 2016 voor de topsector HTSM (en ICT) Utrecht, 5 februari 2016 MKB-Innovatiestimuleringsplan voor de topsector HTSM - 1 - Inleiding: De topsector High Tech Systemen en Materialen

Nadere informatie

Een Smart Industry is een industrie met (productie)faciliteiten die een maximale flexibiliteit realiseren met betrekking tot:

Een Smart Industry is een industrie met (productie)faciliteiten die een maximale flexibiliteit realiseren met betrekking tot: Jac. Gofers 16 april 2015 1 Smart Industry Een Smart Industry is een industrie met (productie)faciliteiten die een maximale flexibiliteit realiseren met betrekking tot: de productvraag (specificaties,

Nadere informatie

DSP Valley 2.0 GENEESS. 26-6-2013 Slide 1

DSP Valley 2.0 GENEESS. 26-6-2013 Slide 1 DSP Valley 2.0 GENEESS 26-6-2013 Slide 1 DSP Valley 2.0 Application markets Smart Health Smart Home Smart Mobility... New: technology valorization via applications Enabling embedded technologies design

Nadere informatie

Linco Nieuwenhuyzen Adviseur Strategie Brainport Development

Linco Nieuwenhuyzen Adviseur Strategie Brainport Development Linco Nieuwenhuyzen Adviseur Strategie Brainport Development Brainport Development ontwikkelingsmaatschappij nieuwe stijl Bedrijfsleven, kennisinstellingen en overheid Strategie-ontwikkeling-uitvoering

Nadere informatie

Hoe ontwikkel je een regionale economy?

Hoe ontwikkel je een regionale economy? 1 Hoe ontwikkel je een regionale economy? Model van 5 elementen Excellent Science World leading and accessible positions in sciences People make the difference Attracting world class scientists and talented

Nadere informatie

Smart Industry 4.0. Edwin van Rensch/Eric Megens

Smart Industry 4.0. Edwin van Rensch/Eric Megens Smart Industry 4.0 Edwin van Rensch/Eric Megens Agenda o Introductie Hotraco Group o Introductie Smart Industry 4.0 o Data model Hotraco Product improvement Remote service Benchmark Additional service

Nadere informatie

De Staat van Nederland Innovatieland: een gouden ei? Walter Manshanden

De Staat van Nederland Innovatieland: een gouden ei? Walter Manshanden De Staat van Nederland Innovatieland: een gouden ei? Walter Manshanden Van der Zee, F., W. Manshanden, F. Bekkers, T. van der Horst ea (2012). De Staat van Nederland Innovatieland 2012. Amsterdam: AUP

Nadere informatie

TNO Early morning Toast Biogas trends and technology development. Leon Stille Leon.stille@tno.nl +31652779011

TNO Early morning Toast Biogas trends and technology development. Leon Stille Leon.stille@tno.nl +31652779011 TNO Early morning Toast Biogas trends and technology development Leon Stille Leon.stille@tno.nl +31652779011 TNO Partners TNO is een onafhankelijk kennis instituut met meer dan 80 jaar ervaring in technologie

Nadere informatie

ICT Automatisering N.V. Jaarcijfers 2005

ICT Automatisering N.V. Jaarcijfers 2005 ICT Automatisering N.V. Jaarcijfers 2005 V0.3 Inhoud presentatie Highlights Cijfers IFRS Personeel & Organisatie Operationele gang van zaken Aandachtspunten en vooruitzichten 2 Highlights 2005 Omzet gestegen

Nadere informatie

Horizon 2020. MKB instrument & Fast track to Innovation. Martijn Lammers. Nationaal Contactpunt voor het MKB in Horizon 2020.

Horizon 2020. MKB instrument & Fast track to Innovation. Martijn Lammers. Nationaal Contactpunt voor het MKB in Horizon 2020. Horizon 2020 MKB instrument & Fast track to Innovation 10 juni 2015 Martijn Lammers Nationaal Contactpunt voor het MKB in Horizon 2020 2 1 Boodschap 3 MKB instrument: wat is het? Financiering voor High

Nadere informatie

Maintenance Innovatie in de Delta Regio, de strategie van Zuid Nederland tot 2020. Gerard Blom & Patrick Essers

Maintenance Innovatie in de Delta Regio, de strategie van Zuid Nederland tot 2020. Gerard Blom & Patrick Essers Maintenance Innovatie in de Delta Regio, de strategie van Zuid Nederland tot 2020 Gerard Blom & Patrick Essers Contents Koepelvisie Strategic Board Delta Region Strategische Innovatie Agenda Innovatiethema

Nadere informatie

Achterhoek 2020 Tom van der Horst, TNO 28 januari 2015 1

Achterhoek 2020 Tom van der Horst, TNO 28 januari 2015 1 Achterhoek 2020 Tom van der Horst, TNO 28 januari 2015 1 Dutch industry fit for the future?! onze wereld verandert en dus ook onze industrie. met impact op economie en samenleving smart industry agenda

Nadere informatie

Programme for High Tech Systems een krachtige impuls voor innovatie in de Nederlandse hightech machinebouw- en systeemsector 10 maart 2006

Programme for High Tech Systems een krachtige impuls voor innovatie in de Nederlandse hightech machinebouw- en systeemsector 10 maart 2006 een krachtige impuls voor innovatie in de Nederlandse hightech machinebouw- en systeemsector 10 maart 2006 Het haalbaarheidsonderzoek naar het Programme for High Tech Systems wordt gefinancierd door het

Nadere informatie

Gimv Health & Care fonds Investeren in de gezondheids- en zorgsector van de toekomst. Brussel, 27 februari 2013

Gimv Health & Care fonds Investeren in de gezondheids- en zorgsector van de toekomst. Brussel, 27 februari 2013 Gimv Health & Care fonds Investeren in de gezondheids- en zorgsector van de toekomst Brussel, 27 februari 2013 Inhoud 1. Health & Care fonds zorgt voor kritische massa en multiplicatoreffect (Urbain Vandeurzen)

Nadere informatie

Ontwikkeling in de High TechSystemIndustrie

Ontwikkeling in de High TechSystemIndustrie Ontwikkeling in de High TechSystemIndustrie Verslag van het industrieonderzoek 2007 Prof. ir. Math de Vaan Drs. Klaas de Gier & drs. Laurens Friso Download op www.berenschot.com/innovatie Informatie en

Nadere informatie

De derde industriële revolutie is de redding van de Nederlandse Economie

De derde industriële revolutie is de redding van de Nederlandse Economie is de redding van de Nederlandse Economie 3D printing als voorbeeld van een nieuw industrieel paradigma Managing Director Industrial Innovation 2 Hier de RTL video over 3D-printen invoegen 3 De vraag Een

Nadere informatie

Symposium Groene chemie in de delta

Symposium Groene chemie in de delta DPI Value Centre als onderdeel van TKI SPM en het valorisatienetwerk 2.0 Symposium Groene chemie in de delta A. Brouwer, 12 November 2012 TKI Smart Polymeric Materials Topresearch in polymeren 5-10 jaar

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2012 2013 22 112 Nieuwe Commissievoorstellen en initiatieven van de lidstaten van de Europese Unie Nr. 1658 BRIEF VAN DE MINISTER VAN BUITENLANDSE ZAKEN

Nadere informatie

Schone technologie voor een levende aarde Bouwen aan de Nederlandse schone technologie sector

Schone technologie voor een levende aarde Bouwen aan de Nederlandse schone technologie sector Wereld Natuur Fonds Driebergseweg 10 Postbus 7 3700 AA Zeist Tel: +31 30 693 7333 Direct: Fax: +31 30 691 2064 Info@wnf.nl www.wnf.nl Schone technologie voor een levende aarde Bouwen aan de Nederlandse

Nadere informatie

SMART COOPERATION IN INDUSTRIAL 3D PRINTING WWW.3DMAKERSZONE.COM

SMART COOPERATION IN INDUSTRIAL 3D PRINTING WWW.3DMAKERSZONE.COM AMSTERDAM METROPOLITAN AREA SMART COOPERATION IN INDUSTRIAL 3D PRINTING WWW.3DMAKERSZONE.COM WELKOM. BIJ DE 3D MAKERS ZONE METROPOOLREGIO AMSTERDAM: 1 plek alle Additive Manufacturing / 3D-Printing mogelijkheden

Nadere informatie

Brainport Industries TIM 14, 18 oktober 2011

Brainport Industries TIM 14, 18 oktober 2011 Brainport Industries TIM 14, 18 oktober 2011 Marc Hendrikse Voorzitter Brainport Industries, CEO NTS-Group Start met onderzoek Meesters in de Maakindustrie 2 5 OEM s 14 1e lijns toeleveranciers 320 2/3e

Nadere informatie

Koning & Hartman maakt het verschil

Koning & Hartman maakt het verschil Koning & Hartman maakt het verschil KH Smart Manufacturing KH Smart Manufacturing Smart Made Simple Smart Made Simple Nieuwe technologieën volgen elkaar steeds sneller op en leiden tot nieuwe concepten,

Nadere informatie

Van niets naar IPC, keuzes en valkuilen. Henne van Heeren MinacNed/ enablingmnt

Van niets naar IPC, keuzes en valkuilen. Henne van Heeren MinacNed/ enablingmnt Van niets naar IPC, keuzes en valkuilen Henne van Heeren MinacNed/ enablingmnt 1 Inhoud FHI en MinacNed Kennis Positie Studie Food, Lab, High Tech, Microfluidica, Medical Diagnostics Lessen uit andere

Nadere informatie

Service Boulevard Ontwikkelen met de wereldtop

Service Boulevard Ontwikkelen met de wereldtop Service Boulevard Ontwikkelen met de wereldtop Brightlands Chemelot Campus 13/10/14 Hugo Delissen Chemisch technoloog 14 jaar Productie engineer, Product ontwikkeling, Operations manager 1990-2004 Philips

Nadere informatie

Qmicro B.V. Vincent Spiering Business development manager. Voor de ledenbijeenkomst BCS Enschede, 10 december 2014

Qmicro B.V. Vincent Spiering Business development manager. Voor de ledenbijeenkomst BCS Enschede, 10 december 2014 Qmicro B.V. Vincent Spiering Business development manager Voor de ledenbijeenkomst BCS Enschede, 10 december 2014 About Qmicro Qmicro develops and manufactures solutions enabled by micro chip technology

Nadere informatie

Hoe realiseer je een Smart City?

Hoe realiseer je een Smart City? Hoe realiseer je een Smart City? Thema Inclusive Society Dr. Ir. Rianne Valkenburg FUTURE Steden worden langzaam bedolven onder sensoren Steden waren al vol, namelijk met mensen Kwaliteit van leven? Hoe

Nadere informatie

Inhoud presentatie Cohesiebeleid 2014-2020 Situatie 2007-2013 Uitdaging 2014-2020 EU2020

Inhoud presentatie Cohesiebeleid 2014-2020 Situatie 2007-2013 Uitdaging 2014-2020 EU2020 OP EFRO OOST-NEDERLAND 2014-2020PRESENTATIE KENNISPARK, 23 APRIL 2014 JOLANDA VROLIJK, PROGRAMMAMANAGER EFRO OP EFRO Oost-Nederland 2014-2020 Inhoud presentatie 1. Inleiding Europese Fondsen: cohesie beleid

Nadere informatie

SOC Maakindustrie & Made Different. Wilson De Pril, Directeur-generaal Agoria Vlaanderen 15 mei 2014

SOC Maakindustrie & Made Different. Wilson De Pril, Directeur-generaal Agoria Vlaanderen 15 mei 2014 SOC Maakindustrie & Made Different Wilson De Pril, Directeur-generaal Agoria Vlaanderen 15 mei 2014 Agoria: federatie van de technologische industrie 1.700 ondernemingen 10 domeinen Information and Communication

Nadere informatie

Hoe de Nederlandse maakindustrie weer innovatief wordt

Hoe de Nederlandse maakindustrie weer innovatief wordt Hoe de Nederlandse maakindustrie weer innovatief wordt Bedrijven in Nederland investeren minder in R&D dan bedrijven in vergelijkbaar geïndustrialiseerde landen. Dit verzwakt de concurrentiepositie van

Nadere informatie

Institute for Aerospace Maintenance Maastricht (IAMM) Kennis als wapen in mondiale concurrentie

Institute for Aerospace Maintenance Maastricht (IAMM) Kennis als wapen in mondiale concurrentie Institute for Aerospace Maintenance Maastricht (IAMM) Kennis als wapen in mondiale concurrentie 11 december 2014 Het project EUregio Life Cycle Costing (EULC2) is mede mogelijk gemaakt door bijdragen van

Nadere informatie

Topgebied Energie: kansen voor Oost-Nederland Workshop - H. Datum 05 april 2011

Topgebied Energie: kansen voor Oost-Nederland Workshop - H. Datum 05 april 2011 Topgebied Energie: kansen voor Oost-Nederland Workshop - H Datum 05 april 2011 kiemt KANSEN CREËREN EN BENUTTEN Thecogas Binnenstadservice.nl Sidcon Ingrepro Bredenoord Nuon Helianthos Ubbink Solar Solesta

Nadere informatie

Excellente partnerschappen binnen Europa: de KIC s

Excellente partnerschappen binnen Europa: de KIC s Excellente partnerschappen binnen Europa: de KIC s Martin Bakker, 18 februari 2014 Eind 2014 gaan twee nieuwe Europese samenwerkingsverbanden van start. Verspreid over Europa zullen universiteiten, kennisinstellingen,

Nadere informatie

Brainport Industries. Towards integrated supply networks. John Blankendaal Managing Director. Turnhout, 27 februari 2014

Brainport Industries. Towards integrated supply networks. John Blankendaal Managing Director. Turnhout, 27 februari 2014 1 Brainport Industries Towards integrated supply networks Turnhout, 27 februari 2014 John Blankendaal Managing Director Coöperatie van 85 suppliers 2 Brainport Industries richt zich primair op 5 markten

Nadere informatie

Minicongres Finishing

Minicongres Finishing Minicongres Finishing Aluminium Centrum Houten 29 september 2010 Erik van Westing Program Manager 2 M2i Introductie Innovatie Programma Marktbehoeftes en maatschappelijke vragen Benodigde Technologische

Nadere informatie

Nederland in Europese systemen en netwerken Internationale Concurrentiepositie van de Noordvleugel van de Randstad

Nederland in Europese systemen en netwerken Internationale Concurrentiepositie van de Noordvleugel van de Randstad Nederland in Europese systemen en netwerken Internationale Concurrentiepositie van de Noordvleugel van de Randstad Mark Thissen Aanleiding: Verzoek EZ De vernieuwende ruimtelijk-economische visie op de

Nadere informatie

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl The Netherlands of 2040 www.nl2040.nl 1 Tijden veranderen 2 Tijden veranderen 3 Nieuwe CPB scenario studie Vraag Waarmee verdienen we ons brood in 2040? Aanpak Scenario s, geven inzicht in onzekerheid

Nadere informatie

Introductie: CMI NEN als nieuwe Publiek - Private Samenwerking (PPS) in de context van het IMDI.nl

Introductie: CMI NEN als nieuwe Publiek - Private Samenwerking (PPS) in de context van het IMDI.nl Het CMI NEN wordt opgericht door drie initiatiefnemers: UT, Siemens en UMCG/RUG Introductie: CMI NEN als nieuwe Publiek - Private Samenwerking (PPS) in de context van het IMDI.nl Matchmaking Event Prof.

Nadere informatie

Value Chain Industriële Elektronica

Value Chain Industriële Elektronica In de Nederlandse brancheorganisatie voor Industriële Elektronica zijn circa 225 bedrijven verenigd met een gezamenlijke omzet van 1,9 miljard in 2007. De applicaties van elektronica zijn de laatste decennia

Nadere informatie

Het kennisintensieve MKB in Taiwan

Het kennisintensieve MKB in Taiwan Het kennisintensieve MKB in Taiwan door: Erik Blomjous, Tokio, 23 juli 2004 Samenvatting Het MKB speelt in Taiwan een zeer belangrijke rol in de economische en sociale structuur van het land. Ondanks dat

Nadere informatie

Innovatiecontract 2012. High Tech Systemen en Materialen

Innovatiecontract 2012. High Tech Systemen en Materialen Innovatiecontract 2012 High Tech Systemen en Materialen Innovatiecontract 2012 High Tech Systemen en Materialen High Tech Systemen en Materialen Innovatiecontract 2012 3 INHOUDSOPGAVE Samenvatting Innovatiecontract

Nadere informatie

Advanced Instrumentation. Hans van Gageldonk, Henk Hoevers, Gerard Cornet. 10 Oktober 2012

Advanced Instrumentation. Hans van Gageldonk, Henk Hoevers, Gerard Cornet. 10 Oktober 2012 Advanced Instrumentation Hans van Gageldonk, Henk Hoevers, Gerard Cornet 10 Oktober 2012 Agenda Wat is Advanced Instrumentation? Hoe past Advanced Instrumentation in de keten van fundamenteel onderzoek

Nadere informatie

RDM Centre of Expertise. Innovatie motor voor Stad en Haven

RDM Centre of Expertise. Innovatie motor voor Stad en Haven RDM Centre of Expertise Innovatie motor voor Stad en Haven https://www.youtube.com/watch?v=ubghpqsittc RDM Centre of Expertise RDM Centre of Expertise is een broedplaats waar studenten, onderzoekers/lectoren

Nadere informatie

BRAINPORT EINDHOVEN ECONOMISCH SUCCES DANKZIJ SAMENWERKING

BRAINPORT EINDHOVEN ECONOMISCH SUCCES DANKZIJ SAMENWERKING BRAINPORT EINDHOVEN ECONOMISCH SUCCES DANKZIJ SAMENWERKING Brainport, Europese toptechnologieregio van formaat, strekt zich uit over Zuidoost-Nederland. Kern is de regio Eindhoven, met circa 730.000 inwoners

Nadere informatie

Production technology & mechatronics. Bedrijfsgroep Industrial Automation

Production technology & mechatronics. Bedrijfsgroep Industrial Automation Production technology & mechatronics Bedrijfsgroep Industrial Automation 4 Vlaanderen Wallonië Brussel Beleidscellen 14 Business Communities 1700 leden ICT Building Technology Contracting Materials Technology

Nadere informatie

Van Papier naar Papierloos met iventionles,

Van Papier naar Papierloos met iventionles, Van Papier naar Papierloos met iventionles, ProcessStations Tracking and Tracing van materialen in het Processing Centre van NIZO food research Annemarie Braber Friday, March 28, 2014 NIZO food research

Nadere informatie

EWI Focus 13 april 2015. Key Enabling Technologies. Roadmaps. Waar staan we en waar gaan we naartoe?

EWI Focus 13 april 2015. Key Enabling Technologies. Roadmaps. Waar staan we en waar gaan we naartoe? EWI Focus 13 april 2015 Key Enabling Technologies Roadmaps Waar staan we en waar gaan we naartoe? Agenda 09u-00-09u30 09u30-09u35 09u35-09u50 09u50-10u10 10u10-10u30 10u30-10u50 10u50-11u10 11u10-11u30

Nadere informatie

Scheepsbouw in de Delta Sterk in Techniek en Logistiek. Sjef van Dooremalen 12 maart 2012

Scheepsbouw in de Delta Sterk in Techniek en Logistiek. Sjef van Dooremalen 12 maart 2012 Scheepsbouw in de Delta Sterk in Techniek en Logistiek Sjef van Dooremalen 12 maart 2012 1 Inhoud 1. Sterk in de Cluster 2. Belangrijk in de Delta 3. Voorop in kennis en innovatie 4. Logistiek en Techniek

Nadere informatie

Japans-Nederlandse wetenschappelijke publicaties. Paul op den Brouw, 3 juli 2014, meer informatie: www.ianetwerk.nl

Japans-Nederlandse wetenschappelijke publicaties. Paul op den Brouw, 3 juli 2014, meer informatie: www.ianetwerk.nl Japans-Nederlandse wetenschappelijke publicaties Paul op den Brouw, 3 juli 2014, meer informatie: www.ianetwerk.nl Samenvatting Elf Japanse top-onderzoeksuniversiteiten spraken tijdens zijn bezoek aan

Nadere informatie

Colofon. Dit is een publicatie van: Rijksdienst voor Ondernemend Nederland NBSO Chengdu. Opgesteld door: Bertrille Snoeijer, NBSO Chengdu

Colofon. Dit is een publicatie van: Rijksdienst voor Ondernemend Nederland NBSO Chengdu. Opgesteld door: Bertrille Snoeijer, NBSO Chengdu Colofon Dit is een publicatie van: Rijksdienst voor Ondernemend Nederland NBSO Chengdu Opgesteld door: Bertrille Snoeijer, NBSO Chengdu Contactpersoon: NBSO Chengdu Chief Representative : Bertrille Snoeijer

Nadere informatie

EPLAN User group. Siemens in Nederland. Unrestricted Siemens Nederland N.V. 2015

EPLAN User group. Siemens in Nederland. Unrestricted Siemens Nederland N.V. 2015 EPLAN User group Siemens in Nederland siemens.nl Wereldwijde aanwezigheid Dicht bij de klant overal ter wereld 10,9 115.000 69 Omzet (in miljard ) 2 15% van wereldwijd totaal Werknemers 3 33 % van wereldwijd

Nadere informatie

INNOVATIEVE PROCESSEN in de voertuigindustrie in Vlaanderen

INNOVATIEVE PROCESSEN in de voertuigindustrie in Vlaanderen INNOVATIEVE PROCESSEN in de voertuigindustrie in Vlaanderen Prof.dr.ir.. Hendrik Van Landeghem Onderzoekscentrum voor In-Plant Logistics (AoG) Lean Enterprise Research Center Vakgroep Industrieel Beheer

Nadere informatie

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

Nederland als vestigingsplaats g voor buitenlandse bedrijven

Nederland als vestigingsplaats g voor buitenlandse bedrijven Nederland als vestigingsplaats g voor buitenlandse bedrijven 1 Aanleiding Sinds jaren '90 sterke toename van investeringen ingen door buitenlandse bedrijven (FDI) Door open en sterk internationaal georiënteerde

Nadere informatie

Brainport Monitor 2010 Samenvatting. Van crisis naar kracht

Brainport Monitor 2010 Samenvatting. Van crisis naar kracht Brainport Monitor 2010 Samenvatting Van crisis naar kracht People De effecten van de crisis laten zien dat de arbeidsmarkt in Brainport conjunctuurgevoelig is. Technology Brainport blijft goed presteren

Nadere informatie

De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie. Zuid-Holland. Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen

De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie. Zuid-Holland. Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie Zuid-Holland Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen Februari 2013 Centrale vraag in deze presentatie Welke

Nadere informatie

Duurzaamheid: speerpunt voor industrie en onderwijs

Duurzaamheid: speerpunt voor industrie en onderwijs Duurzaamheid: speerpunt voor industrie en onderwijs Vereniging van de Nederlandse Chemische Industrie Nelo Emerencia, Speerpuntmanager Onderwijs & Innovatie Utrecht, 9 februari 2012 DAS Docentenconferentie

Nadere informatie

Productiegroei industrie versnelt

Productiegroei industrie versnelt Industrie Kwartaalbericht Productiegroei industrie versnelt De groei van de industriële productie trekt naar verwachting aan 3% 2016 Export blijft steunpilaar, binnenland trekt bij Exportorders Hoogste

Nadere informatie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Via het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) stimuleert Europa de regionale

Nadere informatie

Nederlandse economische missie in Beieren Automotive / Urban Mobility

Nederlandse economische missie in Beieren Automotive / Urban Mobility Persbericht Nederlandse economische missie in Beieren Automotive / Urban Mobility Van 12 tot 14 april 2016 reisde een Nederlandse economische delegatie onder leiding van Lilianne Ploumen, Minister voor

Nadere informatie

De PROFIBUS & PROFINET dag 2009. Edegem, 10 juni 2009

De PROFIBUS & PROFINET dag 2009. Edegem, 10 juni 2009 De PROFIBUS & PROFINET dag 2009 Edegem, 10 juni 2009 Wat is PROFIBUS? Ronald Poosen PI Competence Center ACRO 2 Waarom PROFIBUS - Centrale PLC - Sensoren/Actuatoren - Gebaseerd op 4-20mA of 0-10V technologie

Nadere informatie

Enphase Micro omvormers in een snel veranderende wereld. Frank Berets Country Manager NL April 2015

Enphase Micro omvormers in een snel veranderende wereld. Frank Berets Country Manager NL April 2015 Enphase Micro omvormers in een snel veranderende wereld Frank Berets Country Manager NL April 2015 Solar Power verandert Stand alone Geintegreerd 2 2 Solar Power verandert Stand alone Geïsoleerde systemen

Nadere informatie

Naar meer scherpte in de Rijk-Regio agenda voor innovatiestimulering. Berry Roelofs Principal Consultant

Naar meer scherpte in de Rijk-Regio agenda voor innovatiestimulering. Berry Roelofs Principal Consultant Naar meer scherpte in de Rijk-Regio agenda voor innovatiestimulering Berry Roelofs Principal Consultant Utrecht, 17 december 2015 Goede uitgangssituatie, maar Nederland doet het goed 16 e economie van

Nadere informatie

THE WAY TO FACTORY OF THE FUTURE 4.0

THE WAY TO FACTORY OF THE FUTURE 4.0 THE WAY TO FACTORY OF THE FUTURE 4.0 How to create a sustainable future for production companies in Belgium, given the context of high costs & global competition? Industry 4.0: visie op een industriële

Nadere informatie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Via het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) stimuleert Europa de regionale

Nadere informatie

Nieuwe exportmarkten voor software product bedrijven:

Nieuwe exportmarkten voor software product bedrijven: De Nederlandse software product sector Nieuwe exportmarkten voor software product bedrijven: het Midden-Oosten en Golfgebied Woerden, 20 februari 2013 Paul Tjia, GPI Consultancy Product software sector

Nadere informatie

Partnership en duurzame samenwerking

Partnership en duurzame samenwerking Siemens Healthcare Partnership en duurzame samenwerking Kees Smaling CEO Siemens Healthcare Nederland Restricted Siemens 2013 All rights reserved. Partnership is een hot Page 2 Managed Equipment Service

Nadere informatie

Ons kenmerk L110/08.0029483. Datum uw brief

Ons kenmerk L110/08.0029483. Datum uw brief Ingekomen stuk D3 (PA 17 december 2008) Aan de gemeenteraad van Nijmegen Korte Nieuwstraat 6 6511 PP Nijmegen Telefoon (024) 329 90 00 Telefax (024) 329 29 81 E-mail gemeente@nijmegen.nl Postadres Postbus

Nadere informatie

Visie op Valorisatie. van onderzoeken naar ondernemen. InnoTep, Radboud Universiteit Nijmegen, 30 september 2011. Maarten van Gils

Visie op Valorisatie. van onderzoeken naar ondernemen. InnoTep, Radboud Universiteit Nijmegen, 30 september 2011. Maarten van Gils Visie op Valorisatie van onderzoeken naar ondernemen InnoTep, Radboud Universiteit Nijmegen, 30 september 2011 Maarten van Gils Agenda Persoonlijke introductie Het onderzoeken bij MICORD De overgang in

Nadere informatie

uitgroeien tot een Vlaamse, Europese en internationale topregio met economische creativiteit als concept voor meer welvaart en welzijn in de regio.

uitgroeien tot een Vlaamse, Europese en internationale topregio met economische creativiteit als concept voor meer welvaart en welzijn in de regio. Flanders Smart Hub 1. Waarom dit project? 2. Wie maakt deel uit van dit project? 3. Vanwaar komt de naam? 4. Het vertrekpunt van het project 5. Actiedomeinen 6. Wat zijn onze doelstellingen? 7. Logistiek

Nadere informatie

Prof.dr. Henk W. Volberda Rotterdam School of Management, Erasmus University Wetenschappelijk directeur INSCOPE

Prof.dr. Henk W. Volberda Rotterdam School of Management, Erasmus University Wetenschappelijk directeur INSCOPE Prof.dr. Henk W. Volberda Rotterdam School of Management, Erasmus University Wetenschappelijk directeur INSCOPE Bevindingen Erasmus Innovatiemonitor Zorg Eindhoven, 5 oktober 2012 TOP INSTITUTE INSCOPE

Nadere informatie

Digital human measurement technology

Digital human measurement technology Digital human measurement technology Philip J. Wijers - 27-3-2002 Samenvatting Digital human measurement technology is sterk in opkomst in Japan. Zoals wel vaker het geval is bij de ontwikkeling van industriële

Nadere informatie

Topsector HTSM. Innovatie Contract LRN Subthema (Aero)space

Topsector HTSM. Innovatie Contract LRN Subthema (Aero)space Topsector HTSM Innovatie Contract LRN Subthema (Aero)space Netwerkmeeting NSO 28-10-2011 1 Inhoud HTSM en LRN Wat is een innovatiecontract? Hoe ziet de organisatie eruit? Hoe gaat de werking in de Gouden

Nadere informatie

Toeleveranciersketen Innovatie: Innoverende ketens of innoveren van de keten. Hans Dijkhuis

Toeleveranciersketen Innovatie: Innoverende ketens of innoveren van de keten. Hans Dijkhuis Toeleveranciersketen Innovatie: Innoverende ketens of innoveren van de keten Hans Dijkhuis ASML ontwerpt en produceert Semiconductor Lithography Equipment WAFER Slide 22 Chips zitten overal in Slide 3

Nadere informatie

Maarten Timmerman. Offshore Windenergie. Staalbouwdag / 2 oktober 2014

Maarten Timmerman. Offshore Windenergie. Staalbouwdag / 2 oktober 2014 Maarten Timmerman Offshore Windenergie Staalbouwdag / 2 oktober 2014 Wat doet TKI Wind op Zee? SEmuleert en faciliteert de ontwikkeling en implementaee van offshore windtechnologie voor de industrie (MKB)

Nadere informatie

ScaleUp Dashboard 2015

ScaleUp Dashboard 2015 Rapportage ScaleUp Dashboard 2015 ScaleUp Dashboard 2015 Prof. dr. Justin Jansen Lotte de Vos Rotterdam School of Management Erasmus Centre for Entrepreneurship Conclusies Nederland staat aan de Europese

Nadere informatie

Het nieuw industrieel beleid: - een korte review -de rol van Agentschap Ondernemen

Het nieuw industrieel beleid: - een korte review -de rol van Agentschap Ondernemen Het nieuw industrieel beleid: - een korte review -de rol van Agentschap Ondernemen Industrie in Vlaanderen blijft belangrijk 40 % Vlaamse toegevoegde waarde (15% BBP) 70 % O&O uitgaven 80 % Vlaamse export

Nadere informatie

Dutch Sports Infrastructure. Nationaal Export Event. Ruben Dubelaar

Dutch Sports Infrastructure. Nationaal Export Event. Ruben Dubelaar Nationaal Export Event Ruben Dubelaar I 1 Wat doet FME met voetbal? I 2 Clusters FME Agro & Food Betaalbaar en gezond voedsel voor iedereen met technologie uit NL door slimmere samenwerking in de keten.

Nadere informatie

Outsourcing ICT & Sales India

Outsourcing ICT & Sales India Outsourcing ICT & Sales India Introductie & Lessons learned InnoVites BV Albert Groothedde CEO InnoVites BV Agenda Introductie InnoVites Achtergrond InnoVites team Markt en Oplossingen Organisatie Outsourcing

Nadere informatie

Factsheet Enterprise Mobility

Factsheet Enterprise Mobility Factsheet Enterprise Mobility www.vxcompany.com Informatie willen we overal, altijd en op elk device beschikbaar hebben. Privé, maar zeker ook zakelijk. Met het gebruik van mobile devices zoals smartphones

Nadere informatie

Brief aan Hans Dijkman Brief aan Han Smits De plek van het Design Institute: de analyse

Brief aan Hans Dijkman Brief aan Han Smits De plek van het Design Institute: de analyse TIM 5 Agenda Brief aan Peter Blees Innovation Asset Recovery Brief aan Hans Dijkman Brief aan Han Smits De plek van het Design Institute: de analyse Brief aan Hans de Gier De plek van het Design Institute

Nadere informatie

Het belang van het MKB

Het belang van het MKB MKB Regio Top 40 Themabericht Rogier Aalders De nieuwe MKB Regio Top 40 is uit. Zoals u van ons gewend bent, rangschikken we daarin de veertig Nederlandse regio s op basis van de prestaties van het MKB

Nadere informatie

Samen realiseren we de koers van Zuid-Limburg

Samen realiseren we de koers van Zuid-Limburg Samen realiseren we de koers van Zuid-Limburg Ambitie programma Toegevoegde waarde/bijdrage aan BNP: 40 miljard euro op ZON niveau 8,5 miljard op het niveau van Zuid- Limburg Complete werkgelegenheid:

Nadere informatie

Hoe duurzaam zijn Nederlandse bedrijven ten opzichte van bedrijven in het buitenland?

Hoe duurzaam zijn Nederlandse bedrijven ten opzichte van bedrijven in het buitenland? Hoe duurzaam zijn Nederlandse bedrijven ten opzichte van bedrijven in het buitenland? In deze notitie wordt de duurzaamheid van Nederlandse bedrijven vergeleken met die van bedrijven uit het buitenland.

Nadere informatie

Process & IT: eerst KIEZEN maakt het DOEN daarna zoveel makkelijker

Process & IT: eerst KIEZEN maakt het DOEN daarna zoveel makkelijker Process & IT: eerst KIEZEN maakt het DOEN daarna zoveel makkelijker Wim Tindemans Manager Business Applications Business and Automation Solutions Egemin NV Agenda Probleemstelling Tegenstelling tussen

Nadere informatie

Kansen voor topsector HTSM:

Kansen voor topsector HTSM: Kansen voor topsector HTSM: Nederlands-Aziatische samenwerking in high-tech clusters Sound analysis, inspiring ideas Nederlands-Aziatische samenwerking biedt kansen voor topsector HTSM Het Nederlandse

Nadere informatie

Halfjaarcijfers 2007

Halfjaarcijfers 2007 Halfjaarcijfers 2007 Inhoud presentatie Cijfers Operationele gang van zaken Personeel en organisatie Vooruitzichten 2 Geconsolideerde winst- en verliesrekening 1e halfjaar 1e halfjaar Mutatie (x 1000)

Nadere informatie

De internationale concurrentiepositie van Nederland als logistiek land

De internationale concurrentiepositie van Nederland als logistiek land De internationale concurrentiepositie van Nederland als logistiek land Algemene Ledenvergadering NDL Amsterdam, 22 april 2016 Drs. René Buck Directeur Buck Consultants International Buck Consultants International

Nadere informatie

Brainport Eindhoven ENERGIE. Studievoormiddag Energie in de Noorderkempen 29 april 2010

Brainport Eindhoven ENERGIE. Studievoormiddag Energie in de Noorderkempen 29 april 2010 Brainport Eindhoven ENERGIE Studievoormiddag Energie in de Noorderkempen 29 april 2010 Brainport Development, 2010 agenda Brainport innovatieve regio energietransitie de Brainport aanpak belang/kansen

Nadere informatie

Brainport Industries Campus Invalshoeken. 14-10-2015 Jaarcongres BI 2

Brainport Industries Campus Invalshoeken. 14-10-2015 Jaarcongres BI 2 Brainport Industries Campus Invalshoeken 14-10-2015 Jaarcongres BI 2 Brainport Industries Campus Sociaal 14-10-2015 Jaarcongres BI 3 Sociaal Fabriek van de Toekomst Boeien, binden en behouden van technisch

Nadere informatie

SABA adhesives & sealants. Samenwerken met je buitenlandse partner

SABA adhesives & sealants. Samenwerken met je buitenlandse partner adhesives & sealants Samenwerken met je buitenlandse partner - in het kort Lijmen & Kitten Producent van hoogwaardige lijmen & kitten Professionele & Industriële markten (B2B) Internationale scope /wereldspeler

Nadere informatie

De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie. Utrecht. Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen

De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie. Utrecht. Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie Utrecht Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen Februari 2013 Centrale vraag in deze presentatie Welke investeringsagenda

Nadere informatie

Samen Scholen, Pure Winst! Benny Leijdsman Manager Employability Center Philips

Samen Scholen, Pure Winst! Benny Leijdsman Manager Employability Center Philips Samen Scholen, Pure Winst! Benny Leijdsman Manager Employability Center Philips Benny Leijdsman Manager Employability Center Philips Samen Scholen, Pure Winst!, Eindhoven 11 september 2009 Philips Company

Nadere informatie