I-mag INGENIEURSMAGAZINE MAANDBLAD VAN DE VLAAMSE INGENIEURSKAMER

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "I-mag INGENIEURSMAGAZINE MAANDBLAD VAN DE VLAAMSE INGENIEURSKAMER"

Transcriptie

1 I-mag INGENIEURSMAGAZINE Studiepunten vervangen studiejaren in Nederland Vierjarige masters ingeburgerd MAANDBLAD VAN DE VLAAMSE INGENIEURSKAMER landmeterexperts Nieuwe duo-wet voor de adreswijzigingen: VIK, Herentalsebaan 643, 2160 Wommelgem jaargang 41 nummer 8-9, augustus-september 2003 maandelijks tijdschrift, verschijnt niet in juli en augustus afgiftekantoor 3500 Hasselt 1- P2A8632

2 ADV TOYOTA

3 VERANTWOORDELIJKE UITGEVER Ing. Etienne Beernaerts E. Claeslaan 29, 9051 Sint-Denijs-Westrem HOOFDREDACTEUR Ing. Johan Devos REDACTIERAAD Ing. E. Aelbrecht - Ing. E. Beernaerts Ing. I. Born - Ing. B. Demol - Ing. H. Derycke Ing. J. Devos - Ing. N. Lagast - Ing. G. Roymans Ing. L. Van Bouwel - R. Van Os REDACTIESECRETARIAAT Francine Demaret - Henk Van Nieuwenhove SECRETARIAAT VIK Herentalsebaan 643, 2160 Wommelgem Tel Fax URL: - Doorlopend open van 08u30 tot 17u00 U kan lid worden door betaling op rekening van de VIK te Wommelgem 50,00 voor technisch en industrieel ingenieurs, die meer dan drie jaar gediplomeerd zijn; voor geassocieerde leden 25,00 voor hen, die 3 jaar of minder dan drie jaar gediplomeerd zijn; voor een samenwonend lid (1 e lidmaatschap tegen 50,00) of voor gepensioneerden 12,50 voor studenten-industrieel ingenieur 65,00 voor leden woonachtig in het buitenland 500,00 voor bedrijven, scholen, instellingen, enz. met meer dan 250 werknemers 250,00 voor bedrijven, scholen, instellingen, enz. met minder dan 250 werknemers DRUKKERIJ & LAY-OUT Drukkerij SLEURS nv, Overpelt Tel Fax Lid van de Unie van de Uitgevers van de Periodieke Pers (U.U.P.P.) Voor de ondertekende artikels zijn alleen de auteurs aansprakelijk. Welkom bij I-mag U heeft het al een tijdje zien aankomen. Het maandblad van de VIK was aan vernieuwing toe en de voorbije maanden werd reeds geëxperimenteerd met een nieuwe vormgeving en werd ook gewerkt aan de inhoud en de taal. We weten het allemaal. Ingenieurs hebben niet noodzakelijk een briljant taalgevoel men kan niet in alles uitblinken en daarom hebben we een beroep gedaan op een extern bureau om de formule van ons maandblad op te frissen. Het eerste resultaat krijgt u vandaag onder ogen. Welkom bij I-mag, uw nieuwe ingenieurs magazine. Met ons maandblad zijn we al aan de 41ste jaargang toe. De naam Ingenieursmededelingen werd in 1988 ingevoerd. Van het gestencilde blaadje uit de pioniersjaren naar IM was al een grote stap voorwaarts. Al die jaren heeft een groep bereidwillige industrieel ingenieurs, gespecialiseerd in diverse domeinen, zich ingespannen om iedere maand weer een blad klaar te stomen. En ik wens van de gelegenheid gebruik te maken om al deze mensen die belangeloos naar de pen hebben gegrepen, te danken voor hun inzet en toewijding. Het resultaat mocht trouwens gezien worden. IM was niet alleen een blad met een degelijke inhoud, maar ook een blad dat geen blad voor de mond nam en de standpunten van de VIK in diverse dossiers met klem verdedigde. Op dit vlak zal er overigens niets veranderen. Belangen verdedigen en u inlichten over de activiteiten van de vereniging blijven belangrijke doelstellingen van I-mag. Maar er is meer. I-mag wil ook de vinger aan de pols houden en u op de hoogte brengen van de nieuwste ontwikkelingen inzake technologie. Daarom doen we ook een beroep op de hogescholen en op u, Ing. s, die dagdagelijks met deze materie bezig bent. Signaleer ons de interessante projecten uit uw omgeving. Wij brengen er een boeiend verhaal over. I-mag is gegroeid uit een samenwerking tussen de VIK, de hoogtechnologische drukkerij Sleurs en het communicatiebureau Avant la Lettre, dat 20 jaar expertise in journalistiek kan voorleggen. Het concept werd gezamenlijk uitgewerkt en zal de komende maanden verder worden bijgeschaafd. Nieuwe rubrieken zullen worden toegevoegd. Drukkerij Sleurs tekent voor de vernieuwde lay-out en laat het magazine van de hypermoderne Heidelbergpersen rollen. Avant la Lettre zorgt voor de inhoudelijke vernieuwing en de meer journalistieke aanpak van I-mag. Samen met de VIK-redactieraad hopen we u in de toekomst niet alleen een goed en degelijk blad maar ook een boeiend en interessant magazine te kunnen voorschotelen. We wensen onze lezers alvast veel leesplezier. Ing. Leo Wezenbeek Algemeen voorzitter E D I T O R I A A L In dit nummer: Maandblad van de VIK, Vlaamse Ingenieurskamer Jaargang 41 Nummer 8-9 augustus september 2003 VIK-PARTNERS:

4 GRAAD EN DIPLOMA BaMa Studiepunten vervangen aantal studiejaren Minister Vanderpoorten wenst geen studieduurverlenging Vanaf het academiejaar kunnen de studenten van de hogescholen en universiteiten op eigen tempo een diploma behalen. De regeling wordt verplicht vanaf Het traditionele systeem, dat voor iedere studierichting een aantal academiejaren voorschrijft, behoort dan definitief tot het verleden. Studiepunten vervangen het aantal studiejaren en de studenten kunnen zelf de spreiding van de cursussen en de examens bepalen. Studenten zullen ook beroep kunnen aantekenen tegen een examenuitslag. Dit zijn zowat de belangrijkste hervormingen die de Vlaamse regering heeft goedgekeurd. Een overzicht. Op 18 juli 2003 keurde de Vlaamse regering drie decreten goed in het kader van de hervorming van het hoger onderwijs. Het Parlement moet deze decreten weliswaar nog bekrachtigen. De hervormingen zijn revolutionair te noemen en doorbreken de strakheid van het onderwijssysteem. Voor studenten en professoren zullen deze hervormingen een ware mentaliteitsverandering betekenen. De studenten krijgen ook meer inspraak inzake het bestuur van de hogescholen en de universiteiten. bespreking van de drie aanvullende decreten ( ), wij citeren: "De hervorming heeft niets met duur, maar alles met inhoud te maken. Volgens ons kan de vereiste kwaliteit in 4 jaar worden behaald. Als dat toch niet zo blijkt te zijn, kunnen we de studieduur later nog altijd verlengen. Dat zal blijken zodra het internationaal accrediteringssysteem op gang komt." De minister gaf daarmee een duidelijk antwoord op de vraag van de Vlaamse Interuniversitaire Raad (VLIR) voor een verlenging van de studieduur voor de wetenschappen en biomedische wetenschappen. Voorstel dat afgewezen werd. Afschaffing van het jaarsysteem, in de plaats komen studiepunten. Tien procent studenten in Raad van Bestuur van hogescholen en universiteiten. Studie-inhoud vervangt studieduur De VIK is steeds van het standpunt uitgegaan dat de inhoud van de studies primeert op het aantal studiejaren. Dit geldt ongetwijfeld ook voor de ingenieursopleidingen in Europa en elders in de wereld. De inhoud van de studies werd dan ook als referentie genomen in de vergelijkende studie die werd gemaakt over de ingenieursopleidingen in de diverse landen. De Vlaamse regering heeft in deze zaak inmiddels een duidelijk standpunt ingenomen. Vlaams minister van Onderwijs, Marleen Vanderpoorten, verklaarde bij de Herschikking van het studietraject Opleidingen worden in de toekomst verdeeld in opleidingsonderdelen. Een student die voor een opleidingsonderdeel minstens tien op twintig haalt, krijgt hiervoor een creditattest, dat in principe onbeperkt geldig is. Omdat de kennis snel evolueert, kunnen universiteiten en hogescholen echter na vijf jaar een zogenaamd actualiteitsprogramma opleggen. Studenten sluiten met de hogeschool of universiteit een contract af, dat vastlegt welk studietraject zal worden gevolgd. Per academiejaar omvat het modeltraject 4 I.M. - AUGUSTUS - SEPTEMBER 2003

5 BEKNOPTE LEXICON zestig studiepunten. Door de invoering van het creditattest kan men makkelijker overstappen van de ene opleiding naar de andere, van de ene onderwijsinstelling naar de andere. Raad van examenbetwistingen Het decreet regelt netjes de rechtspositie van de student. Wie het niet eens is met het examenresultaat zal voortaan beroep kunnen aantekenen bij een Raad voor Examenbetwistingen. Weliswaar hebben hogescholen en universiteiten momenteel reeds beroepsprocedures lopen, maar deze zijn weinig transparant en verschillen aanzienlijk van instelling tot instelling. Tot op heden werden de geschillen beslecht door de burgerlijke rechtbanken, waarbij de procedure vaak 3 jaar kan aanslepen. De Raad voor Examenbetwistingen zal binnen de tien dagen uitspraak doen, na de eerste en de tweede examenzittijd. De Raad is in principe een administratief rechtscollege dat alleen oordeelt of de onderwijsinstelling al dan niet in de fout is gegaan. Studenten besturen mee Minister Vanderpoorten regelde eveneens bij decreet de inspraak van de studenten. Volgens haar liep Vlaanderen op dat vlak achter in Europa. Tijdens haar vele bezoeken aan buitenlandse hogescholen en universiteiten was de VIK tot dezelfde vaststelling gekomen. De Vlaamse regering aanvaardde twee modellen: het medebestuursmodel en het participatief model. In het medebestuurmodel bestaat de Raad van Bestuur van hogescholen en universiteit voor minstens tien procent uit studenten. Het participatief model voorziet minstens één student met raadgevende stem in de Raad van Bestuur. Al met al een goede zaak. De voorgestelde hervormingen zijn een flinke stap voorwaarts en luiden een nieuw tijdperk in voor het hoger onderwijs. Ing. Noël Lagast Studenten kunnen terecht bij Raad voor Examenbetwistingen. Studenten bepalen zelf studietempo. Voorheen werd de studieomvang uitgedrukt in aantal studiejaren. Met de invoering van de bama, wordt overgeschakeld op het European Credit Transfer System (ECTS), dat bij wijze van proefproject een aantal jaren geleden door de Europese Commissie werd opgezet om vergelijking mogelijk te maken. In het ECTS wordt de studieomvang uitgedrukt in studiepunten. Studiepunten Het studiepunt is de eenheid waarin de studietijd wordt uitgedrukt. Een studiepunt is echter een relatieve maatstaf. Eén studiepunt stemt wettelijk overeen met een studietijd van 25 tot 30 uren. Eén studiejaar omvat 60 studiepunten. Een voltijds studiejaar omvat minimum en maximum uren studietijd. De studiepunten worden in de programma s vermeld. Studietijd De studietijd verwijst naar de totale studietijdsinvestering van een student voor een afzonderlijk opleidingsonderdeel of een volledig studieprogramma. De studietijd is veeleer een abstract begrip waarbij in de wet (decreet) wordt uitgegaan van het begrip normstudent. De abstracte normstudent is iemand die precies beschikt over de voorkennis, begaafdheid, motivatie en het studiegedrag die overeenstemmen met de doelgroep, waarop het opleidingsprogramma is afgestemd. Het begrip studietijd verwijst echter niet naar de concrete tijd die om het even welke individuele student nodig kan hebben. De studietijd bestaat uit twee componenten: het aantal contacturen en de verwerkingstijd. Contacturen Dit zijn het aantal uren nodig voor het bijwonen van colleges, practica en het afleggen van de examens. Verwerkingstijd Dit is de tijd die men buiten de lesuren investeert in zaken als de voorbereiding van een college of practicum, het opzoekingswerk in de bibliotheek, het uitvoeren van taakopdrachten, én het blokken van de leerstof ter voorbereiding van de examens. Abstract en relatief Een studiepunt geeft enkel een aanduiding van de relatieve omvang van een opleidingsonderdeel. Een studiepunt is een eenheid die rekening houdt met de zogenaamde studietijd, die gevormd wordt door het aantal contacturen en de verwerkingstijd. Het aantal contacturen is "meetbaar", de verwerkingstijd is niet meetbaar. In feite is de "verwerkingstijd" een schatting van de bestede tijd. Niet alle studenten voldoen aan de eisen van de abstracte normstudent. In sommige landen wordt de studieomvang uitgedrukt in aantal contacturen. Ook dit begrip is met een korrel zout te nemen. Eén "contactuur" kan immers 45 minuten, 50 minuten of 60 minuten bedragen. AUGUSTUS - SEPTEMBER I.M. 5

6 GRAAD EN DIPLOMA BaMa NEDERLAND heeft niet op Vlaanderen gewacht Vierjarige masters reeds volop ingeburgerd In een interview (FET ) betwijfelt VLIR-directeur Dirk Van Damme of Vlaanderen de internationale masterstandaarden kan halen met vierjarige opleidingen. Dit zou volgens de VLIR-directeur betekenen dat ons hoger onderwijs een heel hoog rendement heeft en dat onze studenten slimmer zijn dan de rest van de wereld. Dit laatste is volgens hem fictie. In Nederland liggen ze niet wakker van de hele discussie en is het systeem van de vierjarige masters reeds volop ingeburgerd. Een analyse. "Ons hoger onderwijs scoort kwalitatief goed, maar of het zo buitengewoon goed is, betwijfel ik. Het wordt een aartsmoeilijke opdracht voor de opleidingen om een eenjarige master te organiseren die aan de vereiste erkenningsnormen (accreditatie) beantwoordt", zegt Dirk Van Damme. Als het in Nederland kan, waarom zou het dan niet in Vlaanderen kunnen? Van Damme stond met Marc Luwel aan de wieg van het decreet. Marc Luwel is inmiddels Vlaams gedelegeerd lid van het Bestuur van de Nederlandse Accreditatie Organisatie (NAO) in Den Haag. De introductie van het accreditatiestelsel vormt een belangrijke bijdrage voor de internationale herkenbaarheid van het hoger onderwijs. Het bevordert een betere voorbereiding op de internationale arbeidsmarkt. Accreditatie is het verlenen van een keurmerk dat aangeeft dat aan bepaalde maatstaven wordt voldaan. In het voorjaar 2003 ondertekende minister Vanderpoorten een samenwerkingsverdrag met de NAO. Nederland heeft echter niet op Vlaanderen gewacht voor de invoering van de bama. De Nederlandse wet van juni 2002 maakt immers de officiële invoering van de bamastructuur mogelijk. Nog voor de stemming van de wet in de Tweede Kamer werd in Nederland reeds geëxperimenteerd met bachelor- en masterprogramma s. Aan heel wat instellingen van het hoger onderwijs werden vanaf september 2001 bachelor- en masterprogramma s opgenomen. 6 I.M. - AUGUSTUS - SEPTEMBER 2003

7 Geen minderwaardigheidscomplex Vanaf september 2003 worden de oude programma s, op enkele uitzonderen na, afgeschaft. De Europese afstemming is dus met ingang van het academiejaar in Nederland een feit. Dit is één jaar vroeger dan in Vlaanderen. In Nederland zijn de meeste opleidingen vierjarige masters (bachelor + 1 jaar). Hetzelfde geldt voor het Verenigd Koninkrijk. Over de discussie in Vlaanderen over de al of niet vierjarige masters liggen de Nederlanders en de Engelsen niet wakker. Men kan zich afvragen hoe Vlaanderen en Nederland hun accreditatie op elkaar zullen afstemmen. Dit was toch de oorspronkelijke bedoeling. Stellen dat de Vlaamse student met een vierjarige master niet zou voldoen aan de vereiste erkenningsnormen van de Nederlandse vierjarige masters zou een schande zijn voor het Vlaams hoger onderwijs. Achter de "optie 4 of 5 jaar" steekt wellicht veel meer dan men zou vermoeden. Weze het duidelijk: ons Vlaams hoger onderwijs scoort kwalitatief zeer goed en kan gerust wedijveren met het buitenlands hoger onderwijs. Dit geldt niet alleen voor het universitair onderwijs, maar evenzeer voor de opleidingen aan de Vlaamse hogescholen. Een minderwaardigheidscomplex hoeven de Vlaamse hogescholen helemaal niet te hebben t.o.v. de internationale hoger onderwijsarena. Over de actuele Europese afstemming van het hoger onderwijs in Nederland lieten we ons voorlichten aan de twee universiteiten en de hogeschool van Amsterdam. We kregen ook tekst en uitleg op de Nederlandse Accreditatie Organisatie (NAO) in Den Haag en van de woordvoerder van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen in Zoetemeer. Masters in het Engels In Nederland worden de meeste Bachelors in het Nederlands onderwezen. Voor een groot aantal Masters is het Engels de voertaal. Daarmee hoopt men meer buitenlandse studenten aan te trekken. De Stichting Natuurlijk Nederlands overweegt om de TU-Delft, die tal van opleidingen uitsluitend in het Engels aanbiedt, voor de rechter te dagen. De SNN gaat er immers vanuit dat niet alle docenten het Engels voldoende machtig zijn. Hoger onderwijs in Amsterdam De term "Hoger Onderwijs" is in Nederland de verzamelnaam voor het HBO en het onderwijs dat aan de universiteiten wordt verstrekt. Het grootste aantal hoger onderwijsstudenten is geconcentreerd in Amsterdam, in totaal In Amsterdam zijn twee universiteiten, de Vrij Universiteit (VU) en de Universiteit van Amsterdam (UvA) (ook wel eens Gemeentelijke Universiteit genoemd). Amsterdam heeft ook één hogeschool, de Hogeschool van Amsterdam (HvA). De Universiteit van Amsterdam telt studenten, de Vrije Universiteit en de Hogeschool De UvA heeft diverse faculteiten, gespreid over de stad, de VU is gevestigd op één campus aan de Zuidrand van de stad. De Hogeschool van Amsterdam heeft eveneens diverse afdelingen gespreid in de stad. De UvA ging in 1877 van start, de VU in 1880, de HvA begin jaren zeventig. De HvA biedt omzeggens alle opleidingen aan, ook deze voor HBOingenieur. De UvA biedt alle opleidingen aan op academisch niveau, behalve deze voor geneeskunde en tandheelkunde. De VU biedt eveneens alle opleidingen aan, incluis deze voor geneeskunde en tandheelkunde. In Amsterdam is er geen TU voor ingenieurs. De UvA en de UA zijn een aantrekkingspool voor heel wat buitenlandse studenten, ook voor Belgen, zoals minister Johan Vande Lanotte die in 1986 aan de U n i v e r s i t e i t (Gemeentelijke) van Amsterdam studeerde. Men kan eventueel bij hem te rade gaan voor informatie over het hoger onderwijs in Nederland. AUGUSTUS - SEPTEMBER I.M. 7

8 Hogescholen en universiteiten Het Nederlands hoger onderwijs heeft een tweeledige structuur. Ze omvat het Hoger Beroepsonderwijs (HBO) en het Wetenschappelijk Onderwijs (WO). In België kent men een drieledige structuur: universiteiten en één- en tweecycli opleidingen aan de hogescholen. Het HBO wordt aan hogescholen verstrekt, het WO aan universiteiten. Het HBO telde afgelopen academiejaar circa studenten, het WO ongeveer HBO-bachelor en master ("De nieuwe ingenieur") Het hoger beroepsonderwijs in Nederland is vergelijkbaar met het één cyclus onderwijs aan onze hogescholen of de FH in Duitsland. Nederland kent niet het twee cycli onderwijs van onze hogescholen (industrieel ingenieur, architect, licentiaat,.). In het HBO staat de toepassing van kennis en vaardigheden in de beroepspraktijk centraal. De schaarse theoretische vakken zijn vooral bedoeld voor het uitvoeren van praktijkopdrachten. Alle HBO-opleidingen (ook deze voor HBO-ingenieur) worden gerasterd aangeboden, d.w.z. in de vorm van blokuren van 100 minuten. Eén lesuur omvat 50 minuten. Een studiejaar is verdeeld in zogenaamde "blokken" van elk 10 weken. Een volledige HBOopleiding bedraagt 4 jaar. Dit leidt tot de Nieuwe Ingenieur" (DNI) met hoorcolleges over studieplanning, loopbaanbegeleiding, beroepsoriëntering, probleemdefiniëring, presenteren, rapporteren, vergadertechnieken en argumenteren. In het tweede semester leert men projectmatig werken. Projectgroepjes krijgen van een externe opdrachtgever een praktische opdracht. Vanaf het eerste jaar wordt aldus de vakinhoudelijke kennis overgedragen in workshops. Het tweede jaar is hoofdzakelijk afgestemd op projectwerk en enkele hoorcolleges. Het derde en vierde jaar wordt besteed aan stage, het eindwerk en enkele specialisatievakken. De student kiest zelf zijn afstudeervakken uit het vakkenaanbod. In het derde en vierde jaar werken de studenten drie dagen per week in een bedrijf en twee dagen per week werken ze op de hogeschool. De afstudeeropdracht noemt men het "meesterwerk". Wanneer de student alle studiepunten heeft gehaald, vraagt hij zijn diploma aan bij de afstudeercoördinator. Dat diploma is gelijkgesteld met de graad van bachelor. Stellen dat de Vlaamse student met een vierjarige master niet zou voldoen aan de vereiste erkenningsnormen van de Nederlandse vierjarige masters, zou een schande zijn voor het Vlaams hoger onderwijs. De meeste HBO-ers gaan na het behalen van hun bachelor meteen werken. In de nieuwe bama-structuur kunnen ze ook een masteropleiding volgen (vervolgopleiding). Voor bepaalde opleidingen (leraren, kunst, bouwkunst) kan dit aan dezelfde hogeschool waar ze hun bachelor hebben behaald. Dit is niet mogelijk voor HBO-ingenieurs. Masters worden in principe uitgereikt door universiteiten. Om toegelaten te worden tot een masteropleiding aan een universiteit moet de HBO er extra onderwijs volgen. Universitaire masters (de zogenaamde WO-masters) zijn immers primair ontwikkeld voor diegenen die een bacheloropleiding aan een universiteit hebben behaald (WO-bachelor). De Hogeschool van Amsterdam (HvA) en de Universiteit van Amsterdam (UvA) hebben afspraken gemaakt voor een soepele overgang van de HBO-bachelor naar de WO-master. Voor alle hogescholen geldt de terminologie HBO-bachelor zonder de toevoeging "Arts" of "Sciences". WO-bachelor en master Na een driejarige opleiding aan een universiteit behaalt men een WO-bachelor, met toevoeging "Arts" of "Sciences". De inhoud van een HBO-bachelor is uiteraard niet dezelfde als deze van een WO-bachelor. Aan de universiteit is er na de universitaire bacheloropleiding altijd minstens één masteropleiding waarin men kan doorstromen. Aansluitmaster en duale master graad van bachelor (B), zonder toevoegingen. Voor technische opleidingen mag men daarvoor in de plaats de titel ingenieur (Ing.) gebruiken. Het eerste jaar (de propedeuse) heeft een algemeen oriënterend karakter, met vakken als basiswiskunde en natuurkunde. Daarnaast is er het programma "De HBO-master Masteropleidingen worden in Nederland beschouwd als "een specialiseren in het vakgebied van de bacheloropleiding". Masteropleidingen moeten aansluiten bij deze van bachelor. Het instroomprofiel voor de master moet hetzelfde zijn als het profiel van de bachelor. De studieduur van een aansluitmaster bedraagt over het algemeen 1 jaar. Dit geldt bijvoorbeeld 8 I.M. - AUGUSTUS - SEPTEMBER 2003

9 VL NL voor sommige MSc, net zoals in het Verenigd Koninkrijk. Maar er bestaan ook masters van 2 jaar. Hogescholen, de uitzonderingen niet te na gesproken, krijgen op heden geen financiering van de Overheid om een master te organiseren. Het staat hen wel vrij masters in te richten. Naar het Angelsaksische voorbeeld van de "sandwich-master" kan men vanaf september 2003 in Nederland ook een duale master volgen. Dit zijn beroepsgeoriënteerde programma s op academisch niveau voor diegenen die opteren voor de combinatie werken-studeren. Het onderwijs wordt modulair aangeboden. De student legt voor een afgeronde module examen af en krijgt daarvoor studiepunten. Als hij/zij voldoende studiepunten heeft verzameld, vraagt hij zijn graad/diploma aan. Hij/zij is dan MSc of MA. Inclusief de betaalde stage bedraagt de studieduur van een duale master 1,5 tot 2 jaar. In Nederland is de combinatie werken en studeren flink ingeburgerd. Meestal is dit uit financiële noodzaak. Spookbachelor Het Nederlands universitair tijdschrift SUM (mei 2003) meldt een spookmaster. De universiteit van Leiden bood immers een driejarige bachelor Behavorial Sciences aan als vooropleiding voor de gelijknamige masteropleiding. Het programma zou precies hetzelfde zijn als de bachelor pedagogiek in Leiden en dus geen toegevoegde waarde hebben. Wel zou de universiteit geld krijgen van het Rijk voor het aanbieden van deze opleiding. Toen een faculteitsraadslid navraag deed bij het bestuur trok men de spookbachelor meteen in. Blijkbaar ging het om een misverstand over de regelgeving. Colloquium doctum Een colloquium doctum is in Nederland een toelatingsexamen tot een universitaire opleiding voor degene die 21 jaar of ouder is en onvoldoende vooropleiding heeft. Wie voor de toelatingstoets University College in Vlissingen De Nederlandse universiteiten zijn niet erg opgetogen met de hogescholen waarbij HBO-studenten een masterdiploma kunnen behalen via een Britse universiteit. Oorspronkelijk had de Hogeschool Zeeland (Vlissingen) succes met haar eenjarige masteropleidingen die door Britse universiteiten werden uitgereikt. Omdat vele HBO-instellingen dit nu ook doen, kampt de Hogeschool van Zeeland met een tanende belangstelling voor de Britse masters. De Hogeschool kampt overigens met angst voor een teruglopend aantal studenten. In Vlissingen bedachten ze de zogenaamde "University College". Hier wordt een brede internationale bacheloropleiding aangeboden, met campus, voor studenten die wel goed zijn, maar nog niet precies weten wat ze willen. Volgens de Hogeschool Zeeland zouden er 650 potentiële studenten voor deze opleiding zijn. De Hogeschool Zeeland is hoe dan ook erg creatief in het werven van studenten. AUGUSTUS - SEPTEMBER I.M. 9

10 Recessie slaagt, ontvangt van de universiteit het document (de zogenaamde beschikking) waarmee hij wordt toegelaten tot de opleiding (bachelor of master). Het colloquium doctum is alleen geldig voor een specifieke opleiding aan de universiteit waar de toelatingstoets werd afgelegd. Studiekosten Aan studeren hangt in Nederland een flink prijskaartje. Voor hogescholen en universiteiten geldt eenzelfde collegegeld. Voltijds studenten betalen EUR, deeltijders EUR. Voor boeken en practicummateriaal betaalt men 455 EUR tot 680 EUR. Studenten kunnen echter van een studiefinanciering genieten, dit is een rentedragende lening die gekoppeld is aan de prestatie, het al of niet inwonen bij de ouders en beperkt wordt tot maximum 4 jaar. De meeste masteropleidingen bedragen dan ook 4 jaar. Om te kunnen genieten van een zogenaamde "prestatiebeurs" dient men minstens 30 studiepunten (ECTS) te hebben behaald. Toenemende studieschulden Studenten hebben zich in Nederland vorig jaar voor in totaal 480 miljoen EUR in de studieschulden gestoken. Dit is bijna twee keer zo veel als vijf jaar geleden, zegt men op het Ministerie van Onderwijs. Bij de berekening werden de leningen in de vorm van een prestatiebeurs niet meegeteld. Want die wordt omgezet in een gift als de student voldoende studiepunten heeft behaald. Studenten moeten steeds meer lenen om rond te kunnen komen. Een groeiend aantal studenten moet geld lenen omdat na 4 jaar het recht op de prestatiebeurs vervalt. Voor de invoering hiervan, in 1996, hadden de studenten nog 5 jaar recht op een basisbeurs. Begin jaren negentig nog 6 jaar. De hoog oplopende leningen zijn ook een van de redenen waarom de studieduur voor masters beperkt is tot 1 jaar (Ba + 1 jaar). Ing. Noël Lagast In Nederland zijn ongeveer gediplomeerden van het HBO tewerkgesteld en uit het WO, waaronder 15% vrouwelijke gediplomeerden van het HBO en 17% voor het WO. Academici (WO) vinden gemiddeld na 4 maanden een baan, HBO ers na 3 maanden. Nederland kent momenteel een behoorlijke recessie. Ruim WO ers en HBO ers zijn op zoek naar een baan. De recessie laat zich ook voelen in het aantal nieuwe inschrijvingen in het HBO en WO. Bij het begin van het academiejaar kregen vooral de studierichtingen bedrijfswetenschappen, economitrie en management economie forse klappen. In vergelijking met vorig jaar daalde het aantal nieuwe inschrijvingen voor voornoemde studierichtingen in HBO en WO met de helft. Ook de ingenieursopleidingen in het HBO en het WO (Technische Universiteiten) kennen sedert vorig academiejaar een terugloop. Het HBO en de TU s gingen op zoek naar allerlei aantrekkelijke vormen van opleiding. Oude studieprogramma s gingen naar de prullenmand. In de plaats kwamen meer studentvriendelijke programma s, zoals de opleiding "De Nieuwe Ingenieur" aan de Amsterdamse Hogeschool. HBO-studenten volgen dan ook steeds meer voortgezet onderwijs. Ten opzichte van vorig academiejaar was er een toename van 20%. Het HBO en de TU s doen heel veel inspanningen om kandidaat ingenieursstudenten te lokken. Superprofs Niet alleen in ons land beweren universiteiten van zichzelf dat ze de beste zijn van het land, van Europa of van de wereld, ook in Nederland staan de universitaire "ad valvas" vol van grootspraak. Elke universiteit heeft wel een handvol superprofs. Omdat de concurrentiestrijd tussen universiteiten vrij groot is, geven ze vaak verbale tegenstoten aan hun concurrenten. Als een universiteit een nieuwe faculteit wil oprichten, spuien andere in kranten gemakkelijk forse kritiek. De Universiteit van Tilburg is zo een boos broertje. Lees even mee uit een universitair tijdschrift: "Tilburgse wetenschappers zijn hot. Een onderwerp staat niet in de belangstelling als een Tilburger er niets over gezegd of geschreven heeft. Geen enkel zichzelf respecterend medium kan nog zonder ons. Niet langer zijn alleen wetenschappers uit Amsterdam en Leiden interessant. Tilburg telt mee". 10 I.M. - AUGUSTUS - SEPTEMBER 2003

11 Vlaamse regering op de juiste golflengte GRAAD EN DIPLOMA " Vroeg of laat zal het hoger onderwijs geconfronteerd worden met de Europese dimensie. Dit zal een totale aanpassing vragen van het onderwijsstelsel. We zullen moeten leren focussen op de Europese normen." Toenmalig minister van Onderwijs, Herman De Croo, sprak deze visionaire woorden uit op een discussieforum van de VIK in Meer dan een kwart eeuw later zijn de woorden van Herman De Croo actueler dan ooit. De eindmeet is eindelijk in zicht. Beter laat dan nooit. Deze visie botste nochtans op heel wat tegenstand, niet in het minst vanuit de universiteiten. Al die jaren is de Vlaamse Ingenieurskamer blijven ijveren voor een Europese erkenning van de graad en het diploma van de industrieel ingenieur. De VIK ging de internationale toer op en maakte een vergelijkende en gefundeerde studie van de ingenieursopleidingen in diverse Europese landen. Uit deze studie is gebleken dat 'onze' industrieel ingenieur met zijn opleiding en vorming niet hoeft onder te doen voor zijn buitenlandse collega s. Integendeel. De Faculteiten Toegepaste Wetenschappen noemden de studie niet objectief. De ondertoon was dat men in vier jaar geen ingenieur kan opleiden. Een uitschuiver van formaat, zoals later is gebleken! De Europese hervormingen van het hoger onderwijs zijn een stap in de goede richting. Ook de Vlaamse regering zit op de juiste golflengte. Vlaams minister van Onderwijs Marleen Vanderpoorten verklaarde onlangs in de Kamercommissie dat de hervorming van het hoger onderwijs niets te maken heeft met studieduur, wel met inhoud. Minister Vanderpoorten is van oordeel dat vier jaar kunnen volstaan voor een kwaliteitsvolle industrieel ingenieursopleiding. Bovendien wordt eerstdaags in het parlement een decreet gestemd dat het jaarsysteem afschaft en vervangt door studiepunten. Vanaf september 2007 zal een student zijn eigen studietempo kunnen bepalen. De hogescholen en universiteiten mogen deze regeling trouwens reeds invoeren vanaf september In de toekomst zullen studenten industrieel ingenieur, indien ze dat wensen, hun studies kunnen spreiden over 5 of 6 jaar. Aan vele instellingen in het buitenland werd het systeem van de studiejaren reeds afgeschaft. Vlaanderen liep dus wat achterop. De VIK heeft nooit vastgehouden aan het aantal studiejaren, maar heeft steeds de focus gelegd op de kwaliteit van de opleiding. De inhoud stemt overigens overeen met de buitenlandse opleidingen, waar de titel van MSc wordt toegekend, conform aan de internationale titulatuur. De basis voor dit alles vormt de accreditering van de opleiding en de associatie van de hogescholen en universiteiten, waarover de meningen niet onverdeeld zijn. De VIK blijft het standpunt verdedigen dat de accreditering en de associaties een goede zaak zijn. De industrieel ingenieur kan met recht en reden aanspraak maken op de titel Master of Science. Ing. Leo Wezenbeek AUGUSTUS - SEPTEMBER I.M. 11

12 GRAAD EN DIPLOMA BaMa Wederzijdse bevruchting De academisering van het twee-cycli-onderwijs en het Vlaamse innovatiepact De Vlaamse overheid voorziet voor een universiteitsstudent een bedrag van EUR per jaar. Voor een student industrieel ingenieur wordt een bedrag van EUR per jaar begroot. Ongeveer de helft dus. Nochtans worden beiden na academisering tot gelijkwaardige Masters opgeleid. Van de studies industrieel ingenieur wordt bovendien een flinke uitbreiding van het wetenschappelijk onderzoek verwacht. Het verschil is te groot en niet werkzaam. Tussen droom en werkelijkheid zit een discrepantie. Op 17 juli 2003 werd de VIK-commissie Onderzoek & Ontwikkeling op het kabinet van minister Vanderpoorten uitgenodigd voor een gesprek over de academisering van het twee-cycli-onderwijs (inzonderheid de IWT-departementen) en het Vlaamse innovatiepact. Als basis van het debat diende een rapport dat door de VIK-commissie werd opgesteld en waarvan u de samenvattende nota hieronder kan lezen. Het rapport legt een verband tussen de in het structuurdecreet voorziene academisering en het door de Vlaamse regering, de industrie en de onderzoekswereld op 29 maart 2003 afgesloten innovatiepact. De VIK-commissie zal dit voorstel ook toelichten en verdedigen bij de Vlaamse minister voor wetenschapsbeleid. Ing. Gustaaf Van Wichelen, Voorzitter Commissie O&O Samenvattende nota: De academisering van het twee-cycli-onderwijs en het Vlaamse innovatiepact 1. Het structuurdecreet van het hoger onderwijs, zoals het door het Vlaams Parlement werd goedgekeurd, voorziet in de academisering van het tweecycli-onderwijs. De opleidingen worden volwaardig academisch. 2. Academisering betekent dat de opleidingen dienen ingebed te worden in onderzoek. 3. Het huidig toegepast en projectmatig onderzoek, dat in de twee-cycli-opleidingen voornamelijk in het kader van de vierde geldstroom wordt toegepast, is grotendeels voluntaristisch en heeft geen structurele onderbouw. 4. Het inbedden in onderzoek dient te gebeuren in het kader van de associaties. 5. Het academiseringsproces heeft voor gevolg dat een belangrijk aantal assistenten en professoren, die instaan voor het onderwijs in de tweecycli-opleidingen, in de schoot van de associaties zullen worden ingeschakeld in het onderzoek. Binnen deze opleidingen dient een specifiek onderzoeksprofiel uitgewerkt dat aansluit bij het verstrekte onderwijs. In dit profiel zal de nadruk vooral komen te liggen op basis- en toegepast onderzoek. Bovendien dient een wederzijdse bevruchting tot stand te komen van het onderzoek verricht in de tweecycli-opleidingen en aan de universiteiten, waar de studie meer op het theoretische is toegespitst. Hierbij dient de nodige aandacht te worden besteed aan de samenwerking met bedrijven, voornamelijk de K.M.O. s. Het eigen onderzoeksprofiel dient gezocht in het stroomafwaartse van de innovatiecyclus, namelijk het toegepast wetenschappelijk onderzoek en de ontwikkeling. 6. In het kader van de herziening van de financiering van de hogescholen kent de decreetgever in het structuurde- 12 I.M. - AUGUSTUS - SEPTEMBER 2003

13 creet bijkomende middelen toe voor de financiering van het academiseringsproces. Over de periode 2003 tot en met 2006, bedragen deze gemiddeld 9,2 M EUR per jaar. Deze bijkomende middelen zijn ontoereikend om de academisering te doen slagen met het huidige corps van 2800 docenten en hoogleraren uit het tweecycli-onderwijs. Dit blijkt duidelijk als we de vergelijking maken tussen het eerste geldstroombedrag van de universiteitsstudent en de twee-cyclistudent (zie grafiek). Het verschil tussen Masterstudenten aan de hogescholen en de universiteiten is veel te groot. Door de onderfinanciering in de eerste geldstroom is het voor Masteropleidingen van het tweecycli-programma zo goed als uitgesloten te participeren aan de andere onderzoeksprogramma s. Een tekort aan toegepast onderzoek bij K.M.O. s (waarvoor de departementen industrieel ingenieur best in aanmerking komen) zou betekenen dat het fundamentele onderzoek (aan de universiteiten) op termijn weinig vooruitgang (?????) met de daaraan gekoppelde tewerkstelling zou opleveren. 7. In tegenstelling tot de universiteiten, wordt het onderzoek in de twee-cycliopleidingen tot op heden niet structureel gefinancierd, maar projectmatig. Het structuurdecreet bepaalt echter dat de twee-cycli-opleidingen, naar het voorbeeld van de universitaire opleidingen, academische opleidingen worden. Hieruit vloeit logisch voort dat ook voor de twee-cycli-opleidingen de component "onderzoek" structureel dient te worden gefinancierd. 8. Aangezien het academiseringsproces bijdraagt tot de verdere uitbouw van het Vlaams O&O-potentieel, wordt voorgesteld tot 2010 stapsgewijs en te beginnen vanaf 2004, een gedeelte van de bijkomende Vlaamse publieke O&O-middelen (die zijn vastgelegd in het Innovatiepact), vrij te maken voor de structurele financiering van het onderzoek in de twee-cycli-opleidingen. 9. Aangezien de academisering van de twee-cycli-opleidingen in de schoot van de associaties en onder medeverantwoordelijkheid van de universiteiten dient te gebeuren, worden deze bijkomende middelen voor de academisering van de tweecycli-opleidingen best binnen de associaties geplaatst. Bijkomende voorwaarde is dat deze middelen uitsluitend aangewend worden voor de financiering van onderzoek in de twee-cycli-opleidingen, en dit onder de vorm van gedeelte aanstellingen. Een aantal assistenten en docenten verbonden aan de twee-cycli-opleidingen worden (tijdelijk) vrijgesteld van een gedeelte van hun onderwijsopdracht en voor dit gedeelte (tijdelijk) aangesteld aan de universiteit voor het verrichten van onderzoek. Het universitaire luik van hun aanstelling wordt gefinancierd met deze bijkomende middelen. De middelen die in de hogeschool vrijkomen door een vermindering van de aanstelling, kunnen gebruikt worden voor de financiering van (tijdelijke) onderwijs mandaten, werking. Het verschil is te groot Onderstaande tabel geeft een duidelijk beeld van de discrepantie tussen de financiële middelen die in de 1ste geldstroom worden besteed aan universiteitsstudenten en 2-cycli-studenten. 1) De Vlaamse Overheid voorziet in de toekomst na academisering voor de eerste geldstroom amper 5.674,55 EUR per industrieel ingenieursstudent/jaar. Euro ,00? ,00? 8.000,00? 6.000,00? 4.000,00? 1e Geldstroom Bedrag/student Reeks1 2) De universiteitsstudent verkrijgt in de toekomst voor de eerste geldstroom bijna het dubbele namelijk ,00 EUR / jaar. Nochtans worden ze beide tot gelijkwaardige Masters opgeleid ,00? 0,00? Bedrag per univ-student in Euro Bedrag per 2 cycli-student in Euro AUGUSTUS - SEPTEMBER I.M. 13

14 GRAAD EN DIPLOMA BaMa Bologna en de sociale gevolgen "De contacten met het buitenland leren dat de opleidingen voor industrieel ingenieur van een bijzonder hoog academisch en professioneel niveau zijn, vergelijkbaar met, en in sommige gevallen zelfs kwalitatief beter dan de beste ingenieursopleidingen in andere Europese landen." Aan het woord is Gilbert Vanleenhove, Vlaams volksvertegenwoordiger en voorzitter van de Commissie voor Onderwijs, Vorming en Wetenschapsbeleid tijdens de promotiezitting van de industrieel ingenieur in Oostende. "Maar", beklemtoonde de gastspreker, "onze industrieel ingenieurs die buiten onze landsgrenzen actief zijn, ondervinden tot op vandaag nog altijd problemen met de herkenbaarheid en de erkenning van hun diploma op de buitenlandse arbeidsmarkt Sommige van onze beste industrieel ingenieurs worden in het buitenland lange tijd onder hun niveau betaald, alvorens hun diploma uiteindelijk via heel Wie vandaag afstudeert moet echter niet in zak en as zitten omdat hij of zij misschien een paar jaar te vroeg is geboren om van de voordelen van de bama te kunnen genieten. Al wie tot op vandaag een tweecyclus diploma of een licentiaatsdiploma heeft, zal zich straks ook master mogen noemen. Dit is een gewone zaak van sociale rechtvaardigheid ". agressieve commerciële drang op het Europese continent begeven. Ze dreigen aldus de democratisering van ons hoger onderwijs in gevaar te brengen. Mocht die commerciële invasie slagen, dan zal het niet lang meer duren of ons hoger onderwijs "Bolognaverklaring is een dam tegen de commerciële invasie van het Amerikaans en Aziatisch hoger onderwijs" Volksvertegenwoordiger Gilbert Vanleenhove wat bureaucratie erkend en naar volle waarde geschat en gevaloriseerd wordt. Daar komt echter verandering in. De generatie studenten die nu afstudeert, is één van de laatste die met haar diploma nog de oude titulatuur meekrijgt. Al wie in het academiejaar hoger onderwijs van twee cycli aanvat, zal na de eerste drie jaar afstuderen als bachelor en na het vierde jaar als master. Daardoor zullen de diploma s meteen ook zeer herkenbaar en vergelijkbaar worden.. In zijn merkwaardige toespraak belichtte Vanleenhove het maatschappelijk belang van de "Verklaring van Bologna". Hij had het onder meer over de werkgelegenheidskansen van de Europese burgers en het verhogen van het internationaal concurrentievermogen van het Europees hoger onderwijs, vooral tegenover Amerikaanse en Aziatische instellingen. "Deze instellingen willen zich immers in het kader van een volledig vrijgemaakte wereldmarkt met een zeer is uitsluitend voor de financieel gegoeden weggelegd", aldus volksvertegenwoordiger Vanleenhove. Het laatste woord over de Bolognaverklaring is nog niet gezegd. Feit is dat meer en meer mensen het belang van dit akkoord beginnen in te zien. Ing. Noël Lagast 14 I.M. - AUGUSTUS - SEPTEMBER 2003

15 VIK-Centrum Senior Ingenieurs INGENIEUR EN BEROEP DE INGENIEUR EN ZIJN VRIJE TIJD De moderne tijd kent geen grenzen meer. Wij worden allen meegesleurd in een onafgebroken stroom van steeds sneller opeenvolgende gebeurtenissen. Aldus hebben wij allen vaak de indruk dat wij door onze omgeving geleefd worden zonder dat wij daarbij een duidelijke of persoonlijke rol kunnen spelen. Wat is dan de zin van ons bestaan? Deze vraag komt meer en meer in ons op naarmate wij ouder worden en minder en minder in staat zijn ons een eigen leefwereld te verwerven. Voor velen biedt de kunst dan wellicht een goede uitweg. Want het kunnen beleven van een artistieke expressie maakt ons leven meer zinvol. In deze tijd draait alles om de "performance" dit wil zeggen het resultaat en de weg daartoe is minder en minder belangrijk geworden. Het kunnen beleven van een artistieke expressie maakt ons leven meer zinvol. De kunstenaar vandaag Zo heeft men in de hedendaagse kunst de eigenheid van het idioom verlaten om plaats te maken voor het resultaat, zelfs wanneer dit resultaat geen betekenis meer heeft voor het kunstgebeuren zelf. Kunst beoefenen was eerst een ambacht waartoe de kunstenaar slechts na een lange leerperiode en een zware proef werd toegelaten. Het product van zijn zwoegen werd dan algemeen aanvaard als kunstwerk. Het was het resultaat van zijn arbeid als kunstenaar en had een blijvende en algemeen erkende waarde. Doordat in de huidige tijd alles veel vrijer maar ook jachtiger is geworden, is de oorspronkelijke waardering voor de kunstenaar en zijn werk voor een groot deel verloren gegaan. De individuele bijdrage en de eigen expressie van de kunstenaar zijn aldus gedevalueerd. Men wil nog alleen het resultaat zien als een product bestemd voor de consumptiemaatschappij en men verwaarloost daarbij de maker en zijn zwoegen. In de plastische kunsten van vandaag gaat men nog een stap verder en zal men zelfs alleen nog het getuigenis van de door de kunstenaar geleverde actie als kunst erkennen maar niet langer het resultaat dat aanzien wordt als een massaproduct met begrensde waarde. Sociale dimensie Maar het beoefenen van een kunstactiviteit van welke aard ook, heeft ook een sociale dimensie met de kunstbeoefenaar als exponent. Artefacten worden niet voor zichzelf geproduceerd maar spelen een rol in de sociale betrekkingen van de gemeenschap waartoe men behoort. Men wil namelijk zijn werk kunnen tonen en men wil erover kunnen debatteren met zijn vrienden, men wil het zelfs te nutte maken. Men noemt dit ook de vraag van de kunstenaar naar een gepast klankbord. In feite zijn wij allen kunstenaars want wij willen onszelf bevestigen in onze eigen creaties. Deze betrachting vormt dus ook een deel van het wezen van iedere ingenieur, die zijn kennis en zijn kunnen ten dienste stelt van de gemeenschap. Deze bijdrage kan dan zowel cerebraal als materieel zijn maar is steeds het gevolg van de eigen individuele expressie of van de zelf ondernomen arbeid. Tijdens het recente VIK-Colloquium van de Senior Ingenieurs hebben wij dit gegeven kort ingeleid en daarbij de nadruk gelegd op de waarde van deze allerindividueelste expressie voor de Ingenieur en zijn omgeving. Wij willen deze actie verder zetten door voor de ingenieurs-kunstenaars onder ons het gepaste klankbord te zijn. Studienamiddag Op zaterdag 18 oktober 2003 om 13u30 organiseert het VIK-Centrum Senior Ingenieurs in het VIK-huis een studienamiddag met als thema: "De mogelijkheden voor bijverdienste van de op rust gestelde ingenieur". Het kan dan gaan om het aanleggen en bestuderen van kunstige verzamelingen, om picturale expressies, om beeldende kunst in hout, glas of steen, om het maken van muzikale instrumenten of kunstige muziekbeoefening, om literaire prestaties of om conservatie en restauratie van kunstobjecten uit het verleden. En met deze opsomming is zeker slechts het topje van een ijsberg blootgelegd. VIK-ingenieurs zijn (levens)kunstenaars in hart en ziel! Klankbord Om te bewijzen dat onze ingenieursgemeenschap veel meer inhoudt dan alleen maar technische kennis en haar toepassing in het beroepsleven wil het VIK- Centrum Senior Ingenieurs regelmatig manifestaties organiseren waar het gepaste klankbord wordt beschikbaar gesteld. Daarom vragen wij alle ingenieurs, leden van de VIK die een dergelijke "kunstige" uiting kennen, zich kenbaar te maken, liefst via , op het VIK-secretariaat, Herentalsebaan 643, 2160 Wommelgem. Naderhand ontvangt u meer informatie over de nodige initiatieven. Dit kan gaan van een reportage in ons tijdschrift tot een groeps- of individuele tentoonstelling in het VIK-huis of een deelname aan andere culturele manifestaties binnen en buiten onze Vereniging. VIK-ingenieurs zijn immers (levens)kunstenaars in hart en ziel! Ing. Jos Kestens Deze problematiek zal ook nog nader toegelicht worden in het oktobernummer van "I-mag". Inschrijving en inlichtingen: VIK-secretariaat, AUGUSTUS - SEPTEMBER I.M. 15

16 INGENIEUR EN BEROEP Nieuwe duo-wet voor Nieuwe duo-wet voor Op 6 juni 2003 werd in het Belgisch Staatsblad een dubbelwet tot bescherming van de titel en het beroep van landmeterexpert en tot oprichting van Federale Raden gepubliceerd. De wetten werden in de Kamers gestemd op 11 mei 2003, in de nadagen van de regering Verhofstadt 1. Beide wetten vullen elkaar aan, al gelden de bepalingen omtrent de Federale Raden enkel voor landmeterexperts die het vrij beroep als zelfstandige uitoefenen. Een overzicht van de nieuwe wetgeving terzake. 2. De specifieke eed afgelegd hebben (verschillend voor Belgen en voor beroepsbeoefenaars van vreemde nationaliteit uit EG en EER). Beschermde beroepswerkzaamheden De nieuwe wet betekent een aanzienlijke verbetering voor de industrieel ingenieurs bouwkunde, optie landmeten, die meer dan 90% uitmaken van de afgestudeerde Vlaamse landmetersexperts. Met deze nieuwe wetten komt een einde aan de verwarde heersende toestand. Ze betekenen een aanzienlijke verbetering voor de industrieel ingenieurs bouwkunde, optie landmeten, die meer dan 90% uitmaken van de afgestudeerde Vlaamse landmeterexperts. Titel en beroep van landmeterexpert Niemand mag het beroep van landmeterexpert uitoefenen of de beroepstitel van landmeterexpert voeren, of enige andere titel die de indruk zou geven dat hij het beroep van landmeterexpert uitoefent, indien hij niet aan volgende voorwaarden voldoet: 1. Houder zijn van de vereiste titels en diploma s (waaronder Ing. bouwkunde / enige proef MSOG, industrieel ingenieur bouwkunde, optie landmeetkunde, MSOG ). Volgens de zin van de wet genieten volgende beroepswerkzaamheden bescherming: 1. Het afpalen van terreinen. 2. Het opmaken en ondertekenen van plannen die moeten dienen voor een grenserkenning, een mutatie, het regelen van gevallen van gemeenheid en voor gelijk welke akte of procesverbaal, die voorziet in een identificeren van grondeigendom en bij een hypothecaire overschrijving of inschrijving kan worden voorgelegd. De uitoefening van de hierboven beschreven beroepsactiviteit valt eveneens onder de bevoegdheid van de landmeters in overheidsdienst, bij de uitoefening van hun opdrachten als ambtenaar I.M. - AUGUSTUS - SEPTEMBER 2003

17 de landmeterexperts Relaties beroepsbeoefenaars en Federale Raden Niemand mag in de hoedanigheid van zelfstandige in hoofd- of bijberoep, het beroep van landmeterexpert uitoefenen als hij niet voldoet aan de diplomaen eedvereisten. Bovendien moet de kandidaat ingeschreven zijn op het tableau van de Federale Raden van landmeterexperts. En dit volgens de door de wet voorziene procedures, afhankelijk van de beroepsuitoefening als zelfstandige, bediende of onder een vennootschapsvorm. De inschrijving op het tableau is onderworpen aan een jaarlijks te betalen recht. De landmeterexpert moet in alle door hem afgegeven akten melding maken van zijn eedaflegging, in de volgende termen: "Landmeterexpert, beëdigd door de Rechtbank van eerste aanleg te.". Indien bewezen is dat hij aan zijn plichten niet heeft voldaan, kan de zelfstandige landmeterexpert gesanctioneerd worden met volgende tuchtstraffen: de waarschuwing, de berisping, de schorsing voor een maximumtermijn van twee jaar en de schrapping. Samenstelling & taak van de Federale Raden Een Federale Raad van landmeterexperts wordt opgericht als administratieve rechtbank, onderverdeeld in een Nederlandstalige en een Franstalige Kamer. Deze Kamers zijn samengesteld uit een voorzitter (benoemd door de koning onder de werkende of eremagistraten of onder de advocaten die regelmatig ingeschreven zijn op het tableau van de Orde) en drie leden: een ambtenaar en twee vertegenwoordigers van de Hoge Raad voor de Zelfstandigen en de KMO. Deze vier personen krijgen ieder een plaatsvervanger toegewezen. Bij staking van stemmen beslist de stem van de voorzitter. Elke Kamer wordt bijgestaan door een griffier, die benoemd wordt door de minister bevoegd voor Middenstand. De Federale Raad zetelt voor een termijn van zes jaar en is gevestigd in Brussel. Deze Raad houdt het tableau bij van de beoefenaars van het vrije en zelfstandig beroep van landmeterexpert. De Kamers hebben tot taak: 1. Uitspraak te doen over de aanvragen tot inschrijving op het tableau (dat zij bijhouden en ieder jaar publiceren). 2. Te zorgen voor de naleving van de wet en bij de gerechtelijke overheid aangifte te doen van iedere vorm van inbreuk. 3. Te waken over de toepassing van de voorschriften van de plichtenleer en uitspraak in tuchtzaken te doen. De bevoegdheid van de Kamers wordt geografisch bepaald door de plaats waar de aanvrager zijn beroep zal uitoefenen of waar zijn hoofdzetel gevestigd is. Indien deze gemeente deel uitmaakt van het tweetalig gebied Brussel-Hoofdstad, zal de keuze van de Kamer afhangen van de taal waarin de aanvraag werd opgesteld. Indien de aanvraag zich in het Duitse taalgebied situeert, heeft de aanvrager de keuze tussen de Nederlandstalige of de Franstalige Kamer. Hij kan zich tijdens de zitting laten bijstaan door een tolk naar keuze. Tegen iedere beslissing van een Kamer van de Federale Raad voor landmeterexperts kan een hoger beroep worden aangetekend bij de Federale Raad van Beroep. De wet voorziet in de samenstelling van deze Raad en bepaalt de te volgen procedures. Conclusie De publicatie van de nieuwe duo-wet voor de landmeterexperts betekent een nieuw en belangrijk wettelijk instrument in de handen van deze beroepsgroep. De nieuwe wet beschermt de gebruiker tegen allerlei beunhazen en schimmige praktijken en brengt duidelijkheid met betrekking tot de plichtenleer. De regelgeving is weliswaar minder streng dan die van andere "Beroepsinstituten" (vastgoedmakelaars, economische beroepen, enz ) maar houdt tal van voordelen in: De Federale Raden worden geleid door een magistraat of advocaat (onpartijdig tegenover het landmetercorps). Het kost minder aan de beroepsgroep en aan de gemeenschap. Het systeem beschermt de gebruiker tegen allerhande beunhazen en schimmige praktijken. De wet brengt duidelijkheid met betrekking tot de plichtenleer. Nadere informatie is te verkrijgen bij: KCLE/CRGE, Scepterstraat 29, 1050 Brussel, tel. en fax: , Lic.Ing. Johan Vanvolsem Geconventioneerd Beëdigd Landmeterexpert AUGUSTUS - SEPTEMBER I.M. 17

18 INGENIEUR EN BEROEP Reverse mentors zorgen voor frisse wind bij Picanol Reverse In 2001 waren ze nog met 3, nu reeds met 14 en eind 2003 zullen ze met 17 zijn. Het reverse mentor-programma kent een hoge vlucht binnen Picanol, de pionier op gebied van hoogproductieve weefsystemen. Naast de hoofdzetel in Ieper heeft de Picanol Groep verschillende vestigingen in de Verenigde Staten, Azië en Europa. En net zoals bij de meeste multinationals wordt het bedrijf gestuurd door een aantal topmanagers. Op zich niets baanbrekends, ware het niet dat Picanol sinds 2001 het reverse mentor-programma opstartte. Elke topmanager werkt er gedurende een jaar tot maximum anderhalf jaar nauw samen met een jonge universitair en probeert door deze samenwerking tot nieuwe, verhelderende inzichten te komen. Win-win situatie De oorsprong van het reverse mentoridee bevindt zich in de snel evoluerende IT- en technologiewereld waar men aanvankelijk met reverse mentors werkte om de verschillende managementgeneraties te overbruggen. Wie als topmanager bijvoorbeeld in de jaren geboren werd, wist weinig tot niets af van computers. Door bij elk van die topmanagers een pas afgestudeerde reverse mentor te plaatsen kon de manager op de hoogte blijven van de nieuwste technologieën. Voor Picanol kwam topman Ing. Jan Coene met het idee van het reverse mentor-programma. Het programma evolueerde er tot een win-win situatie voor beide partijen en zorgt er voor een wisselwerking tussen de Business Unit Manager (BUM), alle leden van het Extended Management Team en de reverse mentor. De reverse mentor kan gedurende het 1- jaar durende mentorship een pak ervaring opdoen, maar kan tegelijkertijd omwille van zijn of haar specifiek profiel nieuwe manieren van werken voorstellen aan de Business Unit Manager en kan zo zorgen voor een vernieuwende, frisse aanpak binnen het bedrijf. De reverse mentor heeft een specifiek profiel dat moet verschillen van de traditionele Picanol werknemer: bij voorkeur niet Belg, van het vrouwelijke geslacht en niet ingenieur van opleiding. Profiel De reverse mentor heeft een specifiek profiel dat moet verschillen van de traditionele Picanol werknemer. Hij of zij is bij voorkeur niet Belg, van het vrouwelijke geslacht of niet ingenieur van opleiding. "Vrouwen kijken nu eenmaal anders tegen bepaalde zaken aan dan mannen", vertelt Karina Chávez, zelf reverse mentor van Mexicaanse origine binnen de Picanol Groep. "Op die manier kunnen ze bijdragen tot het vinden van oplossingen voor bepaalde problemen. Ook vanuit multicultureel standpunt kan het programma alleen maar als positief bestempeld worden. Andere culturen bieden vaak andere oplossingen voor bepaalde problemen of kijken anders tegen bepaalde zaken aan. Ze kunnen ons bijvoorbeeld ook leren hoe de markt er in andere landen uitziet. Hun inbreng kan van onschatbare waarde zijn voor het bedrijf." Bovendien dient een reverse mentor te beschikken over een MBA, dient hij of zij een teamplayer te zijn met een kritische en analytische kijk op de zaken. Ook meertaligheid is een must gezien verschillende nationaliteiten elkaar ontmoeten tijdens dit programma. Niet alle kenmerken moeten echter op je van toepassing zijn om in aanmerking te komen voor het reverse mentor-programma. Een combinatie is voldoende. Zo startte Liesbeth Vandamme na haar universitaire ingenieursstudie met researchwerk voor de universiteit. Na 2 jaar kwam ze in contact met Picanol waar ze nu, ook al heeft ze geen MBA, 1 van de 14 reverse mentors is. Tweezijdig project Waar het reverse mentor-programma binnen de IT en de technologiewereld oorspronkelijk bedoeld was om de verschillende generaties te overbruggen, gaat het bij Picanol veel verder. Het programma draagt bij tot de creatie van een multiculturele organisatie en moedigt de diversiteit op het managementniveau aan. Het reverse mentor-programma draagt bij tot de creatie van een multiculturele organisatie en moedigt de diversiteit op het managementniveau aan. Het reverse mentor-programma is bovendien een tweezijdig project. Aan de ene kant bestaat het uit het ontwikkelingsprogramma, de inleiding bij Picanol, training van persoonlijke vaardigheden zoals communicatie, onderhandelen, management enz, aan de andere kant zijn er de projecten waar de reverse mentors samenwerken met de leden van het Extended Management Team. Vier keer per jaar vindt er ook een reverse mentor-event plaats waar eerst een lezing gehouden wordt en nadien informeel een hapje en een drankje genuttigd kan worden. Deze events dragen bij tot de volledige integratie van de reverse mentors binnen Picanol. 18 I.M. - AUGUSTUS - SEPTEMBER 2003

19 REVERSE MENTORS Recrutering De verscheidenheid aan opleiding, taal, afkomst enz. vraagt om coördinatie. Binnen de Picanol Groep worden de reverse mentors gecoördineerd en begeleid door HR developer Sofie D Hoore. Ook de recrutering van deze jong-universitairen neemt zij, samen met de personeelsdienst voor haar rekening. "Tot nu toe recruteerde Picanol zijn reverse mentors via Belgische Businessschools zoals bv. Vlerick (Gent, Leuven), Solvay (Brussel) en UAMS (Antwerpen). Vroeger maakten we ook gebruik van de traditionele kanalen, maar dit was zeer tijdrovend. Kandidaten werden eerst gescreend op basis van hun CV, daarna vond er een gesprek plaats met de weerhouden kandidaten die ook nog eens getest werden in een extern bureau. Bij een positieve evaluatie werd een bijeenkomst met de managers georganiseerd en werd het reverse mentor-programma uitgelegd. Zeer tijdrovend gezien er elk jaar nieuwe reverse mentors worden gerekruteerd. Eind dit jaar zullen dat er al 17 zijn. Daarom maken we nu eerst een selectie op basis van het CV en nodigen we daarna alle geïnteresseerden uit voor een gesprek." Werkzekerheid Over werkzekerheid hoeven de reverse mentors zich alvast geen zorgen te maken. Ze hebben meestal al een job nog voor het programma is afgelopen. "Op het einde van het reverse mentor-programma vindt er een evaluatiegesprek plaats en kijken we naar de mogelijkheden op dat moment binnen het bedrijf. Na het programma komen de reverse mentors meestal op een managementpositie binnen Picanol terecht. Dat kan op de hoofdzetel in Ieper zijn, maar ook binnen onze buitenlandse vestigingen. Er wordt wel steeds rekening gehouden met het profiel en de wensen van de reverse mentor," vertelt Sofie D Hoore. Op die manier wordt de continuïteit verzekerd en krijgen deze nieuwe Picanol managers misschien later zelf wel een reverse mentor toegewezen.

20 INGENIEUR EN BEROEP Volgens een recent politiek akkoord tussen de Europese ministers over de harmonisering van de Europese spaarfiscaliteit zal er voor u als vermogende vanaf 1 januari 2005 één en ander veranderen. De Richtlijn wil een einde stellen aan particuliere kapitaalstromen in de 15 lidstaten van de Europese Unie die een louter fiscale oorzaak hebben. 1. Wat is de kern van de maatregel? De richtlijn viseert intresten die door een EU-inwoner geïnd worden in een andere lidstaat ( bronstaat ) dan deze waar hij woont ( woonplaatsstaat ). Voorbeelden: 1. Een Belgische inwoner int 100 EUR rente op zijn EUR-obligaties in Luxemburg; Indien de bronstaat België, Luxemburg of Oostenrijk is, zal deze de intresten aan een bronheffing onderwerpen. Het tarief daarvan bedraagt: Periode 01/01/ /01/ vanaf 01/01/2011 Bronheffing 15% 20% 35% De Belg ontvangt vanaf 1/1/2005 niet meer 100 EUR, maar %, zijnde 85 EUR; vanaf 2011 zou hij nog slechts 65 EUR ontvangen. 2. Een Belgische inwoner heeft een Nederlandse spaarrekening, die hem een jaarlijkse rente van 100 EUR opbrengt. Indien de bronstaat één van de overige 12 EU-lidstaten is, zal er automatische informatie-uitwisseling geschieden met de woonplaatsstaat van de genieter. Er wordt géén bronheffing toegepast. De Belg ontvangt nog steeds de brutorente van 100 EUR. Hij zal echter zijn persoonlijke gegevens moeten meedelen aan de lokale Nederlandse bankier, die de gegevens doorspeelt aan de Nederlandse fiscus. Deze transfereert de informatie naar de Belgische belastingadministratie. Via zijn aanslagbiljet wordt de Belg alsnog belast; daarenboven is de Belgische fiscus op de hoogte van dat deel van zijn vermogen. 2. Welke producten maken het voorwerp uit van de Richtlijn? Het gaat om alle producten die rente opleveren. Dit houdt in: Spaarrekeningen, zichtrekeningen en andere bankrekeningen die rente opbrengen; Kasbons, Obligaties zerobonds; Beleggingsfondsen (beveks, sicavs) die voor meer dan 40% beleggen in vastrentende effecten, zowel kapitalisatiebeveks (of sicavs) als distributiebeveks (of sicavs); Als een beleggingsfonds meer dan 15%, maar minder dan 40% in obligaties belegt, is de Richtlijn enkel op het obligatiegedeelte van toepassing. De maatregel viseert deze producten enkel in zoverre de genieter de rente of aangroei niet in zijn eigen lidstaat bekomt. Stel: een Belg bezit een kapitaliserende obligatiesicav (of bevek), die in 2005 met 5% aangroeit. Als hij het fonds in België heeft gekocht en op een Belgische rekening heeft staan, blijft hij van het fiscale voordeel genieten: de aangroei van 5% blijft vrij van roerende voorheffing; Als hij de sicav op een Luxemburgse rekening heeft staan, zal hij bovenvermelde belasting (zie punt 1) moeten betalen op de aangroei; Als hij de sicav op een Nederlandse rekening heeft staan, zal de Belgische fiscus op de hoogte gesteld worden van het bestaan van de rekening en van de aangroei van het fonds. 3. Wat gebeurt er met EUbeleggers die renteinkomsten buiten de EU genieten? Het akkoord stelt dat bovenvermelde regelgeving wordt uitgebreid naar de beleggers uit Zwitserland, San Marino, Monaco, Liechtenstein en Andorra. Met Zwitserland werd reeds een akkoord bereikt; de onderhandelingen met de overige landen zijn nog gaande. Voorbeeld: een Belg strijkt in Zwitserland een rente op; in beginsel zal de Zwitserse fiscus daar 15% van afhouden. Ook alle overzeese gebieden van de EU-lidstaten zoals bijvoorbeeld de Nederlandse Antillen en de Britse Kanaaleilanden vallen onder de maatregel. Voorbeeld: een Belg strijkt rente op in de Nederlandse Antillen; dit zal automatisch gemeld worden aan de Belgische fiscus omdat ook Nederland dit systeem toepast. 4. Wat gebeurt er met Belgische inwoners die in België (via een Belgische rekening) rente-inkomsten genieten? Voor deze mensen verandert er niets: De roerende voorheffing, en eventuele vrijstellingen blijven onveranderd bestaan; Kapitaliserende beleggingsfondsen blijven vrijstelling van roerende voorheffing genieten. Daarenboven blijven de Belgische Banken verplicht om bankdiscretie te waarborgen t.o.v. elke derde. In zoverre de titularis niet het voorwerp uitmaakt van een fiscale procedure, blijft zijn rekening dus ook geheim voor de Belgische belastingadministratie. We kunnen het voordeel van deze voor Europa vrij uitzonderlijke bankdiscretie niet voldoende benadrukken. Piet den Boer & Pierre de Strycker Vermogensbeheer Bank Corluy Effectenbankiers NV 20 I.M. - AUGUSTUS - SEPTEMBER 2003

11 MEI 2003. - Wet tot bescherming van de titel en van het beroep van landmeter-expert.

11 MEI 2003. - Wet tot bescherming van de titel en van het beroep van landmeter-expert. 11 MEI 2003. - Wet tot bescherming van de titel en van het beroep van landmeter-expert. HOOFDSTUK I. - Algemene bepaling. Art. 1. Deze wet regelt een aangelegenheid als bedoeld in artikel 78 van de Grondwet.

Nadere informatie

N Landmeters A05 Brussel, 29.9.2005 MH/BL/LC A D V I E S. over DE GELIJKWAARDIGHEID VAN DIPLOMA'S VOOR HET BEKOMEN VAN DE TITEL VAN LANDMETER-EXPERT

N Landmeters A05 Brussel, 29.9.2005 MH/BL/LC A D V I E S. over DE GELIJKWAARDIGHEID VAN DIPLOMA'S VOOR HET BEKOMEN VAN DE TITEL VAN LANDMETER-EXPERT N Landmeters A05 Brussel, 29.9.2005 MH/BL/LC A D V I E S over DE GELIJKWAARDIGHEID VAN DIPLOMA'S VOOR HET BEKOMEN VAN DE TITEL VAN LANDMETER-EXPERT (bekrachtigd door de Hoge Raad voor de Zelfstandigen

Nadere informatie

Het hoger onderwijs verandert

Het hoger onderwijs verandert achelor & master Sinds september 2004 is de hele structuur van het hoger onderwijs veranderd. Die nieuwe structuur werd tegelijkertijd ingevoerd in andere Europese landen. Zo sluiten opleidingen in Vlaanderen

Nadere informatie

DOORSTUDEREN NA HET HBO

DOORSTUDEREN NA HET HBO DOORSTUDEREN NA HET HBO Met welke financiële gevolgen moet je rekening houden? Informatie van het Avans Studentendecanaat Stand van zaken 2015-2016 Kenmerk: 14 september 2015 Studeren na het HBO: onderwerpen

Nadere informatie

Indeling hoger onderwijs

Indeling hoger onderwijs achelor & master Sinds enkele jaren is de structuur van het hoger onderwijs in België afgestemd op die van andere Europese landen. Hierdoor kan je makkelijker switchen tussen hogescholen en universiteiten

Nadere informatie

Naar transparanter hoger onderwijs. Het Nederlandse Nationale Kwalificatieraamwerk

Naar transparanter hoger onderwijs. Het Nederlandse Nationale Kwalificatieraamwerk Naar transparanter hoger onderwijs Het Nederlandse Nationale Kwalificatieraamwerk Samenvatting van het Nederlandse Nationale Kwalificatieraamwerk hoger onderwijs Toegang vanuit [1] Eerste cyclus Tweede

Nadere informatie

Omvorming naar de masteropleidingen

Omvorming naar de masteropleidingen Omvorming naar de masteropleidingen Data van indiening van de ingevulde formulieren: Dit beperkt formulier op 4 oktober 2002 Uitgebreider formulier (met o.m. de doelstellingen en eindtermen) uiterlijk

Nadere informatie

Studeren na het HBO. stand van zaken 2014-2015. Informatie van het Avans Studentendecanaat

Studeren na het HBO. stand van zaken 2014-2015. Informatie van het Avans Studentendecanaat Studeren na het HBO stand van zaken 2014-2015 Informatie van het Avans Studentendecanaat 1 Studeren na het HBO: onderwerpen 1. Wat moet je weten over het collegegeld als je kiest voor een nieuwe bachelor

Nadere informatie

Studeren na het HBO. stand van zaken 2013-2014. Informatie van het Avans Studentendecanaat

Studeren na het HBO. stand van zaken 2013-2014. Informatie van het Avans Studentendecanaat Studeren na het HBO stand van zaken 2013-2014 Informatie van het Avans Studentendecanaat 1 Studeren na het HBO: onderwerpen 1. Wat moet je weten over het collegegeld als je kiest voor een nieuwe bachelor

Nadere informatie

HOOFDSTUK I. Definities. Artikel 1. Voor de toepassing van dit besluit wordt verstaan onder :

HOOFDSTUK I. Definities. Artikel 1. Voor de toepassing van dit besluit wordt verstaan onder : Koninklijk besluit van 20 januari 2003 betreffende het programma, de voorwaarden en de examenjury voor het praktisch bekwaamheidsexamen van de erkende boekhouders en erkende boekhouders-fiscalisten Bron

Nadere informatie

Verder studer e n. Zoek de zeven verschillen: bachelor en master

Verder studer e n. Zoek de zeven verschillen: bachelor en master Verder studer e n Zoek de zeven verschillen: bachelor en master Alles over bachelors en masters Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap Beleidsdomein Onderwijs Vorming www.hogeronderwijsregister.be Awel,

Nadere informatie

STUDIEGIDS (v. 3.0) INLEIDING

STUDIEGIDS (v. 3.0) INLEIDING STUDIEGIDS (v. 3.0) DEZE STUDIEGIDS GEEFT EEN OVERZICHT VAN DE OPLEIDINGEN EN DE VOORWAARDEN. VANAF 2014 KUNNEN SOMMIGE COLLEGES VIA INTERNET GEVOLGD WORDEN. ANDERE COLLEGES VEREISEN DAT DE STUDENT DE

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814.

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 27438 28 augustus 2015 Regeling van de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap van 22 augustus 2015, nr. 759965,

Nadere informatie

MEMORANDUM. voor het beleid op politiek en academisch vlak

MEMORANDUM. voor het beleid op politiek en academisch vlak MEMORANDUM voor het beleid op politiek en academisch vlak Academiseren? Laat het ons dadelijk goed doen! VIK-memorandum voor het beleid op politiek en academisch vlak. - 2 - De graad en het diploma van

Nadere informatie

Inleiding 2. Het toelatingsexamen 3. NVO examen 5. Het schakelprogramma 6. INHOLLAND met doorstroomminor 8. Studeren in deeltijd 9

Inleiding 2. Het toelatingsexamen 3. NVO examen 5. Het schakelprogramma 6. INHOLLAND met doorstroomminor 8. Studeren in deeltijd 9 INHOUD Inleiding 2 Het toelatingsexamen 3 NVO examen 5 Het schakelprogramma 6 INHOLLAND met doorstroomminor 8 Studeren in deeltijd 9 1 INLEIDING Het Instituut Pedagogische Wetenschappen van de Universiteit

Nadere informatie

U I T S P R A A K 1 4-3 0 5

U I T S P R A A K 1 4-3 0 5 U I T S P R A A K 1 4-3 0 5 van het College van beroep voor de examens van de Universiteit Leiden inzake het beroep van [naam], appellante tegen het Bestuur van de Faculteit Campus Den Haag, verweerder

Nadere informatie

In artikel 23 van dezelfde wet, worden de onderdelen b), c), d) en f) opgeheven.

In artikel 23 van dezelfde wet, worden de onderdelen b), c), d) en f) opgeheven. HOOFDSTUK 1 Geestelijke gezondheidszorg-beroepen Afdeling 1 Wijziging van de wet van 4 april 2014 tot regeling van de geestelijke gezondheidszorgberoepen en tot wijziging van het koninklijk besluit nr.78

Nadere informatie

FAQ Frequently Asked Questions Master na master Notariaat

FAQ Frequently Asked Questions Master na master Notariaat FAQ Frequently Asked Questions Master na master Notariaat TOELATINGSVOORWAARDEN... 1 INSCHRIJVING... 2 STUDIETRAJECT... 2 STAGE... 4 WERKEN EN STUDEREN... 4 CURSUSMATERIAAL... 5 LESSENROOSTER... 5 EXAMENS...

Nadere informatie

BS 20/05/2014. HOOFDSTUK 3. - Psychotherapie. Afdeling 1. - Uitoefening van de psychotherapie

BS 20/05/2014. HOOFDSTUK 3. - Psychotherapie. Afdeling 1. - Uitoefening van de psychotherapie 4 APRIL 2014. Wet tot regeling van de geestelijke gezondheidszorgberoepen en tot wijziging van het koninklijk besluit nr. 78 van 10 november 1967 betreffende de uitoefening van de gezondheidszorgberoepen

Nadere informatie

Voorwaarden voor het secundair onderwijs

Voorwaarden voor het secundair onderwijs studie beurs Koken kost geld. En studeren ook. Een studiebeurs kan helpen. Velen laten die kans liggen. Misschien is het toch de moeite om een aanvraag in te dienen. De reglementering voor het hoger onderwijs

Nadere informatie

Overzicht. Studiekeuze Bachelor-masterstructuur (bama) Overgang SO naar HO Praktisch Studeren doe je zelf maar niet alleen

Overzicht. Studiekeuze Bachelor-masterstructuur (bama) Overgang SO naar HO Praktisch Studeren doe je zelf maar niet alleen Start to study Overzicht Studiekeuze Bachelor-masterstructuur (bama) Overgang SO naar HO Praktisch Studeren doe je zelf maar niet alleen Hoe maak je een goede studiekeuze? Studiekeuze Neem je tijd! begin

Nadere informatie

Omvorming naar de masteropleidingen

Omvorming naar de masteropleidingen Omvorming naar de masteropleidingen Data van indiening van de ingevulde formulieren: Dit beperkt formulier op 4 oktober 2002 Uitgebreider formulier (met o.m. de doelstellingen en eindtermen) uiterlijk

Nadere informatie

Informatiebrochure. Verkorte opleiding: Professionele Bachelor in de Verpleegkunde (Brugopleiding)

Informatiebrochure. Verkorte opleiding: Professionele Bachelor in de Verpleegkunde (Brugopleiding) Rijselstraat 5 8200 Brugge T 050 38 12 77 F 050 38 11 71 www.howest.be Informatiebrochure Verkorte opleiding: Professionele Bachelor in de Verpleegkunde (Brugopleiding) ACADEMIEJAAR 2013-2014 Inhoud Doel

Nadere informatie

Memorandum over de internationale opleiding van de industrieel ingenieur

Memorandum over de internationale opleiding van de industrieel ingenieur Memorandum over de internationale opleiding van de industrieel ingenieur juni 2015 inhoud Studieduur van de opleiding van industrieel ingenieurs 5 Naar 120 studiepunten voor een master industrieel ingenieur

Nadere informatie

Inleiding 2. Het toelatingsexamen 3. NVO-examen 5. Het Pre-masterprogramma 6. Studeren in deeltijd 8

Inleiding 2. Het toelatingsexamen 3. NVO-examen 5. Het Pre-masterprogramma 6. Studeren in deeltijd 8 INHOUD Inleiding 2 Het toelatingsexamen 3 NVO-examen 5 Het Pre-masterprogramma 6 Studeren in deeltijd 8 1 INLEIDING Het Instituut Pedagogische Wetenschappen van de Universiteit Leiden biedt de eenjarige

Nadere informatie

EXAMENCONTRACT VOOR HET VERWERVEN VAN EEN DIPLOMA

EXAMENCONTRACT VOOR HET VERWERVEN VAN EEN DIPLOMA EXAMENCONTRACT VOOR HET VERWERVEN VAN EEN DIPLOMA TUSSEN DE ONDERGETEKENDEN, De Vrije Universiteit Brussel met zetel te 1050 Brussel, Pleinlaan 2, die rechtspersoonlijkheid geniet bij wet van 28 mei 1970

Nadere informatie

U I T S P R A A K 1 3 0 5 5

U I T S P R A A K 1 3 0 5 5 U I T S P R A A K 1 3 0 5 5 van het College van beroep voor de examens van de Universiteit Leiden inzake het beroep van XXX, appellante tegen het Bestuur van de Faculteit der Geesteswetenschappen, verweerder

Nadere informatie

Orde van Vlaamse Balies

Orde van Vlaamse Balies Orde van Vlaamse Balies www.advocaat.be Koningsstraat 148 B 1000 Brussel T +32 (0)2 227 54 70 F +32 (0)2 227 54 79 info@advocaat.be REGLEMENT BETREFFENDE DE BEROEPSOPLEIDING HOOFDSTUK 1: ALGEMEEN Artikel

Nadere informatie

Informatiebrochure. Verkorte opleiding: Professionele Bachelor in de Verpleegkunde (Brugopleiding)

Informatiebrochure. Verkorte opleiding: Professionele Bachelor in de Verpleegkunde (Brugopleiding) Informatiebrochure Verkorte opleiding: Professionele Bachelor in de Verpleegkunde (Brugopleiding) ACADEMIEJAAR 2012-2013 Inhoud Doel van de opleiding Situering van de opleiding Onderwijsvormen Onderwijsorganisatie

Nadere informatie

Minister, wenst u ook kwaliteitsvolle zorg door hoog gekwalificeerde verpleegkundigen? Wij verpleegkundigen gaan er voor! En u? www.auvb.

Minister, wenst u ook kwaliteitsvolle zorg door hoog gekwalificeerde verpleegkundigen? Wij verpleegkundigen gaan er voor! En u? www.auvb. Minister, wenst u ook kwaliteitsvolle zorg door hoog gekwalificeerde verpleegkundigen? Wij verpleegkundigen gaan er voor! En u? Kafka in België: drie opleidingen voor eenzelfde titel verpleegkunde. Minister,

Nadere informatie

Aanvraagdossier master en master-na-master opleidingen

Aanvraagdossier master en master-na-master opleidingen Master en master-na-master opleidingen Lees eerst zorgvuldig onderstaande informatie: Alle aanvragen worden behandeld door de Dienst Inschrijvingen. Dit neemt ongeveer twee maanden in beslag. We vragen

Nadere informatie

Format samenvatting aanvraag. Opmerking vooraf

Format samenvatting aanvraag. Opmerking vooraf Format samenvatting aanvraag Opmerking vooraf Mocht u de voorkeur geven aan openbaarmaking van de gehele aanvraag in plaats van uitsluitend onderstaande samenvatting dan kunt u dat kenbaar maken bij het

Nadere informatie

studiebeurs Voorwaarden voor het secundair onderwijs

studiebeurs Voorwaarden voor het secundair onderwijs studie beurs Studeren kost geld: cursussen, een kot, inschrijvingsgeld,. Een studiebeurs kan helpen. Velen laten die kans liggen. Misschien is het voor jou toch de moeite om een aanvraag in te dienen.

Nadere informatie

U I T S P R A A K 1 5 1 0 5

U I T S P R A A K 1 5 1 0 5 U I T S P R A A K 1 5 1 0 5 van het College van beroep voor de examens van de Universiteit Leiden inzake het beroep van [naam], appellant tegen de Bestuursraad van het ICLON, verweerder 1. Ontstaan en

Nadere informatie

EFFECTIVITEIT EN EFFICIËNTIE VAN HET HOGER ONDER- WIJS: BELEIDSMATIGE ONTWIKKELINGEN

EFFECTIVITEIT EN EFFICIËNTIE VAN HET HOGER ONDER- WIJS: BELEIDSMATIGE ONTWIKKELINGEN 1. EFFECTIVITEIT EN EFFICIËNTIE VAN HET HOGER ONDER- WIJS: BELEIDSMATIGE ONTWIKKELINGEN De minister heeft in 1995 de instellingen voor Hoger Onderwijs 500 miljoen gulden in het vooruitzicht gesteld om

Nadere informatie

Deel B van de onderwijs- en examenregeling voor de duale masteropleiding Communicatie- en informatiewetenschappen, 90 EC, 2014-2015

Deel B van de onderwijs- en examenregeling voor de duale masteropleiding Communicatie- en informatiewetenschappen, 90 EC, 2014-2015 Deel B van de onderwijs- en examenregeling voor de duale masteropleiding Communicatie- en informatiewetenschappen, 90 EC, 2014-2015 1 Algemene bepalingen Artikel 1.1 Toepasselijkheid van de regeling Deze

Nadere informatie

ONTWERP VAN DECREET. betreffende de kwalificatiestructuur AMENDEMENTEN

ONTWERP VAN DECREET. betreffende de kwalificatiestructuur AMENDEMENTEN Zitting 2008-2009 25 maart 2009 ONTWERP VAN DECREET betreffende de kwalificatiestructuur AMENDEMENTEN Zie: 2158 (2008-2009) Nr. 1: Ontwerp van decreet 5571 OND 2 AMENDEMENT Nr. 1 Artikel 7 In a), tweede

Nadere informatie

Studeren in het hoger onderwijs APRIL 2014

Studeren in het hoger onderwijs APRIL 2014 Studeren in het hoger onderwijs APRIL 2014 Studeren in het hoger onderwijs Presentatie door studentendecaan Zie ook: www.tilburguniversity.edu/ouders www.tilburguniversity.edu/eerstejaars 2 Studeren in

Nadere informatie

Terugblik. - stedenreizen / EEPD / stadswandeling. - lustrum

Terugblik. - stedenreizen / EEPD / stadswandeling. - lustrum 100 %?! Terugblik - stedenreizen / EEPD / stadswandeling - lustrum Site: - vakinhoud PTA - examenreglement BOOR Toetsweken Periode 1:- 10 t/m 18 oktober SE's - profielwerkstuk, literatuurlijst - 18 t/m

Nadere informatie

creating tomorrow Bouwkunde hva techniek

creating tomorrow Bouwkunde hva techniek creating tomorrow 2013 2014 Bouwkunde hva techniek HVA TECHNIEK bouwkunde 2013-2014 Bouwkunde: studeren in dé bouwplaats van Nederland Bouwkunde studeren in Amsterdam biedt veel uitdagingen. Want als er

Nadere informatie

FAQ Frequently Asked Questions Master na master Notariaat

FAQ Frequently Asked Questions Master na master Notariaat FAQ Frequently Asked Questions Master na master Notariaat Toelatingsvoorwaarden... 1 Inschrijving... 2 Studietraject... 3 Stage... 4 Werken en studeren... 5 Cursusmateriaal... 5 Lessenrooster... 6 Examens...

Nadere informatie

Informatiebrief wetgeving bepaling hoogte collegegelden

Informatiebrief wetgeving bepaling hoogte collegegelden Informatiebrief wetgeving bepaling hoogte collegegelden In het Hoger Onderwijs wordt onderscheid gemaakt tussen wettelijk en instellingscollegegeld. Het wettelijk collegegeld wordt door de minister vastgesteld

Nadere informatie

DECREET. betreffende de hervorming van het hoger onderwijs in de kinesitherapie en de revalidatiewetenschappen in de Vlaamse Gemeenschap

DECREET. betreffende de hervorming van het hoger onderwijs in de kinesitherapie en de revalidatiewetenschappen in de Vlaamse Gemeenschap VLAAMS PARLEMENT DECREET betreffende de hervorming van het hoger onderwijs in de kinesitherapie en de revalidatiewetenschappen in de Vlaamse Gemeenschap HOOFDSTUK I Inleidende bepalingen Artikel 1 Dit

Nadere informatie

FAQ deeltijds studeren opleiding vroedkunde Turnhout

FAQ deeltijds studeren opleiding vroedkunde Turnhout FAQ deeltijds studeren opleiding vroedkunde Turnhout Kan je in Turnhout de opleiding vroedkunde in deeltijds gaan studeren? Ja, dit kan. Er wordt dan een individueel programma op maat gemaakt. Hebben jullie

Nadere informatie

Gerechtelijk Wetboek

Gerechtelijk Wetboek Bron: Belgische wetgeving - FOD Justitie Gerechtelijk Wetboek HOOFDSTUK Vquater De gerechtelijke stage Art. 259octies. 1. De Koning

Nadere informatie

Uitbreiding studieomvang

Uitbreiding studieomvang Infofiche Uitbreiding studieomvang Om te voldoen aan internationale verwachtingen en de studiedruk te verlagen, werd de mogelijkheid gecreëerd de masteropleidingen in de humane wetenschappen te verlengen

Nadere informatie

Hoe word je leraar aardrijkskunde, biologie, chemie, fysica, informatica of wiskunde?

Hoe word je leraar aardrijkskunde, biologie, chemie, fysica, informatica of wiskunde? Hoe word je leraar aardrijkskunde, biologie, chemie, fysica, informatica of wiskunde? FACULTEIT WETENSCHAPPEN SLO natuurwetenschappen, SLO wiskunde wet.kuleuven.be/studenten/slo Kies ik voor aardrijkskunde,

Nadere informatie

HOOFDSTUK 16 PRAKTISCH EXAMEN

HOOFDSTUK 16 PRAKTISCH EXAMEN HOOFDSTUK 16 PRAKTISCH EXAMEN INHOUDSOPGAVE TITEL PAGINA 1. Voor welke categorie?... 2 2. Wie kan deelnemen?... 3 3. Voor te leggen documenten... 3 3.1. Documenten van de begeleider... 4 3.2. Documenten

Nadere informatie

BRUSSEL t. Master in het tolken. Faculteit Letteren

BRUSSEL t. Master in het tolken. Faculteit Letteren BRUSSEL t Master in het tolken Faculteit Letteren Welkom aan de KU Leuven, de grootste en oudste universiteit van België. Je kunt hier je studietraject verderzetten en verrijken, ook als je elders een

Nadere informatie

Master in de journalistiek

Master in de journalistiek BRUSSEL t Master in de journalistiek Faculteit Sociale Wetenschappen Welkom aan de KU Leuven, de grootste en oudste universiteit van België. Je kunt hier je studietraject verderzetten en verrijken, ook

Nadere informatie

Samenvatting aanvraag

Samenvatting aanvraag Samenvatting aanvraag Algemeen Soort aanvraag (kruis aan wat van toepassing Nieuwe opleiding is): Nieuw Ad programma Nieuwe hbo master Nieuwe joint degree 1 Verplaatsing bestaande opleiding Nevenvestiging

Nadere informatie

Aanvraag Belgische nationaliteit

Aanvraag Belgische nationaliteit Aanvraag Belgische nationaliteit De nationaliteits verleent het recht om de Belgische nationaliteit te verkrijgen op basis van het afleggen van een. De wet over de Belgische nationaliteit is vanaf 1 januari

Nadere informatie

Faculteit Rechten. Universiteit Hasselt. Reglement betreffende de bachelorscriptie (derde bachelor rechten)

Faculteit Rechten. Universiteit Hasselt. Reglement betreffende de bachelorscriptie (derde bachelor rechten) Faculteit Rechten Universiteit Hasselt Reglement betreffende de bachelorscriptie (derde bachelor rechten) Versie mei 2013 met het oog op het academiejaar 2013-2014. Artikel 1: Algemene doelstellingen De

Nadere informatie

POSTGRADUAAT INNOVEREND ONDERNEMEN VOOR INGENIEURS

POSTGRADUAAT INNOVEREND ONDERNEMEN VOOR INGENIEURS Innovate Create Design POSTGRADUAAT INNOVEREND ONDERNEMEN VOOR INGENIEURS Innovate, design & create Waarom kiezen voor dit postgraduaat? Je maakt op een unieke manier kennis met de industrie door middel

Nadere informatie

1 of 7 12/23/2010 12:44 PM

1 of 7 12/23/2010 12:44 PM 1 of 7 12/23/2010 12:44 PM Faculteit Economie en Bedrijfskunde Adam Booij Afmelden Nederlands Engels Formulieren Formuliersamenvatting Vragenbank Vraagcategorieën Formulieren Formuliersamenvatting Samenvatting

Nadere informatie

STATUTEN STEDELIJKE RAAD VOOR PERSONEN MET EEN HANDICAP

STATUTEN STEDELIJKE RAAD VOOR PERSONEN MET EEN HANDICAP STAD BRUGGE MAATSCHAPPELIJKE BEGELEIDING STATUTEN STEDELIJKE RAAD VOOR PERSONEN MET EEN HANDICAP ARTIKEL 1: De Stedelijke Raad voor Personen met een Handicap heeft als doel: 1. A. op te treden als volwaardig

Nadere informatie

U I T S P R A A K 1 3-0 87

U I T S P R A A K 1 3-0 87 U I T S P R A A K 1 3-0 87 van het College van beroep voor de examens van de Universiteit Leiden inzake het beroep XXX, appellant tegen het Bestuur van de Faculteit der Geesteswetenschappen, verweerder

Nadere informatie

Koninklijk besluit van 29 januari 1998 tot goedkeuring van het stagereglement van het Beroepsinstituut van Boekhouders

Koninklijk besluit van 29 januari 1998 tot goedkeuring van het stagereglement van het Beroepsinstituut van Boekhouders Koninklijk besluit van 29 januari 1998 tot goedkeuring van het stagereglement van het Beroepsinstituut van Boekhouders Bron : Koninklijk besluit van 29 januari 1998 tot goedkeuring van het stagereglement

Nadere informatie

Flexibilisering van het onderwijs aan volwassenen kan alleen door het systeem volledig anders te gaan opzetten en is niet gebaat bij het veranderen

Flexibilisering van het onderwijs aan volwassenen kan alleen door het systeem volledig anders te gaan opzetten en is niet gebaat bij het veranderen 19 JUNI 2014 Flexibilisering van het onderwijs aan volwassenen kan alleen door het systeem volledig anders te gaan opzetten en is niet gebaat bij het veranderen van de bestaande situatie Flexibilisering

Nadere informatie

6 SEPTEMBER 1993. - Koninklijk besluit tot bescherming van de beroepstitel en van de uitoefening van het beroep van vastgoedmakelaar.

6 SEPTEMBER 1993. - Koninklijk besluit tot bescherming van de beroepstitel en van de uitoefening van het beroep van vastgoedmakelaar. 6 SEPTEMBER 1993. - Koninklijk besluit tot bescherming van de beroepstitel en van de uitoefening van het beroep van vastgoedmakelaar. Gelet op de kaderwet van 1 maart 1976 tot reglementering van de bescherming

Nadere informatie

TRACTATENBLAD VAN HET

TRACTATENBLAD VAN HET 39 (2003) Nr. 3 TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN JAARGANG 2013 Nr. 35 A. TITEL Verdrag tussen het Koninkrijk der Nederlanden en de Vlaamse Gemeenschap van België inzake de accreditatie

Nadere informatie

Verder studer e n. Wat je best weet als student in spé

Verder studer e n. Wat je best weet als student in spé Verder studer e n Wat je best weet als student in spé Alles over verder studeren Alles over centen voor studenten www.centenvoorstudenten.be www.cebud.be www.studietoelagen.be Lees ook onze folder Studietoelage

Nadere informatie

handelende in overeenstemming met de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit;

handelende in overeenstemming met de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit; Subsidieregeling tweede graden hbo en wo Regeling van de Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap van... (datum), nr. HO&S/2010/228578, houdende subsidiëring van tweede bachelor- en mastergraden

Nadere informatie

Het Instituut voor bedrijfsjuristen De alma mater van de bedrijfsjuristen

Het Instituut voor bedrijfsjuristen De alma mater van de bedrijfsjuristen Legal insight, inside Het Instituut voor bedrijfsjuristen De alma mater van de bedrijfsjuristen Het beroep van bedrijfsjurist is relatief jong. De wet die dit beroep erkende en het Instituut voor bedrijfsjuristen

Nadere informatie

Is de jongere gestopt met studeren? Vul het formulier in a.u.b, onderteken het en stuur het dadelijk terug.

Is de jongere gestopt met studeren? Vul het formulier in a.u.b, onderteken het en stuur het dadelijk terug. Kinderbijslag na de leerplicht Studenten contact telefoon dossiernummer Als jongeren na de leerplicht studeren of een opleiding volgen, kan de kinderbijslag doorbetaald worden tot hun 25e. Om het recht

Nadere informatie

Profilering derde graad

Profilering derde graad Profilering derde graad De leerling heeft in de eerste en de tweede graad de gelegenheid gehad om zijn of haar interesses te ontdekken. Misschien heeft hij of zij al enig idee ontwikkeld over toekomstige

Nadere informatie

Public Administration Arbeidsmarkt

Public Administration Arbeidsmarkt Public Administration Maar liefst 33 masters staan voor je klaar als je je bachelor politicologie, bestuurskunde of internationale betrekkingen hebt gehaald. Maak daar maar eens een keuze uit. Ga je voor

Nadere informatie

COMMISSIE HOGER ONDERWIJS VLAANDEREN

COMMISSIE HOGER ONDERWIJS VLAANDEREN COMMISSIE HOGER ONDERWIJS VLAANDEREN SJABLOON AANVRAAGDOSSIER AMBTSHALVE GEREGISTREERDE INSTELLINGEN MACRODOELMATIGHEIDSTOETS M.H.O. OP TOETS NIEUWE OPLEIDING Opzet en structuur Dit sjabloon met richtlijnen

Nadere informatie

Hbo tweedegraadslerarenopleiding

Hbo tweedegraadslerarenopleiding Hbo tweedegraadslerarenopleiding Verkort traject www.saxionnext.nl Inhoudsopgave Inleiding 3 Een bijzondere opleiding 4 Opbouw 5 Toelating en inschrijving 7 Beste student, Je hebt een afgeronde hbo- of

Nadere informatie

Raad voor betwistingen inzake studievoortgangsbeslissingen

Raad voor betwistingen inzake studievoortgangsbeslissingen Raad voor betwistingen inzake studievoortgangsbeslissingen Zitting van 21 mei 2015 Beslissingen i.v.m. gelijkwaardigheid buitenlandse diploma s Rolnr. 2015/071-21 mei 2015... 2 Rolnr. 2015/073-21 mei 2015...

Nadere informatie

Bij zijn verzoek tot inschrijving op de lijst van de stagiairs maakt de kandidaat-stagiair aan het secretariaat van de Orde volgende documenten over:

Bij zijn verzoek tot inschrijving op de lijst van de stagiairs maakt de kandidaat-stagiair aan het secretariaat van de Orde volgende documenten over: REGLEMENT BETREFFENDE DE STAGE HOOFDSTUK 1: ALGEMENE ORGANISATIE VAN DE STAGE Artikel 1 Bij zijn verzoek tot inschrijving op de lijst van de stagiairs maakt de kandidaat-stagiair aan het secretariaat van

Nadere informatie

Bijzondere beroepstitel:

Bijzondere beroepstitel: 2012 2013 Bijzondere beroepstitel: Verpleegkundige gespecialiseerd in de intensieve zorg en spoedgevallenzorg Hogeschool West-Vlaanderen Departement Rijselstraat 5 8200 Brugge T 050 38 12 77 Wouter.Decock@howest.be

Nadere informatie

Pre-masterprogramma. Negen masterspecialisaties

Pre-masterprogramma. Negen masterspecialisaties Pre-masterprogramma Maakt u plannen voor een masteropleiding Psychologie? Heeft u een afgeronde vierjarige hbo-opleiding of een driejarige bachelor wo-opleiding? Dan kan, voor sommigen van u, het eenjarige

Nadere informatie

Vakbekwaamheid van beroepsbestuurders voor personenvervoer

Vakbekwaamheid van beroepsbestuurders voor personenvervoer Vakbekwaamheid van beroepsbestuurders voor personenvervoer Betreft: Koninklijk besluit van 4 mei 2007 betreffende het rijbewijs, de vakbekwaamheid en de nascholing van bestuurders van voertuigen van de

Nadere informatie

EDSA EUROPEAN DOWN SYNDROME ASSOCIATION

EDSA EUROPEAN DOWN SYNDROME ASSOCIATION EDSA EUROPEAN DOWN SYNDROME ASSOCIATION Voorwoord De European Down Syndrome Association (EDSA), hierna de Vereniging genoemd, werd opgericht als een internationale vereniging zonder winstoogmerk overeenkomstig

Nadere informatie

RESULTATEN VAN DE ENQUETE NAAR MENINGEN VAN VLAAMSE STUDENTEN OVER HET STUDEREN AAN DE OPEN UNIVERSITEIT - SEPTEMBER 2007 -

RESULTATEN VAN DE ENQUETE NAAR MENINGEN VAN VLAAMSE STUDENTEN OVER HET STUDEREN AAN DE OPEN UNIVERSITEIT - SEPTEMBER 2007 - RESULTATEN VAN DE ENQUETE NAAR MENINGEN VAN VLAAMSE STUDENTEN OVER HET STUDEREN AAN DE OPEN UNIVERSITEIT - SEPTEMBER 2007 - Uitgevoerd: september 2007 Onderzoekers: drs. Herman Kiesel, drs. Lic. Rick Coone,

Nadere informatie

B. OPLEIDINGSSPECIFIEK DEEL VAN DE ONDERWIJS- EN EXAMENREGELING VAN DE DUALE PROGRAMMA NEDERLANDS ALS TWEEDE TAAL FACULTEIT DER GEESTESWETENSCHAPPEN

B. OPLEIDINGSSPECIFIEK DEEL VAN DE ONDERWIJS- EN EXAMENREGELING VAN DE DUALE PROGRAMMA NEDERLANDS ALS TWEEDE TAAL FACULTEIT DER GEESTESWETENSCHAPPEN B. OPLEIDINGSSPECIFIEK DEEL VAN DE ONDERWIJS- EN EXAMENREGELING VAN DE DUALE MASTEROPLEIDING TAALWETENSCHAPPEN 90 EC PROGRAMMA NEDERLANDS ALS TWEEDE TAAL FACULTEIT DER GEESTESWETENSCHAPPEN 2015-201 Deel

Nadere informatie

Toekomstige structuur Vlaams Hoger Onderwijs

Toekomstige structuur Vlaams Hoger Onderwijs Toekomstige structuur Vlaams Hoger Onderwijs standpunt Vlaamse Hogescholenraad 17 maart 2010 Algemeen De VLHORA is tevreden dat de instellingen, die in eerste instantie verantwoordelijkheid dragen voor

Nadere informatie

HUISHOUDELIJK REGLEMENT VAN DE GEMEENTELIJKE CULTUURRAAD

HUISHOUDELIJK REGLEMENT VAN DE GEMEENTELIJKE CULTUURRAAD HUISHOUDELIJK REGLEMENT VAN DE GEMEENTELIJKE CULTUURRAAD De Algemene Vergadering van de gemeentelijke cultuurraad van Brecht, in zitting van 20 november 2002. Gelet op het decreet van 11 juli 2001 houdende

Nadere informatie

De Commissie voor de bescherming van de persoonlijke levenssfeer,

De Commissie voor de bescherming van de persoonlijke levenssfeer, KONINKRIJK BELGIE 1000 Brussel, Postadres : Ministerie Waterloola Kantoren : Regentsch Tel. : 02 Fax : 02 / COMMISSIE VOOR DE BESCHERMING VAN DE PERSOONLIJKE LEVENSSFEER ADVIES Nr 30 / 97 van 5 november

Nadere informatie

AANVRAAG TOT INSCHRIJVING OP HET TABLEAU VAN DE INTERNE BOEKHOUDERS BIBF

AANVRAAG TOT INSCHRIJVING OP HET TABLEAU VAN DE INTERNE BOEKHOUDERS BIBF PASFOTO (geen nietjes) Ik, ondergetekende: vraag in toepassing van artikel 52 ter van de Wet van 22 april 1999 mijn inschrijving op het tableau van de interne boekhouders, zoals bijgehouden door het Beroepsinstituut

Nadere informatie

Communicatiewetenschap. Voor hbo-doorstromers

Communicatiewetenschap. Voor hbo-doorstromers Communicatiewetenschap Voor hbo-doorstromers Olga Boekhoorn MSc Studieadviseur (verkorte) bachelor Programma Een wo-master na een hbo-opleiding: wat zijn de mogelijkheden? Waarom een wetenschappelijke

Nadere informatie

Faculteit Rechten. Universiteit Hasselt. Reglement betreffende de bachelorscriptie (derde bachelor rechten)

Faculteit Rechten. Universiteit Hasselt. Reglement betreffende de bachelorscriptie (derde bachelor rechten) Faculteit Rechten Universiteit Hasselt Reglement betreffende de bachelorscriptie (derde bachelor rechten) Versie 25 augustus 2010 Artikel 1: Algemene doelstellingen De bachelorscriptie is een bijzondere

Nadere informatie

Vrijstelling en toelating Cultuurwetenschappen

Vrijstelling en toelating Cultuurwetenschappen Vrijstellingen voor de bacheloropleiding 6515316 Iedereen van 18 jaar of ouder kan bij de start en met een bacheloropleiding. Er is dus geen vooropleidingseis zoals bij andere universiteiten. Hebt u in

Nadere informatie

Vrije Basisschool De Papaver Adegemdorp 16a 9991 Adegem. Ouderraad: huishoudelijk reglement

Vrije Basisschool De Papaver Adegemdorp 16a 9991 Adegem. Ouderraad: huishoudelijk reglement Vrije Basisschool De Papaver Adegemdorp 16a 9991 Adegem Tel en fax 050/71.15.93 e-mail vbs.depapaver@telenet.be Hoofdstuk 1 Oprichting Ouderraad: huishoudelijk reglement Art.1. Art. 2. In uitvoering van

Nadere informatie

INHOUDSOPGAVE... 2 1. ALGEMEEN... 4 1.1 Aard van dit document... 4 1.2 Informatie en communicatie... 4 1.3 Inwerkingtreding en duur... 4 1.

INHOUDSOPGAVE... 2 1. ALGEMEEN... 4 1.1 Aard van dit document... 4 1.2 Informatie en communicatie... 4 1.3 Inwerkingtreding en duur... 4 1. 1 INHOUDSOPGAVE... 2 1. ALGEMEEN... 4 1.1 Aard van dit document... 4 1.2 Informatie en communicatie... 4 1.3 Inwerkingtreding en duur... 4 1.4 Onderwijs- en examenregeling... 4 2. TOELATING TOT DE OPLEIDING...

Nadere informatie

Veelgestelde vragen opleiding Tandheelkunde

Veelgestelde vragen opleiding Tandheelkunde Veelgestelde vragen opleiding Tandheelkunde Wat zijn de toelatingseisen voor Tandheelkunde? De volgende voortrajecten voldoen aan de toelatingseisen voor Tandheelkunde: VWO diploma met profiel (vanaf 2010)

Nadere informatie

De onderwijs- en examenregeling

De onderwijs- en examenregeling De onderwijs- en examenregeling Algemeen In de onderwijs- en examenregeling (OER) wordt informatie gegeven over het onderwijs van een opleiding of een groep van opleidingen. Heeft de OER betrekking op

Nadere informatie

Communicatiewetenschap. Voor hbo-doorstromers

Communicatiewetenschap. Voor hbo-doorstromers Communicatiewetenschap Voor hbo-doorstromers Drs. Hester Morssink Studieadviseur (verkorte) bachelor Programma Een wo-master na een hbo-opleiding: wat zijn de mogelijkheden? Waarom een wetenschappelijke

Nadere informatie

Communicatiewetenschap. Voor hbo-doorstromers

Communicatiewetenschap. Voor hbo-doorstromers Communicatiewetenschap Voor hbo-doorstromers Anke Koopmann MSc Studieadviseur Communicatiewetenschap (verkorte) bachelor Programma Een wo-master na een hbo-opleiding: wat zijn de mogelijkheden? Waarom

Nadere informatie

FEDERALE OVERHEIDSDIENST WERKGELEGENHEID, ARBEID EN SOCIAAL OVERLEG ------ Hoge Raad voor Preventie en Bescherming op het werk.

FEDERALE OVERHEIDSDIENST WERKGELEGENHEID, ARBEID EN SOCIAAL OVERLEG ------ Hoge Raad voor Preventie en Bescherming op het werk. FEDERALE OVERHEIDSDIENST WERKGELEGENHEID, ARBEID EN SOCIAAL OVERLEG ------ Hoge Raad voor Preventie en Bescherming op het werk. ------ Advies nr. 70 van 12 december 2003 over voorstellen tot aanpassing

Nadere informatie

Profilering derde graad

Profilering derde graad Profilering derde graad De leerling heeft in de eerste en de tweede graad de gelegenheid gehad om zijn of haar interesses te ontdekken. Misschien heeft hij of zij al enig idee ontwikkeld over toekomstige

Nadere informatie

VLAAMS PARLEMENT DECREET. houdende oprichting van een Kinderrechtencommissariaat. van Kinderrechtencommissaris. Artikel 1

VLAAMS PARLEMENT DECREET. houdende oprichting van een Kinderrechtencommissariaat. van Kinderrechtencommissaris. Artikel 1 VLAAMS PARLEMENT DECREET houdende oprichting van een Kinderrechtencommissariaat en instelling van het ambt van Kinderrechtencommissaris Artikel 1 Dit decreet regelt een gemeenschaps- en gewestaangelegenheid.

Nadere informatie

In de meeste gevallen moet uw kind een taaltest afleggen. Een vrijstelling hiervan is in sommige gevallen mogelijk, wanneer:

In de meeste gevallen moet uw kind een taaltest afleggen. Een vrijstelling hiervan is in sommige gevallen mogelijk, wanneer: Diplomawaardering Met een diploma dat niet-nederlands is, krijgt uw kind soms moeilijk toegang tot het hoger onderwijs in Nederland. Daarvoor verschillen de onderwijssystemen van de diverse landen te veel.

Nadere informatie