De onzichtbare scheikundige opbouw van voedsel

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "De onzichtbare scheikundige opbouw van voedsel"

Transcriptie

1 De onzichtbare scheikundige opbouw van voedsel We kunnen de opbouw van ons voedsel ook door de ogen van een scheikundige bekijken. Zoals we al weten, bestaat elke plantaardige en dierlijke cel uit verschillende stoffen, zoals water, voedingsstoffen, kleurstoffen en smaakstoffen. Elke stof in een cel is opgebouwd uit heel kleine, niet zichtbare moleculen die weer opgebouwd zijn uit atomen. De eigenschappen van moleculen Als je een zoutkorreltje fijn stampt tot poeder, dan smaakt dat poederdeeltje nog steeds naar zout. Ook een heel klein druppeltje water blijft water. Maar het poederdeeltje zout bestaat uit nog veel kleinere deeltjes zout. Het allerkleinste deeltje zout noemen we een zoutmolecule. Een molecule is het allerkleinste deeltje van een stof, dat nog alle eigenschappen van die stof heeft. Moleculen zijn heel klein, zo klein dat je ze met een gewone microscoop niet kunt zien. Alle stoffen bestaan uit moleculen en moleculen van eenzelfde stof worden bij elkaar gehouden door een onderlinge aantrekkingskracht. Tussen de moleculen van een stof zitten hele kleine ruimten. Deze ruimten noemen we intermoleculaire ruimten (inter = tussen). Hoewel er ruimte tussen moleculen zit, vallen stoffen niet zomaar uit elkaar. De moleculen zijn soms zelfs moeilijk uit elkaar te krijgen. Een korreltje zout kun je moeilijk breken. Dat komt omdat zoutmoleculen elkaar aantrekken. De kracht waarmee moleculen van eenzelfde stof, bijvoorbeeld zoutmoleculen, elkaar aantrekken, noemen we cohesie. Illustratie 7-3 Moleculen met intermoleculaire ruimten Het komt ook voor dat moleculen van verschillende stoffen elkaar aantrekken. Water blijft aan je huid hangen en deeg kleeft aan een roller. De kracht waarmee moleculen van verschillende stoffen elkaar aantrekken, noemen we adhesie. Zo zie je, dat je als kok ook in de keuken te maken hebt met de aantrekkingskrachten van stoffen. Deeg aan deeghaak Behalve cohesie en adhesie hebben moleculen nog een eigenschap: ze trillen of bewegen. Hoe warmer een stof wordt, hoe sneller de moleculen zullen bewegen. Wanneer de stof weer kouder wordt, gaan de moleculen langzamer bewegen. In keukens maken we daar bij het koken en koelen van voedsel vaak gebruik van. De eigenschappen van atomen Moleculen zijn opgebouwd uit kleinere deeltjes, die we atomen noemen. Zout heeft andere eigenschappen dan water. Dat komt omdat zoutmoleculen uit andere atomen zijn opgebouwd dan watermoleculen. Een molecule keukenzout bestaat uit een atoom Natrium (Na) en een atoom Chloor (Cl). De scheikundige formule van keukenzout is: NaCl. Een molecule water bestaat uit twee atomen waterstof (H) en één atoom zuurstof (O). De scheikundige formule van water is H 2 O. Mensen hebben lang gedacht dat atomen de allerkleinste deeltjes waren. Knappe koppen hebben echter ontdekt dat atomen uit nog kleinere deeltjes bestaan. Ieder atoom blijkt een kern te hebben met positief elektrisch geladen deeltjes en neutrale deeltjes. Om de kern heen zitten negatief geladen deeltjes. Deze negatief geladen deeltjes om de kern noemen we elektronen. Ze vormen een elektronenwolk om de kern van een atoom. 1

2 De onzichtbare opbouw van voedingsstoffen Model van een atoom (boven) en van een molecuul (onder) met twee atomen. Rond de kern van het atoom cirkelen elektronen, zoals planeten rond de zon. In de keuken en in onze spijsvertering gebeurt van alles met ons voedsel en onze voedingsstoffen. In deze paragraaf zullen we aandacht besteden aan de onzichtbare opbouw van: 1. Water. 2. Koolhydraten. 3. Vetten en oliën. 4. Eiwitten. 5. Mineralen. 6. Vitaminen. 1. De onzichtbare opbouw van water Als kok moet je iets van de onzichtbare opbouw van water weten, omdat zuiver water nauwelijks voorkomt. Bijna altijd zijn er stoffen in water opgelost, maar we weten vaak niet wat er precies in ons drinkwater zit. Je kunt bijvoorbeeld aan het kraanwater niet zien of het hard of zacht is. Dat kun je na verloop van tijd wel aan de aanslag op kranen zien. Illustratie 7-4 Model van een atoom, binding van twee atomen Moleculen ontstaan als twee atomen dicht bij elkaar in de buurt komen. Dan kunnen de twee elektronenwolken elkaar overlappen. De twee elektronenwolken smelten dan gedeeltelijk samen. Suikermoleculen, bijvoorbeeld, zijn opgebouwd uit drie verschillende soorten atomen: 12 atomen waterstof, 22 atomen koolstof en 11 atomen zuurstof. Maar dat is een nogal omslachtige manier om suiker te beschrijven. In de scheikunde gebruiken we daarom voor het gemak de afkortingen: Waterstof = H, Koolstof = C en Zuurstof = O. Zo krijgt een molecule suiker de scheikundige naam: C 12 H 22 O 11. De 45 atomen in de suikermolecule zijn aan elkaar gebonden. De bindingen tussen de atomen in moleculen zijn vaak zeer sterk. Stoffen met een sterke atoombinding, zoals bijvoorbeeld zout, zijn moeilijk te ontleden. Je hebt dus veel energie nodig om de atomen van zo n molecule uit elkaar te halen. Zulke stoffen noemen we stabiel. Er zijn ook stoffen met een zwakke atoombinding zoals eiwitten in bijvoorbeeld vlees en melk. Die noemen we instabiel. Als kok moet je weten wat voor soort stoffen er in water zitten, omdat die stoffen invloed kunnen hebben op het kookproces. Vooral de zuurgraad van het water is daarbij van belang. Waardoor die beïnvloed wordt, zullen we hieronder uitleggen. Zoals hierboven al gezegd, bestaat een molecule water uit drie atomen, namelijk twee waterstof en één zuurstof. Zuren zoals bijvoorbeeld azijnzuur, bevatten ook waterstofatomen - ook wel protonen genoemd, die in water in oplossing kunnen gaan. Die protonen van verschillende moleculen kunnen zich heel sterk concentreren. Als er in het water stoffen zitten waarvan de protonen zich sterk concentreren, krijgt het water een zure smaak. Maar als er in het water veel stoffen zitten die protonen opnemen of neutraliseren, noemen we die basen (bijvoorbeeld soda en zeep). Er is een methode bedacht om de verhouding tussen zuren en basen in water en andere oplossingen te meten. We meten dan de concentratie van opgeloste waterstofatomen in water of in die andere oplossingen. De zuurgraad drukken we uit met een getal, de ph-waarde. De zuurgraad van water en oplossingen Zuren zijn belangrijk in de keuken. Ze kunnen de taaie eiwitten van het bindweefsel in vlees afbreken. Bij het afhangen of besterven van vlees vormt zich een zuur, dat ervoor zorgt dat het vlees malser wordt. Sommige voedseloplossingen, zoals azijn en citroensap, smaken zuur. Maar niet alle zure oplossingen zijn even zuur. De maat van zuurte noemen we de zuurgraad. De zuurgraad van een oplossing kunnen we met een getal uitdrukken, dat we de ph (spreek uit: pee haa) noemen. 2

3 Voor het meten van de ph zijn de volgende afspraken gemaakt. Een neutrale oplossing, zoals zuiver water, heeft een ph van 7. Hoe zuurder een stof, hoe lager de ph. Wanneer de ph hoger wordt dan 7, dan noemen we de oplossing basisch. Hieronder zie je een schema ph zure oplossingen neutrale oplossingen basische oplossingen Zuren zijn te herkennen aan een zure geur en smaak. Oplossingen met een ph van 5 of 6 noemen we zwak zuur. Je kunt het zuur nog niet op je tong proeven. Keukenazijn, dat is vier procent azijnzuur in water, heeft een ph-waarde van 2,5. Citroensap heeft een ph van 2,3. Sterke zuren kunnen zelfs schade aan de slijmvliezen van mensen veroorzaken. Basen smaken naar zeep. Van een oplossing met ph van 8 of 9 proef je de zeepachtige smaak nog niet. Water bevat altijd wel wat calcium- en magnesiumzouten. Water met veel van deze zouten noemen we hard. De hardheid van water is van belang bij de bereiding van voedsel. Hard water heeft de volgende nadelen: Er ontstaat ketelsteen op de wanden van pannen en elementen. De smaak is kalkachtig. De kleur en structuur van groenten worden beïnvloed. Fructose of vruchtesuiker komt vooral voor in rijpe vruchten en honing. Galactose is een bouwsteen van melksuiker en komt in zuivere toestand niet voor. De bekendste monosacchariden hebben moleculen met 24 atomen (6 atomen koolstof, 12 atomen waterstof en 6 atomen zuurstof). De scheikundige formule is dan ook C 6 H 12 O 6. In glucose, fructose en galactose zijn de atomen in een ring met elkaar verbonden. De manier waarop ze zijn verbonden, is verschillend. Hierdoor hebben deze monosacchariden verschillende eigenschappen. b. De dubbele suikers Dubbele suikers of disacchariden zijn opgebouwd uit twee enkelvoudige suikers of monosacchariden. Ze bestaan dus uit twee monosaccharide-ringen. De belangrijkste dubbele suikers/disacchariden zijn saccharose, maltose en lactose. Saccharose, ook wel suiker, kristalsuiker of sucrose genoemd, komt voor in suikerbieten en suikerriet. Elke molecule saccharose is een verbinding van een glucosemolecule met een fructosemolecule. Maltose, ook wel moutsuiker genoemd, ontstaat bij het brouwen van bier. Een molecule maltose is opgebouwd uit twee glucosemoleculen. Lactose, ook wel melksuiker genoemd, komt voor in melk. Een molecule lactose is een verbinding van een molecule glucose en een molecule galactose. Er bestaat tijdelijke en blijvende hardheid van water. 2. De onzichtbare opbouw van koolhydraten Koolhydraten zijn stoffen waarvan de moleculen zijn opgebouwd uit koolstof-, waterstof- en zuurstofatomen. De koolhydraten verdelen we in drie groepen, waarbij we uitgaan van de opbouw van de moleculen: a. De enkelvoudige suikers of monosacchariden (mono = één). b. De dubbele suikers of dissachariden (di = twee). c. De meervoudige suikers of polysacchariden (poly = veel). a. De enkelvoudige suikers De bekendste enkelvoudige suikers of monosacchariden zijn glucose, fructose en galactose. Glucose of druivesuiker komt veel voor in zoete vruchten. Het is een witte, vaste stof met een zoete smaak, die goed oplost in water. We noemen glucose ook wel druivesuiker of dextrose. Illustratie 7-5 Mono- en dissacchariden 3

4 De dubbele suikers zijn oplosbaar in water. Lactose lost langzamer op dan saccharose en maltose. Roomijs, waarin te veel melk en dus te veel lactose is verwerkt, geeft een zanderig gevoel op de tong. Dit komt door lactose-kristallen die nog niet zijn opgelost. Enzymen in ons maag-darmkanaal In ons maag-darmkanaal worden de dubbele suikers gesplitst in monosacchariden. Hiervoor gebruiken we de enzymen van onze verteringssappen. Bij het koken kun je disacchariden splitsen door zuren toe te voegen. Bij het maken van jam gebruik je kristalsuiker en vruchten. In die vruchten zitten vruchtezuren. Deze zuren breken tijdens het koken de kristalsuiker af in glucose en fructose. Dit mengsel van gelijke delen glucose en fructose is minder zoet en wat kleveriger dan kristalsuiker. c. De meervoudige suikers De meervoudige suikers bestaan uit heel grote koolhydraat-moleculen. In een molecule meervoudige suikers zitten heel veel ringen van enkelvoudige suikers aan elkaar gekoppeld. We noemen ze ook wel macro-moleculen. De belangrijkste meervoudige suikers zijn cellulose, pectine en zetmeel. Cellulose, of celstof, komt voor in alle plantecellen en geeft de plantecellen stevigheid. Cellulose lost niet op in water. Cellulose is opgebouwd uit glucose-moleculen, die zo aan elkaar zitten dat de enzymen in ons maag-darmkanaal ze niet kunnen splitsen. Cellulose in het voedsel is daarom onverteerbaar. Het levert ons dan ook geen energie. Het kan wel vocht binden en geeft daardoor vulling aan de darminhoud. Cellulose noemen we daarom voedingsvezel en die is weer nodig voor een goede stoelgang. Pectine komt voor in de celwanden van groenten, graan, bessen en peulvruchten. Het is een bindmiddel tussen de plantecellen. Pectine lost niet op in koud water, maar wel in heet water. Enkele andere meervoudige suikers in de celwand worden bij verhitting langzaam afgebroken. Hierdoor wordt groente zacht bij het koken. Bij het maken van jam zorgt het vrijgekomen pectine met de zuren voor de indikking. Zetmeel komt voor in knollen (aardappelen), zaden (granen), peulvruchten en in wortels (cassave). Het is in korrels in plantecellen opgeslagen. Zetmeelmoleculen bestaan uit hechte ketens van glucosemoleculen. Bij normale temperatuur zijn zetmeelmoleculen niet oplosbaar in water, waardoor ze als reserve-energie in de plant worden opgeslagen. De bindingen tussen de glucose-moleculen van zetmeel worden gemakkelijk gesplitst door de enzymen in ons maag-darmkanaal. Zetmeel speelt in de keuken een grote rol als verdikkings- en bindmiddel, bijvoorbeeld in sauzen, soepen, puddingen. Deze gerechten moeten door verhitting en afkoeling worden bereid. Fotosynthese Zetmeel is het eindprodukt van de fotosynthese. In de groene delen van planten worden koolzuurgas en water omgezet in glucose en zuurstof. De benodigde energie in dit proces komt van het zonlicht (foto = licht, synthese = samenvoegen). Door de moleculen glucose aan elkaar te koppelen vormt de plant zetmeelketens en zuurstof. Via de fotosynthese komen plant en dier - en dus ook wij - aan de nodige energie. Ook steenkool, aardolie en aardgas zijn ontstaan uit planten die ooit met zonne-energie zijn opgebouwd. Illustratie 7-6 Zetmeelkorrels Zetmeel zit als korrels opgeslagen in plantecellen. De grootte van de korrels, de lengte van de zetmeelketens in de korrel en de structuur van de korrels verschillen per plantesoort. Zetmeel kan van verschillende delen van planten afkomstig zijn. Zo is aardappelzetmeel afkomstig uit de wortel en tarwemeel uit het zaad. Je moet opletten, dat de verschillende soorten zetmeelverdikkingsmiddelen verschillende bereidingen vereisen. Ze hebben allemaal een eigen specifieke verhittingstemperatuur, een eigen verdikkingscapaciteit en een eigen specifieke soort binding (helder/ blind). 3. De onzichtbare opbouw van vetten en oliën Eetbare vetten bestaan uit vetmoleculen. Een vetmolecule is een grote molecule en bestaat uit een verbinding tussen glycerol en drie vetzuurmoleculen. Illustratie 7-7 Opbouw van een vetmolecule Vetzuren kun je je voorstellen als een lange ketting koolstofatomen met waterstofatomen. De lengte van de koolstofketting kan variëren. Door het verschil in lengte krijg je verschillende vetzuren. Er komen dan ook veel verschillende vetzuren voor, onder andere verzadigde en onverzadigde vetzuren. We zullen nu iets vertellen over verzadigde vetzuren, enkelvoudig onverzadigde en meervoudig onverzadigde vetzuren. 4

5 We zullen nu iets vertellen over verzadigde vetzuren, enkelvoudig onverzadigde en meervoudig onverzadigde vetzuren. Bij een verzadigd vetzuur zijn aan elk koolstofatoom in de ketting twee waterstofatomen gebonden. Er kunnen nergens meer waterstofatomen bij. Het vetzuur is verzadigd. Voorbeelden van verzadigde vetzuren zijn: Boterzuur, dat in boter voorkomt. Palmitinezuur, dat in palmolie voorkomt. Illustratie 7-8 Een verzadigd vetzuur Bij onverzadigde vetzuren zijn niet aan alle koolstofatomen in de ketting twee waterstofatomen gebonden. De keten is niet verzadigd met waterstofatomen. Er kunnen nog waterstofatomen bij: Bij enkelvoudig onverzadigde vetzuren is nog één plaats in de keten vrij voor waterstofatomen. Het bekendste enkelvoudig onverzadigd vetzuur is oliezuur en dat komt het meest voor in olijfolie. Bij meervoudig onverzadigde vetzuren kunnen waterstofatomen op meerdere plaatsen in de keten worden opgenomen. Het meest voorkomende meervoudig onverzadigd vetzuur is linolzuur, dat in zonnebloemolie, maïsolie, dieetmargarines en Becel-produkten voorkomt. Essentiële vetzuren Een aantal meervoudig onverzadigde vetzuren kan het lichaam zelf niet maken. We noemen ze daarom ook wel essentieel (= onmisbaar). Deze onmisbare vetzuren moeten we dus via het voedsel binnen krijgen. Linolzuur is zo n onmisbaar vetzuur. Linolzuur en een aantal andere meervoudig onverzadigde vetzuren hebben nog een andere functie. Ze kunnen het cholesterolgehalte van je bloed verlagen. De kans op een hartinfarct is groter als het cholesterolgehalte van je bloed hoog is. Veel vet in je voeding - en vooral veel verzadigd vet - verhoogt het cholesterolgehalte in je bloed en dus de kans op hartkwalen. Het is dus goed om matig te zijn met vet. Als je vet gebruikt, moet je zoveel mogelijk tijdens de bereiding blijven werken met vetten die uit enkel- en meervoudig onverzadigde vetzuren bestaan. Linolzuur, een meervoudig onverzadigd vetzuur. Op vier plaatsen kan nog één waterstofatoom gekoppeld worden (zie pijltjes) Illustratie 7-9 Een meervoudig onverzadigd vetzuur Vetbederf kan op twee manieren ontstaan:. 1. Vetbederf door hydrolyse (hydro = water, lyse = afbreken). Hydrolyse is afbraak door inwerking van water. Het vet of de olie wordt dan afgebroken tot glycerol en vetzuren. Enzymen die door schimmels en bacteriën gevormd worden, versnellen de hydrolyse. Deze vorm van vetbederf kan altijd voorkomen. In de keuken is contact met water niet te vermijden. Bovendien zijn vetten en oliën vaak emulsies met water. 2. Vetbederf door oxydatie. Oxydatie is een reactie met zuurstof. Vetzuren verbinden zich met zuurstof uit de lucht en worden ranzig, vooral als er micro-organismen (schimmels, gisten) aanwezig zijn. Bij hydrolyse komen vetzuren vrij en wordt het vet of de olie gauw ranzig. Daarom moet je produkten vóór het frituren goed afdrogen. Oliën kunnen zelfs bij aanwezigheid van micro-organismen oxyderen zonder eerst door hydrolyse gesplitst te zijn. Ook sommige metalen kunnen de oxydatie versnellen. Je kunt de oxydatie van vetten en oliën op de volgende manieren vertragen: Door vetten en oliën koel en donker te bewaren. Door de flessen, waarin je vetten of oliën bewaart, af te sluiten zodat er geen zuurstof meer bij kan komen. Door het contact met bepaalde metalen (bijvoorbeeld koper) te vermijden. Door gebruik te maken van anti-oxydanten. Dit zijn stoffen die oxydatie tegengaan. 4. De onzichtbare opbouw van eiwitten Eiwitten zijn opgebouwd uit kleinere moleculen, aminozuren geheten. Aminozuren bestaan uit koolstof-, waterstof-, stikstof- en zuurstofatomen. In de meeste voedingsmiddelen zitten zo n twintig verschillende aminozuren. Met behulp van enzymen worden in plant en dier aminozuurmoleculen aaneen geregen tot grote eiwitmoleculen. In deze eiwitmoleculen komen aminozuren in allerlei combinaties waarin de volgorde, de hoeveelheid en de delen kunnen verschillen, voor. De werking van een eiwit wordt bepaald door de vorm. Draadvormige eiwitten hebben een andere functie dan spiraalvormige eiwitten. Je begrijpt nu wel dat er heel wat verschillende eiwitten zijn. 5

6 b. Spiraalvormige eiwitten Spiraalvormige eiwitten komen vooral voor in produkten als melk, eieren en granen. Illustratie 7-10 Aminozuren en eiwit Sommige aminozuren bevatten ook zwavelatomen. In de eierdooier en in het eiwit zit zwavel. Dat ruik je heel goed wanneer eieren gaan rotten of te sterk worden verhit. Door ontleding van de eiwitten komt dan de zwavelverbinding zwavelwaterstof vrij. Hoe maakt het lichaam eiwitten? De eiwitten die je eet, worden in je maag-darmkanaal afgebroken tot aminozuren. In je cellen worden deze aminozuren opnieuw gekoppeld. Het lichaam maakt zo de eiwitten die het nodig heeft. In een eiwitmolecule zijn de aminozuren in een keten aan elkaar gekoppeld. De keten kan recht zijn of opgerold in een spiraal. Zo kunnen we de eiwitten verdelen in twee groepen: a. Draadvormige eiwitten. b. Spiraalvormige eiwitten. a. Draadvormige eiwitten Draadvormige eiwitten komen in grote hoeveelheden voor in bindweefselrijke produkten zoals stoofvlees. Deze aminozuren liggen in een rechte keten. Voorbeelden hiervan zijn actine, myosine, collageen en elastine, die in spieren voorkomen. Vlees bestaat voor een groot deel uit spieren en spieren bestaan weer uit lange, dunne cellen, die we spierfibrillen noemen. Een aantal spierfibrillen bij elkaar vormt een spiervezel. Bundels van spiervezels worden bij elkaar gehouden door een dun laagje bindweefsel en een aantal van deze bundels vormt samen een spier. Om de spier zit een kapsel, dat ook uit bindweefsel bestaat. De spier hecht zich aan het bot met pezen, die ook weer bestaan uit bindweefsel. De draadjes, die je soms in vlees proeft, zijn de langgerekte spiervezels. Hoe dunner de spiervezels, hoe fijner de structuur van het vlees en hoe malser. Je kunt gemakkelijker kauwen in de lengterichting van de draad dan dwars op de draad. Taai vlees moet je daarom recht op de draad snijden. Illustratie 7-11 Opbouw van een spier Bij deze eiwitten is de lange keten van aminozuren opgerold tot een spiraal. Voorbeelden zijn: Melkalbumine in melk. Ei-albumine in het eiwit. Gluten in tarwe. Oplosbaarheid in water Niet alle eiwitten zijn oplosbaar in water. De kracht van de cohesie en het vermogen om bruggen tussen de wateratomen te slaan, bepalen dat. De eiwitten in spierweefsels en tarwe kunnen veel water opnemen zonder zelf op te lossen. Eiwitten kunnen ook van vorm (structuur) veranderen. Dit proces noemen we denaturatie. Door verhitting of kou, mechanische bewerking, of onder invloed van stoffen als zuren, zout en alcohol kan de vorm en de werking van de eiwitten veranderen. 6

7 Door verhitting worden eiwitten hard en gaan ze stollen. Dit verschijnsel noemen we stollen of coaguleren. Eiwitten kunnen door verhitting minder vocht vasthouden. Vlees, bijvoorbeeld, stoot tijdens de verhitting vocht af. Je moet vlees daarom niet direct na bijvoorbeeld bakken of braden aansnijden maar tien minuten of een kwartier laten rusten. We noemen dit het ontspannen van vlees; de eiwitten ontspannen zich, houden het vocht in het vlees beter vast waardoor het vlees weer zacht en mals wordt. De denaturatie van eiwitten zorgt er ook voor dat de eiwitafbrekende enzymen beter hun werk kunnen doen. Daardoor is gegaard vlees beter verteerbaar dan rauw vlees. Eiwitdenaturatie Illustratie 7-12 Denaturatie van eiwit Bij temperaturen onder de 0 C kunnen de eiwitten in melk en eieren denatureren. Bevroren melk kan na het ontdooien geschift zijn. Door het cutteren van vlees (eiwitten) in combinatie met koelen en het toevoegen van zout zijn eiwitten beter in staat andere eiwitten en stoffen (onder andere vocht) aan zich te binden. Bij het maken van farcen is het noodzakelijk dat de hoofdcomponent (vlees/vis) zo koud mogelijk wordt verwerkt. De bereiding van een farce enkel en alleen op basis van de eigen vlees eiwitten geeft het beste eindresultaat. Door het kneden van deeg of het stijfkloppen van het eiwit zullen eiwitten denatureren. Door het toevoegen van kokende suikerstroop aan opgeklopt eiwit tot een pâté-bombe, ontstaan uit deze gedenatureerde eiwitten gecoaguleerde eiwitten. Coagulatie van eiwitten is altijd een onomkeerbare reactie, in tegenstelling tot denaturatie. Bij denatureren kunnen eiwitten zich in hun oorspronkelijke structuur terugvormen. Dit is bijvoorbeeld zichtbaar bij het teruglopen van eiwitschuim. Gecoaguleerd eiwit blijft nadat het eiwit is afgekoeld vast (gekookt ei). Verandering van de zuurgraad (ph) in eiwit zal het denaturatieproces versnellen. Het stijf worden van eiwit bij het opkloppen van eiwit zal sneller plaatsvinden doordat toevoeging van zuren (bijvoorbeeld citroenzuur) leidt tot het uitrollen van de eiwitketens van de eiwitten. Het toevoegen van azijn bij het pocheren van een ei berust op het sneller denatureren van de ei- witten, die vervolgens door de hitte sneller coaguleren. De inwerking van alcohol op eiwitten kan denaturatie tot gevolg hebben bij de bereiding van bijvoorbeeld consumptie-ijs op basis van melk, room en eigeel. Eiwitten kunnen gaan klonteren waardoor stolling optreedt. 5. De onzichtbare opbouw van mineralen In de keuken gebruik je keukenzout of NaCl. Behalve keukenzout bestaan er nog vele andere zouten. Ook in ons voedsel komen veel zouten voor. Die noemen we ook wel mineralen. Zo zitten er in groenten, melk, vlees en vis veel mineralen. De moleculen van mineralen hebben een sterke atomaire binding, waardoor ze moeilijk te ontleden zijn. Er is een heel hoge temperatuur, van wel enkele honderden graden, nodig om de moleculen uit elkaar te laten vallen en dergelijke temperaturen bereik je in de keuken niet. Mineralen worden daarom door het koken niet beïnvloed. Veel mineralen kunnen in water oplossen. 6. De onzichtbare opbouw van vitaminen De vitaminen verschillen in zoverre van de drie belangrijkste voedingsstoffen (koolhydraten, vetten en oliën en eiwitten) dat we er kleine hoeveelheden per dag van nodig hebben. Vitaminen vervullen zeer specifieke functies in de stofwisselingsprocessen in het lichaam, zoals het reguleren van de groei, vervangen van de weefsels en de celactiviteiten in het algemeen. Vitaminen zijn dus belangrijke voedingsstoffen. Als kok moet je weten in welke voedingsstoffen, welke vitaminen voorkomen. Daarnaast is het belangrijk dat je als kok weet wat er met vitaminen gebeurt tijdens het bereiden van produkten. De vitaminen zijn in te delen in twee groepen: a. De in vet oplosbare vitaminen. b. De in water oplosbare vitaminen. De oplosbaarheid van de vitaminen staat in nauw verband met de voedingsmiddelen waar de vitaminen in voorkomen. Voedingsmiddelen die veel water bevatten, kunnen grotere hoeveelheden van de vitaminen B-complex en C bevatten, terwijl in vetrijke produkten grotere hoeveelheden A, D, E en K voorkomen. 7

8 a. In vet oplosbare vitaminen De vitaminen die oplosbaar zijn in vet zijn de vitaminen A, D, E en K. Deze vitaminen zijn nagenoeg ongevoelig voor hoge temperaturen en zullen bij de bereiding niet uit het voedsel verdwijnen. Bij de toepassing van de natte kooktechnieken zonder vet - zoals koken, in water blancheren en stomen (technieken met vloeistof tot 100 C) - gaan deze vitaminen niet verloren omdat er maar weinig vitaminen in het kookvocht terecht komen. Bij het braden of bakken van vlees waar vet uit druipt en waarbij vetstoffen gebruikt worden, zal een deel van deze vitaminen oplossen en daardoor verloren gaan. b. In water oplosbare vitaminen De vitaminen die oplosbaar zijn in water zijn de vitaminen B-complex (meerdere vitaminen B) en C. De in water oplosbare vitaminen gaan gemakkelijk tijdens het wassen en schoonmaken verloren. Een aantal van deze vitaminen is ook gevoelig voor hitte. Bij bereiding in kookvloeistoffen gaan ze dan ook verloren. Om deze vitaminen tijdens het bereiden te bewaren, moet je met enige zorg te werk gaan. Produkten die de vitaminen B en C bevatten, moet je kort voor het verwerken schoonmaken en voorbereiden. De bereiding van de produkten (gaar maken) wordt zo snel mogelijk uitgevoerd. Voor het behoud van de vitaminen moeten deze produkten direct na de bereiding worden geconsumeerd. Voor meer specifieke informatie over vitaminen verwijzen we naar het boek Voedingsleer en Hygiëne. De onzichtbare werking van enzymen Enzymen zijn onzichtbare zorgenkindjes in de keuken. Als kok moet je alle moeite doen om de onzichtbare werking van enzymen in voedsel te voorkomen. Enzymen zijn eiwitachtige stoffen in plantaardig en dierlijk weefsel. Ze worden door levende organismen aangemaakt en bestaan uit eiwitachtige verbindingen. Elk enzym bestaat uit een eiwitdeel en een nieteiwitdeel. Elke levende cel maakt wel honderd verschillende enzymen. Enzymen hebben een belangrijke taak in het leven van planten en dieren. Ze activeren en versnellen allerlei organische processen zoals het afbreken en omzetten van stoffen, zonder dat ze daarbij zelf veranderen. Een bekend enzym in het menselijk lichaam is ptyaline (ook wel amylase genoemd), dat in ons speeksel zit en zetmeel omzet in maltose en tweevoudige suikers. Als je brood lang genoeg kauwt, merk je dat aan de zoete smaak in je mond. Als plantaardige produkten zijn geoogst of dierlijke produkten geslacht, blijven de enzymen hun werk doen. Ze kunnen daardoor de structuur, de kleur of de smaak van het voedsel aantasten. Voedselbederf wordt voor een groot deel veroorzaakt door enzymen van bacteriën, die het voedsel als brandstof gebruiken. Als kok moet je proberen om de werking van enzymen dus uit te schakelen. Dat is niet zo eenvoudig, omdat er veel soorten enzymen zijn. Elk enzym heeft een speciaal werkingsgebied en activeert een bepaalde scheikundige stof. De namen van enzymen worden afgeleid van de stof die ze activeren. De enzymnaam ase wordt aan de werkingsstofnaam toegevoegd. Enkele voorbeelden: Protease breekt proteïnen (eiwitten) af. Saccharase breekt saccharose (suiker) af. Als je enzymen wilt uitschakelen, zul je dus eerst moeten weten hoe ze leven en werken. De werking van enzymen wordt vaak beïnvloed door de temperatuur en de zuurgraad. Je stelt bijna alle enzymen in voedsel door verhitting buiten werking. Als je de puree van een kiwi of ananas voor het maken van een bavarois niet eerst verwarmt, zullen de enzymen uit deze vruchten de eiwitten in de compositie afbreken waardoor het gaat schiften. Maar niet alle enzymen worden bij dezelfde temperatuur buiten werking gesteld. De meeste enzymen zijn binnen het temperatuurgebied tussen 0 tot 70 C werkzaam. Ze hebben de grootste werking bij een temperatuur van omstreeks 35 C en worden inactief boven de 75 C. Als kok moet je proberen enzymen bij het koken zo kort mogelijk in het temperatuurgebied te houden waarbinnen ze actief zijn. Voor de bereiding moet je proberen hun werking te vertragen door gerechten bij lage temperaturen te bewaren. De meeste enzymen hebben ook een zuurgraadgebied. Vaak is hun werking in het neutrale gebied rondom de ph 7 het sterkst. Je kunt de werking van bepaalde enzymen verkleinen door de zuurgraad te verhogen en door bijvoorbeeld azijn of citroensap aan een appelsalade toe te voegen. 8

Voedingsleer. Waar gaat deze kaart over? Wat wordt er van je verwacht? Voedingsleer en het plantenrijk

Voedingsleer. Waar gaat deze kaart over? Wat wordt er van je verwacht? Voedingsleer en het plantenrijk Waar gaat deze kaart over? Deze kaart gaat over voedingsleer: over voedingsstoffen en de manier waarop ons lichaam met deze stoffen omgaat. Wat wordt er van je verwacht? Na het bestuderen van deze kaart

Nadere informatie

Basisscheikunde voor het hbo ISBN e druk Uitgeverij Syntax media

Basisscheikunde voor het hbo ISBN e druk Uitgeverij Syntax media Hoofdstuk 11 Biomoleculen bladzijde 1 Opgave 1 Geef de reactie van de verbranding van glucose (C 6H 12O 6) tot CO 2 en water. C 6H 12O 6 + 6 O 2 6 CO 2 + 6 H 2O Opgave 2 Hoe luidt de reactie (bruto formules)

Nadere informatie

De verhitting van voedsel

De verhitting van voedsel De verhitting van voedsel Koken is werken met moleculen Je weet dat voedsel bijna nooit uit één stof bestaat, maar meestal uit verschillende stoffen is samengesteld, zoals voedings-, kleur- en onbruikbare

Nadere informatie

Micro-organismen. Waar gaat deze kaart over? De soorten micro-organismen. Wat wordt er van je verwacht? Wat zijn micro-organismen?

Micro-organismen. Waar gaat deze kaart over? De soorten micro-organismen. Wat wordt er van je verwacht? Wat zijn micro-organismen? Waar gaat deze kaart over? De soorten micro-organismen Deze kaart gaat over micro-organismen. Microorganismen zitten in voedsel. Als je voedsel bereidt is het belangrijk om te weten wat micro-organismen

Nadere informatie

Samenvattingen. Samenvatting Thema 1: Stofwisseling. Basisstof 1. Organische stoffen:

Samenvattingen. Samenvatting Thema 1: Stofwisseling. Basisstof 1. Organische stoffen: Samenvatting Thema 1: Stofwisseling Basisstof 1 Organische stoffen: - Komen af van organismen of zitten in producten van organismen - Bevatten veel energie (verbranding) - Voorbeelden: koolhydraten, vetten,

Nadere informatie

1 Grondstoffen Aardappelen Spinazie Appels Samenvatting 15

1 Grondstoffen Aardappelen Spinazie Appels Samenvatting 15 Inhoud Voorwoord 5 1 Grondstoffen 9 1.1 Aardappelen 10 1.2 Spinazie 12 1.3 Appels 14 1.4 Samenvatting 15 2 Productie van frites 17 2.1 Overzicht van de fritesproductie 18 2.2 Ingangscontrole 19 2.3 Sorteren,

Nadere informatie

Alles over KOOLHYDRATEN. E-book

Alles over KOOLHYDRATEN. E-book Alles over KOOLHYDRATEN E-book WAT ZIJN KOOLHYDRATEN? KOOLHYDRATEN ZIJN VOEDINGSSTOFFEN DIE ENERGIE LEVEREN AAN HET LICHAAM, NET ALS EIWITTEN EN VETTEN. KOOLHYDRATEN ZITTEN VOORAL IN GRAANPRODUCTEN ZOALS

Nadere informatie

S C H I J F V A N V I J F

S C H I J F V A N V I J F SCHIJF VAN VIJF DE SCHIJF VAN VIJF, GOED VOOR JE LIJF! V o o r i e d e r e e n i s e e n v o e d i n g s k e u z e v a n b e l a n g w a a r a l l e b e n o d i g d e voedingsstoffen in zitten. Dit zijn

Nadere informatie

Voorbereidende opgaven Examencursus

Voorbereidende opgaven Examencursus Voorbereidende opgaven Examencursus Tips: Maak de volgende opgaven voorin in één van de A4-schriften die je gaat gebruiken tijdens de cursus. Als een som niet lukt, werk hem dan uit tot waar je kunt en

Nadere informatie

Onder het begrip koolhydraten. Koolhydraten

Onder het begrip koolhydraten. Koolhydraten Koolhydraten gist Onder het begrip koolhydraten verstaan we alle moleculen die opgebouwd zijn uit koolstof, zuurstof en waterstof en die bepaalde chemische eigenschappen gemeenschappelijk hebben. Koolhydraten

Nadere informatie

Bij hoeveel procent vochtverlies gaat de sportprestatie achteruit? Ong. 1% Bart van der Meer WM/SM theorie les 11 Amice

Bij hoeveel procent vochtverlies gaat de sportprestatie achteruit? Ong. 1% Bart van der Meer WM/SM theorie les 11 Amice Bij hoeveel procent vochtverlies gaat de sportprestatie achteruit? Ong. 1% Bart van der Meer WM/SM theorie les 11 Amice Bij hoeveel procent vochtverlies krijg je een dorstsignaal? Ong. 2% Bewerkt door

Nadere informatie

Scheikundige begrippen

Scheikundige begrippen Scheikundige begrippen Door: Ruby Vreedenburgh, Jesse Bosman, Colana van Klink en Fleur Jansen Scheikunde begrippen 1 Chemische reactie Ruby Vreedenburgh Overal om ons heen vinden er chemische reacties

Nadere informatie

De Maillard reactie. Dit wordt een ingewikkeld verhaal, maar het is niet anders.

De Maillard reactie. Dit wordt een ingewikkeld verhaal, maar het is niet anders. De Maillard reactie Dit wordt een ingewikkeld verhaal, maar het is niet anders. Levensmiddelen kunnen bruin kleuren. We kennen allemaal wel wat voorbeelden: als je een appel dóórsnijdt wordt-ie na een

Nadere informatie

Mitochondriële ziekten

Mitochondriële ziekten Mitochondriële ziekten Spijsvertering NCMD Het Nijmeegs Centrum voor Mitochondriële Ziekten is een internationaal centrum voor patiëntenzorg, diagnostiek en onderzoek bij mensen met een stoornis in de

Nadere informatie

Productinformatie: Boter en boterproducten. Waar gaat deze kaart over? Wat wordt er van jou verwacht? Kwaliteitskenmerken van boter

Productinformatie: Boter en boterproducten. Waar gaat deze kaart over? Wat wordt er van jou verwacht? Kwaliteitskenmerken van boter Waar gaat deze kaart over? Deze kaart gaat over de eigenschappen van boter en boterproducten. We vertellen je ook waar je boter en boterproducten voor kunt gebruiken in de keuken en welke soorten boter

Nadere informatie

Voorbereidende opgaven Kerstvakantiecursus

Voorbereidende opgaven Kerstvakantiecursus Voorbereidende opgaven Kerstvakantiecursus Leuk dat je een cursus biologie komt volgen! Maak deze opgaven als voorbereiding. Zoals je weet moet je veel stof bestuderen voor het eindexamen biologie. Tijdens

Nadere informatie

1 Stoffen worden omgezet. Stofwisseling is het vormen van nieuwe stoffen en het vrijmaken van energie. Kortom alle processen in organismen.

1 Stoffen worden omgezet. Stofwisseling is het vormen van nieuwe stoffen en het vrijmaken van energie. Kortom alle processen in organismen. THEMA 1 1 Stoffen worden omgezet 2 Fotosynthese 3 Glucose als grondstof 4 Verbranding 5 Fotosynthese en verbranding 1 Stoffen worden omgezet. Stofwisseling is het vormen van nieuwe stoffen en het vrijmaken

Nadere informatie

Productinformatie: Water. Waar gaat deze kaart over? Waar gebruik je water voor in de keuken? Wat wordt er van jou verwacht? Geen leven zonder water

Productinformatie: Water. Waar gaat deze kaart over? Waar gebruik je water voor in de keuken? Wat wordt er van jou verwacht? Geen leven zonder water Waar gaat deze kaart over? In de keuken (en de bakkerij) gebruiken we water met verschillende redenen. Deze kaart gaat over verschillende soorten water. We vertellen je ook waar je water in de keuken voor

Nadere informatie

LANDBOUW EN NATUURLIJKE OMGEVING VERWERKING AGRARISCHE PRODUCTEN CSE KB

LANDBOUW EN NATUURLIJKE OMGEVING VERWERKING AGRARISCHE PRODUCTEN CSE KB Examen VMBO-KB 2005 tijdvak 1 maandag 23 mei 9.00-11.00 uur LANDBOUW EN NATUURLIJKE OMGEVING VERWERKING AGRARISCHE PRODUCTEN CSE KB Het examen landbouw en natuurlijke omgeving CSE KB bestaat uit twee deelexamens

Nadere informatie

Naam: VOEDINGSSTOFFEN Gezond eten en drinken

Naam: VOEDINGSSTOFFEN Gezond eten en drinken Naam: VOEDINGSSTOFFEN Gezond eten en drinken Wat zijn voedingsstoffen Voedingsstoffen zijn stoffen die je nodig hebt om te lopen, te denken enz. Er zijn 6 soorten voedingsstoffen. 1. eiwitten (vlees, peulvruchten.

Nadere informatie

BIOLOGIE Energie & Stofwisseling HAVO Henry N. Hassankhan Scholengemeenschap Lelydorp [HHS-SGL]

BIOLOGIE Energie & Stofwisseling HAVO Henry N. Hassankhan Scholengemeenschap Lelydorp [HHS-SGL] BIOLOGIE Energie & Stofwisseling HAVO Henry N. Hassankhan Scholengemeenschap Lelydorp [HHS-SGL] Docent: A. Sewsahai De student moet de bouw en werking van enzymen kunnen beschrijven moet het proces van

Nadere informatie

WAT ETEN WE VANDAAG? 1 Waarom moet je eten?

WAT ETEN WE VANDAAG? 1 Waarom moet je eten? WAT ETEN WE VANDAAG? 1 Waarom moet je eten? Alles wat je eet en drinkt noemen we voedingsmiddelen. Voorbeelden hiervan zijn: brood, boter, groenten en vlees. In voedingsmiddelen zitten voedingsstoffen:

Nadere informatie

Leefregels voor. Gezond blijven. KBO Bernadette Helmond. 23 april 2014

Leefregels voor. Gezond blijven. KBO Bernadette Helmond. 23 april 2014 Leefregels voor Gezond blijven KBO Bernadette Helmond 23 april 2014 1 Senioren leven ongezonder dan 10 jaar geleden - Drinken meer - Roken (vrouwen) - Bewegen minder - Overgewicht - Eenzijdig eten 2 Leefregels

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting voor geïnteresseerden buiten het vakgebied

Nederlandse samenvatting voor geïnteresseerden buiten het vakgebied Nederlandse samenvatting voor geïnteresseerden buiten het vakgebied Met dit proefschrift ga ik promoveren in de biochemie. In dit vakgebied wordt de biologie bestudeerd vanuit chemisch perspectief. Het

Nadere informatie

Waar leven is, zijn ook Enzymen

Waar leven is, zijn ook Enzymen Waar leven is, zijn ook Enzymen De verschillende functies van de Enzymen zijn ontelbaar veelzijdig, net zo als bij Microorganismen, maar Enzymen zijn geen Micro organismen. Het betreft hier dus geen levende

Nadere informatie

Mitochondriële ziekten Spijsvertering

Mitochondriële ziekten Spijsvertering Mitochondriële ziekten Spijsvertering Deze folder maakt deel uit van een serie over mitochondriële aandoeningen. In deze folder leest u meer over de spijsvertering en de spijsverteringsorganen. Inleiding

Nadere informatie

"Als je weet wat je eet kan je bewuster keuzes gaan maken en een gezondere lifestyle ontwikkelen."

Als je weet wat je eet kan je bewuster keuzes gaan maken en een gezondere lifestyle ontwikkelen. Dagelijkse voeding Als je wat meer op je voeding wilt gaan letten, dan sta je vast stil bij wat je allemaal op een dag eet. En je vraagt je vast af wat heb je nu direct nodig en wat niet? Wat voor effect

Nadere informatie

Gezond leven betekent dat je; - voldoende beweegt - gezond eet

Gezond leven betekent dat je; - voldoende beweegt - gezond eet Gezond leven betekent dat je; - voldoende beweegt - gezond eet Waarom eet je eigenlijk? Je krijgt er energie van! Energie heb je nodig alle processen in je lichaam b.v. voor lopen, computeren Maar ook

Nadere informatie

Eet smakelijk René de Groot 15-06-2014

Eet smakelijk René de Groot 15-06-2014 Eet smakelijk René de Groot 15-06-2014 Inhoudsopgave: Kennis testen Waar is voeding eigenlijk goed voor? Waarmee moeten we dan ontbijten? Bloedsuiker spiegel Calorieën?? Schijf van 5 Hoeveel calorieën

Nadere informatie

CrossCamp Amsterdam. Voedingsleer

CrossCamp Amsterdam. Voedingsleer CrossCamp Amsterdam Voedingsleer CrossCamp Amsterdam Voel je Fit, voel je Sterk,, Gemotiveerd trainen met stimulerende begeleiding. Voedinsleer Wat halen we uit voeding? Koolhydraten Vetten Eiwitten Voedingsmiddelen

Nadere informatie

Paragraaf 1: Fossiele brandstoffen

Paragraaf 1: Fossiele brandstoffen Scheikunde Hoofdstuk 2 Samenvatting Paragraaf 1: Fossiele brandstoffen Fossiele brandstof Koolwaterstof Onvolledige verbranding Broeikaseffect Brandstof ontstaan door het afsterven van levende organismen,

Nadere informatie

Wat zijn vetten? Soorten vetten Onverzadigde vetten Verzadigde vetten Transvetten Vetpercentages Tips

Wat zijn vetten? Soorten vetten Onverzadigde vetten Verzadigde vetten Transvetten Vetpercentages Tips Vetten 1 Onderwerpen Wat zijn vetten? Soorten vetten Onverzadigde vetten Verzadigde vetten Transvetten Vetpercentages Tips 2 Wat zijn vetten? Vetten zijn naast eiwitten en koolhydraten, een van de drie

Nadere informatie

Brouwland, 26 mei 2012

Brouwland, 26 mei 2012 Zuurstof, een vloek of een zegen? Jacques Bertens Een vet verhaal Brouwland, 26 mei 2012 Vet Dit verhaal gaat over zuurstof en vet Verzadigde vetzuren worden onder invloed van zuurstof omgezet in onverzadigde

Nadere informatie

THEMA: VOEDING EN VERTERING VWO

THEMA: VOEDING EN VERTERING VWO THEMA: VOEDING EN VERTERING VWO H E N R Y N. H A S S A N K H A N S C H O L E N G E M E E N S C H A P L E L Y D O R P [ H H S - S G L ] A R T H U R A. H O O G E N D O O R N A T H E N E U M - V R I J E A

Nadere informatie

1 Gewassen en hun afwijkingen Kennismaking met de plant Afwijkingen in de teelt Afsluiting 24

1 Gewassen en hun afwijkingen Kennismaking met de plant Afwijkingen in de teelt Afsluiting 24 Inhoud Voorwoord 5 Inleiding 6 1 Gewassen en hun afwijkingen 9 1.1 Kennismaking met de plant 10 1.2 Afwijkingen in de teelt 17 1.3 Afsluiting 24 2 Afwijkingen voorkomen en bestrijdingsmethoden 25 2.1 Niet-parasitaire

Nadere informatie

Inhoud. Voorwoord 3. Voeding 6. Slaap 22. Houding 30. Naar de dokter 37. Kleding 65. Mode 74. Kleding wassen 77

Inhoud. Voorwoord 3. Voeding 6. Slaap 22. Houding 30. Naar de dokter 37. Kleding 65. Mode 74. Kleding wassen 77 Inhoud Voorwoord 3 Voeding 6 Slaap 22 Houding 30 Naar de dokter 37 Kleding 65 Mode 74 Kleding wassen 77 6 VOEDING Weet wat je eet Je eet elke dag. Alles wat je eet (en drinkt) heet voeding. Is elke voeding

Nadere informatie

Cellen en stevigheid van voedsel.

Cellen en stevigheid van voedsel. Cellen en stevigheid van voedsel. Opmerkingen bij de stevigheid van voedingmiddelen met een structuur van plantencellen. f.pluimers@aocfriesland.nl 8 juni 2011 vruchtdeeltje weefsel van plantencellen vruchtdeeltje

Nadere informatie

Overzicht van reactievergelijkingen Scheikunde

Overzicht van reactievergelijkingen Scheikunde verzicht van reactievergelijkingen Scheikunde Algemeen Verbranding Een verbranding is een reactie met zuurstof. ierbij ontstaan de oxiden van de elementen. Volledige verbranding Bij volledige verbranding

Nadere informatie

Het smelten van tin is géén reactie.

Het smelten van tin is géén reactie. 3 Reacties Reacties herkennen (3.1 en 3.2 ) Een chemische reactie is een gebeurtenis waarbij stoffen verdwijnen en nieuwe stoffen ontstaan. Bij een reactie verdwijnen de beginstoffen. Er ontstaan nieuwe

Nadere informatie

BIOLOGIE Thema: Stofwisseling Havo

BIOLOGIE Thema: Stofwisseling Havo BIOLOGIE Thema: Stofwisseling Havo Henry N. Hassankhan Scholengemeenschap Lelydorp [HHS-SGL] Docent: A. Sewsahai De student moet de bouw en werking van enzymen kunnen beschrijven moet het proces van foto

Nadere informatie

Herhaling leerstof / maatwerk. Les Voeding en vertering (Voedselproductie, bacteriën en schimmels Etiketten en achtergrondinformatie)

Herhaling leerstof / maatwerk. Les Voeding en vertering (Voedselproductie, bacteriën en schimmels Etiketten en achtergrondinformatie) Herhaling leerstof / maatwerk Les Voeding en vertering (Voedselproductie, bacteriën en schimmels Etiketten en achtergrondinformatie) Algemeen: Lees onderstaande tekst en uitleg door en beantwoord de vragen

Nadere informatie

1 Voedingselementen Voedingselementen Zuurgraad Elektrische geleidbaarheid (EC) Afsluiting 14

1 Voedingselementen Voedingselementen Zuurgraad Elektrische geleidbaarheid (EC) Afsluiting 14 Inhoud Voorwoord 5 Inleiding 6 1 Voedingselementen 9 1.1 Voedingselementen 9 1.2 Zuurgraad 12 1.3 Elektrische geleidbaarheid (EC) 13 1.4 Afsluiting 14 2 Kunstmeststoffen 15 2.1 Indeling kunstmeststoffen

Nadere informatie

Eindexamen scheikunde havo 2006-I

Eindexamen scheikunde havo 2006-I 4 Beoordelingsmodel Rood licht Maximumscore 1 1 edelgassen 2 Voorbeelden van een juist antwoord zijn: De (negatieve) elektronen bewegen zich richting elektrode A dus is elektrode A de positieve elektrode.

Nadere informatie

Mitochondriële ziekten

Mitochondriële ziekten Mitochondriële ziekten Stofwisseling NCMD Het Nijmeegs Centrum voor Mitochondriële Ziekten is een internationaal centrum voor patiëntenzorg, diagnostiek en onderzoek bij mensen met een stoornis in de mitochondriële

Nadere informatie

Dagelijkse inname van energie en voedingsstoffen door diverse bevolkingsgroepen naar locatie (berekening inclusief nulgebruikers)

Dagelijkse inname van energie en voedingsstoffen door diverse bevolkingsgroepen naar locatie (berekening inclusief nulgebruikers) Tabel 41 Dagelijkse inname van energie en voedingsstoffen door diverse bevolkingsgroepen naar locatie (berekening inclusief nulgebruikers) Project : basis rapportage VCP (SAS) Weergave: Gewogen, vast aantal

Nadere informatie

4.3 Noodzakelijke voedingsstoffen

4.3 Noodzakelijke voedingsstoffen 4.3 Noodzakelijke voedingsstoffen Er zijn veel verschillende voedingsstoffen. Voorbeelden van voedingsstoffen zijn water, eiwitten, koolhydraten, vetten, mineralen en vitamines. Deze voedingsstoffen krijg

Nadere informatie

Voedingsadvies bij Diabetes Mellitus. Bij gebruik van GLP-1-analoog

Voedingsadvies bij Diabetes Mellitus. Bij gebruik van GLP-1-analoog Voedingsadvies bij Diabetes Mellitus Bij gebruik van GLP-1-analoog Aangezien u lijdt aan Diabetes mellitus, type 2 (oftewel ouderdomsdiabetes) én overgewicht hebt, heeft de arts u een behandeling met zogenaamd

Nadere informatie

Diabetes mellitus. Victoza en voeding

Diabetes mellitus. Victoza en voeding Diabetes mellitus Victoza en voeding In het kort Wat is diabetes? Diabetes mellitus wordt in de volksmond ook wel suikerziekte genoemd. Bij Diabetes mellitus is er geen of onvoldoende insuline beschikbaar

Nadere informatie

Warme en koude nagerechten. Waar gaat deze kaart over? Bavarois. Wat wordt er van jou verwacht? Nagerechten

Warme en koude nagerechten. Waar gaat deze kaart over? Bavarois. Wat wordt er van jou verwacht? Nagerechten Waar gaat deze kaart over? Bavarois Deze kaart gaat over koude en warme nagerechten. We behandelen soorten bavaroises, fruitsalades en compotes. Ook wordt in deze kaart aandacht besteed aan bindmiddelen.

Nadere informatie

Examenopgaven VMBO-KB 2004

Examenopgaven VMBO-KB 2004 Examenopgaven VMBO-KB 2004 tijdvak 1 maandag 24 mei tijdsduur voor het gehele examen 09:00 11:00 LANDBOUW EN NATUURLIJKE OMGEVING VERWERKING AGRARISCHE PRODUCTEN CSE KB Het examen Landbouw en natuurlijke

Nadere informatie

Stofwisseling. Chantal Wilens. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie.

Stofwisseling. Chantal Wilens. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. Auteur Chantal Wilens Laatst gewijzigd 29 August 2015 Licentie CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/64486 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

V OEDING. Goed nieuws! EN KOOLHYDRATEN. Documentatie- en Informatiecentrum van de Tiense Suikerraffinaderij

V OEDING. Goed nieuws! EN KOOLHYDRATEN. Documentatie- en Informatiecentrum van de Tiense Suikerraffinaderij V OEDING EN KOOLHYDRATEN Goed nieuws! Documentatie- en Informatiecentrum van de Tiense Suikerraffinaderij Houdt u van suiker? Ja? Uitstekend! U hoeft zich hierover niet langer schuldig te voelen. Integendeel

Nadere informatie

G e z o n d e t e n m e t d e Schijf van Vijf

G e z o n d e t e n m e t d e Schijf van Vijf G e z o n d e t e n m e t d e Schijf van Vijf De Schijf van Vijf in het kort Om fit en gezond te leven is het belangrijk om gezond te eten. Gezond eten is samen met voldoende bewegen dé basis voor een

Nadere informatie

Supplement behorend bij Foeken, Maarten (2010). Speel je eigen keuringsdienst. NVOX (35)09, p 434-436

Supplement behorend bij Foeken, Maarten (2010). Speel je eigen keuringsdienst. NVOX (35)09, p 434-436 Supplement behorend bij Foeken, Maarten (2010). Speel je eigen keuringsdienst. NVOX (35)09, p 434-436 Overzichten stuifmeel: zie laatste drie pagina s Mogelijke vragen: 1. Honing (1) 1. Wat is het verschil

Nadere informatie

Antwoorden deel 1. Scheikunde Chemie overal

Antwoorden deel 1. Scheikunde Chemie overal Antwoorden deel 1 Scheikunde Chemie overal Huiswerk 2. a. Zuivere berglucht is scheikundig gezien geen zuivere stof omdat er in lucht verschillende moleculen zitten (zuurstof, stikstof enz.) b. Niet vervuild

Nadere informatie

LES 16C VOEDINGSSTOFFEN: Beschermende (Bouw)stoffen en Mini lasagne

LES 16C VOEDINGSSTOFFEN: Beschermende (Bouw)stoffen en Mini lasagne [1] VERWERKING van AGRARISCHE PRODUCTEN LES 16C VOEDINGSSTOFFEN: Beschermende (Bouw)stoffen en Mini lasagne INLEIDING Deze les gaat over beschermende stoffen. Brandstoffen, bouwstoffen en beschermende

Nadere informatie

Koken en Chemie. Marineren Sausen. Wetenschap in breedbeeld. Luc Van Meervelt Departement Chemie faculteit wetenschappen

Koken en Chemie. Marineren Sausen. Wetenschap in breedbeeld. Luc Van Meervelt Departement Chemie faculteit wetenschappen Koken en Chemie Marineren Sausen Luc Van Meervelt Departement Chemie K.U.Leuven Marineren soorten om malser te maken Directe marinade om smaak te verbeteren geroosterd vlees (kruiden, olie, citroen ) vis

Nadere informatie

Volwaardige voeding 1

Volwaardige voeding 1 Volwaardige voeding 1 Het dieet dat door onze schepper voor ons is uitgekozen, bestaat uit graan, fruit, noten en groenten. Dit voedsel, zo eenvoudig en natuurlijk mogelijk bereid, is het gezondst en voedzaamst.

Nadere informatie

Waarom eet je eigenlijk vegetarisch?waar haal je je eiwitten vandaan?zijn die schoenen van leer?is vegetarisme een volwaardige voeding?

Waarom eet je eigenlijk vegetarisch?waar haal je je eiwitten vandaan?zijn die schoenen van leer?is vegetarisme een volwaardige voeding? Vegetarisme Waarom eet je eigenlijk vegetarisch?waar haal je je eiwitten vandaan?zijn die schoenen van leer?is vegetarisme een volwaardige voeding? Vegetarisme is een voedingsgewoonte die meer en meer

Nadere informatie

Antwoorden deel 1. Scheikunde Chemie overal

Antwoorden deel 1. Scheikunde Chemie overal Antwoorden deel 1 Scheikunde Chemie overal Huiswerk 2. a. Zuivere berglucht is scheikundig gezien geen zuivere stof omdat er in lucht verschillende moleculen zitten (zuurstof, stikstof enz.) b. Niet vervuild

Nadere informatie

KOOK-OOK wenst jullie een hele fijne kerst & een gezond en gelukkig 2016!

KOOK-OOK wenst jullie een hele fijne kerst & een gezond en gelukkig 2016! KOOK-OOK wenst jullie een hele fijne kerst & een gezond en gelukkig 2016! ZwARte BoNeNSoEP Met PuLLeD PoRK Zoete aardappel is lekker en gezond. Een zoete aardappel is een knol en behoort, in tegenstelling

Nadere informatie

Voedingsclaims en voorwaarden voor gebruik

Voedingsclaims en voorwaarden voor gebruik Voedingsclaims en voorwaarden voor gebruik Lage energetische waarde Uw product bevat maximaal 40 kcal (170 kj) per 100 gram. Verlaagde energetische waarde De hoeveelheid energie per 100 gram is met minimaal

Nadere informatie

Stofveranderingen in 9 projecten 90 proeven Proefjes met lekkere, (on)gezonde voedingsmiddelen

Stofveranderingen in 9 projecten 90 proeven Proefjes met lekkere, (on)gezonde voedingsmiddelen Stofveranderingen in 9 projecten 90 proeven Proefjes met lekkere, (on)gezonde voedingsmiddelen maandag 11 mei 2015 Begeleiding: F. Poncelet Filip.Poncelet@khlim.be + 20 studenten lerarenopleiding BASO

Nadere informatie

Beste KOOK-OOK klant,

Beste KOOK-OOK klant, Beste KOOK-OOK klant, Recent is uit een internationaal onderzoek gebleken dat biologisch voedsel een hogere voedingswaarde heeft dan niet biologisch voedsel. Biologische gewassen zoals groenten, fruit

Nadere informatie

Aantekeningen Hoofdstuk 1: Vier rijken Vergelijken KGT

Aantekeningen Hoofdstuk 1: Vier rijken Vergelijken KGT Aantekeningen Hoofdstuk 1: Vier rijken Vergelijken KGT 1.1 De tuin 1 Wat leeft er in een tuin? Organismen: dit zijn levende wezens zoals, planten, dieren, mensen, bacteriën en schimmels. Levenskenmerken:

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL 2004

Bijlage VMBO-GL en TL 2004 Bijlage VMBO-GL en TL 2004 tijdvak 1 BIOLOGIE CSE GL EN TL BIOLOGIE VBO-MAVO-D Deze bijlage bevat informatie. 400009-1-586-543b BIOTECHNOLOGIE INFORMATIE 1 OUDE TECHNIEKEN Al eeuwen gebruiken mensen organismen

Nadere informatie

Sojaproducten - Een bron van hoogwaardige eiwitten

Sojaproducten - Een bron van hoogwaardige eiwitten Sojaproducten - Een bron van hoogwaardige eiwitten Standpuntnota van de ENSA Scientific Advisory Committee Inleiding Eiwitten zijn een belangrijke voedingsstof die nodig zijn voor de groei en het herstel

Nadere informatie

AFVALLEN ZONDER ZWETEN

AFVALLEN ZONDER ZWETEN AFVALLEN ZONDER ZWETEN 8:00 DAG 21 Vetten Er zijn veel misverstanden over vet. Feit is dat je niet zonder kunt. Maar net als bij suiker, is het goed om ook hier onderscheid te maken tussen natuurlijke

Nadere informatie

De Kracht van Eiwit. Hans Wassink. EFAA Fitness- & Personal Training Congres 15 Februari 2009, Noordwijkerhout

De Kracht van Eiwit. Hans Wassink. EFAA Fitness- & Personal Training Congres 15 Februari 2009, Noordwijkerhout De Kracht van Eiwit Hans Wassink EFAA Fitness- & Personal Training Congres 15 Februari 2009, Noordwijkerhout Programma Eigen Kracht 10.00 uur De Kracht van Eiwit Hans Wassink 11.15 uur Afslanken met IJzer

Nadere informatie

BAKWORKSHOP. Lekker brood smaakt naar vroeger, niet naar gisteren. Bakworkshop

BAKWORKSHOP. Lekker brood smaakt naar vroeger, niet naar gisteren. Bakworkshop BAKWORKSHOP Lekker brood smaakt naar vroeger, niet naar gisteren. SOORTEN BLOEM EN MEEL Bloem Met bloem wordt wit meel aangeduid. Bij bloem worden de zemel en de kiem van de graankorrel voor het malen

Nadere informatie

Productgegevens Karamelblokjes

Productgegevens Karamelblokjes Productgegevens Karamelblokjes Ingrediënten : Suiker, volle melk, fondant, glucosesuiker, plantaardig vet, zout, lecithine E322 Suiker 30 33,5% Volle melk 18,5 20% Fondant 17,5 19% Glucosesuiker 17,5-19,8%

Nadere informatie

LUMC SPECIALISTISCHE OPLEIDINGEN Tentamen Scheikunde voor operatieassistenten i.o. 2007

LUMC SPECIALISTISCHE OPLEIDINGEN Tentamen Scheikunde voor operatieassistenten i.o. 2007 LUMC SPECIALISTISCHE OPLEIDINGEN Tentamen Scheikunde voor operatieassistenten i.o. 2007 docent: drs. Ruben E. A. Musson Het gebruik van uitsluitend BINAS is toegestaan. 1. Welk van de volgende processen

Nadere informatie

Werkproces 2: Bewerkt en verwerkt voedingsproducten en/of halffabricaten daarvan.

Werkproces 2: Bewerkt en verwerkt voedingsproducten en/of halffabricaten daarvan. Werkproces 2: Bewerkt en verwerkt voedingsproducten en/of halffabricaten daarvan. Werkproces 2: Bewerkt en verwerkt voedingsproducten en/of halffabricaten daarvan. Als voedsel van het land, het dier of

Nadere informatie

Mitochondriële ziekten Stofwisseling

Mitochondriële ziekten Stofwisseling Mitochondriële ziekten Stofwisseling Deze folder maakt deel uit van een serie over mitochondriële aandoeningen. In deze folder leest u meer over de stofwisseling. De stofwisseling is niet eenvoudig daarom

Nadere informatie

Planten en de mens vmbo-b12. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie.

Planten en de mens vmbo-b12. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 08 June 2016 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/62376 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken van Kennisnet.

Nadere informatie

HOOFDSTUK 1 AARDAPPELEN 15 1.1. Wat zijn aardappelen? 15 1.2. Nachtschade-achtigen 15 1.3. Het groeiproces 15 1.4. Aardappelteelt 16 1.5. Het bewaren van aardappelen 16 1.6. Kookeigenschappen 17 1.7. Voedingswaarde

Nadere informatie

CEMA-Antwerpen 1. INLEIDING... 3 2. ALGEMENE INFORMATIE... 3

CEMA-Antwerpen 1. INLEIDING... 3 2. ALGEMENE INFORMATIE... 3 1. INLEIDING... 3 2. ALGEMENE INFORMATIE... 3 2.1. TANDEN POETSEN... 3 2.2. MEDICATIE... 3 2.3. WAT BIJ DIARREE... 4 2.4. BIJ BRAKEN EN VOEDSEL WEIGERING: NOODREGIME AANGEPAST OP LEEFTIJD EN GEWICHT. 4

Nadere informatie

1. Je schilt een kg kruimige aardappels en deze snijd je in kleine stukken.

1. Je schilt een kg kruimige aardappels en deze snijd je in kleine stukken. Aardappelpuree : Ingrediënten 1 kg kruimige aardappels 150 ml melk 25 g boter nootmuskaat Aardappelpuree : Bereidingswijze 1. Je schilt een kg kruimige aardappels en deze snijd je in kleine stukken. 2.

Nadere informatie

MENU JUNI 2015. Warme asperges in tomaten-basilicumvinaigrette. Aardappelsoufflé met gerookte paling. Asperges met kalfstong en morillesaus

MENU JUNI 2015. Warme asperges in tomaten-basilicumvinaigrette. Aardappelsoufflé met gerookte paling. Asperges met kalfstong en morillesaus Lid Cuisine Culinaire Nederland (CCN), Afd. Amsterdam MENU JUNI 2015 Warme asperges in tomaten-basilicumvinaigrette Aardappelsoufflé met gerookte paling Asperges met kalfstong en morillesaus Aardbeien

Nadere informatie

niveau 2, 3, 4 thema 5.5

niveau 2, 3, 4 thema 5.5 niveau 2, 3, 4 thema 5.5 Gezonde voeding Inleiding Wanneer eet je gezond? Hoeveel moet ik dagelijks eten? Wat is een goed lichaamsgewicht? Onder- en overgewicht Inleiding Goede voeding levert de dagelijks

Nadere informatie

Toetsingsvragen Natuurvoedingsleer

Toetsingsvragen Natuurvoedingsleer Toetsingsvragen Natuurvoedingsleer I. Anatomie en Fysiologie van het spijsverteringsstelsel 1) B) Benoem op onderstaande tekening de delen die met een pijl zijn aangeduid (Nederlands). 2) A) Benoem op

Nadere informatie

Bereide maaltijden ( 151

Bereide maaltijden ( 151 Bereide maaltijden Bereide maaltijden Bereide of kant-en-klaar gerechten vinden meer en meer hun ingang in onze dagelijkse voeding. We hebben niet altijd de mogelijkheid om dagelijks met volle moed een

Nadere informatie

Chemische analyse van dranken

Chemische analyse van dranken Chemische analyse van dranken De voedingswaarde van wat we eten en drinken wordt bepaald door de aanwezige nutriënten. Deze nutriënten zijn: water, eiwitten, vetten, (verteerbare) koolhydraten, mineralen,

Nadere informatie

SE voorbeeldtoets 5HAVO antwoordmodel

SE voorbeeldtoets 5HAVO antwoordmodel SE voorbeeldtoets 5AV antwoordmodel Stikstof Zwaar stikstofgas bestaat uit stikstofmoleculen waarin uitsluitend stikstofatomen voorkomen met massagetal 15. 2p 1 oeveel protonen en hoeveel neutronen bevat

Nadere informatie

perfect balance uitgebalanceerde oliemelange met omega-3, omega-6 en omega-9 vetzuren

perfect balance uitgebalanceerde oliemelange met omega-3, omega-6 en omega-9 vetzuren perfect balance uitgebalanceerde oliemelange met omega-3, omega-6 en omega-9 vetzuren perfect balance uitgebalanceerde oliemelange met omega-3, omega-6 en omega-9 vetzuren Deze combinatie van bijzondere

Nadere informatie

Van Hove FINE FOOD BROKER. Netto gewicht. CHP5258 1,15 kg 0,75 kg 3332290101011

Van Hove FINE FOOD BROKER. Netto gewicht. CHP5258 1,15 kg 0,75 kg 3332290101011 Productnaam: Leverancier Productomschrijving: Azijn champagne 75cl R. Van Hove NV Artikelnummer Bruto Netto Uitgelekt Barcode (EAN) CHP5258 1,15 kg 0,75 kg 3332290101011 R. VAN HOVE N.V./S.A INDUSTRIESTRAAT

Nadere informatie

Duplo-brokken. door de klassendarm

Duplo-brokken. door de klassendarm Duplo-brokken door de klassendarm Wie jarig is, trakteert. De Praktijk bestaat dit jaar tien jaar een mooie gelegenheid om u bij wijze van kadootje een complete handleiding aan te bieden voor drie van

Nadere informatie

Alles over VETTEN GOEDE ÉN SLECHTE. E-book

Alles over VETTEN GOEDE ÉN SLECHTE. E-book Alles over VETTEN GOEDE ÉN SLECHTE E-book WAT IS VET? VET IS EEN VOEDINGSSTOF DIE ZIT IN BIJVOORBEELD HALVARINE, OLIE, VLEES, KAAS EN IN KOEK, SNACKS EN SAUZEN. VET IS ALTIJD EEN MENGSEL VAN VETZUREN.

Nadere informatie

Bewaren van voedsel. Biotechniek

Bewaren van voedsel. Biotechniek Bewaren van voedsel Biotechniek Vraag 1 Additieven of E-nummers zijn stoffen die opzettelijk aan voedingsmiddelen worden toegevoegd. Om welke reden? Technologisch (bewaring) Organoleptisch (smaak, geur

Nadere informatie

Alles om je heen is opgebouwd uit atomen. En elk atoom is weer bestaat uit protonen, elektronen en neutronen.

Alles om je heen is opgebouwd uit atomen. En elk atoom is weer bestaat uit protonen, elektronen en neutronen. 2 ELEKTRICITEITSLEER 2.1. Inleiding Je hebt al geleerd dat elektriciteit kan worden opgewekt door allerlei energievormen om te zetten in elektrische energie. Maar hoe kan elektriciteit ontstaan? En waarom

Nadere informatie

Voedingsbeleid Kinderdagverblijf Kiekeboe 2015

Voedingsbeleid Kinderdagverblijf Kiekeboe 2015 Ons voedingsbeleid Inleiding Gezond zijn en blijven begint onder andere met voeding. Gezond eten betekent: gevarieerd en niet te veel. Een gezond voedingspatroon is een voedingspatroon waarmee problemen

Nadere informatie

We zullen wentelteefjes maken!

We zullen wentelteefjes maken! Bijna dagelijks wordt er in een gezin brood gekocht. Soms is het brood van de vorige dag nog niet helemaal opgegeten maar al wel een beetje uitgedroogd. Wat kun je zoal doen met uitgedroogde broodsneden?...

Nadere informatie

1. Doe1 van het onderzoek

1. Doe1 van het onderzoek Samenvauing voor de Leek Samenvatting voor de Leek 1. Doe1 van het onderzoek Tot nu toe worden de meeste zepen gemaakt uit olie. Olie is een eindige bron, op een bepaald moment zal olie opgebruikt zijn.

Nadere informatie

landbouw en natuurlijke omgeving 2010 verwerking agrarische producten CSPE KB minitoets bij opdracht 13

landbouw en natuurlijke omgeving 2010 verwerking agrarische producten CSPE KB minitoets bij opdracht 13 landbouw en natuurlijke omgeving 2010 verwerking agrarische producten SPE KB minitoets bij opdracht 13 variant a Naam kandidaat Kandidaatnummer Meerkeuzevragen Omcirkel het goede antwoord (voorbeeld 1).

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Archaea en hyperthermofielen De levende organismen op onze aarde kunnen verdeeld worden in twee groepen, de prokaryoten en de eukaryoten. Eukaryote cellen hebben een celkern, een

Nadere informatie

landbouw en natuurlijke omgeving 2011 verwerking agrarische producten CSPE BB minitoets bij opdracht 1

landbouw en natuurlijke omgeving 2011 verwerking agrarische producten CSPE BB minitoets bij opdracht 1 landbouw en natuurlijke omgeving 2011 verwerking agrarische producten CSPE BB minitoets bij opdracht 1 variant a Naam kandidaat Kandidaatnummer Meerkeuzevragen Omcirkel het goede antwoord (voorbeeld 1).

Nadere informatie

Examentrainer. Vragen. Broeikasgassen meten in wijn. 1 Uitgeverij Malmberg. Lees de volgende tekst.

Examentrainer. Vragen. Broeikasgassen meten in wijn. 1 Uitgeverij Malmberg. Lees de volgende tekst. Examentrainer Vragen Broeikasgassen meten in wijn Lees de volgende tekst. Sterk toegenomen verbranding van organische stoffen leidt tot een verhoging van de concentratie CO 2 in de atmosfeer. Er is op

Nadere informatie

Beste KOOK-OOK klant!

Beste KOOK-OOK klant! Beste KOOK-OOK klant! Je bent wat je eet. Een gezegde wat veel wordt gebruikt in de volksmond. Maar waar komt dit eigenlijk vandaan? Het menselijk lichaam werkt op een fascinerende manier. Zonder dat je

Nadere informatie

Gezonde voeding voor teamsporters

Gezonde voeding voor teamsporters Gezonde voeding voor teamsporters Inleiding Door: Esther Verhoef en Puck Reckers Doel: Kennis vergroten goede voeding rondom trainingen/wedstrijden. Inhoud Presentatie Wat is voeding - Koolhydraten - Vetten

Nadere informatie