KRUISVAARDERS EN WELDOENERS

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "KRUISVAARDERS EN WELDOENERS"

Transcriptie

1 KRUISVAARDERS EN WELDOENERS VOORBEREIDENDE LES DOCENTENHANDLEIDING INFORMATIE

2 Utrecht, 2015 Beste docent, Wij hopen u en uw groep binnenkort te mogen verwelkomen in het Centraal Museum, waar u met de groep deelneemt aan het programma Kruisvaarders en Weldoeners. De Ridderlijke Duitsche Orde Balije van Utrecht. Dit programma is speciaal gemaakt voor de groepen 4 en 5 havo en 4, 5 en 6 vwo en Gymnasium. Heeft u nog geen bezoek geboekt? Neem dan contact met ons op of kijk op onze website onder Onderwijs. Om het bezoek zo waardevol mogelijk te maken en het prettig te laten verlopen, willen wij u voorafgaand van een aantal zaken op de hoogte brengen. In de bijlagen vindt u daarom de algemene gegevens van het Centraal Museum met routebeschrijving, de huisregels en een docentenhandleiding met informatie voor een voorbereidende en aanvullende les. Wij wensen u en uw klas alvast heel veel plezier! Als u nog vragen heeft over deze handleiding, het programma of de kosten kunt u met ons contact opnemen. Met vriendelijke groet, Rogier Brom en Kris van Veen Publieksinformatie & Reserveringen dinsdag t/m vrijdag uur / En Team Educatie & Interpretatie Manon van den Berg, Veronique Konings en Sigrid Noordijk

3 Inhoud: 4. Algemene gegevens en huisregels 5. Inleiding in de klas en het programma 6. Informatie over de voorbereidende les 8. Hand-out behorende bij de voorbereidende les 12. Informatie over de aanvullende les 14. Aanvullende les met opdracht voor de leerlingen

4 Algemene gegevens Het museumbezoek: Als u met uw groep komt, meldt u zich in de hal van het Centraal Museum. In de hal staan de museumdocenten u op te wachten. Zij heten daar de groep welkom. De klas wordt in twee groepen opgesplitst. Het programma start in de hal van het Centraal Museum. Het is handig als de indeling van tevoren bekend is en de groepen redelijkerwijs verdeeld zijn. Reizen naar het museum: Het Centraal Museum is met zowel de fiets als de bus gemakkelijk te bereiken. Het Centraal Museum ligt in het zuidelijke deel van de Utrechtse binnenstad. De parkeermogelijkheden zijn beperkt. De dichtstbijzijnde parkeergarage (Springweg) ligt op 10 minuten lopen van het museum. - Met het openbaar vervoer U kunt vanaf NS Utrecht Centraal Station buslijn 2 (Ringlijn- Museumkwartier) nemen. U stapt uit bij de halte Centraal Museum. U bent dan bij de ingang van het dick bruna huis en het museum. - Het adres van het Centraal Museum is: Centraal Museum Agnietenstraat XA Utrecht T Huisregels: In het Centraal Museum mogen geen jassen, tassen, drank- of etenswaren worden meegenomen. Niet rennen en schreeuwen. Niet aan de kunstwerken zitten. De groep blijft bij elkaar, de kinderen mogen niet alleen door het museum dwalen. Verwachtingen t.a.v. leerkrachten/begeleiders: De museumdocenten zorgen voor het verhaal en de begeleiding en de leerkracht zorgt voor de orde in de groep.

5 Docentenhandleiding Inleiding in de klas Voor een geslaagd museumbezoek is het van belang dat de leerlingen van tevoren weten wat ze te wachten staat. Wat is het Centraal Museum, hoe lang blijven we daar, hoe moet ik me gedragen in het museum? Hoe gaan we daar naartoe etc.? Maar ook, wat gaan we bekijken? Om de leerlingen zo goed mogelijk voor te bereiden kunt u ze het een en ander uit deze handleiding vertellen en/of een voorbereidende opdracht laten doen. Suggesties daarvoor vindt u in deze handleiding. Ook kunt u een beeldpakket downloaden vanaf onze website. Hierin vindt u afbeeldingen die uw verhaal kunnen ondersteunen in een PowerPointpresentatie. Kijkt u ook eens op onze website, hier kunt u veel informatie vinden over de meest uiteenlopende kunstwerken! Het programma De rondleiding bij de tentoonstelling Kruisvaarders en weldoeners. De Ridderlijke Duitsche Orde Balije van Utrecht is onderdeel van het educatieve programma dat bestaat uit een voorbereidende les, de rondleiding in het museum en een aanvullende les. Na een voorbereidende les in de klas bezoeken de leerlingen de tentoonstelling, waarbij een museumdocent samen met hen ontrafelt wat de getoonde werken vertellen over de Duitsche Orde. Deze rondleiding is een combinatie van de werkvormen Informatie en Interactie, omdat de leerlingen worden uitgedaagd om hun kennis uit de voorbereidende les en over de historische contexten van het examen Geschiedenis toe te passen op wat zij zien. Tot slot wordt de rondleiding afgesloten met een kleine opdracht bij de People s Wall. Hier laten de leerlingen een eigen bijdrage achter bij de tentoonstelling. De rondleiding zal een uur duren. Groep: Havo 4 en 5, vwo en Gymnasium 4, 5 en 6 Examenprogramma: Geschiedenis Werkvorm: Informatie en Interactie Duur programma: 60 minuten Max. aan leerlingen: 15 per museumdocent Min. aantal begeleiders: 1 per 15 leerlingen Kosten: 80,- per 15 leerlingen incl. entree

6 Informatie over de voorbereidende les in de klas Inhoud van de les De voorbereidende les is een kennismaking met de Duitse Orde. De les is een interactieve vorm, waarbij de docent samen met de leerlingen in gesprek gaat. De docent biedt de informatie over de Duitse Orde, waarna op een onderzoekende manier wordt geprobeerd de orde te leren kennen en begrijpen. Hierbij wordt een PowerPointpresentatie aangeboden waarin tevens twee werken worden getoond die ook tijdens de rondleiding in het museum worden bekeken. Doel en resultaten Deze voorbereidende les zal een verdieping op de examenonderwerpen zijn, maar is tevens een inleiding op de Duitse Orde, wat een levendig voorbeeld is dat de geleerde stof tot de verbeelding laat spreken. De orde dient daarom als instap tot een nieuwe kennismaking met de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden en de democratische revoluties. Daarnaast biedt deze voorbereidende les een voorbereiding op het museumbezoek, waarin samen met een museumdocent wordt onderzocht welke verhalen de getoonde werken vertellen en hoe zij illustratief zijn voor de geschiedenis van de Duitse Orde en de historische contexten. Werkvorm De voorbereidende les is een combinatie van de werkvormen informatie en interactie. De hand-out die bedoeld is voor de docent vindt u hieronder. De PowerPointpresentatie met het bijbehorende beeldpakket kunt u downloaden op de website van het Centraal Museum. Tijdens de les kunnen veel vragen worden gesteld aan de leerlingen. Suggesties voor vragen staan tevens in de hand-out aangegeven. Deze vragen zijn gericht op de kennis die de leerlingen hebben over de examenonderwerpen. Daarom is er een verschil tussen de les voor de havo en het vwo. In de les staat aangegeven welke onderdelen alleen voor het vwo zijn bedoeld. Inleiding voor de docent De Duitse Orde is een middeleeuwse ridderorde die kruistochten ondernam. Ook verleende de orde charitatieve hulp aan armen en zieken. Later werd de orde een adellijke organisatie, waarbij politieke ambities een steeds grotere rol gingen spelen. De Balije van Utrecht was een Nederlandse vestiging die zich later afscheidde van de internationale Duitse Orde. Vooral in de 16 e en 17 e eeuw maakte de Duitse Orde grote ontwikkelingen door. Het is een levendig voorbeeld van de godsdiensttwisten van deze tijd. Daarom sluit het onderwerp zeer goed aan op de historische context Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden, Maar ook onder de spanningen van de democratische revoluties in de 17 e en 18 e eeuw heeft de orde veel geleden, waardoor het onderwerp tevens aansluit op de historische context Verlichtingsideeën en Democratische Revoluties, De belangen die speelden binnen de orde zijn zowel op godsdienstig, maatschappelijk, militair als politiek gebied. Soms is het onduidelijk vanuit welk belang werd gehandeld en welke doelstelling vooropstond. Hierbij kun je vragen stellen, zoals: Vanuit welk oogpunt was de orde opgericht? En waarom kan alleen de adel worden toegelaten tot de orde, terwijl de hulp is bedoeld voor andere groepen mensen? Welke rol speelt geloof in de orde, aangezien deze was opgericht vanuit het katholicisme en later overstapte op het protestantisme? Waarom is de orde zo geheimzinnig en besloten, terwijl het zich richt op de hulp aan anderen? Materiaal

7 De PowerPointpresentatie met het beeldenpakket behorende bij de voorbereidende les kunt u downloaden op de website van het Centraal Museum (

8 Hand-out behorende bij de voorbereidende les Dit programma is vormgegeven rondom de verschillende doelstellingen van de Ridderlijke Duitsche Orde Balije van Utrecht. De Duitse Orde had namelijk veel gezichten en was actief op maatschappelijk, politiek, godsdienstig en militair niveau. Aan de hand van deze vier doelstellingen wordt uitgelegd hoe de orde functioneerde en hoe de orde georganiseerd was. Let op! Als u deze les aan het vwo of Gymnasium geeft, dient u Dia 14 en Dia 15 (zie kader 2) naar de juiste plek in de PowerPointpresentatie te slepen. Deze twee dia s worden namelijk niet gebruikt voor de les van de havo. Verplaats de dia s, zodat ze voor dia 13 komen te staan. Kijk samen met de leerlingen goed naar de twee werken die worden getoond op de dia s. Vraag wat hen opvalt en wat ze denken dat het voorstelt. Deze werken zullen ook bekeken en besproken worden tijdens de rondleiding in het museum. De blauwgedrukte woorden in de tekst zijn kernwoorden. Deze zijn essentieel voor het begrip van het verhaal. Dia 1 Kruisvaarders en weldoeners. De Ridderlijke Duitsche Orde Balije van Utrecht Dia 2 Hedendaagse rol van liefdadigheid Door de financiële crisis van de afgelopen jaren heeft de overheid veel moeten bezuinigen op de zorg. Bovendien past het verminderen van de overheidsbemoeienis binnen de ideologie van de participatiesamenleving, wat betekent dat iedere burger verantwoordelijk is voor zijn eigen leven. Particuliere zorginstellingen en liefdadigheidsorganisaties krijgen het daarom steeds drukker. Zij vullen namelijk het gat dat valt door de financiële crisis en het nieuwe beleid. Er zijn talloze liefdadigheidsinstellingen, maar een uitgesproken voorbeeld is de Ridderlijke Duitsche Orde Balije van Utrecht (RDO). Deze orde heeft namelijk een lange geschiedenis, die zelfs teruggaat tot de middeleeuwen. Wat de RDO nog specialer maakt, is dat deze orde naast liefdadigheidsinstelling ook een ridderorde met godsdienstige en politieke doelstellingen was. Dia 3 Middeleeuwse ridderorde De Duitse Orde is een middeleeuwse ridderorde. Ridderordes maakten in de middeleeuwen kruistochten naar heilige plekken om moslims en heidenen tot het katholieke geloof te laten bekeren. Door het maken van een kruistocht naar het Heilige Land kon de kruisvaarder een plaats in de hemel verdienen. Hiermee ontstond de eerste doelstelling van de Duitse Orde: een godsdienstige doelstelling. Zou je de kruistochten als een vorm van oorlogsvoering kunnen zien, als je weet dat er werd gevochten om de heilige plekken in handen te krijgen? Dia 4 Charitatieve hulp Sommige ridders die de kruistochten maakten hadden ook een monniksgelofte afgelegd. Dit betekent dat zij niet terug hoefden naar hun gezin en dat zij volledig waren toegelegd op de verspreiding van het geloof. Deze riddermonniken verenigden zich in orden, om zo samen een kruistocht te maken. In 1190 werd de Duitse Orde opgericht. Deze orde werd speciaal opgericht om de zieke en gewonde kruisvaarders te verzorgen. Het werd een charitatieve instelling en hiermee ontstond hun tweede doelstelling: een maatschappelijke doelstelling. Wat betekent het begrip charitatief? Vraag aan de leerlingen of ze dit begrip kennen. Zo niet, leg dan uit dat dit liefdadigheid betekent. Kun je

9 hedendaagse voorbeelden van een charitatieve instelling noemen? Dragen de leerlingen soms zelf wel eens zorg voor een ander? Vind je het logisch dat de Duitse Orde zich richtte op de charitatieve hulp, terwijl de kruistochten een militaire taak hadden? Vind je hulp en strijd tegenstrijdige belangen? Dia 5 - Kruisridders Later werd ook de militaire taak van de Duitse Orde belangrijker. De strijd in het Midden-Oosten, de plek waar de kruistochten begonnen, was verloren, waardoor de kruistochten zich gingen verplaatsen naar nieuwe gebieden in Europa (het Oostzeegebied) met beter perspectief. Deze gebieden waren makkelijker te veroveren, waardoor er ook minder hulp verleend hoefde te worden aan zieken en gewonden. Daarom ging de Duitse Orde zich meer bezighouden met een derde doelstelling die eigenlijk vanaf de eerste kruistochten al gold: een militaire doelstelling. Dia 6 Schenkingen en aflaten De kruistochten van de geestelijke ridderorde moesten natuurlijk ook gefinancierd worden. De Duitse Orde ontving veel schenkingen in ruil voor aflaten, waarmee ze de kruistochten konden betalen. Weten jullie wat aflaten zijn? Leg aan de leerlingen uit dat dit bewijzen waren die je een plek in de hemel verzekerden. Hier moest uiteraard een bedrag voor worden neergeteld. Op deze manier werden veel kerkelijke activiteiten gefinancierd. De gelovigen schonken landerijen en andere bezittingen. Soms gaven zij ook schenkingen om hun kruistochten af te kopen. De bezittingen van de Duitse Orde heetten commanderijen. Commanderijen vormden samen een balije, waarvan er een in Utrecht was gevestigd. De bestuurder van zo n balije heet een landcommandeur. De Ridderlijke Duitsche Orde Balije van Utrecht (RDO) die in 1231 werd opgericht, had 14 commanderijen in haar bezit, die lagen verspreid in de Noordelijke Nederlanden. Het Duitse Huis in Utrecht was de hoofdzetel van deze commanderijen. Toen de kruistochten naar de achtergrond verdwenen, werden de commanderijen meer zelfvoorzienende eenheden, die voor levensonderhoud van de leden zorgden. Ook boden ze verpleging aan zieken onder de lokale bevolking. Bespreek met de leerlingen dat welvaart en financiën sturend waren in de activiteiten van de Orde. Dia 7 De Opstand Toen in 1568 in Nederland de Opstand tegen Spanje begon, kwam de RDO in een lastige situatie terecht. De protestantse gewesten van de Nederlanden wilden zich verenigen om samen te strijden tegen het barbaarse Spaanse leger van de katholieke Filips II, die koning was van de Nederlanden. Bovendien wilden zij zich vrijvechten van zijn heerschappij. Een voorwaarde voor deze samenwerking was dat de katholieke gewesten zich moesten bekeren tot het protestantse geloof. De RDO was van oudsher katholiek, maar nu was het genoodzaakt tot bekering. Filips had barbaarse plannen om de protestanten te vervolgen. Heb je ooit van de kettervervolgingen gehoord? Weet je ook wat de Raad van Beroerten is? De Spaanse Filips II was ook katholiek, net als de RDO. Toch keerden ook de RDO en de katholieke Nederlandse gewesten zich tegen de Spaanse macht. Waarom zouden ze toch tegen de Spanjaarden strijden en zich aansluiten bij het protestantisme?

10 Als de leerlingen het antwoord niet weten kunt u verdergaan naar de volgende dia. Daar wordt het uitgelegd. Dia 8 Allegorisch schilderij Allegorie op de tirannie van de hertog van Alva in de Nederlanden (1615) Dit werk laat zien dat de gewesten bang waren voor het gezag van de Spanjaarden. Ze waren namelijk heel barbaars. Ongelovigen werden streng vervolgd, wat de katholieken ook afschrikte. Bovendien werd de machtige adel vervolgd, omdat zij het gezag van de koning bedreigde. Kun je elementen opnoemen uit dit schilderij die hiernaar verwijzen? Wie worden er afgebeeld en hoe zie je wie de Spanjaarden en de gewesten zijn? Wie denk je dat dit schilderij heeft gemaakt, of er opdracht voor heeft gegeven? Dia 9 Band met verleden Natuurlijk probeerde de landcommandeur van de RDO de orde katholiek te laten blijven. Om de waarde van het katholieke geloof voor de orde te benadrukken, liet hij, Jacob Taets van Amerongen, een portrettenreeks maken van alle landcommandeurs om de band met het verleden te benadrukken. Dia 10 - Portrettenreeks Portretten van landcommandeurs Steven van Zuylen Nyevelt, Wouter van Amstel van Mynden, Albert van Egmond van Merestein, Frans van Loo en Taets van Amerongen ( ) Waarom denk je dat de landcommandeur dacht dat door het maken van een portrettenreeks de bekering misschien ontlopen kon worden? Waarom zou hij voor een portrettenreeks hebben gekozen en bijvoorbeeld niet voor een afbeelding van een kruistocht? Denk je dat de geportretteerde mannen belangrijk waren? Kun je dat zien aan de afbeelding? Zou je zelf ook hebben gekozen voor een portrettenreeks? Dia 11 - Protestantisme De poging van de landcommandeur tot het behoud van het geloof liep op niets uit, waardoor de Staten van Utrecht de RDO dwongen te bekeren. Ook het celibaat werd opgeheven. Dit betekende dat de RDO zich losmaakte van de internationale Duitse Orde en verderging als Nederlandse organisatie. Weet je wat het celibaat is? Waarom denk je dat de opheffing van het celibaat voor een scheiding zorgde met de internationale Duitse Orde? Dia 12 Vereniging van edellieden Na de afschaffing van het celibaat veranderde de RDO van een geestelijke ridderorde in een vereniging van edellieden die zich gingen toeleggen op politieke ambities. Na de Opstand werd de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden uitgeroepen. De Republiek bestond uit zeven provinciën die allemaal werden bestuurd door afgevaardigden van de steden en adel. Ook leden van de RDO waren lid van de Provinciebesturen of ze werkten als legerofficier. Daarmee ontstond de vierde doelstelling: een politieke doelstelling. De godsdienstige, militaire en maatschappelijke doelstellingen verdwenen steeds meer naar de achtergrond. De RDO werd een adelvereniging die prestige en inkomen bood aan de leden. Het was een exclusieve organisatie en daarom kon ook niet iedereen lid worden. Om lid te kunnen worden moest iemand van adellijke afkomst zijn in vier kwartieren. Dit betekent dat alle vier de grootouders van adel moesten zijn. Als je deze adellijke afkomst had en aanhanger van het protestantse geloof was, dan kwam je vanaf je geboorte op een wachtlijst te staan, waarbij je een

11 plekje opschoof als een van de leden overleed. Voor families was het van groot belang dat het nageslacht zou trouwen met iemand met dezelfde adellijk afkomst, zodat de lijn kon worden voortgezet. Waarom denk je dat alleen adel lid mocht worden van de RDO? Vind je dit raar, als je je bedenkt dat de orde juist was opgericht om charitatieve hulp te verlenen aan alle mensen, zoals ook armen en zieken? Dit gedeelte is alleen bedoeld voor het vwo en Gymnasium, omdat alleen zij de historische context Verlichtingsideeën en democratische revoluties behandelen. Voor het lesprogramma voor de havo kunt u verdergaan onder dit kader. Dia 14 Napoleon Bonaparte Na de dreiging van het Spaanse leger ontstond er een nieuwe dreiging. De Franse Revolutie brak aan en het denken van Napoleon Bonaparte vormde een gevaar voor de Balije van Utrecht. Hij was een voorstander van het verlichtingsdenken en daarnaast had hij een grote afkeer van het machtsmisbruik van de staat en de kerk. Hij wilde een scheiding tussen kerk en staat, omdat de inrichting van de staat niet gebaseerd moest zijn op geloof, maar op de rede. Weten jullie wat het verlichtingsdenken is? Waarom was dit vernieuwend in die tijd? Er werden daarnaast ook ideeën gevormd over de scheiding van kerk en staat. Weet je waarom Napoleon een afkeer had van de kerk? Wat denk je dat dit voor gevolgen had voor de RDO? Ook de adel werd bedreigd door de Franse Revolutie. Kun je bedenken waarom de adel werd bedreigd? Dia 15 Opheffing Napoleon hief de RDO op en hij onteigende alle bezittingen. De adellijke macht van de leden was namelijk een bedreiging voor de macht van Napoleon en hoewel de RDO nauwelijks nog een religieuze instelling was, bleek de godsdienstige oorsprong een goed excuus voor Napoleon on de orde op te heffen. Bovendien waren de vele bezittingen een belangrijk aas. Het Duitse Huis was al eerder onteigend door Lodewijk. Hij was de broer van Napoleon en koning van Holland. In 1815, toen de Fransen waren vertrokken, herstelde Willem I de RDO. Pas in 1995 kon de RDO weer terugkeren naar het Duitse Huis. Begrijp je waarom Napoleon de RDO ophief? Ook voor het lesprogramma van het vwo en Gymnasium kunt u verdergaan onder dit kader. Dia 13 - Liefdadigheidsinstelling Het bestaan van de RDO is na het herstel in 1815 niet meer in gevaar geweest. De RDO is vandaag de dag een charitatieve instelling die een grote speler is binnen deze wereld. Liefdadigheidsinstellingen krijgen talloze aanvragen binnen. Het geld dat de RDO aan deze projecten besteedt, is afkomstig van de opbrengsten uit de oude bezittingen, die soms al honderden jaren in bezit zijn. Zo worden er nog altijd stukken land van de RDO verpacht aan boeren. De opbrengsten van de RDO komen bijvoorbeeld van de landerijen die aan boeren worden verpacht. Kun je je voorstellen dat sommige landerijen al honderden jaren oud zijn? Vind je het onwaarschijnlijk dat deze bezittingen nog altijd

12 in het bezit zijn van de RDO, nu je weet dat ze een lange geschiedenis hebben, waarin het bestaan van de orde soms onzeker was?

13 Informatie over de aanvullende les Inhoud van de aanvullende les De leerlingen gaan in de aanvullende les aan de slag met een eigen subsidieaanvraag. Zij wanen zich daarmee in de wereld van de liefdadigheidsinstellingen. Daarbij denken zij na over aan wie zij hulp willen verlenen, waarom deze doelgroep hulp verdient en waar die hulp uit zou moeten bestaan. Doel en resultaten Met deze opdracht leren de leerlingen begrijpen hoe het bedrijf tussen liefdadigheidsinstellingen en subsidieverstrekkers is vormgegeven. Door een actieve opdracht wordt er inzicht verkregen in de keuzes die worden gemaakt bij een subsidieaanvraag en de manier waarop liefdadigheidsinstellingen zich onderscheiden van anderen. De leerlingen ontwerpen een subsidieaanvraag voor een liefdadigheidsinstelling die zij zelf bedenken. Zij worden hierdoor uitgedaagd om na te denken over wat zij belangrijk vinden binnen de hulpverlening, waar die keuze op is gebaseerd en hoe zij die keuze kunnen presenteren aan anderen. Bovendien beoordelen zij het werk van anderen, wat hen laat reflecteren op het werk van medeleerlingen en dat van henzelf. Werkvorm Deze aanvullende les is een combinatie van individueel werk, presentatie en groepsbespreking. De leerlingen werken eerst zelfstandig. Hierbij maken zij aantekeningen of een mindmap. Daarna presenteren de leerlingen hun bevindingen en resultaten aan medeleerlingen. Dit kan in groepjes of met de hele klas worden gedaan. Dat is uiteraard afhankelijk van de beschikbare tijd, de grootte van de klas en de voorkeuren van de leerling. Na de presentaties bespreken de leerlingen elkaars aanvragen en reflecteren zij op hun eigen werk. Tijdsschema De aanvullende les kan naar eigen behoefte ingevuld worden. De tijd kan variëren van 60 minuten tot een reeks van lessen. Hieronder treft u een tijdsplanning van een enkele les en aanvullende activiteiten voor een lessenreeks. Enkele les, 60 minuten (presentaties in groepjes van 4 leerlingen) Stap 1 Brainstorm 10 minuten Stap 2 Ideeën opschrijven 4 minuten Stap 3 Karakterschets 4 minuten Stap 4 Waarom en wat? 8 minuten Stap 5 Steekwoorden 2,5 minuten Stap 6 Presentaties 4 x 4 minuten = 16 minuten Stap 7 Beoordeling 5 minuten Stap 8 Bespreking 4 minuten Stap 9 Uitslag 2,5 minuten Stap 10 Nabespreking 4 minuten

14 Lessenreeks Om de aanvullende les uit te breiden kunt u diverse onderdelen toevoegen. Zo kunt u de leerlingen extra informatie laten opzoeken over liefdadigheidsinstellingen en subsidieaanvragen. Ook kunt u de leerlingen laten werken met mindmaps die zij invullen met plaatjes en tekst, waardoor een soort moodboard ontstaat. Daarnaast kunt u het presentatieonderdeel uitbreiden, door de leerlingen een PowerPointpresentatie of een ander soort presentatie te laten maken. Bovendien kunt u de presentaties en beoordelingen klassikaal doen, wat betekent dat daar meer tijd voor ingeruimd dient te worden.

15 Aanvullende les met opdracht voor de leerlingen Introductie: Liefdadigheidsinstellingen en subsidieaanvragen Vroeger kreeg de Duitsche Orde schenkingen van mensen die het werk van de orde bewonderden, of juist hun kruistocht ermee afkochten. Door deze schenkingen had de orde geld om charitatieve hulp te verlenen. Net als nu waren er vroeger ook veel verschillende charitatieve instellingen. Alleen al in Utrecht bestonden naast de Duitsche Orde ook de Johanniter en de Maltezer Orde. Deze ordes bieden vandaag nog steeds hulp aan verschillende projecten. Zij verschillen van elkaar, doordat zij ieder aan andere projecten hulp verlenen. Door beleggingen van en pachtopbrengsten uit oud bezit, heeft de RDO nog steeds een budget dat besteed wordt aan liefdadigheid. Zij krijgt daarvoor aanvragen binnen voor bijvoorbeeld individuele hulp of hulp aan sociale groepen. Omdat het budget beperkt is, maakt de RDO een keuze in wie of wat zij de hulp verleent. Zo heeft iedere liefdadigheidsinstelling een andere doelgroep aan wie zij hulp verleent, waardoor zij zich van elkaar onderscheiden. De RDO richt haar hulp aan individuele hulpverlening, sociale projecten en preventie. De inkomsten van liefdadigheidsinstellingen komen ook uit subsidies die zij van de overheid ontvangen. Hier moeten zij zelf ook subsidieaanvragen voor doen. Je zou de instellingen als een soort tussenpersoon kunnen zien, die ontvangen gelden herverdeelt onder andere subsidieaanvragers. Het verschil tussen de instellingen is de doelgroep waar zij zich op richten, waardoor er ook een verschil is tussen de subsidieaanvragen die zij indienen. Opdracht: een subsidieaanvraag presenteren Wie is mijn doelgroep? Stel je voor dat je zelf een liefdadigheidsinstelling gaat oprichten. Aan wie zou jij je hulp verlenen? Om die hulp te kunnen verlenen heb je ook een budget nodig. Hiervoor ga je een subsidieaanvraag bij de overheid doen. Om tot deze aanvraag te komen zet je eerst op een rijtje wat je voorkeuren, ideeën en argumenten zijn. Zo werk je langzaam toe naar een subsidieaanvraag die duidelijk maakt waar jouw instelling voor staat. Zoekopdracht: zoek op internet naar voorbeelden van liefdadigheidsinstellingen en goede doelen. Wat zijn de verschillen tussen deze instellingen en organisaties en waarin onderscheiden ze zich? Op welke doelgroep is de instelling gericht, welke werkzaamheden verrichten zij en hoe gaan zij te werk? Kun je ook vinden op welke manier zij aan hun budget komen? 1. Als je zelf een liefdadigheidsinstelling zou oprichten, hoe zou die er dan uitzien? Denk daarbij na over voor wie jouw hulp is bedoeld: - welke doelgroep heeft de hulp op dit moment het hardst nodig? Je mag alle soorten doelgroepen kiezen. Je kunt bijvoorbeeld ook een doelgroep in het buitenland kiezen. Denk daarnaast aan de leeftijd van je doelgroep, het werk dat hij verricht, de kansen van de doelgroep, de moeilijkheden van de doelgroep. - welke doelgroep heeft op lange termijn het meeste profijt van de hulpverlening? Denk daarbij na over hoe je in de toekomst kunt investeren, zoals het bieden van onderwijs aan achtergestelde groepen, het faciliteren van bijeenkomsten van een groep of het aanbieden van een stuk grond dat gebruikt kan worden voor eigen voorziening. - welke doelgroep verdient de hulp het meest? Denk na over groepen die nog nooit zijn geholpen, groepen die bewijzen wat ze kunnen bereiken of doelgroepen die verder weinig kansen krijgen aangeboden.

16 2. Zet je overwegingen en keuzes op een rijtje. Je kunt natuurlijk ook werken met behulp van een mindmap. 3. Schets na het verzamelen van je ideeën een duidelijk beeld van de doelgroep waar jij als liefdadigheidsinstelling je hulp aan zou willen verlenen. Werk dit uit in een korte omschrijving. Waarom deze doelgroep? Nu je weet wie jouw doelgroep is, ga je aan de slag met een subsidieaanvraag. Stel jezelf voor dat je bij de overheid een aanvraag indient om een subsidie te ontvangen. 4. Bij een subsidieaanvraag moet je altijd aan voorwaarden voldoen. Maar misschien is het belangrijkste wel dat je duidelijk kunt omschrijven aan welke hulp je de gevraagde subsidie wilt besteden. Daarbij moet je bedenken waarom je doelgroep hulp verdient en waar die hulp uit bestaat. - Neem de karakterschets van je doelgroep die je net hebt gemaakt bij de hand. - Schrijf daarna op waarom die doelgroep de hulp van jouw liefdadigheidsinstelling verdient. Het antwoord op deze vraag heb je grotendeels al verwerkt in de keuze van je doelgroep. - Bedenk daarna waar de hulp uit zou bestaan. Bij welke hulp is de doelgroep het meest gebaat? Is het bijvoorbeeld een concert, onderwijs of humanitaire hulp? Geef wat voorbeelden van hulp die je zou willen verlenen. Wat zijn de effecten van de hulp? Welke resultaten kunnen ermee bereikt worden? Schrijf je bevindingen op. Je kunt je ideeën ook verwerken in de mindmap. Nu weet je aan wie, waarom en in welke vorm je hulp zou willen verlenen. Dit bepaalt hoe jouw liefdadigheidsinstelling er uitziet. Presenteer je subsidieaanvraag! Om een subsidieaanvraag te doen, leg je het voorstel voor aan je medeleerlingen. Zij zijn de subsidieverstrekker aan wie je het voorstel presenteert. Om hen te overtuigen moet je duidelijk uitleggen waar jouw liefdadigheidsinstelling voor staat en wat hem uniek en belangrijk maakt. 5. Denk goed na over de keuzes die je eerder hebt gemaakt. Schrijf wat steekwoorden op die je helpen bij je presentatie. 6. Je kunt je subsidieaanvraag aan de hele klas presenteren, maar je kunt ook groepjes vormen. Iedereen presenteert zijn aanvraag aan de medeleerlingen. Je kunt er creatief mee omgaan en er een eigen draai aan geven! 7. Bij elke presentatie van je medeleerlingen maak je aantekeningen met opmerkingen, vragen en pluspunten. Je kunt de presentaties op deze punten beoordelen: Relevantie hulpverlening (Inhoud) - Voor wie? Wordt het duidelijk voor welke groep is gekozen? - Waarom deze groep? Wordt het duidelijk waarom deze groep is gekozen? - Welke hulp? Wordt het duidelijk welke hulp verleend zal worden? Presentatie (Vorm)

17 - Presenteert de aanvrager zijn aanvraag duidelijk? - Presenteert de aanvrager aantrekkelijk door bijvoorbeeld humoristisch of creatief te presenteren? 8. Nadat iedereen zijn aanvraag heeft gepresenteerd, bespreek je samen je presentaties. Wie heeft een goede instelling bedacht, wie presenteert op een goede manier, wie had creatieve ideeën? 9. Ieder maakt een verdeling van de beste aanvragen. Op nummer 1 komt jouw favoriet en op het laatste nummer (afhankelijk van het aantal groepsleden) de subsidieaanvraag die jij het minst belangrijk vond. Je eigen subsidieaanvraag mag je niet in dit lijstje opnemen. Tel later per subsidieaanvraag welke punten hij heeft gekregen. De subsidieaanvraag met de minste punten heeft de presentatie gewonnen en krijgt de subsidie van de overheid! Gefeliciteerd! 10. Bespreek naderhand waarom deze subsidieaanvraag heeft gewonnen. Wat was er goed aan en wat kan er nog verbeterd worden?

18

VOORBEREIDENDE LES DOCENTENHANDLEIDING INFORMATIE

VOORBEREIDENDE LES DOCENTENHANDLEIDING INFORMATIE VOORBEREIDENDE LES DOCENTENHANDLEIDING INFORMATIE 1 Utrecht, 2015 Beste docent, Wij hopen u en uw groep binnenkort te mogen verwelkomen in het Centraal Museum, waar u met de groep deelneemt aan het programma

Nadere informatie

VOORBEREIDENDE LES DOCENTENHANDLEIDING INFORMATIE

VOORBEREIDENDE LES DOCENTENHANDLEIDING INFORMATIE VOORBEREIDENDE LES DOCENTENHANDLEIDING INFORMATIE 1 Utrecht, 2015 Beste docent, Wij hopen u en uw groep binnenkort te mogen verwelkomen in het Centraal Museum, waar u met de groep deelneemt aan het programma

Nadere informatie

VOORBEREIDING DOCENTENHANDLEIDING INFORMATIE

VOORBEREIDING DOCENTENHANDLEIDING INFORMATIE VOORBEREIDING DOCENTENHANDLEIDING INFORMATIE 1 Utrecht, 2013 Beste docent, Wij hopen u en uw groep binnenkort te mogen verwelkomen in het Centraal Museum, waar u met de groep deelneemt aan het programma

Nadere informatie

VOORBEREIDENDE LES DOCENTENHANDLEIDING INFORMATIE

VOORBEREIDENDE LES DOCENTENHANDLEIDING INFORMATIE VOORBEREIDENDE LES DOCENTENHANDLEIDING INFORMATIE 1 Utrecht, 2014 Beste docent, Wij hopen u en uw groep binnenkort te mogen verwelkomen in het Centraal Museum, waar u met de groep deelneemt aan het programma

Nadere informatie

Heb jij je dosis surrealisme al gehad?

Heb jij je dosis surrealisme al gehad? Heb jij je dosis surrealisme al gehad? DOCENTENHANDLEIDING INFORMATIE 1 Utrecht, 2014 Beste docent, Wij hopen u en uw groep binnenkort te mogen verwelkomen in het Centraal Museum, waar u met de groep deelneemt

Nadere informatie

VOORBEREIDENDE LES DOCENTENHANDLEIDING INFORMATIE

VOORBEREIDENDE LES DOCENTENHANDLEIDING INFORMATIE VOORBEREIDENDE LES DOCENTENHANDLEIDING INFORMATIE 1 Utrecht, maart 2014 Beste docent, Wij hopen u en uw groep binnenkort te mogen verwelkomen in het dick bruna huis, waar u met de groep deelneemt aan het

Nadere informatie

VOORBEREIDENDE LES DOCENTENHANDLEIDING INFORMATIE

VOORBEREIDENDE LES DOCENTENHANDLEIDING INFORMATIE VOORBEREIDENDE LES DOCENTENHANDLEIDING INFORMATIE 1 Utrecht, 2013 Beste docent, Wij hopen u en uw groep binnenkort te mogen verwelkomen in het Centraal Museum, waar u met de groep deelneemt aan het programma

Nadere informatie

PROTESTANTS OF KATHOLIEK IN DE REPUBLIEK

PROTESTANTS OF KATHOLIEK IN DE REPUBLIEK PROTESTANTS OF KATHOLIEK IN DE REPUBLIEK DOCENTENHANDLEIDING BOVENBOUW HAVO/VWO COMBINATIERONDLEIDING GESCHIEDENIS Protestants of katholiek in de Republiek Museum Ons Lieve Heer op Solder & de Oude kerk

Nadere informatie

REPUBLIEK DER ZEVEN VERENIGDE NEDERLANDEN 1515-1648

REPUBLIEK DER ZEVEN VERENIGDE NEDERLANDEN 1515-1648 REPUBLIEK DER ZEVEN VERENIGDE NEDERLANDEN 1515-1648 DOCENTENHANDLEIDING BOVENBOUW HAVO/VWO EINDEXAMENRONDLEIDING Eindexamenrondleiding geschiedenis Amsterdam museum Korte informatie Onderwerp: Historische

Nadere informatie

Heilig Schrift. Tanach Bijbel Koran Docentenhandleiding OMG!

Heilig Schrift. Tanach Bijbel Koran Docentenhandleiding OMG! 2 Museum Catharijneconvent, 2016 De tentoonstelling informeert u en uw leerlingen op een interactieve manier over de heilige geschriften van de drie monotheïstische wereldreligies. Ondanks onderlinge verschillen

Nadere informatie

VOORBEREIDENDE LES DOCENTENHANDLEIDING INFORMATIE

VOORBEREIDENDE LES DOCENTENHANDLEIDING INFORMATIE VOORBEREIDENDE LES DOCENTENHANDLEIDING INFORMATIE 1 Utrecht, 2013 Beste docent, Wij hopen u en uw groep binnenkort te mogen verwelkomen in het Centraal Museum, waar u met de groep deelneemt aan het programma

Nadere informatie

Docentenhandleiding Buitenspel

Docentenhandleiding Buitenspel Docentenhandleiding Buitenspel Museumles bij de tentoonstelling De heksen van Bruegel (19 september 2015 t/m 31 januari 2016) Museum Catharijneconvent Utrecht Museum Catharijneconvent, 2015 Inleiding U

Nadere informatie

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Dit hoofdstuk gaat over opstand in Amerika, Frankrijk en Nederland. Deze opstanden noemen we revoluties. Opstand in Amerika (1775). De

Nadere informatie

Sprekende Portretten

Sprekende Portretten Docentenhandleiding Sprekende Portretten Sprekende Portretten Jacob Cuyp, Michiel Pompe van Slingelandt, 1649 Primair Onderwijs Groep 4 t/m 8 Inhoud Het Dordrechts Museum...p. 3 Algemene doelstelling programma..

Nadere informatie

Dagboek Sebastiaan Matte

Dagboek Sebastiaan Matte Vraag 1 van 12 Dagboek Sebastiaan Matte Uit het dagboek van Sebastiaan Matte: "Ik ben vandaag bij een hagenpreek geweest, in de duinen bij Overveen. Wel duizend mensen uit de stad waren bij elkaar gekomen

Nadere informatie

Staatsvorming hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie.

Staatsvorming hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 15 December 2016 CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/62234 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken

Nadere informatie

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus 138 Tijdwijzer Het begin Op deze tijdbalk past niet de hele geschiedenis van de mens. Er lopen namelijk al zo n 100.000 jaar mensen rond op aarde. Eigenlijk zou er dus nog 95.000 jaar bij moeten op de

Nadere informatie

Amsterdam DNA is een project voor NT2 cursisten. Het is ontwikkeld door het Amsterdam

Amsterdam DNA is een project voor NT2 cursisten. Het is ontwikkeld door het Amsterdam INTRODUCTIE is een project voor NT2 cursisten. Het is ontwikkeld door het Amsterdam Museum. In het wordt de geschiedenis verteld aan de hand van schilderijen en voorwerpen. Je gaat met de groep naar het

Nadere informatie

Het Amsterdam Museum gaat over Amsterdam. In het museum hangen schilderijen.

Het Amsterdam Museum gaat over Amsterdam. In het museum hangen schilderijen. 2 INTRODUCTIE Het programma is gemaakt door het. Het gaat over Amsterdam. In het museum hangen schilderijen. Een schilderij is gemaakt door een schilder. In het museum zijn ook voorwerpen te zien. Het

Nadere informatie

MUSEUMLES IN HET VAN ABBEMUSEUM Groep 7 en 8

MUSEUMLES IN HET VAN ABBEMUSEUM Groep 7 en 8 MUSEUMLES IN HET VAN ABBEMUSEUM Groep 7 en 8 Inleiding In groep 7 of 8 komen leerlingen vaak voor de tweede keer met hun klas naar het van Abbemuseum. Bij het eerste bezoek, in groep 5 of 6, hebben ze

Nadere informatie

Heilig Schrift. Tanach Bijbel Koran Docentenhandleiding OMG!

Heilig Schrift. Tanach Bijbel Koran Docentenhandleiding OMG! 2 Museum Catharijneconvent, 2016 De tentoonstelling informeert u en uw leerlingen op een interactieve manier over de heilige geschriften van de drie monotheïstische wereldreligies. Ondanks onderlinge verschillen

Nadere informatie

Kinderboekenweekprogramma. Wie ben jij & wie ben ik? Docentenhandleiding

Kinderboekenweekprogramma. Wie ben jij & wie ben ik? Docentenhandleiding Kinderboekenweekprogramma Docentenhandleiding Wie Groep ben jij & 6 wie t/m ben ik? 8 1 Utrecht, 2016 Beste docent, Wat leuk dat u met uw groep binnenkort naar Museum Catharijneconvent komt om deel te

Nadere informatie

Noord-Nederlandse gewesten. Smeekschift

Noord-Nederlandse gewesten. Smeekschift Habsburgs gezag Vanaf dat moment stonden de zuidelijke Nederlanden onder Habsburgs gezag. Noord-Nederlandse gewesten Door vererving en verovering vielen vanaf dat moment ook alle Noord- Nederlandse gewesten

Nadere informatie

Landenspel. Duur: 30 minuten. Wat doet u?

Landenspel. Duur: 30 minuten. Wat doet u? Landenspel Korte omschrijving werkvorm: In deze opdracht wordt de klas verdeeld in vijf groepen. Iedere groep krijgt een omschrijving van een land en een instructie van de opdracht. In het lokaal moeten

Nadere informatie

Sprekende Portretten

Sprekende Portretten Docentenhandleiding Educatieprogramma Sprekende Portretten Wouter van Riessen, zelfportret met luchtbel, aankoop 2000 Voortgezet Onderwijs Alle niveaus 1 Inhoud Het Dordrechts Museum.... p. 3 Algemene

Nadere informatie

Docentenhandleiding Rijksmuseum Groep 7-8

Docentenhandleiding Rijksmuseum Groep 7-8 Docentenhandleiding Rijksmuseum Groep 7-8 1 Inhoud Voorbereidende les Afsluitende les Aanvullend materiaal bij deze lessen staat op de website: Introductiefilmpje PowerPoint presentatie Werkbladen 2 Voorbereidende

Nadere informatie

Educatieve programma s Voortgezet onderwijs 2015-2016

Educatieve programma s Voortgezet onderwijs 2015-2016 Educatieve programma s Voortgezet onderwijs 2015-2016 1 Beste docent, Kom met je klas naar het Joods Cultureel Kwartier. Maak kennis met het joodse leven, de geschiedenis en de traditie in het Joods Historisch

Nadere informatie

Docentenhandleiding Educatieprogramma

Docentenhandleiding Educatieprogramma Docentenhandleiding Educatieprogramma Hoe, wat & waar Primair Onderwijs groep 3 t/m 6 Inhoud Het Dordrechts Museum..p.3 Algemene doelstelling programma...p.3 Aansluiting bij kerndoelen. p.3,4 Programma:Hoe,

Nadere informatie

Werkvorm: Bekend, Benieuwd en Bewaard.

Werkvorm: Bekend, Benieuwd en Bewaard. Werkvorm: Bekend, Benieuwd en Bewaard. Doel: Eén van jullie groep gaat opschrijven wat jullie al weten over De Tweede Wereldoorlog (bekend). Daarna schrijven jullie op wat jullie graag willen weten over

Nadere informatie

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren Geschiedenis kwartet jagers en boeren jagers en boeren jagers en boeren Reusachtige stenen die door mensen op elkaar gelegd zijn. Zo maakten ze een begraafplaats. * Hunebedden * Drenthe * Trechterbekers

Nadere informatie

Hoofdstuk 2: De Nederlandse Opstand (1555 1588)

Hoofdstuk 2: De Nederlandse Opstand (1555 1588) Hoofdstuk 2: De Nederlandse Opstand (1555 1588) Geschiedenis VWO 2011/2012 www.lyceo.nl 1555-1588 Politiek: Nederland onafhankelijk Economie: Amsterdam wordt de stapelmarkt van Europa Welke staatsvorm?

Nadere informatie

VOORTGEZET ONDERWIJS

VOORTGEZET ONDERWIJS VOORTGEZET ONDERWIJS STEDELIJK MUSEUM ALKMAAR Stedelijk Museum Alkmaar is hét geheugen van de stad Alkmaar en een vertrekpunt voor iedereen die de geschiedenis en kunst van Alkmaar en omgeving wil beleven

Nadere informatie

Brandaan. Geschiedenis WERKBOEK

Brandaan. Geschiedenis WERKBOEK 7 Brandaan Geschiedenis WERKBOEK 7 Brandaan Geschiedenis WERKBOEK THEMA 4 Eindredactie: Monique Goris Leerlijnen: Hans Bulthuis Auteurs: Juul Lelieveld, Frederike Pals, Jacques van der Pijl Controle historische

Nadere informatie

1c. Losse opdracht- Memoryspel

1c. Losse opdracht- Memoryspel 1c. Losse opdracht- Memoryspel Instructie: Op de volgende pagina van deze instructie vindt u het memory-spel met de portretten van de hoofdrolspelers tijdens de Tachtigjarige Oorlog. Op elk portret staat

Nadere informatie

Wie gaat dat betalen? LESPROGRAMMA: Klas 1 en 2 VMBO / MBO. Ontdek de waarde van Nederland. Belasting & Douane Museum

Wie gaat dat betalen? LESPROGRAMMA: Klas 1 en 2 VMBO / MBO. Ontdek de waarde van Nederland. Belasting & Douane Museum Ontdek de waarde van Nederland Belasting & Douane Museum LESPROGRAMMA: Wie gaat dat betalen? Klas 1 en 2 VMBO / MBO Bestemd voor leraren Klas 1 en 2 VMBO / MBO Wie gaat dat betalen? Geschikt voor klassen

Nadere informatie

primair onderwijs groep 4 en 8 samen Mijn verhaal van Brabant docentenhandleiding

primair onderwijs groep 4 en 8 samen Mijn verhaal van Brabant docentenhandleiding primair onderwijs groep 4 en 8 samen Mijn verhaal van Brabant docentenhandleiding Inhoud Een doorlopende leerlijn erfgoededucatie 3 Leerdoelen 6 Voorbereiding op het museumbezoek 7 De museumles Mijn verhaal

Nadere informatie

Nederland & Oranje sluit daarmee aan bij de kerndoelen van de leergebieden Oriëntatie op jezelf en de wereld en Kunstzinnige oriëntatie.

Nederland & Oranje sluit daarmee aan bij de kerndoelen van de leergebieden Oriëntatie op jezelf en de wereld en Kunstzinnige oriëntatie. Docentenhandleiding Welkom bij Paleis Het Loo! U gaat met uw klas het lesprogramma Nederland & Oranje volgen. Hierbij hoort een voorbereidende les op school (60 minuten), een bezoek aan Paleis Het Loo

Nadere informatie

Voorbereidende les bij:

Voorbereidende les bij: Voorbereidende les bij: 1 U heeft een bezoek aan de tentoonstelling 24 uur met Willem in het Nationaal Archief gepland. Wij verheugen ons op uw komst, u bent van harte welkom! Om uw bezoek aan het Nationaal

Nadere informatie

Veilige haven LESPROGRAMMA: Klas 1 en 2 VMBO / MBO / Havo / Vwo. Ontdek de waarde van Nederland. Belasting & Douane Museum

Veilige haven LESPROGRAMMA: Klas 1 en 2 VMBO / MBO / Havo / Vwo. Ontdek de waarde van Nederland. Belasting & Douane Museum Ontdek de waarde van Nederland Belasting & Douane Museum LESPROGRAMMA: Veilige haven Klas 1 en 2 VMBO / MBO / Havo / Vwo Bestemd voor leraren van Klas 1 en 2 VMBO / MBO / Havo / Vwo Veilige Haven Geschikt

Nadere informatie

NEDERLAND IN DE 16e EEUW

NEDERLAND IN DE 16e EEUW NEDERLAND IN DE 16e EEUW In de 16e eeuw vielen de Nederlanden onder de Spaanse overheersing. Er bestonden grote verschillen tussen de gewesten (= provincies), bv: - dialect - zelfstandigheid van de gewesten

Nadere informatie

Het verhaal van de 80 jarige oorlog!

Het verhaal van de 80 jarige oorlog! Het verhaal van de 80 jarige oorlog! Filips II erft het grote "Europese Rijk" van zijn vader Karel V. Om te beginnen gaat hij strenge belastingen heffen. 1 Na een aantal jaar vertrekt hij naar Spanje,

Nadere informatie

voortgezet onderwijs klas 3 t/m 6 Rondleider gezocht docentenhandleiding

voortgezet onderwijs klas 3 t/m 6 Rondleider gezocht docentenhandleiding voortgezet onderwijs klas 3 t/m 6 Rondleider gezocht docentenhandleiding Inhoud Welkom 3 Kijken, doen en tonen 4 Museumles: Rondleider gezocht 5 Voorbereiding in de klas 6 In het museum 9 Verwerking in

Nadere informatie

KiesWijzer. een les over kiezen voor het voortgezet onderwijs

KiesWijzer. een les over kiezen voor het voortgezet onderwijs KiesWijzer een les over kiezen voor het voortgezet onderwijs Inleiding Met veel plezier presenteert Intermijn de les KiesWijzer. Uw leerlingen staan in het nieuwe schooljaar weer voor grote keuzes. Welk

Nadere informatie

Heilig Schrift. Tanach Bijbel Koran Docentenhandleiding OMG!

Heilig Schrift. Tanach Bijbel Koran Docentenhandleiding OMG! 2 Museum Catharijneconvent, 2016 De tentoonstelling informeert u en uw leerlingen op een interactieve manier over de heilige geschriften van de drie monotheïstische wereldreligies. Ondanks onderlinge verschillen

Nadere informatie

China Pagina 1. - Wie nodig jij uit voor een Chinese maaltijd? -

China Pagina 1. - Wie nodig jij uit voor een Chinese maaltijd? - China Pagina 1 Colofon Uitnodiging voor maaltijd in Chinees Les voor groep 6-8 150-180 minuten Handvaardigheid Let op! In deze les opzet werken leerlingen in tweetallen, en maken samen 1 werkstuk, maar

Nadere informatie

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Filips II In 1566, meer dan vierhonderd jaar geleden, zijn veel mensen boos. Er is onrust in de Nederlanden. Er zijn spanningen over het geloof, veel mensen

Nadere informatie

Museum De Buitenplaats Kijken is een kunst

Museum De Buitenplaats Kijken is een kunst Museum De Buitenplaats Kijken is een kunst Groep 5 Les 1 Ik en mijn selfie Les 1 Ik en mijn selfie Samenvatting van de les De kinderen kijken naar een selectie portretten waaronder selfies. Ze analyseren

Nadere informatie

De patriotten hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie.

De patriotten hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. Auteur VO-content Laatst gewijzigd 16 September 2016 Licentie CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/61319 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken

Nadere informatie

Docentenhandleiding PO Schoolkamp

Docentenhandleiding PO Schoolkamp Docentenhandleiding PO Schoolkamp Inhoudsopgave 1 Inleiding... 1 2 Wat maakt deze opdracht 21 e eeuws?... 1 2.1 Lesdoelstellingen... 2 2.2 Leerdoelen... 2 3 Opzet van de opdracht... 2 3.1 Indeling van

Nadere informatie

Docentenhandleiding Educatieprogramma

Docentenhandleiding Educatieprogramma Docentenhandleiding Educatieprogramma Met blingbling het verleden in' horende bij de tentoonstelling Het oudste goud van de wereld. Schatten uit Varna. Primair Onderwijs groep 6 t/m 8 Inhoud Het Dordrechts

Nadere informatie

Museumles Tureluurtje. Docentenhandleiding

Museumles Tureluurtje. Docentenhandleiding Museumles Tureluurtje Docentenhandleiding September 2014 Inhoud De museumles in het kort... 3 Voorbereiding in de klas... 3 In het museum... 3 Afsluiting in de klas... 3 De museumles uitgewerkt... 4 Introductieles

Nadere informatie

Oefenen 1 punt verdienen Onderwerpen van de presentaties

Oefenen 1 punt verdienen Onderwerpen van de presentaties Presenteren vmbo-4 Presenteren is aan de ene kant een kunst de één is er beter in dan de ander maar aan de andere kant valt of staat elke presentatie met een goede voorbereiding en veel oefening. Bij presenteren

Nadere informatie

Museum voor Kleine Kunsten. Docentenhandleiding

Museum voor Kleine Kunsten. Docentenhandleiding Museum voor Kleine Kunsten Docentenhandleiding Museum voor Kleine Kunsten In deze handleiding vindt u informatie over het project Museum voor Kleine Kunsten. Dit project bestaat uit de volgende onderdelen;

Nadere informatie

Erfgoed- en cultuureducatie 2015 2016 Stadsmuseum Zoetermeer

Erfgoed- en cultuureducatie 2015 2016 Stadsmuseum Zoetermeer Erfgoed- en cultuureducatie 2015 2016 Stadsmuseum Zoetermeer WIE ERGENS NAAR TOE WIL, MOET WETEN (ONTDEKKEN) WAAR HIJ VANDAAN KOMT Erfgoededucatie is omgevingsonderwijs: het leren in, van omgeving tot

Nadere informatie

Oriëntatie: Samen Scholen Beeldende Kunsteducatie. Helma Molenaars en Grada Buren.

Oriëntatie: Samen Scholen Beeldende Kunsteducatie. Helma Molenaars en Grada Buren. Oriëntatie: Het doel van deze lessenserie is: bestaande foto s zoeken met een eigen verhaal erbij. Dan gaan jullie mensen deze fotoserie voorleggen en vragen welk verhaal zij erin zien. Tot slot gaan jullie

Nadere informatie

PRIMAIR ONDERWIJS

PRIMAIR ONDERWIJS PRIMAIR ONDERWIJS STEDELIJK MUSEUM ALKMAAR Stedelijk Museum Alkmaar is hét geheugen van de stad Alkmaar en een vertrekpunt voor iedereen die de geschiedenis en kunst van Alkmaar en omgeving wil beleven

Nadere informatie

Drents Museum. Wat als de stoel van meneer Rietveld kon praten? Groep 3 Les 3 Naar het museum

Drents Museum. Wat als de stoel van meneer Rietveld kon praten? Groep 3 Les 3 Naar het museum Drents Museum Wat als de stoel van meneer Rietveld kon praten? Groep 3 Les 3 Naar het museum Les 3 Naar het museum Drents Museum Groep 3 75 minuten Lesvoorbereiding les 3 - Naar het museum 2 Samenvatting

Nadere informatie

DE GROTE VERGADERING VAN 1651 KORTE OMSCHRIJVING WERKVORM

DE GROTE VERGADERING VAN 1651 KORTE OMSCHRIJVING WERKVORM DE GROTE VERGADERING VAN 1651 KORTE OMSCHRIJVING WERKVORM Leerlingen spelen de Grote Vergadering van de Staten-Generaal in 1651 na. Deze vergadering was het beginpunt van het eerste stadhouderloze tijdperk.

Nadere informatie

Een gebouw inrichten. Lesbrief over inrichting en afwerking. Project Topstages www.ontdektechniek.nu

Een gebouw inrichten. Lesbrief over inrichting en afwerking. Project Topstages www.ontdektechniek.nu Een gebouw inrichten Lesbrief over inrichting en afwerking Project Topstages www.ontdektechniek.nu Deel A: Voorbereiding Inleiding Het Mondial College krijgt binnenkort een nieuw gebouw. In dit gebouw

Nadere informatie

Docentenhandleiding Educatieprogramma. Ik bied. Voortgezet Onderwijs Alle niveaus

Docentenhandleiding Educatieprogramma. Ik bied. Voortgezet Onderwijs Alle niveaus Docentenhandleiding Educatieprogramma Ik bied Voortgezet Onderwijs Alle niveaus 1 Inhoud Het Dordrechts Museum p. 3 Algemene doelstelling programma p. 3 Aansluiting bij kerndoelen p. 3-4 Programma Ik Bied.

Nadere informatie

Toetsvragen Geschiedenis Toelatingstoets Pabo. Tijdvak 3 Toetsvragen

Toetsvragen Geschiedenis Toelatingstoets Pabo. Tijdvak 3 Toetsvragen Tijdvak 3 Toetsvragen 1 Op veel afbeeldingen wordt de Romeinse keizer Constantijn als een heilige afgebeeld met een stralenkrans om zijn hoofd. Welke reden was er om Constantijn als christelijke heilige

Nadere informatie

Drents Museum. Wat als de stoel van meneer Rietveld kon praten? Groep 3 Les 4 De opdracht...

Drents Museum. Wat als de stoel van meneer Rietveld kon praten? Groep 3 Les 4 De opdracht... Drents Museum Wat als de stoel van meneer Rietveld kon praten? Groep 3 Les 4 De opdracht... Les 4 De opdracht... Drents Museum Groep 3 Duur: naar eigen inzicht (evt. te verdelen over meerdere lessen) Lesvoorbereiding

Nadere informatie

Onderzoeksvraag; welke motieven leidden in de middeleeuwen tot de kruistochten?

Onderzoeksvraag; welke motieven leidden in de middeleeuwen tot de kruistochten? Onderzoeksvraag; welke motieven leidden in de middeleeuwen tot de kruistochten? Rond 1080 bedreigen de minder tolerante Seldjoeken Constantinopel. Het werd voor christelijke pelgrims steeds moeilijker

Nadere informatie

Maatschappelijke Stages

Maatschappelijke Stages Maatschappelijke Stages Inhoudsopgave 3 4 4 6 7 8 11 12 13 15 Inleiding Wat is een Maatschappelijke Stage? De stage Overzicht belangrijke data Hulp bij het zoeken naar stageplekken De eindopdracht en de

Nadere informatie

Stofomschrijving Deze opdracht hoort bij 2.1-3.1 en 3.2 van De Republiek in tijd van Vorsten (Geschiedenis Werkplaats).

Stofomschrijving Deze opdracht hoort bij 2.1-3.1 en 3.2 van De Republiek in tijd van Vorsten (Geschiedenis Werkplaats). Het verhaal van 1588 Bodystorming Inleiding Het jaar 1588 is een belangrijk jaar in de geschiedenis van de Republiek. De gebeurtenissen die eraan vooraf gaan worden als feiten voorgelezen en tussen de

Nadere informatie

Slimmer met je geld omgaan. Lesbrief voor groep 8 en de brugklas

Slimmer met je geld omgaan. Lesbrief voor groep 8 en de brugklas Slimmer met je geld omgaan Lesbrief voor groep 8 en de brugklas Inhoudsopgave 1. Historisch Museum Haarlem Inleiding 3 1.1 Leerdoelen 4 2. Lesprogramma Slimmer met je geld omgaan 5 Voorbereiding 5 Museumbezoek

Nadere informatie

3a. Denk opdracht- Wie ben ik?

3a. Denk opdracht- Wie ben ik? 3a. Denk opdracht- Wie ben ik? Instructie: Wie ben ik is een spel waarbij de kinderen gebruik maken van de hoofdpersonen uit de Opstand der Nederlanden: Johannes Calvijn, Angelus Merula, Willem van Oranje,

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2009 tijdvak 2 woensdag 24 juni 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 29 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Jessica Huizer. aardrijkskunde

Jessica Huizer. aardrijkskunde Naam: Studentnummer: Opleiding: Klas: Vak: Docent: Jessica Huizer 0541685 Pabo 2P aardrijkskunde Vincent Bax 3 lessen * Introductie thema: Identiteit * introductie venster: Hindoeïsme * Les1: godsdiensten

Nadere informatie

Ontstaan van de Gouden Eeuw (1588-1648)

Ontstaan van de Gouden Eeuw (1588-1648) 1 Ontstaan van de Gouden Eeuw (1588-1648) H!to"sche context Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden 1515-1648 meneervanempel.nl 2 Hoofdvraag Waardoor ontstond in de Republiek de Gouden Eeuw, 1588-1648?

Nadere informatie

Docentenhandleiding Educatieprogramma. Schilderspraktijken

Docentenhandleiding Educatieprogramma. Schilderspraktijken Docentenhandleiding Educatieprogramma Schilderspraktijken Ary Scheffer aan het werk in het grote atelier bij zijn woonhuis te Parijs Lamme, Ary Johannes 1851 Voortgezet Onderwijs Alle niveaus 1 Inhoud

Nadere informatie

GELOVEN IN DE WERELD LESBRIEF VOORTGEZET ONDERWIJS TOT ZIENS IN 0NS MUSEUM! GELOVEN IN DE WERELD PAG > 1

GELOVEN IN DE WERELD LESBRIEF VOORTGEZET ONDERWIJS TOT ZIENS IN 0NS MUSEUM! GELOVEN IN DE WERELD PAG > 1 PAG > 1 GELOVEN IN DE WERELD VOORTGEZET ONDERWIJS LESBRIEF WAAR GELOOF JIJ IN? Overal in de wereld geloven mensen. Ze geloven in goden, natuurkrachten, voorouders of geloven juist dat dit allemaal niet

Nadere informatie

DOCENTENHANDLEIDING. Gouden Bronnen

DOCENTENHANDLEIDING. Gouden Bronnen DOCENTENHANDLEIDING Gouden Bronnen Gouden Bronnen Amsterdam Museum KORTE INFORMATIE Onderwerp: De Gouden Eeuw Doelgroep: Onderbouw voortgezet onderwijs Vakgebieden: Mens & Maatschappij Kunst en Cultuur

Nadere informatie

Verschillen tussen leerlingen, leerkrachten en scholen Multiculturele school:

Verschillen tussen leerlingen, leerkrachten en scholen Multiculturele school: Mijn visie Deze foto past bij mij omdat ik voor het hoogst haalbare wil gaan. Ook al kost dit veel moeite. Ik heb doorzettingsvermogen, dat heb je ook nodig bij het beklimmen van een berg. Wanneer ik niet

Nadere informatie

Wereldgodsdiensten. Project Levensbeschouwing 2 e klas St. Nicolaaslyceum. Naam:

Wereldgodsdiensten. Project Levensbeschouwing 2 e klas St. Nicolaaslyceum. Naam: Wereldgodsdiensten Project Levensbeschouwing 2 e klas St. Nicolaaslyceum Naam: Inhoudsopgave Inleiding Schema Beoordeling Deel 1 Test jezelf! Deel 2 Kies je onderwerp en aan de slag! Deel 3 Het ervaren

Nadere informatie

Presentaties: presenteer jezelf met PowerPoint

Presentaties: presenteer jezelf met PowerPoint Werkblad 13C Presentaties: presenteer jezelf met PowerPoint Leerjaar 1 Presentaties maken Presentaties algemeen Stappenplan: wat gaan we deze week doen? Praten over presentaties en presenteren Een PowerPoint-presentatie

Nadere informatie

Doe-het-zelfpakket: geschiedenis

Doe-het-zelfpakket: geschiedenis Zelfstandig bezoek groep 3-4 Kunnen de leerlingen de overeenkomsten en verschillen ontdekken met het heden? Wat is er zo bijzonder dat het voor altijd in het museum moet worden bewaard? En wat vinden de

Nadere informatie

Educatie aanbod Biënnale Gelderland 16

Educatie aanbod Biënnale Gelderland 16 Educatie aanbod Biënnale Gelderland 16 Beste docent, Bij deze brengen wij u graag op de hoogte van ons educatieve aanbod voor scholen tijdens Biënnale Gelderland 2016. De Biënnale Gelderland wordt afwisselend

Nadere informatie

Examen Geschiedenis. Geef de 7 tijdsvakken: Mintiens Quintin

Examen Geschiedenis. Geef de 7 tijdsvakken: Mintiens Quintin Examen Geschiedenis Geef de 7 tijdsvakken: Prehistorie :... 3500 v.c Stroomculturen : 3500 v.c 800 v.c Klassieke Oudheid : 800 v.c 500 n.c Middeleeuwen : 500 n.c 1450 n.c Nieuwe tijd : 1450 n.c 1750 n.c

Nadere informatie

Combineer raak met beelden

Combineer raak met beelden Combineer raak met beelden De Nederlandse Opstand voor beeldslimme leerlingen Ronald Becx Inleiding/ Verantwoording: Het idee voor deze opdracht kreeg ik in de les toen we bezig waren met de Mystery van

Nadere informatie

SECTORPROJECT 4 VMBO - T

SECTORPROJECT 4 VMBO - T SECTORPROJECT 4 VMBO - T 2016-2017 handleiding leerlingen inhoud: inleiding stappenplan logboek beoordelingsformulier tijdpad 1 INLEIDING SECTORPROJECT VOOR 4 VMBO-T Alle leerlingen van het vmbo theoretische

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2009 tijdvak 1 woensdag 20 mei 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 30 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Lesbrief: Woonwijk van de toekomst Thema: Mens & Dienstverlenen in de toekomst

Lesbrief: Woonwijk van de toekomst Thema: Mens & Dienstverlenen in de toekomst Lesbrief: Woonwijk van de toekomst Thema: Mens & Dienstverlenen in de toekomst Copyright Stichting Vakcollege Groep 2015. Alle rechten voorbehouden. Inleiding In de toekomst zal onze samenleving er anders

Nadere informatie

Prins Willem danst. Docentenhandleiding. Welkom bij Paleis Het Loo! Voorbereidende les (45 minuten) DIEREN IN & OM HET PALEIS

Prins Willem danst. Docentenhandleiding. Welkom bij Paleis Het Loo! Voorbereidende les (45 minuten) DIEREN IN & OM HET PALEIS Prins Willem danst Welkom bij Paleis Het Loo! U gaat met uw klas het lesprogramma Dieren in & om het paleis volgen. Hierbij hoort een voorbereidende les op school (45 minuten),een bezoek aan de stallen,

Nadere informatie

Adios. Beste Docent(e), D O C E N T E N H A N D L E I D I N G

Adios. Beste Docent(e), D O C E N T E N H A N D L E I D I N G Adios Beste Docent(e), U bezoekt binnenkort met uw klas(sen) de theatervoorstelling Adios van Het Houten Huis. Wat fijn dat u voor onze voorstelling hebt gekozen en wij u en uw leerlingen mogen verwelkomen

Nadere informatie

Repetitie Hoofdstuk 11. Punten delen door 60 x

Repetitie Hoofdstuk 11. Punten delen door 60 x Repetitie Hoofdstuk 11 Punten delen door 60 x 9 + 1. 1. a. Katholieken voelden zich in Nederland achtergesteld. Hoe kwam dat? (2p) Hun godsdienst was officieel niet meer toegestaan sinds 1580. Ze mochten

Nadere informatie

HOERA, een meisje Ondertitel: Analyseren

HOERA, een meisje Ondertitel: Analyseren HOERA, een meisje Ondertitel: Analyseren 1. Inleiding Aan de hand van een concept cartoon verdiepen leerlingen zich in de vraag hoe het komt dat een meisje een meisje is. Een concept cartoon is een visuele

Nadere informatie

Framing the Other. Opdrachtenblad

Framing the Other. Opdrachtenblad Framing the Other Ilja Kok & Willem Timmers 2013 25 minuten (film), 13 minuten (interview) http://framingtheother.wordpress.com/ 1 Kijkopdracht 1. Titel hoofdstuk Toeriste Nell maakt foto van Mursi Nadonge

Nadere informatie

eigen woonplaats Oorlog: geschiedenis in de geschiedenis monumenten hebben te maken met oorlogen? Welke oorlogen

eigen woonplaats Oorlog: geschiedenis in de geschiedenis monumenten hebben te maken met oorlogen? Welke oorlogen geschiedenis Oorlog: geschiedenis in de eigen woonplaats Omschrijving van de opdracht: Wat doe je als leerkracht? Introductie Thema: Oorlog: geschiedenis in de eigen woonplaats Introduceren thema Oorlog:

Nadere informatie

Educatief programma Feiten & meningen

Educatief programma Feiten & meningen Educatief programma Feiten & meningen Handleiding voor docenten De tentoonstelling Zwart&Wit is een tentoonstelling die vragen oproept, meningen laat horen en feiten presenteert. Het educatief programma

Nadere informatie

Nederlands in Uitvoering

Nederlands in Uitvoering Leerjaar 2 Uitvinders Een informatieve tekst lezen Algemene modulegegevens Leerjaar: 2 Taaltaak: Een informatieve tekst lezen Thema: Uitvinders (sector Techniek) Leerstijlvariant: ERVAAR BEKIJK - DENK

Nadere informatie

Leerdoel De leerlingen leren op een actieve wijze waarom de Gouden Eeuw zo belangrijk is geweest voor Nederland.

Leerdoel De leerlingen leren op een actieve wijze waarom de Gouden Eeuw zo belangrijk is geweest voor Nederland. Voorbereidende les bij de interactieve rondleiding Dagelijks leven in de Gouden Eeuw (groep 4-8) Geschiedenis Waarom is de Gouden Eeuw goud? Deze voorbereidende les hoort bij de interactieve rondleiding

Nadere informatie

PeerEducatie Handboek voor Peers

PeerEducatie Handboek voor Peers PeerEducatie Handboek voor Peers Handboek voor Peers 1 Colofon PeerEducatie Handboek voor Peers december 2007 Work-Wise Dit is een uitgave van: Work-Wise info@work-wise.nl www.work-wise.nl Contactpersoon:

Nadere informatie

Het begin van staatsvorming en centralisatie. Onderzoeksvraag; Hoe vond de staatsvorming van Engeland, Frankrijk en het hertogdom Bourgondië plaats?

Het begin van staatsvorming en centralisatie. Onderzoeksvraag; Hoe vond de staatsvorming van Engeland, Frankrijk en het hertogdom Bourgondië plaats? Onderzoeksvraag; Hoe vond de staatsvorming van Engeland, Frankrijk en het hertogdom Bourgondië plaats? Voorbeeld 1: Engeland De bezittingen van de Engelse koning Hendrik II in Frankrijk rond 1180 zijn

Nadere informatie

DOOR NELE VANHEX EN ADRIANE LEILICH

DOOR NELE VANHEX EN ADRIANE LEILICH VOOR RG 2.3 en 2.4 DOOR NELE VANHEX EN ADRIANE LEILICH INHOUD Woordje van het Huis van het Nederlands en het Red Star Line Museum Doelgroep Doelstelling Lespakket DEEL 1 DEEL 2 INTRODUCTIE: DE GROTE MEERPAAL

Nadere informatie

ONS GELOOF, JOUW GELOOF PA!

ONS GELOOF, JOUW GELOOF PA! ONS GELOOF, JOUW GELOOF PA! De Vloer Op Jr. in de klas Leeftijd: 9-12 jaar, 13-15 jaar Niveau: bovenbouw basisonderwijs, onderbouw voortgezet onderwijs Tijd: 45 min Benodigdheden: beamer of digibord, internetverbinding,

Nadere informatie

WikiKids Atlas. Lerarenhandleiding Project WikiKids Atlas

WikiKids Atlas. Lerarenhandleiding Project WikiKids Atlas WikiKids Atlas Lerarenhandleiding Project WikiKids Atlas 1. Inhoudsopgave. 1. Inhoudsopgave. p. 43 2. Inleiding. p. 44 3. Uitleg en kerndoelen WikiKids Atlas. p. 46 3.1. Inleiding. p. 46 3.2. Uitleg WikiKids.

Nadere informatie

Bloei van de Republiek hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie.

Bloei van de Republiek hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. Auteur VO-content Laatst gewijzigd 15 December 2016 Licentie CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/61308 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken

Nadere informatie

Kerk en staat hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie.

Kerk en staat hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. Auteur VO-content Laatst gewijzigd 15 December 2016 Licentie CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/62235 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken

Nadere informatie