Inleiding. aanleiding van de publicatie van Wim Fortuyn (red.), De slag om het nieuws. TV-nieuws en nieuwe technologie, 's-gravenhage 2000.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Inleiding. aanleiding van de publicatie van Wim Fortuyn (red.), De slag om het nieuws. TV-nieuws en nieuwe technologie, 's-gravenhage 2000."

Transcriptie

1 Inleiding 3 'De pleitbezorgers voor een volledig geïntegreerd mediaaanbod kenmerken zich door een alles-of-niets-mentaliteit. Als je niet meedoet, val je af, ben je een loser en op z'n best conservatief. Elke relativering ontbreekt.' 1 Voor interactieve televisie heeft de kijker nu nog een televisietoestel en een computer nodig. Binnenkort zal één configuratie hetzelfde mogelijk maken: de convergentie van inhoud (audio, video en data), apparatuur (pc, televisietoestel, spelcomputer en mobiele telefoon) en distributiecapaciteit (internet, kabel en satelliet) is op komst. Bij een tentoonstelling kunnen foto's, videowalls, film- en televisieprojecties, computeranimaties en virtual reality-maskers worden ingezet om de bezoekers met zoveel mogelijk media te bestoken. Wie horendol wordt van het communiceren via e- mail, fax, sms (short messaging service) en voic kan zijn heil zoeken in het 'unified messaging system (ums) ofwel multimedia messaging system (mms). Hierbij wordt de inhoud van een boodschap losgekoppeld van het medium dat voor de transmissie wordt gebruikt. s kunnen dus per telefoon worden beluisterd en voic s naar het adres worden doorgestuurd. Het eenheidssysteem voor faxen, en en bellen wordt sinds 1999 aangeboden. Het voorziet overigens ook in de mogelijkheid van een sms-notificatie aan de abonnee. Zo'n notificatie houdt de waarschuwing via een sms-bericht in, dat een faxbericht of voic is binnengekomen. In het voorjaar van 2001 telde unified messaging in Nederland al vier aanbieders met in totaal tweehonderdduizend abonnees. Het tijdperk van de Grote Bereikbaarheid is aangebroken. Maar niet iedereen zal ons op elk moment met behulp van de zegeningen van de informatie- en communicatietechnologie (ict) lastig mogen vallen. Ict helpt ons om bereikbaar te zijn, maar is er ook om ons af te schermen, als we dat willen. Convergentie in plaats van divergentie is een leuze die geen loze kreet meer is. Men hoeft geen 'nerd' of 'computerfreak' te zijn om zich een voorstelling te kunnen vormen van de ingrijpende veranderingen die zich voltrekken in de sfeer van ict. Het aantal internetters dat thuis toegang heeft tot internet is in maart 2001 gestegen tot 379 miljoen. Dit zijn er 7 miljoen meer dan in februari Van het totale aantal thuisinternetters zijn er volgens het marktonderzoekbureau Nielsen NetRatings 211 miljoen echt actief op internet. Nederlanders vragen per maand gemiddeld 586 pagina s op. Het wereldwijde gemiddelde ligt op 711 tot 774 opgevraagde pagina s per maand. Naar schatting zijn op dit moment drie miljard 'homepages' ingericht. De makers ervan denken een boodschap te hebben en stellen hun aanbod beschikbaar 'to whom it may concern'. De kans dat niemand er een boodschap aan heeft wordt klein 1 Wim Wirtz, 'Profeten van de nieuwe heilstaat', in: de Volkskrant van 5 januari 2001, naar aanleiding van de publicatie van Wim Fortuyn (red.), De slag om het nieuws. TV-nieuws en nieuwe technologie, 's-gravenhage 2000.

2 geacht: 'surfend' over het wereldwijde elektronische spinnenweb kunnen duizenden, tienduizenden en misschien wel honderdduizenden internetgebruikers uit nieuwsgierigheid of 'per ongeluk' in de uitgezette fuiken van particuliere, zakelijke en andere websites terechtkomen. Zonder geavanceerde zoekmachines verdwaalt zelfs de insider in de ontelbare vertakkingen van internet. Op dit deel van het wereldwijde, decentrale, computernetwerk kunnen teksten, illustraties, audio, video en animatiefilmpjes worden uitgewisseld. Tegen de trend in durft een enkele wetenschapper al de pijnlijke vraag te stellen, of het informatietijdperk geen verlies aan communicatie zal opleveren (De Cillia, Krumm & Wodak, eds., 2001) Mobiele telefonie als katalysator De mobieltjes met de sms-jes werken als katalysator in de telecommunicatiemarkt. Spelletjes op de mobiele telefoon maken nu al een substantieel deel uit van de digitale amusementsmarkt. Het digitale entertainment bestaat uit muziek, gokken, games, sport, nieuws, film en video, kortom alles wat te bekijken of te beluisteren valt met behulp van een digitaal apparaat, zoals de pc, de mp3-speler of de gsm-handy. De eerste mobiele telefoons dateren uit 1946, maar het zeer geringe aantal beschikbare radiokanalen stond de toepassing op grotere schaal in de weg. In 1982 heeft een werkgroep van Europese experts, de Groupe Spéciale Mobile (GSM), een aantal technieken verenigd in een standaard die in meer dan de helft van de wereld ingang heeft gevonden. GSM staat nu voor 'global system for mobile communications' (gsm), een digitale techniek die een efficiënt gebruik van de beschikbare frequenties garandeert. Daarom konden er de laatste jaren zoveel 'mobieltjes' komen. Men is er intussen aan gewend, behalve in de trein of een openbare ruimte. Voor Bluetooth geldt dat in mindere mate, omdat dit gadget pas sinds begin 2001 wordt verkocht. De gebruiker van deze nieuwe techniek voor draadloze verbindingen over een paar meter koopt een klein draadloos koptelefoontje en een uitsteeksel met een microfoon waarin gepraat wordt. Via de koptelefoon kan verbinding worden gemaakt met een mobieltje in een jas of tas in de buurt. Al langer bestaat 'digital enhanced cordless telephony' (dect). Hierbij wordt de afstand tussen de telefoonhoorn en de rest van het toestel enkele tientallen meters overbrugd. Deze 'wandeltelefoon' is snel ingeburgerd geraakt. Het 'wireless application protocol' (wap) is een communicatieprotocol dat sinds 1999 het internetten, faxen en mailen met behulp van draadloze apparaten mogelijk maakt. Het Japanse concern NTT DoCoMo is in het voorjaar van 2001 een alliantie aangegaan met het Nederlandse telecombedrijf KPN Mobile om nog in 2001 in Nederland, België en Duitsland internetdiensten via de mobiele telefoon te kunnen aanbieden. Op mobiel internetten waren medio 2001, tweeënhalf jaar na de introductie ervan, 25 miljoen Japanners bij NTT DoCoMo geabonneerd. Ze hebben toegang tot tienduizenden informatie- en entertainmentpaginaatjes. Het gaat hierbij om het 'i-mode'-systeem, waarvan de Japanners hopen dat het de wereldstandaard

3 voor mobiele communicatie wordt. I-mode maakt het mogelijk s uit te wisselen en beurskoersen en andere informatie te raadplegen met behulp van de mobiele telefoon. De techniek is vergelijkbaar met 'general packet radio service' (gprs), waarmee in Europa het gebruik van de huidige wap-diensten, zoals mobiel bankieren of het opzoeken van adressen, gemakkelijker wordt gemaakt. Over de verouderde techniek van het wappen zijn steeds meer gebruikers ontevreden. Uit onderzoek blijkt dat Noord-Amerikanen, Europeanen en Aziaten met een wap-gsm na verloop van tijd geen informatie via hun toestel wensen te ontvangen. De gebruikers willen de moeite niet meer doen om de informatie op het beeldscherm te krijgen en ze gaan zich ergeren aan de technische gebreken van de netwerken. Het beperkte aantal wapenabled -diensten (wap-sites) betekent een rem op de populariteit van wap. Toch heeft de Postbank in Nederland in 2001 een half miljoen speciaal beveiligde gratis mobiele telefoons onder zijn klanten verspreid om het mobiele bankieren te bevorderen. Behalve voor betalingsverkeer en het opvragen van informatie over saldo of beleggingen is het wap-toestel ook geschikt voor het inwinnen van weer- en nieuwsberichten, het opvragen van beurskoersen en het ontvangen van filemeldingen, alsmede voor het doen van spelletjes, voor chatten en het bestellen van kaartjes voor theatervoorstellingen. Vergeleken met i-mode en gprs is wap traag, gebruiksonvriendelijk en duur. Bovendien kan de wapper geen lange s versturen: hij moet zich behelpen met minieme tekstberichtjes via sms. Bij gprs betaalt de klant uitsluitend als hij gegevens downloadt of verzendt. Met de packet-geschakelde techniek van gprs, waarmee de informatie efficiënter wordt verzonden, is hij goedkoper uit. Gprs dient niet verward te worden met gps: het global positioning system. Dit is een navigatiesysteem, bestaande uit 24 Amerikaanse satellieten en kleine satellietontvangers, dat zeer nauwkeurig de positie van voertuigen en mensen kan bepalen. Het is geschikt voor tochten door de woestijn, maar ook voor het maken van een wandeling in een natuurgebied. In het moederland probeert NTT DoCoMo in het najaar van 2001 in de regio Tokio (met dertig miljoen inwoners) te beginnen met de commerciële exploitatie van het vervolg op wap en gprs: mobiele telefonie van de derde generatie (3G), aangeduid als 'universal mobile telecommunications system' (umts). Op 30 mei 2001 werd begonnen met een proef waarvoor proefpersonen in Tokio werden geselecteerd. Zij kregen gratis een exemplaar van het supersnelle mobieltje met de roepnaam Foma, hetgeen een afkorting is van freedom of mobile multimedia access. Het zijn geen apparaten waarmee videotelefonie mogelijk is, maar opgewaardeerde i-mode-telefoons, de zeer populaire internettelefoons van het Japanse bedrijf. In de loop van de zomer van 2001 werd het experiment uitgebreid met het verdelen van 1200 telefoons die wel over een kleine videocamera beschikken, zodat degenen die met elkaar telefoneren elkaar ook kunnen zien. Met behulp van KPN Mobile wil NTT DoCoMo in Europa de overgang van wap-telefonie naar i- mode-telefonie en vervolgens naar 3G-telefonie met umts-techniek forceren. De winst van umts voor de gebruiker bestaat voornamelijk uit hogere snelheden. Het Japanse bedrijf heeft een belang van 15 procent in KPN Mobile. Dit Nederlandse 5

4 bedrijf wil eind 2002 starten met de eerste umts-diensten voor zakelijke gebruikers en in 2007 alle gemeenten met minimaal inwoners van mobiel internet gaan voorzien. De Japanners en de Britten zullen elkaar de wereldprimeur van 3Gtelefonie betwisten. British Telecom verwacht namelijk in het vroege najaar van 2001 de inwoners van het Isle of Man in de Ierse zee op een 3G-netwerk te kunnen aansluiten. Bijna iedere dag leest men over initiatieven om de invoering van mobiel communiceren in alle sectoren van de samenleving door te zetten. De dynamiek van ict raakt niet alleen overheidsorganisaties, vrijwillige organisaties en organisaties in de zakelijke sfeer (het midden- en kleinbedrijf en de grote ondernemingen). Ook particulieren gaan mee in de ontwikkeling, bijvoorbeeld als ze kiezen voor het multimedia/unified messaging system', het al genoemde systeem waarbij alle fax-, telefoon- en berichten via één elektronische brievenbus te ontvangen en te verwerken zijn. berichten worden door een robot voorgelezen en kunnen dan via mobiele telefonie (gsm) worden beluisterd, voic wordt via als geluidsbestand verzonden en de eigenaar van het systeem is nòg onafhankelijker van één vaste plaats. In de tweede helft van 2001 brengt Ericsson een mobiele camera voor gsm op de markt. Deze CommuniCam wordt aangesloten op een mobiele telefoon die van een modem is voorzien. Als de foto s zijn gemaakt, kunnen ze naar een adres worden verstuurd. Op de CommuniCam kunnen er maximaal vijf worden bewaard. Van de overheid wordt verwacht dat zij de virtuele identiteit van haar burgers vastlegt (bijvoorbeeld in een elektronisch paspoort) en vervolgens beschermt. Bescherming van de privacy staat hoog op de politieke agenda. De grondwettelijk gegarandeerde onschendbaarheid van het brief-, telefoon- en telegraafgeheim vraagt in een tijd van fax, en internet om een vervolg. Hetzelfde geldt voor veilig elektronisch betalen met een virtuele handtekening. Internet is immers ook elektronisch zakendoen, onder allerlei Engelse labels, zoals e- business, e-commerce, e-matching, e-trade, e-banking en e-tail. Mobiele telefoons worden volgens de telecomindustrie personal digital assistents (pda s) die de consument behulpzaam kunnen zijn bij allerlei transacties. De nieuwe Palm m105 met bijgesloten Mobile Internet Kit biedt draadloze toegang tot , instant messaging en talloze webclippings. Door de PalmPix-software van Kodak op deze Palm PDA te installeren en de camera onderaan het apparaatje aan te klikken kunnen, zij het met enige moeite, ook foto s worden gemaakt. De Nokia 9210 Communicator doet dienst als contact manager en mobiele telefoon, heeft een kleurenscherm, kan worden gebruikt voor Word, spreadsheet, presentatieprogramma, sms, fax, , handsfree, www, kalender, imaging, video, games en recorder. Het apparaat wordt dan ook aangeprezen onder de leuze je hele kantoor in je hand. Vervanging van de wap-techniek door de draadloze breedbandcommunicatietechnieken van gprs en umts speelt de ontwikkeling van pda s uiteraard in de kaart. Van ict wordt primair een voortgaande productiviteitsstijging verwacht, zodat vooral ministers met de portefeuille van economische zaken oog hebben voor het bevorderen van de ontwikkeling op ict-gebied. De Vlaamse minister van Economische Zaken en 6

5 Media, Dirk Van Mechelen, publiceerde in 2000 zijn van een maatschappelijke visie getuigende Beleidsnota voor de Vlaamse media Hierin worden de contouren geschetst voor mediabeleid in een informatiemaatschappij, met aandacht voor de sociale impact van ict. De overheid staat voor de taak haar regulerende en faciliterende rol in het digitale tijdperk te leren spelen Communicatiecultuur en de opkomst van ict Het transitieproces van de integratie van 'oude' en 'nieuwe' media voltrekt zich niet revolutionair maar evolutionair (Meckel, 2001). Deze gedachte overtuigt meer dan de euforische uitspraken van de heilsprofeten van de nieuwe economie. De juistheid ervan beseft men bijvoorbeeld als de oude communicatievorm van de brief wordt ingeschakeld om te attenderen op het bestaan van een website. Het Landesinstitut für Erziehung und Unterricht Stuttgart schakelde de post in om buitenlandse potentiële gebruikers te wijzen op zijn Online-Forum Medienpädagogik (OFM) dat een brug wil slaan tussen docenten, pedagogen en mediawetenschappers. Slechts het internetadres van deze instelling van de deelstaat Baden-Württemberg (http://www.kreidestriche.de) herinnert nog aan de tijd van het gebruik van het pijpje krijt voor het schoolbord. Bij de Regionale Uitgeversgroep (RUG) in het Belgische Hasselt speelt zich sinds het voorjaar van 2000 een proces van convergentie van de papieren krant (Het Belang van Limburg), een televisiestation (TV Limburg) en een internet-nieuwswebsite af. Deze keuze voor een Amerikaans aandoend multimediabeleid trekt ook in Nederland de aandacht. Crossover-journalisten staan voor de uitdaging multimediaal te denken vanuit de vraag: via welk medium komt bepaalde informatie op een gegeven moment het beste over? De actuele situatie op het gebied van de als 'nieuw' geproclameerde media is niet los te zien van de ontwikkeling van al langer bestaande media. De dichotomie van 'oud' en 'nieuw' heeft iets kunstmatigs en vooral betrekkelijks. Het onderscheid vraagt wel om aandacht voor het tijdsaspect en daarmee voor de historische dimensie. Echter: ook vanuit het heden gedacht is inclusief denken geboden, als men mikt op een evenwichtige beschouwing over kansen en risico's van internet en hiermee samenhangende informatie- en communicatietechnologische ontwikkelingen. Vooral het intensiever gebruik van internet als publieksvoorziening heeft in het laatste decennium van de twintigste eeuw communicatiepatronen ingrijpend beïnvloed en de onderlinge verhoudingen tussen media op de kop gezet. De communicatiemogelijkheden zijn in de laatste jaren zodanig uitgebreid, dat de vraag gesteld dient te worden, in hoeverre in de nabije toekomst een herschikking en herpositionering van al langer bestaande (massa)media en communicatiemogelijkheden tot stand zal komen. Deze vraag wordt meestal, maar daarom nog niet het meest adequaat, geformuleerd in termen van verdringing (het substituutsdenken) en aanvulling (het supplementsdenken). In deze aflevering van PSW-papers wordt geprobeerd, los te komen van dit dichotomie-denken en wel vanuit de opvatting dat zich een convergentie aan het voltrekken is.

6 8 Houdt men rekening met de achtergrond van de al een tiental jaren optredende verschuivingen en veranderingen, dan schiet eigenlijk iedere poging om orde in een chaotische situatie te scheppen tekort. Wetenschapsbeoefening dient echter ook in een periode van onzekerheid te streven naar een nieuwe systematiek die rekening houdt met gewijzigde omstandigheden. In deze bijdrage is met het oog op de beperkte omvang ervan gekozen voor een aspectuele benadering. Om de invalshoek aan te duiden wordt het begrip 'ict-ontwikkelingsperspectief' geïntroduceerd. De bedoeling ervan is, speciale aandacht te vragen voor de dynamiek die zo kenmerkend is voor de communicatiecultuur van de industriële samenleving. Onder invloed van de informatie- en communicatietechnologie krijgt de dynamische stuwkracht van sociale en technologische veranderingen een nieuwe impuls. Het is de ict-ontwikkeling die de westerse samenleving het aanzien van een informatie- en netwerksamenleving geeft. Een indrukwekkend standaardwerk in drie delen over het informatietijdperk begint dan ook met de opkomst van de netwerkmaatschappij (Castells, 1966, 1997 en 1998; Groebel, 1997). Haar infrastructurele voorzieningen scheppen communicatiemogelijkheden en -vormen die een nieuwe impuls geven aan de bestudering van onderwerpen in de sfeer van het mediabeleid. Beleidsvorming met betrekking tot de massamedia met inbegrip van de implementatie ervan, alsmede de beoordeling van haar haalbaarheid en effectiviteit vertonen meer dan voorheen een samenhang met ict-beleid, telecommunicatiebeleid en overheidsbeleid op allerlei deelgebieden. Bovendien heeft de neoliberale herverkaveling van taken en verantwoordelijkheden tussen de overheid en de markt in de jaren negentig van de twintigste eeuw ook gevolgen gehad voor de relatiepatronen en spelregels op het gebied van de massamedia. Daarom is de noodzaak van beleidsanalyse uit een bijgesteld perspectief wenselijk De achterstand van ontwikkelingslanden De geografische beperking van deze bijdrage aan het denken over structuurwijzigingen binnen en in verband met de massamedia dient men voor lief te nemen. Buiten beschouwing blijven bijvoorbeeld 'de landen van de Derde Wereld', als men die vertrouwde benaming uit de jaren zestig en zeventig nog eens mag gebruiken, zonder politiek incorrect te zijn. Ontwikkelingslanden kunnen de ictontwikkeling in geen enkele sector bijbenen, zodat hernieuwde aandacht voor de verhoudingen tussen Noord en Zuid, maar dan vanuit een ictontwikkelingsperspectief, hoogst wenselijk is (Van Audenhove, 2000). Een zwakke telecommunicatie-infrastructuur (Cammaerts & Burgelman, 2000) vormt in die landen een belemmering voor een doelmatige toepassing van informatie- en communicatietechnologie ten behoeve van informatievoorziening vanuit de overheid aan de bevolking, in het kader van de publieke dienstverlening van overheidsdiensten, voor het (tele-)onderwijs en voor de gezondheidszorg. Het concept van de informatiesamenleving blijft voorlopig een westers concept,

7 gebaseerd op westerse theorieën en met een dominante westerse voorsprong, met alle risico's vandien voor de mondiale verhoudingen. Vanuit de internationale solidariteit gedacht is het een slecht teken, dat niemand pleit voor een nieuwe commissie-macbride. Het is ruim twintig jaar geleden dat deze commissie onder voorzitterschap van Sean MacBride (1980) haar rapport Many voices, one world uitbracht. De thematiek van internet in combinatie met het besef dat we leven in één wereld verdient thans de aandacht (Behmer & Trapp, 2000). De vraag hoe medium-neutrale en internationaal georiënteerde regelgeving het traditionele, nationale en medium-specifieke mediabeleid in de zin van communicatiebeleid kan vervangen wordt ook in Oost-Europese landen gesteld. Openheid in de zin van toegankelijkheid van de informatie- en communicatievoorzieningen voor zoveel mogelijk burgers, alsmede diversiteit van de informatiebronnen en communicatieboodschappen zijn daarbij de sleutelwoorden (Van Cuilenburg & Van der Wurff, eds., 2000) Een vergelijking met veel onbekenden Deze bijdrage heeft een descriptief-interpretatief karakter. Gewerkt wordt met begrippen zoals innovatie, diffusie, revolutie en evolutie. Ze lenen zich bij uitstek voor interpretatie als interactiemethode. Wat betreft de benadering, op te vatten als de invalshoek, is gekozen voor die van een gecombineerde communicatiehistorische en op mediabeleid afgestemde approach. De evolutie van beleidsprocessen staat aan het begin van een zinvolle beleidsanalyse. De overheid en de massamedia als instituties in de samenleving hebben in de twintigste eeuw steeds beleid geformuleerd en geïmplementeerd. Oriënterend onderzoek daarnaar opent de weg voor een toekomstgericht perspectief. Bij nader inzien blijkt het massamediale beleidsdomein allerlei subdomeinen te vertonen. Tussen het subdomein van bijvoorbeeld film en dat van omroep kan zowel inhoudelijk als qua regelgeving verband bestaan. Hetzelfde geldt voor pers en omroep. Daarom is 'mediabeleid' slechts op te vatten als een containerbegrip dat om veel uitzuivering en concretisering vraagt. Periodisering is wenselijk en -rekening houdend met de factoren tijd en plaats- is contextualisering noodzakelijk. Geheel in overeenstemming met de door een paradigmawisseling gewijzigde onderzoekstraditie wordt de vraag wat media bij gebruikers bewerkstelligen al snel verlaten voor de vraag wat mensen winnen of verliezen, ervaren of missen bij hun omgang met (bepaalde) nieuwe media. De basisidee van deze bijdrage -met het karakter van een hypothese- is dat politieke actoren pas in actie komen voor regulering, bijvoorbeeld door het ontwerpen van een wettelijk kader, als een nieuw medium het heeft 'gehaald' in de krachtmeting tussen aanbieders en afnemers. De overheid is volgend, de leveranciers zijn sturend en het publiek is gretig als het om aantrekkelijke nieuwe mediatoepassingen gaat. Ook met de aangeduide, niet onaanzienlijke, inperking blijft het buitengewoon lastig om communicatief gedrag van mensen in relatie tot media, waaronder massamedia,

8 over een langere periode in kaart te brengen en zinvol te duiden. Tijdbestedingsonderzoek in verband met mediagebruik biedt vaak slechts een momentopname. Een uitzondering vormen de sinds 1975 in Nederland verschijnende publicaties op dit gebied van het Sociaal en Cultureel Planbureau. Het onderzoek naar de tijdsbesteding van de Vlamingen, dat loopt van 1 oktober 1998 tot en met 30 september 2001, is het eerste grootschalige tijdsbudgetonderzoek in Vlaanderen sinds meer dan dertig jaar (Glorieux e.a., 2001a en 2001b). Sociale verandering, mentaliteitsverschuivingen, diffusie van ideeën, modernisering en globalisering zijn processen die in verband gebracht kunnen worden met communicatie, een verschijnsel dat in concrete activiteiten ook weer een procesmatig karakter heeft. Het gevaar is niet denkbeeldig dat men probeert een vergelijking met te veel onbekenden op te lossen. Behalve een vergaande inperking is dus ook een grote mate van bescheidenheid geboden. Dit geldt zeker als het gaat om het ontwikkelen van een visie op de toekomst. Een twintig jaar geleden gepubliceerd boek eindigt ermee. Onder het tussenkopje Old media never die, they just fade away wordt de overgang van de telefoon en het boek in de eenentwintigste eeuw 'quite safe' genoemd. De videofoon wordt niet als sterke concurrent van de telefoon beschouwd, zelfs niet als het verschil in kosten geringer zou worden. Boeken en tijdschriften zouden 'a little' te lijden krijgen van de alternatieven microfilm en viewdata. Door het over het algemeen minder vluchtige karakter van de inhoud en door illustraties van hoge kwaliteit zouden de genoemde printmedia een sterkere positie hebben dan de krant. Hoewel de personal computer en internet niet in beeld komen schenkt de auteur wel enige aandacht aan elektronische post in relatie tot de brievenpost. Ook wordt de mogelijkheid van 'home computing' genoemd. Verondersteld wordt dat iedereen in de jaren negentig, vergelijkbaar met spellen en rekenen, een computer moet kunnen programmeren (Williams, 1981: 262) Mediabeleid in het ontwikkelingsperspectief Deze bijdrage is tevens bedoeld ter verheldering van het massamediale differentiatieproces waarin massacommunicatie onder invloed van de industriële revolutie verwikkeld raakte. De massamedia die zich een plaats verwierven in het communicatiepatroon van een in beginsel onbeperkt publiek ondergingen enerzijds de invloed van omgevingsfactoren en werkten anderzijds in op maatschappelijke en mentale processen. Resultaten van onderzoek wijzen steeds meer in de richting van de versterkende in plaats van de initiërende werking van boodschappen van massacommunicatie. Het debat over de invloed van media in bepaalde veranderingsprocessen en in omslagen in de publieke opinie is echter allerminst als afgesloten te beschouwen. Eenduidige verklaringen blijken zelden te voldoen en het is moeilijk om op grond van een beperkt aantal cases generalisaties te maken.

9 De belangrijkste, zo niet de enige, wet van de communicatiewetenschap heeft een communicatiehistorisch karakter. Ze zou kunnen luiden: nooit in de geschiedenis van de menselijke communicatie is een oude communicatievorm of een bestaand medium geheel verdrongen door nieuwe communicatiemogelijkheden, zij het dat informatiedragers wel aan vernieuwing onderhevig waren. Dus: papier kan perkament bij het schrijven vervangen en de introductie van de digitale video disc (dvd) in 2000 betekent dat de vhs-banden op den duur uit de videotheken kunnen verdwijnen. Het schijfje van de video-cd waarop een hele speelfilm kan, overtreft de vhs-band qua beeld en geluid. Met een dvd-speler en de juiste projector kan een dvdbeeld worden opgeblazen tot twee meter breed, zonder dat de resolutie gaat storen. Met een speciale decoder-annex-versterker (een receiver) kan het geluid via zes luidsprekers (met inbegrip van een basbox) optimaal worden weergegeven. Het bioscoopgevoel blijkt op deze wijze in de huiskamer opgeroepen te kunnen worden. Met televisie lukt dat niet. Er is ook al lering te trekken uit de stormachtige ontwikkelingen op vertrouwde en nieuwe deelterreinen die om communicatiewetenschappelijke studie en onderzoek vragen. Op het gebied van het denken over communicatie is sprake van een paradigmawisseling. Deze omslag heeft betrekking op de mogelijkheden van interactiviteit tussen de ontvanger (recipiënt) van mediaboodschappen en de zender (communicator) bij media-instituties. Overheidsinstanties, alsmede maatschappelijke organisaties en ondernemingen buiten de mediasfeer ervaren eveneens de gevolgen van de mogelijkheden van individuele burgers om het initiatief te nemen tot elektronisch communiceren. In hun rol van afnemers van diensten en producten kunnen consumenten zich elektronisch melden, bijvoorbeeld om verhaal te halen bij een overheidsinstantie of om de prijzen van verzekeringsproducten van verschillende aanbieders in de verzekeringswereld met elkaar te vergelijken. Ook in de sfeer van arbeidsmarktcommunicatie is de omkering van traditionele relatiepatronen tussen werkgevers en werknemers als partijen op de arbeidsmarkt herkenbaar. Wie bijvoorbeeld als high potential wil ontdekken, hoe zijn of haar 'marktwaarde' is en welk bedrijf interessant genoeg is om een overstap te overwegen, pluist arbeidsmarktsites uit. Voor zover openbare en private communicatie gekenmerkt worden door transactie is niet langer de beroepscommunicator als professional degene die het initiatief neemt tot het sluiten van de (communicatie- en informatie-) deal. Het individu dat iets wenst te weten of bepaalde sensaties wil ondergaan is steeds vaker en gemakkelijker de initiatiefnemer. De les die men nu al geleerd kan hebben, is dat mediabeleid in enkele jaren tijd ingrijpend van thema's en inhoud is veranderd. Als terrein van onderzoek behoudt mediabeleid al enige decennia zijn actualiteit (Hemels, 1982 en 2001; Huypens, 1998; KBC, 2000). Bij maatschappelijke processen zijn één of meer particuliere organisaties (waartoe vrijwillige organisaties én ondernemingen gerekend kunnen worden) en/of de centrale of lagere overheid handelend betrokken. Mediabeleid regardeert bij uitstek zowel private als publieke instituties. Het heeft niet alleen betrekking op de inrichting van het medialandschap, maar raakt ook het 11

10 mediagebruik als sociaal handelen. Technische, economische en sociaal-culturele factoren en ontwikkelingen stellen de politieke besluitvorming met betrekking tot de traditionele, nieuwe en nieuwste media en daarbij toegepaste infrastructuren zwaar op de proef. Nu zou men dit hele samenspel van factoren en ontwikkelingen graag willen onderzoeken in een allesomvattend, multidisciplinair en integraal, mega-onderzoek. Wat betreft de complexiteit van de interdependenties zijn de volgende drie niveaus te onderscheiden: - interacties binnen de media-onderneming of media-organisatie; - de wisselwerking met de directe omgeving van de media-onderneming of media-organisatie, - alsmede de invloeden van maatschappelijke krachten en instituties op de media-onderneming of de media-organisatie. Een zoveel niveaus omvattende interdisciplinaire aanpak is weliswaar wenselijk, maar heeft een ideaaltypisch karakter. Communicatiewetenschap wordt erdoor overvraagd, hoewel haar beoefenaren zich met overgave storten op specialismen die een tiental jaren geleden nog niet werden geëxploreerd. Men kan hierbij denken aan de organisatie van communicatie binnen al of niet virtuele organisaties (V. Frissen, 2000; Weisenfeld e.a., 2000). Op deze en andere interdisciplinaire onderzoeksdomeinen constateert men echter ook een inbreng vanuit andere disciplines, zoals politicologie en de leer van de internationale betrekkingen, bestuurs- en beleidswetenschappen, bedrijfskunde en bedrijfseconomie, alsmede de rechtswetenschap, vooral in verband met het auteursrecht. Het ligt voor de hand deelstudies te verrichten vanuit een bepaald perspectief, bijvoorbeeld het ictontwikkelingsperspectief Implicaties voor corporate governance Van mediaondernemingen als zenderorganisaties wordt, zowel in de publieke als in de private sfeer, ethisch verantwoord ondernemerschap verwacht. Ze genieten wat dit betreft geen uitzonderingspositie ten opzichte van andere ondernemingen in de samenleving. Eerder nog wordt de lat hoger gelegd, bijvoorbeeld omdat van omroeporganisaties met een wettelijk vastgelegde publieke opdracht en een nietcommercieel karakter meer social responsibility en een van commerciële aanbieders afwijkend programma-aanbod worden verwacht. Het ict-ontwikkelingsperspectief biedt ruimte voor een normatieve reflectie die een nieuwe invulling geeft aan mediaethiek. Mediaondernemers profiteren in de meeste West-Europese landen al tien à twintig jaar van een terugtredende overheid. Dezelfde tendens van minder overheidsbemoeienis en meer vrije ruimte voor commerciële initiatieven op de markten van telecommunicatie en mediaproductie roept echter in toenemende mate kritische reacties vanuit het publiek op. Bovendien worden vanuit het

11 maatschappelijke middenveld met onder andere zijn consumentenorganisaties, de ouderverenigingen, de politieke partijen die in de oppositie zitten, kerken en andere slechts schijnbaar gemarginaliseerde instituties steeds vaker sociaal-ethische vragen over het functioneren van de gecommercialiseerde media gesteld. Docu-soaps waarin toepassing van geweld wordt gelegitimeerd of zelfs verheerlijkt, real-life televisieprogramma's waarin deelnemers de survival of the fittest een dubieuze inhoud geven, harde porno, aantasting van de privacy en imagobeschadiging doen vragen rijzen. Het onbehagen dat wordt opgeroepen leidt niet tot de gang naar de rechter, maar wel tot bezinning op de onbedoelde neveneffecten van de liberalisering op mediagebied. In het kader van mediabeleid pleit de Amsterdamse hoogleraar Cees Hamelink al enige jaren voor communication governance, dat wil zeggen: aandacht voor de instellingen met hun geheel van regels en praktijken, die het gedrag van de deelnemers aan maatschappelijke communicatieprocessen beperken of bevorderen. Hierbij kan gedacht worden aan zowel private als publieke, nationale als supranationale instituties die een taak hebben ten aanzien van zowel de 'oude' als de 'nieuwe' media, met inbegrip van de telecommunicatiesector en telematica. Vanuit deze brede opvatting van het terrein van onderzoek besteedt Hamelink in zijn publicaties van de laatste jaren aandacht aan de juridische, ethische, sociale en economische aspecten van internationale communicatie en internationale mediastructuren, maar ook aan privacy voor de individuele burger, de naleving van de fundamentele rechten van de mens en het ontwikkelen van beleidsplannen voor nationale overheden die -bijvoorbeeld na een periode van dictatuur- oprecht werk willen maken van de democratie (Hamelink, 1999). De factor tijd speelt bij mediabeleid een tweeledige rol. Zij laat ons de vraag stellen naar het veranderingsproces door de tijd heen (diachroon) en in een bepaalde periode (synchroon). De factor plaats richt de aandacht op geografische niveaus (lokaal, regionaal, nationaal, internationaal en supranationaal). Tijd en plaats tezamen bepalen het contextuele karakter van mediabeleid. Zo kennen de situatie en het toekomstperspectief op veel terreinen van de media en de telecommunicatie thans niet alleen een nationale, maar ook een Europese dimensie. Bovendien is er een sterke globaliseringstendens waarneembaar, zowel wat betreft de eigendomsverhoudingen (met transnationale concernvorming als begeleidend verschijnsel) als in verband met de inhoud (content) van mediaproducties (met de dominante positie van de Verenigde Staten op de wereldmarkt van audiovisuele producties als gegeven) Stimulans voor concentratieprocessen Door de opkomst van het wereldwijde web is het niet verwonderlijk dat Time Warner en America On Line (AOL) elkaar in 2000 in de armen sloten. Time Warner

12 beschikte al over film, kabeltelevisie en gedrukte media, waaronder Time Magazine. AOL was een internet-dienstverlener met veel abonnees, zodat een informatieconcern van de 'oude economie' samenvloeide met een internetbedrijf van de 'nieuwe economie' tot één machtig conglomeraat. De informatie- en entertainmentindustrie kent van oudsher twee pijlers. Eén is die van de productie van 'inhoud' in de vorm van kranten, tijdschriften, televisieprogramma's, films, radioprogramma's, video's, boeken, enzovoort. De andere pijler is die van de technische outillage (drukkerijen, film- en omroepstudio's) en distributiekanalen, waaronder kabelnetten. Met internet is een nieuwe situatie ontstaan: het is inhoud en distributie tegelijk. Daarom passen mediaproducent Time Warner en internetaanbieder AOL bij elkaar, óók op de internationale markt. Reuters nam in het voorjaar van 2001 in de Verenigde Staten Bridge Information Systems (BIS) over. Ook deze overname duidt op de convergentie van content en diverse verspreidingsmogelijkheden ervan. Internet is per definitie globaliteit, met informatie en amusement als aanbod. Gezien vanuit het ict-ontwikkelingsperspectief werkt het proces van globalisering sterk door in de sfeer van de telecommunicatie-infrastructuur (satellieten), de computerapparatuur en - programmatuur en het copyright in al zijn facetten. Nu moet men van science for policy, opgevat als wetenschappelijke kennis die kan worden gebruikt ter onderbouwing van het overheidsbeleid, ook weer niet te hoge verwachtingen hebben. De veronderstelling is dat het overheidsbeleid beter (effectiever en efficiënter) werkt, als het met resultaten van wetenschappelijk onderzoek wordt geadstrueerd. Tegelijkertijd stellen beleidswetenschappers vast, dat steeds meer overheidsbeleid, in weerwil van de tendens van verwetenschappelijking van beleid, steeds minder effect sorteert. Aan deze opmerkelijke paradox wijdde de nieuw benoemde bijzonder hoogleraar aan de Universiteit Maastricht, J.G.A. van Mierlo, zijn inaugurele rede met de prikkelende titel De wereld gaat aan beleid ten onder (Van Mierlo, 2000: 9). Als een insider in de beleidswetenschap al geen overspannen verwachtingen wil wekken past de beoefenaar van de communicatiewetenschap 'in search of new knowledge for communications design and policy' (Van Cuilenburg, 1998) enige bescheidenheid Een snelweg zonder ontsnappingsroute Een onontkoombaar ict-proces voltrekt zich in alle sectoren van de samenleving en we zijn ons er ook steeds meer van bewust. Een ontsnappingsroute blijkt er voor de meeste mensen niet te zijn. Er is geen beroepsbeoefenaar meer denkbaar of hij/zij wordt onder invloed van ict-toepassingen geconfronteerd met veranderingen in zijn of haar werksituatie en taakuitvoering. Journalisten hoeven de komkommertijd niet langer in kommer en kwel door te brengen. Het verslag van een barre zoektocht naar een bepaald boek en een bespreking ervan op een internetsite vult gemakkelijk een tweekolommer die met een gevoel van leedvermaak of herkenning wordt gelezen. Dat een permanente bezinning op toepassingen van de ict-revolutie geen luxe is, realiseert men zich telkens opnieuw, als men verbaasd of geschokt is door een bericht

13 over een nieuwe mogelijkheid. Kranten en tijdschriften staan er de laatste jaren vol van, zoals uit een kleine selectie mag blijken. Na de cafébrand in het Nederlandse Volendam kon men via een website een condoleanceregister tekenen. In 2000 hadden de webmasters van deze site al ervaring opgedaan na het overlijden van Toon Hermans en de vuurwerkramp in Enschede. De virtuele condoleances bleken in alle drie gevallen op te lopen tot aantallen tussen de vijftig- en honderdduizend. In een draaiboek voor crisiscommunicatie zal het langs virtuele weg kanaliseren van de emoties bij het publiek ongetwijfeld een vaste plaats gaan krijgen. De Stichting Korrelatie in Nederland zorgt al enige decennia telefonisch voor opvang en doorverwijzing naar organisaties in de zorg- en welzijnssector, als mensen die bijvoorbeeld door een televisieprogramma om hulp verlegen zitten, de Korrelatienummers bellen. In 2000 ging het om ruim vijftigduizend gesprekken. Bij het begin van dat jaar werd ook een adres als communicatiemiddel in gebruik genomen. Bijna 2700 mensen zagen in het eerste jaar hun vraag via de computer beantwoord. In de wereld van de particuliere opleidingscentra wordt naarstig gezocht naar vormen van interactief leren, met cases en communicatieve vaardigheden. Daarbij wordt niet uitsluitend op de zegeningen van ict gerekend, omdat voor de lerende organisaties van de postindustriële werkelijkheid ook emoties en samenwerking tussen medewerkers zo belangrijk worden geacht. Het primaat van de kennisintensieve organisatie wordt vanuit deze benadering verworpen. Om binnen een organisatie een body of knowledge te kunnen opbouwen dient ook de interne persoonlijke communicatie goed ontwikkeld te zijn, zo is de gedachtegang. De s hebben in het hoger beroepsonderwijs en aan universiteiten het onderlinge contact tussen docenten en studenten weliswaar geïntensiveerd, maar kunnen het spreekuur niet geheel vervangen. De laagdrempeligheid van de nieuwe communicatievorm betekent een verzwaring van de taak van de docenten: te vaak wordt naar de bekende weg gevraagd of geen eigen inspanning in de sfeer van informatiezoekend gedrag geleverd, voordat de vraag elektronisch uitgaat. Antwoord wordt per omgaande, een term uit de oude doos, verwacht. Interactief leren, met veel via de computer te behandelen cases en grote aandacht voor communicatieve vaardigheden, wordt een grote toekomst voorspeld. Het begrip e-learning duikt steeds meer op, omdat geen onderwijskundige meer weet, hoe een docent de leerling of student bij de les kan houden. Van de toepassing van ict in het onderwijs gaat een lokroep uit, die te vergelijken is met de aantrekkingskracht van talenpractica in het onderwijs van de jaren zeventig. 'Commentaar geven op werkstukken van leerlingen kan veel sneller en efficiënter via . Hetzelfde geldt voor stage- en practicumverslagen. Door contact kun je dergelijke activiteiten veel beter sturen en hoef je niet pas achteraf te constateren dat een en ander anders is gelopen dan de bedoeling was.' Aldus Leo Prick in zijn column 'Het veld' in NRC Handelsblad van 3 juni 2000, een aflevering met de veelzeggende titel 'Profetie'. 15

14 3.5. Internet als sociaal-agogisch middel 16 De buurt staat centraal op de internetsite Sinds begin 2001 kunnen buurtbewoners met elkaar chatten en andere buurten laten zien, hoe gezellig ze het met elkaar hebben. Werd in de jaren zeventig van de voorbije eeuw lokale radio en televisie er bij de overheid in Nederland 'doorgedrukt' met een beroep op de betekenis van lokale omroep voor de samenlevingsopbouw', nu wordt internet aangegrepen om 'de saamhorigheid' binnen de eigen wijk te bevorderen en 'het wijkgevoel' te versterken. Virtueel contact zou bovendien persoonlijk contact vergemakkelijken. Voor kinderen die naar een andere wijk zijn verhuisd zou de site ideaal zijn om in touch te blijven met de vroegere buurtvriendjes. Het wachten is op de eerste aanvragen van subsidie bij de lokale overheid. De politiek-bestuurlijke kansen die internet de overheid biedt zijn al tamelijk vroeg verkend (Bekkers, red., 1994; P. Frissen, 2000). Ze worden echter nog nauwelijks benut in experimenten, zodat e-governance typisch een onderwerp voor studiedagen en publicaties is (Van der Ploeg & Veenemans, red., 2001). Het project Digidak in Groningen wordt al gesubsidieerd. Gebruikers van een opvanghuis voor dak- en thuislozen en van andere accomodaties voor maatschappelijke opvang -van een gebruikersruimte voor drugsverslaafden tot een huiskamer in de tippelzone- treffen er computers met internetaansluiting aan. Ze kunnen in deze centra op hun gratis adres s ontvangen of versturen en surfen op internet. Hulpverleners verwachten van de geboden faciliteiten dat dak- en thuislozen door er gebruik van te maken bereikbaar blijven voor hun familie of bekenden en niet 'zoekraken' voor organisaties in de sfeer van de gezondheidszorg, de reclassering en de woonservice. Als gesprekken onder vier ogen of per telefoon tussen bijvoorbeeld een tippelaarster en een ouder steeds weer twistgesprekken worden en tot nieuwe ruzies leiden, kan -zo is de gedachte- nog uitkomst bieden. Wie veertig keer zijn heeft gecheckt krijgt een visitekaartje met daarop het adres. Per dag mag twee keer op de computer worden ingelogd. Het project wordt voor een deel gesubsidieerd door de minister van Grote Steden- en Integratiebeleid, mr. R.H.L.M. van Boxtel. Toen minister Van Boxtel in 1999 liet weten, zeshonderd miljoen gulden beschikbaar te willen stellen voor 'digitale trapveldjes' in achterstandswijken, werd dit idee met veel scepsis ontvangen. Het eind 2000 uitgebrachte rapport van de commissie 'ICT en de stad' onder voorzitterschap van topmanager Gerlach Cerfontaine versterkte de minister in zijn voornemen om fors te investeren in het plaatsen van computers in scholen, cafés, winkels, buurthuizen en gebouwen van sportclubs in achterstandswijken. Dergelijke locaties zouden laagdrempeliger zijn dan bijvoorbeeld openbare bibliotheken. Na de sceptische reacties bij de lancering van het idee was de grote belangstelling voor het inrichten van 'digitale trapveldjes' in Rotterdam een verrassing. In het voorjaar van 2001 stelde de gemeente Rotterdam geld beschikbaar voor zestig I-Centers waar Rotterdammers toegang hebben tot een computer, bijvoorbeeld om te kunnen internetten. De gemeente Amsterdam heeft in ,5

15 miljoen gulden uitgetrokken voor laagdrempelige ict-voorzieningen in de wijken. De computers met internetaansluitingen worden geplaatst in buurtbibliotheken en scholen voor volwassenenonderwijs Printmedia en journalistiek op de digitale toer Na veel talmen, wikken en wegen proberen de uitgevers van boeken, kranten en tijdschriften de oprit naar de elektronische snelweg niet te missen. De boekenbijlage van The New York Times publiceert op de website de eerste hoofdstukken van de meeste boeken die worden besproken. Ze kunnen uitgeprint worden. Om de auteursrechten te beschermen is dit niet mogelijk bij de website van BookFace, waarop in een plezierige opmaak hele boeken zijn te lezen. Het Nederlandse project Laurens Janszoon Coster, dat geheel gewijd is aan klassieke Nederlandse literatuur, beperkt zich tot boeken waarvoor het auteursrecht geen rol meer speelt. Door middel van hypertekstmogelijkheden van het web worden in sommige teksten links aangebracht voor woordverklaringen. Wil men literatuur beluisteren, dan is er de site met allerlei ingesproken boeken en gedichten. Ze zijn omgezet in mp3-formaat en RealAudio. De mp3's kunnen naar de harde schijf gekopieerd worden. Voor het beluisteren is een mp3-speler nodig. De vraag of en zo ja hoe het gedrukte woord de digitale storm zal doorstaan, werd al vroeg gesteld (Van Kaam, 1991) en houdt de gemoederen nog steeds bezig (Van Cuilenburg e.a., red., 2000; Hemels & Demoet, red., 2001). Elektronische boeken (ebooks) zijn tot nu toe nog niet software-onafhankelijk: uitgevers en softwareleveranciers spannen met elkaar samen om te bewerkstelligen dat lezers hun producten slechts op één manier kunnen lezen. Wie zijn e-book op een ander besturingssysteem wil lezen en als handige computerknutselaar de technische beveiligingen weet te omzeilen maakt zich in de Verenigde Staten al schuldig aan een strafbaar feit. De Amerikaanse Digital Millennium Copyright Act krijgt, zo is begin 2001 besloten, een Europees equivalent. De meeste e-books mogen niet worden geprint of gekopieerd en zijn daarom technisch beschermd. Om illegaal kopiëren onmogelijk te maken zijn sommige uitgaven die wel geschikt zijn voor de pc, niet te lezen met behulp van minicomputers (waaronder die van het type Palm). Studieboeken die op dvd (digital versatile disc) worden uitgebracht kunnen voor de duur van de studietijd, bijvoorbeeld slechts vier jaar, toegankelijk worden gemaakt. Voor uitgevers zijn deze time-limited publicaties commercieel gezien interessant. Zij staan voor strategische keuzes die recht doen aan de verworven positie en tegelijkertijd uitzicht bieden op profijtelijke innovatie (Kist, 1996). Het vaktijdschrift kan tussen de verschijningsdata van de gedrukte nummers elektronische nieuwsbrieven verspreiden. Informatie die van belang is voor de uitoefening van bedrijf en beroep kan in een actueel te houden databank beschikbaar zijn. Een jaarboek wordt door zo'n voorziening overbodig, mits voor de raadpleging op een sluitende en veilige wijze kan worden afgerekend. Deze laatste voorwaarde kan vervallen, als het om gratis beschikbaar te stellen informatie van bijvoorbeeld de

16 overheid gaat. Dat de oudste nog bestaande encyclopedie, de Encyclopaedia Brittannica, de gratis internetversie in maart 2001 heeft gestaakt is een ontnuchterend feit en slecht nieuws voor internetuitgevers. Sinds oktober 1999 was elektronische raadpleging geheel gratis. De inkomsten uit de digitale advertenties ('banners') die gebruikers onder ogen kwamen, bleven echter ver beneden de verwachting. Slechts een deel van de informatie uit de databank van de Brittannica blijft gratis toegankelijk. Een beknopte uitleg van een zoekterm kan bijvoorbeeld 'geschonken' worden, terwijl een uitgebreide beschrijving slechts voor abonnees is bedoeld Werkprocessen met verschillende producties Van de kabelkranten zijn de dagbladuitgevers wel wijzer, maar niet rijker geworden. Ze zijn teleurgesteld in de verwachtingen ten aanzien van dit hybride medium, ontwikkeld in de tijd dat een activiteit op internet nog geen optie was (De Grooff, 1987). De digitalisering van de werkprocessen ter redactie leidde wel tot het opzetten van elektronische redactie-archieven. Dit riep de vraag op, hoe derden al of niet tegen betaling toegang geboden zou kunnen worden tot deze databanken. Door samenwerking en samenvoegingen binnen concerns hadden ze vaak een grote uitbreiding ondergaan. De Nederlandse dagbladpers probeert tot nu toe zonder gezamenlijke aanpak en misschien daarom zonder succes de vele traditionele en de digitale knipseldiensten de wind uit de zeilen te nemen. Iedere morgen worden talloze knipselkranten bij overheidsinstellingen, not for profit-organisaties en ondernemingen samengesteld, vermenigvuldigd en verspreid, c.q. via het beeldscherm van op het eigen netwerk aangesloten computers (intranet) beschikbaar gesteld, zonder dat daarvoor aan de uitgevers wordt betaald. De leveranciers van digitale knipseldiensten scannen alle dagbladtitels en bieden ook artikelen van freelancers aan. In 1999 nam PCM Uitgevers de Nederlandse PersDatabank (NPD) in Amsterdam over en bracht de aanwinst in 2000 onder in PCM Interactieve Media (PIM). De naam NPD werd in 2001 gewijzigd in FactLANE. Gemikt wordt op uitbreiding van de dienstverlening op de zakelijke markt. Informatie uit de PCMtitels (Algemeen Dagblad, NRC Handelsblad, Het Parool, Rotterdams Dagblad, Rijn en Gouwe, Trouw en de Volkskrant), Het Financieele Dagblad, de Nederlandse Staatscourant, het voor de bouwwereld bedoelde gespecialiseerde dagblad Cobouw, de tijdschriften Quote en Elle, alsmede uit het nieuwsarchief van het Algemeen Nederlands Persbureau (ANP) wordt benut voor het samenstellen van informatiepakketten. De opdrachtgevers kunnen zelf de samenstelling ervan bepalen en kiezen hoe het pakket beschikbaar wordt gesteld: via stand-alone, intranet of extranet. FactLANE mag bijdragen van freelancers aan PCM-dagbladen niet bij wijze van elektronisch hergebruik in een databank opslaan en voor derden toegankelijk maken, zolang geen overeenstemming bestaat over een vergoeding. In een enige jaren slepende juridische procedure verzetten freelancers, verenigd in de Freelancers Associatie (FLA), zich met succes tegen het elektronisch verspreiden van hun

17 artikelen via websites, cd-roms en elektronische databanken. Sinds 1998 is dit hergebruik van publicaties van freelancers in één van de dagbladen van PCM Uitgevers slechts mogelijk na uitdrukkelijke toestemming van de auteurs met wie een vergoeding is overeengekomen. Voor de periode daarvoor, ongeveer zeven jaar, zal de genoemde uitgever op grond van een rechterlijke uitspraak uit augustus 2000 een schadeloosstelling uitkeren. Over de hoogte ervan zijn de partijen het echter (medio 2001) nog niet eens geworden. Het ideaal van PIM is één elektronisch platform te worden voor alle Nederlandse dag-, week- en maandbladen met een zekere journalistieke kwaliteit. Alle uitgevers zouden dan tot samenwerking met PIM bereid dienen te zijn. Voor de openbare bibliotheken heeft PIM de Krantenbank in het leven geroepen. Daarmee zijn deze bibliotheken sinds april 2001 op de digitale databanken van FactLANE aangesloten. Voor het middelbaar onderwijs is in samenwerking met het door het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen geïnitieerde Kennisnet een pilot-project van één jaar in uitvoering om te ontdekken, hoe docenten en leerlingen met elektronisch materiaal uit de krant in de klas kunnen werken (Kurpershoek, 2001). Om bij het voorbeeld van PCM Uitgevers te blijven: concernvorming kan ook een weerslag hebben op het centraliseren van de elektronische nieuwsvoorziening. Met het oog op kostenbesparing, gebracht als efficiency-overwegingen, liet PCM Uitgevers de dochteronderneming PIM in samenwerking met de internetredacties van de vijf landelijke dagbladen van het PCM-concern (de Volkskrant, Trouw, Algemeen Dagblad, NRC Handelsblad en Het Parool) de overkoepelende digitale nieuwskrant En.nl opzetten. Een zelfstandige redactie houdt sinds 26 juni uur per etmaal het nieuws en de achtergronden van binnen- en buitenlandse ontwikkelingen voor deze nieuwssite, ondergebracht bij de digitale uitgeverij PIM, bij. Het nieuws is gebaseerd op het aanbod van het ANP en Associated Press. Voor achtergrondinformatie worden nog weer andere bronnen aangeboord. Doorklikken voert de gebruiker niet alleen naar PCM-titels, maar ook naar niet tot het concern behorende Nederlandse en internationale media. PIM beheert niet alleen En.nl, maar ook de afzonderlijke titelsites van de vijf landelijke dagbladen van PCM Uitgevers. De gedachte is dat En.nl het nieuws en de websites van de afzonderlijke dagbladen de context en de duiding ervan bieden, tezamen met opinies en achtergrondinformatie. De Nederlandse 'kwaliteitskrant'-bij-uitstek, NRC Handelsblad, maakt veel werk van elektronische dossiers met achtergrondinformatie op allerlei gebied. Onder de desbetreffende artikelen worden de lezers op de beschikbaarheid van deze dossiers geattendeerd. Interessant is ook dat een rubriek als 'persstemmen' of 'uit [bepaalde] tijdschriften' onder citaten verwijzingen bevat naar de websites van de genoemde titels, zodat men de volledige artikelen elektronisch kan raadplegen. Met ingang van 16 oktober 2000 kreeg NRC Handelsblad een website die aan financieel-economische achtergrondinformatie is gewijd. De website (www.nrc.nl/economie) bevat, behalve artikelen die in het economiekatern van de krant zijn verschenen, ook speciaal voor internet geschreven bijdragen. Bovendien kunnen lezers per rechtstreeks hun vragen met betrekking tot het beheer van hun persoonlijke financiën aan een columnist richten. Dossiers met artikelen over een groot aantal economische 19

18 onderwerpen en een beperkter aantal multinationals, alsmede een maandelijks overzicht van de resultaten van een groot aantal beleggingsfondsen vormen een ander bestanddeel van de economiesite. In november 2000 heeft het landelijke dagblad de Volkskrant in Nederland zijn project met een betaalde krant beëindigd, omdat het aantal betalende abonnees met vijftienduizend achterbleef bij de verwachting. De elektronische krant werd sinds 1998 zes keer per week via gepubliceerd en was daardoor actueler dan de gedrukte krant. Dagelijks waren twintig artikelen in de krant te lezen. De abonnees van de opgeheven editie werd als alternatief -en gratis- de Volkskrant Nieuwsbrief met koppelingen naar artikelen in de online Volkskrant aangeboden. Het laatste nieuws van het dagblad Trouw wordt sinds eind januari 2001 beschikbaar gesteld in de vorm van een 'handheld-editie' (http://www.trouw.nl/handheld). Met behulp van een handheldcomputer van het type Palm en Psion kan men zich elk moment van de dag, ook in de trein of wachtend in de file, op de hoogte stellen van het laatste nieuws dat de redactie van Trouw bijna het gehele etmaal 'ververst'. In het voorjaar van 2001 opende Trouw een nieuwe dienst voor haar abonnees onder de naam 'Volg dit nieuws'. Internettende abonnees kunnen automatisch worden gewaarschuwd als op de website van de redactie nieuwsberichten en achtergrondinformatie beschikbaar zijn over bepaalde onderwerpen. Naar keuze ontvangt de abonnee van de elektronische documentalist een keer per week of een keer per maand via een persoonlijke een overzicht van de artikelen die zijn verschenen, met de mogelijkheid daar direct naar door te klikken. Maximaal vier zoekvragen mogen tegelijkertijd blijven openstaan voor attendering van de kant van de dienst. De toegangscode voor de overige webdiensten (elektronisch krantenarchief, webmail en ) geldt ook voor 'Volg dit nieuws'. De redactie van Trouw benut ict ook op een andere wijze. Op bepaalde dagen biedt zij in de vooravond een uur lang de mogelijkheid van een 'audiochat' via lezers kunnen dan een discussie over een bepaald onderwerp volgen. Een redacteur leidt het debat tussen drie discussianten. Wie met de redactie van Trouw wil communiceren kan op een telefonisch spreekuur terecht, maar ook een e- mail sturen. Een krant of tijdschrift zonder adres dat lezers de mogelijkheid biedt op de inhoud te reageren is in enkele jaren tijd ondenkbaar geworden. De ictmogelijkheden worden aangegrepen om de lezer-bladbinding te versterken. Gezocht wordt daarbij naar een aanvulling op en een combinatie met het telefonische spreekuur, de rubriek van de ombudsman van de redactie en een hoofdredactionele rubriek met voor de abonnees bedoelde verklaringen en toelichtingen. De voorbeelden zijn ontleend aan de Nederlandse situatie, maar ze laten zich moeiteloos uitbreiden tot andere hoogontwikkelde, westerse, landen Lagere investeringen in digitalisering? De Nederlandse dagbladuitgevers lijden op hun investeringen in elektronische uitgaven zwaar verlies. Voor elke zes gulden die zij in 2000 investeerden in websites

19 en databanken kregen ze er slechts een terug, zo blijkt uit een onderzoek van de Groep Nederlandse Dagbladpers van het Nederlands Uitgeversverbond. De 35 aangesloten ondernemingen gaven in genoemd jaar 107,4 miljoen gulden voor websites en dergelijke uit. Daarvan werd 32 miljoen gulden besteed aan de infrastructuur (computers en verbindingen), 26 miljoen gulden aan marketing en 22,5 miljoen gulden aan redactiekosten. Tegenover deze uitgaven stond 17,9 miljoen gulden aan inkomsten, voornamelijk uit advertenties (banners en buttons). Het verlies op deelnemingen bedroeg nog eens 28,3 miljoen gulden. De winstcijfers over 2000 werden behalve door de sterk gestegen kosten voor bezorging en papier, ook door de investeringen in internet gedrukt. Toch blijft de herpositionering van de krant als actueel printmedium voortdurend aandacht en investeringen vergen. De resultaten van de dagbladconcerns kwamen in de eerste helft van 2001 onder druk te staan, zodat de uitgevers zeer behoedzaam zijn, als het gaat om nieuwe investeringen in elektronische producten en dienstverlening. De Telegraaf-i en TelegraafNet zijn de sterkste internetproducten van de grootste Nederlandse dagbladuitgever. Een onderzoek naar de technische specificaties en eigenschappen van negen websites van Nederlandse dagbladen bracht aan het licht dat deze dagbladsites op vrijwel alle variabelen uiteenlopende scores laten zien (Vlugt, 2001). Ook in Vlaanderen zetten de uitgevers in op de strategie van het tweesporenbeleid: versterking van de lezer-bladbinding ten gunste van het papieren product door het bieden van aanvullende elektronische informatie. Het gaat steeds meer om het ontwikkelen van een interactief multimediaproduct waarvan de gedrukte krant deel uitmaakt. De Gentse hoogleraar communicatiewetenschap, Els De Bens, verwacht dat de lezer van de papieren krant voorlopig de belangrijkste doelgroep van de dagbladuitgevers blijven. Tegelijkertijd zullen kapitaalkrachtige uitgevers investeren in complementaire digitale diensten (De Bens, 1997: 208). Dit lijkt mij een reële, maar niet door iedereen onderschreven prognose (Hendriks, 1999). Wel zou ik er een kritische kanttekening bij willen maken. De metamorfose van het traditionele printmedium krant in een afgeslankte en gemakkelijker hanteerbare vorm moet nog beginnen. In het licht van de elektronische informatievoorziening kan zo'n restyling en herpositionering op zowel de lezers- als de adverteerdersmarkt niet uitblijven. Van de uitgevers en hun redacties wordt echter een soort spagaat verwacht: enerzijds moeten de op het vertrouwde dagblad gestelde lezers niet afgeschrikt worden en anderzijds dient ingespeeld te worden op het informatiepatroon van de computergeneratie. Die lijkt uit te zijn op een dunnere krant Pijnpunten van dagbladuitgevers De vrees bestaat dat de dalende tendens op de oplagemarkt doorzet. Het aantal dagbladnummers per huishouden is de afgelopen dertig jaar in Nederland bijna gehalveerd. In 1973 werden nog 119 exemplaren per honderd huishoudens gelezen, tegen 64 in In 1973 was de totale oplage 4,4 miljoen en in ,1 miljoen. Het aantal huishoudens bedroeg in ,5 miljoen en in ,9 miljoen. Vooral

20 jongere gezinnen met tweeverdieners nemen niet meer zo gauw een abonnement. Het succes van de gratis verspreide openbaar-vervoerkranten Metro en Spits blijkt de betaalde dagbladen ongeveer een procent van de oplage te hebben gekost. De oplage van de dagbladen mag dan dalen, de leestijd per krant nam de laatste jaren iets toe. Als men uitgaat van het aantal krantenexemplaren per duizend inwoners (in 1999), dan leest de Nederlander twee keer zoveel kranten als de Belg. Een structurele daling van het advertentievolume, al of niet in combinatie met de neiging van lezers om minder tijd aan het lezen van het gedrukte product te besteden, kan uitgevers over de schroom heen helpen om dunnere kranten aan te bieden. Daarin zou wel steeds verwezen kunnen worden naar (aanvullende en geactualiseerde) elektronische informatie. Redacties raken nu al op deze tweeledige output ingespeeld. En het publiek? Dat lijkt zich aan te passen, zeker als de vraag naar vereenvoudigde zoekprocedures wordt gehonoreerd. Van 28 augustus 2000 tot 5 april 2001 werd in de Nederlandse Randstad reizigers en mensen die aan het eind van de middag hun werkplekken verlieten News.nl aangeboden. Het was de derde op werkdagen gratis verspreide krant in tabloidformaat. De op 21 juni 1999 gelanceerde uitgaven Metro en Spits worden 's morgens verspreid. News.nl-lezers kregen toegang tot extra informatie via internet. De procedure die gevolgd diende te worden, was ontleend aan buitenlandse experimenten, onder andere bij het Zweedse dagblad Dagens Nyheter. Onder verscheidene artikelen waren barcodes geplaatst. Deze barcodes verwezen op internet naar aanvullende informatie over een onderwerp of -in het geval van advertentieseen onderneming. De barcodes konden door middel van een speciale pen worden 'uitgelezen'. Voor degenen die niet over zo'n hulpmiddel beschikten, was onder de barcodes een cijferreeks afgedrukt. Op de internetsite van News.nl konden deze cijfers worden ingevoerd, zodat men toegang kreeg tot dezelfde aanvullende informatie. Door de tegenvallende advertentie-inkomsten nam het grootste dagbladconcern in Nederland, NV Holdingmaatschappij De Telegraaf, News.nl plotseling uit de markt. Dit concern geeft ook Spits (oplage in het voorjaar van 2001: exemplaren) uit. Concurrent Metro had toen een oplage van circa exemplaren. Het verschijnsel Metro vindt, althans buiten België, zijn oorsprong in 1995 in Stockholm. Het was een concept van Modern Times Group (MTG). In 2000 splitste Metro International zich af van MTG en maakte de nieuwe, vanuit Londen opererende, onderneming de gang naar de beurs. Metro werd geïntroduceerd in Stockholm, Gotenburg en Malmö, Praag, Boedapest, Helsinki, Santiago de Chili, Zürich, Philadelphia, Toronto, Rome, Buenos Aires, Milaan, Warschau en Athene. Introductie in andere wereldsteden is in voorbereiding. In Duitsland moest de slag om de gratis krant in het voorjaar van 2001 nog beginnen. Het Springer-concern (uitgever van Bild, Die Welt, Bild am Sonntag en Welt am Sonntag) bracht medio maart 2001 in Berlijn bij wijze van proef Berlin Extra als gratis krant uit. De verwachting was dat het experiment zou worden uitgebreid tot andere steden. Een andere mogelijkheid zou kunnen zijn dat Springer toenadering zoekt tot het Noorse mediaconcern Schibsted om voor gezamenlijke rekening gratis kranten te gaan exploiteren. 22

!"#$%&'()*+,"#"-. 70-&6+*%"#"-!"#$%&'()*+)&#,#-.#/)01*1 +"7"#""- 9"#)&7(7:'3#)$#:;#/8#$)"$<#),"$:',:#$=) %'-#$;#/87$()#$)"/('$7%':7#%)>#/'$&#/#$?

!#$%&'()*+,#-. 70-&6+*%#-!#$%&'()*+)&#,#-.#/)01*1 +7#- 9#)&7(7:'3#)$#:;#/8#$)$<#),$:',:#$=) %'-#$;#/87$()#$)/('$7%':7#%)>#/'$&#/#$? 23'4)567/84 9"#)&7(7:'3#)$#:;#/8#$)"$#/'$&#/#$? /01"-20%%+-3&45567$%(8&9!"#$%&'()*+,"#"-. +"7"#""- 70-&6+*%"#"-!"#$%&'()*+)&#,#-.#/)01*1 D)E#'-)F!"#$$%&'($&!")*

Nadere informatie

Mobiel werken. 15.12.10 Mobiel Werken Sven Moreels 1

Mobiel werken. 15.12.10 Mobiel Werken Sven Moreels 1 Mobiel werken 15.12.10 Mobiel Werken Sven Moreels 1 Inhoud: Definitie van Mobiel werken Wat heb je nodig om mobiel te werken? Historiek mobiele connecties Historiek van de toestellen Operating systems

Nadere informatie

MICROSOFT EDGE INTERNET

MICROSOFT EDGE INTERNET MICROSOFT EDGE INTERNET 2015 Computertraining voor 50-plussers PC50plus computertrainingen Eikbosserweg 52 1214AK Hilversum tel: 035 6213701 info@pc50plus.nl www.pc50plus.nl Microsoft Edge Internet COMPUTERTRAINING

Nadere informatie

Getting Started. Siemens M55 * PrePay. i-mode browser compatible AD-0571/07-03

Getting Started. Siemens M55 * PrePay. i-mode browser compatible AD-0571/07-03 Getting Started Siemens M55 * i-mode browser compatible PrePay * De browser van dit toestel ondersteunt i-mode; sommige i-mode diensten worden mogelijk niet ondersteund. AD-0571/07-03 Inhoudsopgave pagina

Nadere informatie

Getting Started. i-mode browser compatible. * De browser van dit toestel ondersteunt i-mode; sommige i-mode diensten worden mogelijk niet ondersteund.

Getting Started. i-mode browser compatible. * De browser van dit toestel ondersteunt i-mode; sommige i-mode diensten worden mogelijk niet ondersteund. Getting Started Nokia 3650 * i-mode browser compatible i-mode en het i-mode logo zijn een handelsmerk en beeldmerk of een geregistreerd handelsmerk en beeldmerk van NTT DoCoMo Inc. in Japan en andere landen.

Nadere informatie

Getting Started. Siemens M55 * i-mode browser compatible

Getting Started. Siemens M55 * i-mode browser compatible Getting Started Siemens M55 * i-mode browser compatible * De browser van dit toestel ondersteunt i-mode; sommige i-mode diensten worden mogelijk niet ondersteund. Inhoudsopgave pagina Inleiding 5 Aan de

Nadere informatie

DE JEUGD AAN DE KNOPPEN

DE JEUGD AAN DE KNOPPEN Permissie entertainment: DE JEUGD AAN DE KNOPPEN Den Haag Telecom 2004: Kids & Telecom Jan-Willem Brüggenwirth Algemeen Directeur Radio 538 & Juize.FM HET NEDERLANDSE RADIOLANDSCHAP SINDS JUNI 2003 combinatie

Nadere informatie

VMBO praktische leerweg VMBO theoretische leerweg HAVO VWO

VMBO praktische leerweg VMBO theoretische leerweg HAVO VWO Page of 7 Enquête voortgezet onderwijs Deze vragenlijst bestaat uit vijf delen, A t/m E. Er zijn in totaal 9 vragen. A. Over jezelf Dit onderdeel bestaat uit zeven vragen. Hoe oud ben je? In welke klas

Nadere informatie

Uw internetaansluiting

Uw internetaansluiting Studio Visual Steps Uw internetaansluiting Een overzicht van de mogelijkheden 1 Voorwoord Beste lezers en lezeressen, In deze gids krijgt u informatie over de verschillende aansluitmogelijkheden waaruit

Nadere informatie

MEDIA EN MEDIAGEBRUIK IN HET ELEKTRONISCHE TIJDPERK. dr Lou Lichtenberg Directeur

MEDIA EN MEDIAGEBRUIK IN HET ELEKTRONISCHE TIJDPERK. dr Lou Lichtenberg Directeur MEDIA EN MEDIAGEBRUIK IN HET ELEKTRONISCHE TIJDPERK dr Lou Lichtenberg Directeur MEDIA EN MEDIAGEBRUIK IN HET ELEKTRONISCHE TIJDPERK LIJN LEZING A. Overview over het perslandschap in Nederland B. Maatschappelijke

Nadere informatie

Telecom E-zine mei 2012

Telecom E-zine mei 2012 1 van 5 13-9-2013 10:47 Kunt u deze nieuwsbrief niet goed lezen? Klik hier voor de online versie. Telecom E-zine mei 2012 Beste abonnee, Volgens de Metro stappen consumenten sneller over om geld te besparen

Nadere informatie

Eindexamen maatschappijwetenschappen havo 2010 - I

Eindexamen maatschappijwetenschappen havo 2010 - I Opgave 1 Massamedia: Hoe maken we jongeren meer mediawijs? Bij deze opgave horen de teksten 1 tot en met 3 uit het bronnenboekje. Inleiding Door de komst van nieuwe media zoals internet en mobiele telefonie

Nadere informatie

Deze vragenlijst bestaat uit vijf delen, A t/m E.

Deze vragenlijst bestaat uit vijf delen, A t/m E. Page of 6 Enquête basisonderwijs Deze vragenlijst bestaat uit vijf delen, A t/m E. Er zijn in totaal 9 vragen. A. Over jezelf Dit onderdeel bestaat uit zeven vragen. Hoe oud ben je? In welke klas zit je?

Nadere informatie

Wanneer moeten we dat nog doen? We hebben vandaag, tijdens een andere vergadering, ons de vraag gesteld : waar moeten we naar toe om te melden dat

Wanneer moeten we dat nog doen? We hebben vandaag, tijdens een andere vergadering, ons de vraag gesteld : waar moeten we naar toe om te melden dat Wanneer moeten we dat nog doen? We hebben vandaag, tijdens een andere vergadering, ons de vraag gesteld : waar moeten we naar toe om te melden dat het programma in het eerste leerjaar te zwaar is We raken

Nadere informatie

Zakelijk. Welkom bij Telfort. Zakelijk

Zakelijk. Welkom bij Telfort. Zakelijk Zakelijk Welkom bij Telfort Zakelijk Welkom... 3 Snel starten... 5 Mijn Telfort... 6 Mogelijkheden Mijn Telfort... 6 E-mailadres doorgeven... 7 Nummerbehoud... 7 Diensten... 8 Voicemail... 8 Instellen

Nadere informatie

1 Internet. 1.1 Korte geschiedenis

1 Internet. 1.1 Korte geschiedenis 1 Internet 1.1 Korte geschiedenis Een netwerk bestaat uit twee of meer computers die met elkaar zijn verbonden. Internet is een wereldwijd netwerk van computers. De verbinding tussen die computers is meestal

Nadere informatie

Even voorstellen. Kabelbedrijven werken als multimediabedrijven

Even voorstellen. Kabelbedrijven werken als multimediabedrijven Even voorstellen Kabelbedrijven werken als multimediabedrijven in een bijzonder dynamische markt. In deze wereld van snelle ontwikkelingen ontplooien zij zich als vernieuwende en betrouwbare leveranciers

Nadere informatie

Groeien naar lean & meaningful management support

Groeien naar lean & meaningful management support Groeien naar lean & meaningful management support LEAN AND MEANINGFUL 07 DEF.indd 1 25-08-14 17:47 LEAN AND MEANINGFUL 07 DEF.indd 2 25-08-14 17:47 Groeien naar lean & meaningful management support Annemarie

Nadere informatie

Producten aangeboden door de Openbare Bibliotheek Rijssen-Holten aan het Voortgezet Onderwijs 2012-2013

Producten aangeboden door de Openbare Bibliotheek Rijssen-Holten aan het Voortgezet Onderwijs 2012-2013 Producten aangeboden door de Openbare Bibliotheek Rijssen-Holten aan het Voortgezet Onderwijs 2012-2013 Voorwoord Uw school besteedt het komend schooljaar natuurlijk veel aandacht aan mediawijsheid en

Nadere informatie

Inhoud. Welkom bij Telfort... 3. Diensten... 4. Service... 9. Verlies en beveiliging... 9. Vragen?... 11

Inhoud. Welkom bij Telfort... 3. Diensten... 4. Service... 9. Verlies en beveiliging... 9. Vragen?... 11 zakelijk Welkom! Inhoud Welkom bij Telfort... 3 Snel starten... 3 Diensten... 4 Sms-berichten... 4 Verzenden met bevestiging... 4 Voicemail... 4 Instellen en beveiligen... 4 Beluisteren... 4 In het buitenland...

Nadere informatie

Syntens. emarketing Internationaal zakendoen via internet

Syntens. emarketing Internationaal zakendoen via internet Syntens emarketing Internationaal zakendoen via internet Dennis van den Broek Creative Director @ Creactiv inhoud Creactiv, wat is dat? De Creactiv visie E-mail Marketing Marketplaces (Social) Networking

Nadere informatie

Een stand van zaken van ICT in België in 2012

Een stand van zaken van ICT in België in 2012 Een stand van zaken van ICT in België in 2012 Brussel, 20 november 2012 De FOD Economie geeft elk jaar een globale barometer van de informatie- en telecommunicatiemaatschappij uit. Dit persbericht geeft

Nadere informatie

Thema: kom er maar eens achter. Moeilijkheid : **** Tijdsduur : *** Juf Yvonne. Natuurkunde en techniek Licht en geluid Geluid&communicatie

Thema: kom er maar eens achter. Moeilijkheid : **** Tijdsduur : *** Juf Yvonne. Natuurkunde en techniek Licht en geluid Geluid&communicatie Thema: kom er maar eens achter Natuurkunde en techniek Licht en geluid Geluid&communicatie Moeilijkheid : **** Tijdsduur : *** Juf Yvonne Doel: Na deze opdracht weet je hoe de ontwikkeling van tele-communicatie

Nadere informatie

COMMUNICATIE EN INFORMATIE ONDER JONGEREN

COMMUNICATIE EN INFORMATIE ONDER JONGEREN COMMUNICATIE EN INFORMATIE ONDER JONGEREN Beste lezer,!" #$ %& Algemeen 1. Geslacht man vrouw 2. Leeftijd Jaar 3. Nationaliteit Nederlandse 4. School / Opleiding 5. In welk ar zit je? 6.1 Hoe lang bel

Nadere informatie

Altijd en overal online?

Altijd en overal online? Altijd en overal online? Smartphone Tablet E-Reader Netbook Notebook Chromebook Smartphones Bekende merken en types: Apple iphone 4 Samsung Galaxy S II HTC Desire HD Blackberry bold Steeds minder: Nokia

Nadere informatie

Contactpersoon Ons kenmerk Uw kenmerk Doorkiesnummer. Reactie OPTA inzake SMS advertising pilot

Contactpersoon Ons kenmerk Uw kenmerk Doorkiesnummer. Reactie OPTA inzake SMS advertising pilot KPN B.V. Legal & Regulatory Postbus 30139 2500 GC 'S-GRAVENHAGE 2500GC30139 Contactpersoon Ons kenmerk Uw kenmerk Doorkiesnummer OPTA/IPB/2007/202021 Datum Onderwerp Bijlage(n) Reactie OPTA inzake SMS

Nadere informatie

i3sync PLUG & PLAY DRAADLOOS PRESENTATIE MIDDEL

i3sync PLUG & PLAY DRAADLOOS PRESENTATIE MIDDEL i3sync PLUG & PLAY DRAADLOOS PRESENTATIE MIDDEL VERANDER DE MANIER WAAROP U VERGADERT Of geef presentaties met dit compacte en lichtgewicht presentatie device. De i3sync is eenvoudig te gebruiken en stelt

Nadere informatie

Hoe wordt KPN Top of Mind bij jonge mensen die gaan verhuizen?

Hoe wordt KPN Top of Mind bij jonge mensen die gaan verhuizen? Hoe wordt KPN Top of Mind bij jonge mensen die gaan verhuizen? Prijzengeld: 5000,- Deadline: 21 februari 2010 Introductie KPN is de toonaangevende leverancier van telecommunicatie- en ICT-diensten in Nederland

Nadere informatie

Snel op weg naar de (digitale) rechtbank van 2016

Snel op weg naar de (digitale) rechtbank van 2016 Snel op weg naar de (digitale) rechtbank van 2016 Paul Aantjes MBA Marketing Manager Zakelijke Dienstverlening Inhoudsopgave 1. Omgeving Nederlandse advocatuur, uitdagingen 2013! 2. Visie orde van Advocaten

Nadere informatie

De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen.

De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen. Competentie 1: Creërend vermogen De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen. Concepten voor een ontwerp te ontwikkelen

Nadere informatie

Al uw online aankopen in no-time verzekerd met Nsure van Nationale Nederlanden

Al uw online aankopen in no-time verzekerd met Nsure van Nationale Nederlanden Al uw online aankopen in no-time verzekerd met Nsure van Nationale Nederlanden Nsure Met Nsure creëren wij voor Nationale Nederlanden een nieuwe dienst. Een dienst met de potentie om universeel geaccepteerd

Nadere informatie

1. Aanleiding 3 2. Stappenplan 3 3. Persbericht 4 4. Overige materialen voor het benaderen van de media 5

1. Aanleiding 3 2. Stappenplan 3 3. Persbericht 4 4. Overige materialen voor het benaderen van de media 5 MEDIAHANDLEIDING Inhoudsopgave 1. Aanleiding 3 2. Stappenplan 3 3. Persbericht 4 4. Overige materialen voor het benaderen van de media 5 Bijlagen Bijlage 1 Conceptmail redactie persbericht 6 Bijlage 2

Nadere informatie

DEEL I Media en de digitale samenleving 15

DEEL I Media en de digitale samenleving 15 Inleiding 11 DEEL I Media en de digitale samenleving 15 1 Een digitale cultuur 17 Geno Spoormans 1.1 Wereldbeelden en cultuurverschillen 18 1.2 Mythen, genres en codes 19 1.2.1 Mythen 20 1.2.2 Genres 22

Nadere informatie

IP72 Brabants Dagblad. Analyse

IP72 Brabants Dagblad. Analyse IP72 Brabants Dagblad Analyse 01 Organisatie Bij Brabants Dagblad BV werken ongeveer 400 personen, waarvan bijna de helft bij de redactie, 100 bij advertentie-exploitatie, 70 bij oplage en 30 bij overige

Nadere informatie

Leermiddelenmonitor 13/14

Leermiddelenmonitor 13/14 13/14 Beleid, gebruik, digitalisering en ontwikkeling van leermiddelen SLO nationaal expertisecentrum leerplanontwikkeling n- en same e is e v a g. Deze uit n de publicatie a v g in vatt Leraar en schoolleider

Nadere informatie

Cultuur is een eerste levensbehoefte

Cultuur is een eerste levensbehoefte 10 Cultuur is een eerste levensbehoefte Interview Tekst Kelly Bakker Foto s Tessa Wiegerinck Journalist, cultuurkenner en ondernemer in één Je stapt in die achtbaan en kan dan eigenlijk niet meer anders

Nadere informatie

Belbundel. Welkom bij Telfort belbundel

Belbundel. Welkom bij Telfort belbundel Belbundel Welkom bij Telfort belbundel Welkom... 3 Snel starten... 5 Mijn Telfort... 6 Mogelijkheden Mijn Telfort... 6 Belbundel ZZP Zakelijk Beheer... 6 Facturen bekijken... 7 Uw 1 e factuur: eenmalig

Nadere informatie

Samenvatting. Clay Shirky Iedereen Hoofdstuk 4 Eerst publiceren, dan filteren. Esther Wieringa - 0817367 Kelly van de Sande 0817383 CMD2B

Samenvatting. Clay Shirky Iedereen Hoofdstuk 4 Eerst publiceren, dan filteren. Esther Wieringa - 0817367 Kelly van de Sande 0817383 CMD2B Samenvatting Clay Shirky Iedereen Hoofdstuk 4 Eerst publiceren, dan filteren Esther Wieringa - 0817367 Kelly van de Sande 0817383 CMD2B Deze samenvatting gaat over hoofdstuk 4; eerst publiceren dan filteren,

Nadere informatie

Apeldoorn Direct. de lokale omroep nieuwe stijl. een netwerk- platform voor en door Apeldoorners. Stichting Apeldoorn Direct

Apeldoorn Direct. de lokale omroep nieuwe stijl. een netwerk- platform voor en door Apeldoorners. Stichting Apeldoorn Direct 1 Aanwijzingsaanvraag Lokale Omroep Apeldoorn Apeldoorn Direct de lokale omroep nieuwe stijl een netwerk- platform voor en door Apeldoorners. Aanwijzingsaanvraag Lokale Omroep Apeldoorn 2011-2016 2 Aanwijzingsaanvraag

Nadere informatie

Whitepaper Integratie Videoconferentie. Integreer bestaande UC oplossingen met Skype for Business

Whitepaper Integratie Videoconferentie. Integreer bestaande UC oplossingen met Skype for Business Whitepaper Integratie Videoconferentie Integreer bestaande UC oplossingen met Skype for Business Talk & Vision 2015 Inhoudsopgave 1. Introductie 3 2. Skype for Business/Lync 4 Hoe doen we dat? 4 3. Gebruiksvriendelijke

Nadere informatie

wat betekent dit voor de mobiele professional?

wat betekent dit voor de mobiele professional? hoofdartikel Breedband-WWAN Breedband-WWAN: wat betekent dit voor de mobiele professional? Ultrasnelle verbindingen zonder onderbrekingen zijn steeds belangrijker voor het succes van ondernemingen en voor

Nadere informatie

TABLET Voor Apple en Android met aandacht voor Windows

TABLET Voor Apple en Android met aandacht voor Windows HAAL MEER UIT JE TABLET Voor Apple en Android met aandacht voor Windows met 14 online instructievideo s DENNIS GANDASOEBRATA 1 e druk, augustus 2013 Copyright 2013 Consumentenbond, Den Haag Auteursrechten

Nadere informatie

Voorwoord 9. Inleiding 11

Voorwoord 9. Inleiding 11 inhoud Voorwoord 9 Inleiding 11 deel 1 theorie en geschiedenis 15 1. Een omstreden begrip 1.1 Inleiding 17 1.2 Het probleem van de definitie 18 1.3 Kenmerken van de representatieve democratie 20 1.4 Dilemma

Nadere informatie

Internet of Everything (IoE) Top 10 inzichten uit de Value at Stake-analyse (Analyse potentiële waarde) van IoE voor de publieke sector door Cisco

Internet of Everything (IoE) Top 10 inzichten uit de Value at Stake-analyse (Analyse potentiële waarde) van IoE voor de publieke sector door Cisco Internet of Everything (IoE) Top 10 inzichten uit de Value at Stake-analyse (Analyse potentiële waarde) van IoE voor de publieke sector door Cisco Joseph Bradley Christopher Reberger Amitabh Dixit Vishal

Nadere informatie

MIJN BOEKRECHTEN TERUG... EN NU?

MIJN BOEKRECHTEN TERUG... EN NU? Handleiding voor deelname aan door Rikky Schrever van Boekenwolk, november 2012 Dit document is bestemd voor kinderboekenauteurs en illustratoren die overwegen om deel te nemen aan Boekenwolk. INHOUD 1.0

Nadere informatie

COMMUNICATION NEWS FLASH 20140107 Tekst en realisatie : Francis van Alvine Webmaster : Devick

COMMUNICATION NEWS FLASH 20140107 Tekst en realisatie : Francis van Alvine Webmaster : Devick Belgium PRESS COMMUNICATION NEWS FLASH 20140107 Tekst en realisatie : Francis van Alvine Webmaster : Devick 20 jaar MOBIELE TELEFONIE IN BELGIË EEN KORTE TERUGBLIK In de 50er jaren reeds ontstonden in

Nadere informatie

Multiscope Visiscan Segment omschrijvingen

Multiscope Visiscan Segment omschrijvingen Multiscope Visiscan Segment omschrijvingen Film Sites die veel informatie bieden over bioscoopbezoek, huurfilms of waar u zelfs direct films kunt huren. Muziek Sites die informatie bieden op algemeen muziekgebied,

Nadere informatie

Even voorstellen. Kabelbedrijven werken als multimediabedrijven

Even voorstellen. Kabelbedrijven werken als multimediabedrijven Even voorstellen Kabelbedrijven werken als multimediabedrijven in een bijzonder dynamische markt. In deze wereld van snelle ontwikkelingen ontplooien zij zich als vernieuwende en betrouwbare leveranciers

Nadere informatie

Power X; De Interactieve Commercial

Power X; De Interactieve Commercial Power X; De Interactieve Commercial Essay van Jeffrey Bruijntjes en Erwin Dam Project Interactieve Multimedia @ VU Amsterdam Inleiding Reclame, iedereen kent het, iedereen heeft er een hekel aan. Reclame

Nadere informatie

Protocol internet en Mobiele telefonie

Protocol internet en Mobiele telefonie Protocol internet en Mobiele telefonie Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 2 Uitgangspunten 4 3 Richtlijnen bij internet en e-mailen 5 4 Strafbare feiten 5 5 GSM-/ Cyberstalking 5 6 Fotorecht 5 7 Scholen scholen

Nadere informatie

1 Les 1: Algemene inleiding

1 Les 1: Algemene inleiding 1 Les 1: Algemene inleiding Tijdsverantwoording, lesverloop, werkvormen 10 30 10 Introductie Kort aan de leerlingen uitleggen dat wordt gestart met het project Met je kop in de krant. De eerste les wordt

Nadere informatie

Stichting Geschiedenis Fysiotherapie

Stichting Geschiedenis Fysiotherapie Beleidsplan Stichting Geschiedenis Fysiotherapie 2014-2019 Opgesteld door het Bestuur van de SGF. Geaccordeerd per:2 juni 2014 Beleidsdocument 2014-2019 Stichting Geschiedenis Fysiotherapie Page 1 Inleiding

Nadere informatie

Downloadverbod zal industrie niet helpen

Downloadverbod zal industrie niet helpen Downloadverbod zal industrie niet helpen Een wettelijk downloadverbod zal geen invloed hebben op het koopgedrag van internetgebruikers. Zo n verbod, voorgesteld door het kabinet, kan zelfs een averechts

Nadere informatie

Geef nooit persoonlijke informatie door op internet, zoals namen, adressen en telefoonnummers.

Geef nooit persoonlijke informatie door op internet, zoals namen, adressen en telefoonnummers. Computer Niet eten en/of drinken bij de computers. Trek geen stekkers uit de computer. Laat het beeldscherm en de computer staan, niet verplaatsen. Wijzig geen beeldscherminstellingen. Meld je zelf af

Nadere informatie

Hyves handleiding voor de Groenteman

Hyves handleiding voor de Groenteman Hyves handleiding voor de Groenteman In deze speciale Hyves handleiding voor de groenteman leest u informatie over wat dit sociale medium precies inhoudt en hoe u als groente en/of fruitspecialist Hyves

Nadere informatie

Endemol verbetert haar interne en externe communicatie met Unified Communications platform op basis van Microsoft-technologie

Endemol verbetert haar interne en externe communicatie met Unified Communications platform op basis van Microsoft-technologie Endemol verbetert haar interne en externe communicatie met Unified Communications platform op basis van Microsoft-technologie Organisatie Endemol is marktleider op het gebied van de productie van spraakmakend

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek

Centraal Bureau voor de Statistiek Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB09-068 27 oktober 2009 9.30 uur www.cbs.nl Consument koopt graag via internet Driekwart internetgebruikers koopt online Gemak en flexibiliteit belangrijkste

Nadere informatie

Op weg naar een Beleidsplan voor de Uitbouw van de Informatiesamenleving.

Op weg naar een Beleidsplan voor de Uitbouw van de Informatiesamenleving. Op weg naar een Beleidsplan voor de Uitbouw van de Informatiesamenleving. 1 less is more Welk beleid? België telt vandaag niet minder dan 20 ministers in de federale, regionale en gemeenschapsregeringen

Nadere informatie

Deze vragenlijst bestaat uit zes onderdelen, A t/m F.

Deze vragenlijst bestaat uit zes onderdelen, A t/m F. Page of 0 Enquête beroepsonderwijs Deze vragenlijst bestaat uit zes onderdelen, A t/m F. Er zijn in totaal vragen. A. Over jou Je wordt vriendelijk verzocht informatie over jezelf te geven door onderstaande

Nadere informatie

ICT bedrijvigheid in de stad. Aandeel van de ICT sector in de stad. Bron: LISA 2001. Almere. Amsterdam. Den Haag. Deventer

ICT bedrijvigheid in de stad. Aandeel van de ICT sector in de stad. Bron: LISA 2001. Almere. Amsterdam. Den Haag. Deventer ICT bedrijvigheid in de stad Aandeel van de ICT sector in de stad ICT en content bedrijven op totaal aantal vestigingen ICT en content werkgelegenheid op totale werkgelegenheid 0 2 4 6 8 10 12 14 16 18

Nadere informatie

De video is klaar, wat nu?

De video is klaar, wat nu? De video is klaar, wat nu? Nadat uw videoclip is geproduceerd zijn er meer mogelijkheden voor publicatie, dan louter uw eigen website of een externe website. Natuurlijk u kunt de clip op YouTube en Google

Nadere informatie

Meest mobiele organisatie van Nederland

Meest mobiele organisatie van Nederland Resultaten onderzoek Meest mobiele organisatie van Nederland Juni 2013 Uitkomsten onderzoek onder top organisaties in Nederland Uitgevoerd door Keala Research & Consultancy in de periode mei tot en met

Nadere informatie

Windows Server 2008 helpt museum met het veilig delen van informatie

Windows Server 2008 helpt museum met het veilig delen van informatie Windows Server 2008 helpt museum met het veilig delen van informatie Het Rijksmuseum Amsterdam beschikt over een collectie Nederlandse kunstwerken vanaf de Middeleeuwen tot en met de twintigste eeuw. Het

Nadere informatie

Thema: Multimedia. Multimedia

Thema: Multimedia. Multimedia Multimedia OPDRACHTKAART MM-02-01-01 Communicatie Voorkennis: Je moet met een computer om kunnen gaan. Je moet kunnen zoeken op het internet. Intro: Multimedia is een vrij nieuw begrip. In de bladen en

Nadere informatie

Nieuwsmonitor 6 in de media

Nieuwsmonitor 6 in de media Nieuwsmonitor 6 in de media Juni 2011 Nieuws - Europa kent geen watchdog ANTWERPEN/BRUSSEL - Het Europese beleidsniveau krijgt in de Vlaamse TV-journaals gemiddeld een half uur aandacht per maand. Dat

Nadere informatie

Jongeren in 2008. Ecabo. Paul Sikkema - ComBat groep. 12 november 2008

Jongeren in 2008. Ecabo. Paul Sikkema - ComBat groep. 12 november 2008 Jongeren in 2008 Ecabo 12 november 2008 Paul Sikkema - ComBat groep 1 2 Lastige doelgroepen Kinderen en met name jongeren: lastige doelgroepen. Steeds in beweging: Van levensfase naar levensfase. Op zoek

Nadere informatie

Van papier naar digitaal: een paradigma-wisseling voor uitgevers 8 ontwikkelingen die medebepalend zijn voor uw online uitgeefsucces

Van papier naar digitaal: een paradigma-wisseling voor uitgevers 8 ontwikkelingen die medebepalend zijn voor uw online uitgeefsucces Van papier naar digitaal: een paradigma-wisseling voor uitgevers 8 ontwikkelingen die medebepalend zijn voor uw online uitgeefsucces Hans Peijnenburg Performis Eigenlijk weet u het wel: uw papieren magazine

Nadere informatie

Serie handleidingen. "LbD4All" ("Leren door Ontwikkeling voor iedereen ") E-LEARNING. Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti

Serie handleidingen. LbD4All (Leren door Ontwikkeling voor iedereen ) E-LEARNING. Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti Serie handleidingen "LbD4All" ("Leren door Ontwikkeling voor iedereen ") E-LEARNING Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti Deze publicatie werd gefinancierd door de Europese Commissie. De

Nadere informatie

Stichting SQPN Jaarverslag voor 2010

Stichting SQPN Jaarverslag voor 2010 Stichting SQPN Jaarverslag voor 2010 Inhoudsopgave Voorwoord... 3 Activiteiten... 4 Publiciteit... 5 Externe Contacten... 5 Interne Organisatie... 5 Conclusies en aanbevelingen... 6 Stichting SQPN - Jaarverslag

Nadere informatie

Trends in Digitale Media; nieuwe opportunities voor TV

Trends in Digitale Media; nieuwe opportunities voor TV Trends in Digitale Media; nieuwe opportunities voor TV Second screen breekt definitief door Het aantal bezitters van ipads en andere tablets is per december 2011 gestegen tot 1.7 miljoen Nederlanders (14%

Nadere informatie

De staat van de Vlaamse nieuwsmedia. Vier jaar onderzoek van het Steunpunt Media Stefaan Walgrave en Julie De Smedt

De staat van de Vlaamse nieuwsmedia. Vier jaar onderzoek van het Steunpunt Media Stefaan Walgrave en Julie De Smedt De staat van de Vlaamse nieuwsmedia Vier jaar onderzoek van het Steunpunt Media Stefaan Walgrave en Julie De Smedt Beleidsrelevant onderzoek in opdracht van de minister van Media 2012-2015 Universiteiten

Nadere informatie

Trends en ontwikkelingen in het idtv-landschap. Katleen Deraymaeker 18 januari 2007 - Mechelen

Trends en ontwikkelingen in het idtv-landschap. Katleen Deraymaeker 18 januari 2007 - Mechelen Trends en ontwikkelingen in het idtv-landschap Katleen Deraymaeker 18 januari 2007 - Mechelen 1 Inhoud MediaCiti Trends en ontwikkelingen in het idtv-landschap & impact voor lokale besturen Conclusies

Nadere informatie

lenen & inzien lenen en inzien_folder_a5_def.indd 1 11-04-11 12:37

lenen & inzien lenen en inzien_folder_a5_def.indd 1 11-04-11 12:37 lenen & inzien lenen en inzien_folder_a5_def.indd 1 11-04-11 12:37 lenen en inzien_folder_a5_def.indd 2 11-04-11 12:37 lenen & inzien Bibliotheek Den Haag heeft veel te bieden, maar u zult vooral plezier

Nadere informatie

Straling: hele bevolking onvrijwillig proefkonijn

Straling: hele bevolking onvrijwillig proefkonijn Tekst 1 Straling: hele bevolking onvrijwillig proefkonijn 5 10 15 20 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 (1) Een man die vaak zijn mobieltje gebruikt, heeft een slechte kwaliteit sperma, blijkt uit

Nadere informatie

Gedragscode email- en internetgebruik en social media

Gedragscode email- en internetgebruik en social media Gedragscode email- en internetgebruik en social media Pagina 1 van 5 Inleiding Internet en email zijn de laatste jaren een vast onderdeel geworden van ons werk. Internet stelt ons in staat om altijd op

Nadere informatie

Microsoft Office 365 voor bedrijven. Remcoh legt uit

Microsoft Office 365 voor bedrijven. Remcoh legt uit Microsoft Office 365 voor bedrijven Remcoh legt uit Beter samenwerken, ook onderweg Starten met Office 365 is starten met het nieuwe werken. Met Office 365 heeft u namelijk de mogelijkheid om altijd en

Nadere informatie

Canon s visie op digitale transformatie van organisaties. you can

Canon s visie op digitale transformatie van organisaties. you can Canon s visie op digitale transformatie van organisaties you can Digitale transformatie van organisaties Als we kijken naar de belangrijkste ontwikkelingen op het gebied van communicatie in de afgelopen

Nadere informatie

Tarievenlijst Stichting FotoAnoniem

Tarievenlijst Stichting FotoAnoniem 2011 Alle uitgevers, redacties en andere gebruikers van fotomateriaal kennen het probleem van "de verdwenen fotograaf"'. Zij willen een bepaalde foto graag publiceren, maar kunnen de naam- en adresgegevens

Nadere informatie

EUROPEES PARLEMENT. Recht en Criminaliteit in cyberspace

EUROPEES PARLEMENT. Recht en Criminaliteit in cyberspace EUROPEES PARLEMENT TIJDELIJKE COMMISSIE ECHELON-INTERCEPTIESYSTEEM SECRETARIAAT MEDEDELING TEN BEHOEVE VAN DE LEDEN De leden treffen als aanhangsel een document aan met de titel Recht en Criminaliteit

Nadere informatie

Spanningsvelden bij toegankelijkheid van zorg : We hebben gezocht naar een titel die meteen naar de kern van de zaak gaat en die omvattend is voor de

Spanningsvelden bij toegankelijkheid van zorg : We hebben gezocht naar een titel die meteen naar de kern van de zaak gaat en die omvattend is voor de 1 Inleiding door dr. Walter Krikilion, voorzitter Werkgroep Ethiek in de Kliniek van ICURO - Symposium Spanningsvelden bij toegankelijkheid van zorg 19 oktober 2012 - Hasselt Beste deelnemers, Als Werkgroep

Nadere informatie

Sim as a Service. Veilig en betrouwbaar beheer op afstand van systemen via M2M datacommunicatie

Sim as a Service. Veilig en betrouwbaar beheer op afstand van systemen via M2M datacommunicatie Sim as a Service Veilig en betrouwbaar beheer op afstand van systemen via M2M datacommunicatie RAM Mobile Data Sim as a Service Veilig en betrouwbaar beheer op afstand van systemen via M2M datacommunicatie

Nadere informatie

Databank Digitale Dagbladen

Databank Digitale Dagbladen Databank Digitale Dagbladen Astrid Verheusen Projectmanager Afdeling Research & Development Koninklijke Bibliotheek Belemmert het auteursrecht de ontsluiting van de 20 ste eeuw? Vereniging voor Auteursrecht

Nadere informatie

Vast Mobiel Integratie (FMC)

Vast Mobiel Integratie (FMC) Kernactiviteiten Support & Beheer Telecommunicatie IT Vertical Systemen VoIP Mobility Unified Communications Applicatieontwikkeling Hosted Solutions Managed Solutions Connectivity WWW.MERICT.NL Whitepaper

Nadere informatie

Canon s visie op digitale transformatie van organisaties. you can

Canon s visie op digitale transformatie van organisaties. you can Canon s visie op digitale transformatie van organisaties you can Digitale transformatie van organisaties Als we kijken naar de belangrijkste ontwikkelingen op het gebied van communicatie in de afgelopen

Nadere informatie

BIJLAGEN. De virtuele kunstkar. Cultuurdeelname via oude en nieuwe media. Het culturele draagvlak, deel 11. Nathalie Sonck.

BIJLAGEN. De virtuele kunstkar. Cultuurdeelname via oude en nieuwe media. Het culturele draagvlak, deel 11. Nathalie Sonck. BIJLAGEN De virtuele kunstkar Cultuurdeelname via oude en nieuwe media Het culturele draagvlak, deel 11 Nathalie Sonck Jos de Haan Bijlage A Tabellen bij hoofdstuk 2... 2 A.1 Bij culturele informatie raadplegen

Nadere informatie

Teach32 Ontdek de toepassingen van Teach32 Sluit aan bij de digitale generatie Haviken en Muizen Samen Groeien Monitoring

Teach32 Ontdek de toepassingen van Teach32 Sluit aan bij de digitale generatie Haviken en Muizen Samen Groeien Monitoring Teach32 Teach32 is dè interactieve oplossing voor in de klas. Jouw klas werkt gelijktijdig óf in groepjes samen op het digitale schoolbord. Elke leerling heeft een eigen tablet en daarmee een directe interactie

Nadere informatie

Inspirerende trends. Webcare met Voxtron en Engagor

Inspirerende trends. Webcare met Voxtron en Engagor Inspirerende s Webcare met Voxtron en Engagor Webcare met Voxtron en Engagor Facebook, Twitter, blogs en fora: voor de consument zijn het nieuwe kanalen om over een bedrijf te praten en om producten en

Nadere informatie

Aspecten die van belang zijn bij het ontwikkelen van een Internetsite

Aspecten die van belang zijn bij het ontwikkelen van een Internetsite Aspecten die van belang zijn bij het ontwikkelen van een Internetsite 1. Informatie - Kloppen de teksten? - Zijn ze feitelijk juist en spreken ze elkaar niet tegen? - Is de informatie actueel en gesteld

Nadere informatie

Artsenkrant wordt betalend Lancering AK Club FAQ (FREQUENTLY ASKED QUESTIONS)

Artsenkrant wordt betalend Lancering AK Club FAQ (FREQUENTLY ASKED QUESTIONS) Artsenkrant wordt betalend Lancering AK Club FAQ (FREQUENTLY ASKED QUESTIONS) Waarom wordt Artsenkrant betalend? Is 99 euro niet duur voor een krant die ik tot nu toe gratis ontving? Betaal ik onmiddellijk

Nadere informatie

9/27/06 pag. 1 FACULTES UNIVERSITAIRES NOTRE-DAME DE LA PAIX NAMUR. Cyberteens. Rapportering literatuuronderzoek Raadpleging betrokken sectoren

9/27/06 pag. 1 FACULTES UNIVERSITAIRES NOTRE-DAME DE LA PAIX NAMUR. Cyberteens. Rapportering literatuuronderzoek Raadpleging betrokken sectoren 9/27/06 pag. 1 FACULTES UNIVERSITAIRES NOTRE-DAME DE LA PAIX NAMUR Rapportering literatuuronderzoek Raadpleging betrokken sectoren Structuur I. Literatuuronderzoek 1. Welke literatuur 2. Bestaande empirische

Nadere informatie

TV IN NEDERLAND 2005

TV IN NEDERLAND 2005 TV IN NEDERLAND 2005 ONTWIKKELINGEN IN TV BEZIT EN TV GEBRUIK ESTABLISHMENT SURVEY André van de Wal Nelly Kalfs Amstelveen, 8 februari 2006 Auteursrecht voorbehouden. Niets uit dit document mag worden

Nadere informatie

Event menu Minigids event app

Event menu Minigids event app Event menu Minigids event app Hoe en waarom een mobiele evenementen app? Introductie De evenementenbranche verandert. Een evenement is niet langer een ad hoc activiteit. Het is een belangrijk onderdeel

Nadere informatie

Pandoraz Social Media Monitor: grip op uw social media

Pandoraz Social Media Monitor: grip op uw social media Pandoraz Social Media Monitor: grip op uw social media Tweezijdige marketing Van oudsher gebruiken organisaties verschillende marketingtechnieken om hun producten of diensten onder de aandacht van potentiële

Nadere informatie

Gedragscode leerlingen voor computergebruik en communicatiemiddelen

Gedragscode leerlingen voor computergebruik en communicatiemiddelen Gedragscode leerlingen voor computergebruik en communicatiemiddelen Goedgekeurd in MR 28 november 2011 Versie definitief december 2011 Waalwijk J. van Pelt algemeen directeur Pagina 1 van 5 Gedragscode

Nadere informatie

Goede middag. Zo als belooft gaan we het hebben over de Smart TV. Maar laten we eerst eens onderzoeken welke plaats de Smart TV inneemt.

Goede middag. Zo als belooft gaan we het hebben over de Smart TV. Maar laten we eerst eens onderzoeken welke plaats de Smart TV inneemt. Goede middag. Zo als belooft gaan we het hebben over de Smart TV. Maar laten we eerst eens onderzoeken welke plaats de Smart TV inneemt. Zelf had ik mij al een voorstelling gemaakt van een SmartTV. Dat

Nadere informatie

De Uitdagingen van Mobiele Apparaten Managen

De Uitdagingen van Mobiele Apparaten Managen Kaseya Onderzoek De Uitdagingen van Mobiele Apparaten Managen 2011 www.kaseya.nl Over dit rapport In dit rapport worden de resultaten gepresenteerd van een onderzoek dat door Kaseya is geïnitieerd en uitgevoerd

Nadere informatie

Privacy beleid. Algemeen

Privacy beleid. Algemeen Privacy beleid Algemeen In dit Privacy beleid wordt beschreven hoe wij omgaan met uw persoonsgegevens. Wij verzamelen, gebruiken en delen persoonsgegevens om de websites van JaMa Media, zoals Mijnkoopwaar

Nadere informatie

Uw totale telecompartner

Uw totale telecompartner Zorgeloos communiceren Eén aanspreekpunt Jarenlange ervaring Uw totale telecompartner Totale telecom oplossingen 100% bereikbaar Teleservice is er trots op u een compleet portfolio op het gebied van telecom

Nadere informatie

Mediawijsheid en de e-cultuursector Naar nieuwe vormen van expressieve en reflectieve mediawijsheid

Mediawijsheid en de e-cultuursector Naar nieuwe vormen van expressieve en reflectieve mediawijsheid Mediawijsheid en de e-cultuursector Naar nieuwe vormen van expressieve en reflectieve mediawijsheid door Levien Nordeman Wat betekent mediawijsheid voor de e-cultuursector? De afgelopen maanden heeft Virtueel

Nadere informatie