Docentenhandleiding training vrijwilligers Palliatieve Terminale zorg in de Geestelijke Gezondheidszorg

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Docentenhandleiding training vrijwilligers Palliatieve Terminale zorg in de Geestelijke Gezondheidszorg"

Transcriptie

1 Docentenhandleiding training vrijwilligers Palliatieve Terminale zorg in de Geestelijke Gezondheidszorg

2 Inhoudsopgave Introductie... 4 Visie op kwaliteit... 4 Aandachtspunten bij voorbereiding... 5 Aandachtspunten bij uitvoering... 5 Aandachtspunten bij nabespreking... 6 Aandachtspunten bij rollenspellen... 6 Aandachtspunten bij feedbackregels... 6 Thema 1. Palliatieve Terminale Zorg... 8 Oefeningen bij kennismaken... 8 Oefening 1 Naam... 8 Oefening 2 Wie is de ander?... 8 Oefening 3 Vrijwilliger in de psychiatrie?... 9 Oefening 4 Geven en ontvangen... 9 Oefening 5 Er zijn... 9 Oefening 6 De film Mijn tante is thuis gestorven Oefening Jouw taken, jouw grenzen! Hoe zie jij dat? Thema 2. Communicatie Oefeningen Terugblik Thema Oefening 1 De eigen ruimte Oefening 2 Inhoud en betrekking Oefening 3 Beschrijven of interpreteren? Oefening 4 Concretiseren Oefening 5 Communicatie in de GGZ Extra oefeningen Oefening Bijzondere vormen van communicatie Oefening Luisteren en Rapporteren Het verhaal Thema 3. Psychiatrische Stoornissen Oefening 1 Presentatie Psychose en Schizofrenie Oefening 2 De stemmendoos Oefening 3 Casus Dhr. A Oefening 4 Video over schizofrenie

3 Thema 4. Psychiatrische stoornissen Oefening 1 Verlies en depressie Oefening 2 De reddersdriehoek Oefening 3 Claimend gedrag Oefening 4 Welke informatie heb ik als vrijwilliger nodig? Thema 5. Verlies, dood en rouw Oefening 1 Rouwtaken Oefening 2 Eigen ervaringen Oefening 3 Rollenspelen Oefening 4 je plaats te midden van de disciplines Oefening 6 Gedachtenisplek (facultatief alleen GGzcentraal) Extra oefening Oefening Waar wordt het spannend? Thema 6 Spiritualiteit en Sterven in de GGZ Oefening 1 De generaties en hun visie op leven en dood Oefening 2 De film Oefening 3 Laatste wensenboekje Oefening 4 Een voorbeeld uit de GGz Evaluatie Extra Oefeningen thema Oefening 1 Top 2 van eigen overtuigingen Oefening 2 De zin van je bestaan Colofon

4 Introductie Voor je ligt de docentenhandleiding van de training. De training bestaat uit de volgende thema s: Organisatie van de palliatieve terminale zorg Communicatie Psychiatrische ziekte 1 Psychiatrische ziekte 2 Verlies, dood en rouw Spiritualiteit Deze docentenhandleiding beschrijft hoe de training opleidt tot het begin van het vrijwilligerswerk in de palliatieve terminale zorg in de GGz. De docent vindt in deze handleiding inhoud, doelstellingen en werkvormen bij de thema s. De training vormt de gelegenheid tot kennismaking: de instelling met de vrijwilliger, maar vooral ook de vrijwilliger met de instelling. Deze handleiding is deels een bewerking van een uitgave van het Landelijk Steunpunt VPTZ te Bunnik 2009, 5 e herziene druk, ten behoeve van palliatieve terminale zorg in GGZ- instellingen. En een bewerking van de module Basiscursus psychiatrie voor vrijwilliger, Claudia Barneveld en Rolienke de Bruine, uitgave GGz Centraal De training is ontwikkeld in samenwerking met het Landelijk Steunpunt VPTZ en GGz Eindhoven en de Kempen. Werken met groepen vraagt een gedegen voorbereiding. Voor je begint, moet je bedenken wat je op welk moment en met welk doel wilt gaan doen. Hiermee krijg je alle aspecten en gewenste effecten van de training op een rij. Neem daar goed de tijd voor. Werken met groepen vereist dat je goed kunt observeren en een flexibele instelling hanteert. Het kan best zijn dat door omstandigheden in een groep, je andere dingen gaat doen of langer praat over een bepaald onderdeel waardoor je geen tijd hebt voor andere oefeningen. Dat vraagt durven loslaten om het proces in de groep te kunnen volgen. Het is belangrijk dat je ziet, hoort en begrijpt wat er in de groep gebeurt en dat je daarop kunt en durft in te spelen. Bij de start van de training leg je de nadruk op het belang van een veilige werksfeer. Ruimte, respect, rust en humor zijn daarbij de uitgangspunten. Het zijn belangrijke ingrediënten voor een geslaagde training waarin de deelnemers zich vrij voelen om mee te doen. Bij ieder thema in deze training staan meerdere oefeningen beschreven. Afhankelijk van de tijd die je hebt en wat je wilt bereiken, kies je welke oefening(en) je gaat inzetten. Het is niet zo dat je alle oefeningen moet gebruiken. De keuze is aan jou als docent van de groep. Visie op kwaliteit Bij de voorbereidende werkzaamheden voor de training hoort ook de bezinning op de kwaliteitsvisie van de instelling. Medewerkers en dus vrijwilligers dragen die kwaliteit uit. De Introductietraining is een mogelijkheid om deze kwaliteit voor te doen, een bepaalde kleur te geven en om de aanstaande vrijwilligers de sfeer van de organisatie te laten ervaren. Een gastvrijheid zoals ook uitgedragen zal worden door diezelfde vrijwilligers straks in het contact met de patiënt en diens naasten. 4

5 Binnen VPTZ is sinds 2007 een kwaliteitsstuurgroep bezig met het vormgeven van kwaliteit. Daarin is uitgesproken dat het de intentie is om bij alle werkzaamheden in de organisatie ons steeds te richten op de essentie van het werk. De essentie staat voor Er zijn, voor het met aandacht, respect en vertrouwen zijn voor de mens in zijn laatste levensfase. Deze essentie Er zijn zal in ongeveer vergelijkbare termen per organisatie beschreven zijn. VPTZ Nederland beschrijft de missie van vrijwilligers als volgt: "aan een ieder in de laatste levensfase en diens naasten bieden vrijwilligers, daar waar nodig, tijd, aandacht en ondersteuning". GGz Centraal onderschrijft deze visie en sluit daarbij aan. Hoe wordt die essentie vervolgens zo krachtig mogelijk ingevuld? Door de essentie als persoon zo authentiek mogelijk te laten zijn. Persoonlijke vorming van een vrijwilliger is dus een pijler in het kwaliteitsbeleid, en het is dan ook nodig dat een vrijwilliger over een lerende houding beschikt. Dat hij/zij er plezier in heeft om samen met collega s een zoektocht aan te gaan hoe de zorgverlening (het gedrag) nog effectiever een uiting kan zijn van de eigen goede intenties. Een voorbeeldvraag zou kunnen zijn; Waarom doe ik het zo, en niet anders, en kan ik iets verbeteren, zodat mijn handeling nog waardevoller wordt voor de ander?. Om die reden wordt in de trainingen met leerdoelen/leervragen gewerkt. Het draagt bij tot deze gewenste houding, maakt de landelijke training meer persoonlijk en geeft meer verdieping voor de individuele deelnemer. Aandachtspunten bij voorbereiding De volgende punten kun je als een checklist gebruiken voor je eigen voorbereiding bij elke oefening. Lees de oefening goed door. Vraag je af of je de opdracht goed begrijpt. Neem rustig de tijd om het doel te formuleren en schrijf deze op. Stel de oefening zo nodig bij naar jouw wensen en doel. Maak een lijst met wat je nodig denkt te hebben bij de uitvoering van de opdracht. Verzamel al de benodigdheden. Als er bij een oefening opdrachten nodig zijn op papier, zorg dan voor voldoende kopieën. Doe geen oefeningen waar je twijfels bij hebt, waar je niet zeker van bent, wat je vreemd vindt of om welke reden ook niet zit zitten. Maak een (globaal) tijdpad voor het programma dat je per trainingdagdeel wilt geven. Aandachtspunten bij uitvoering De volgende punten kun je als een checklist gebruiken bij de uitvoering per oefening. Vertel de groep wat je gaat doen, geef ze kort en bondig de grote lijn. Leg uit waarom en waartoe je iets doet (wat het doel is). Geef duidelijk aan wat je van de deelnemers verwacht. Schrijf zo nodig de aandachtspunten op een flap. Vraag of iedereen de opdracht begrijpt. Realiseer je dat de oefeningen een persoonlijke inbreng en betrokkenheid vragen van de deelnemers en dat het emoties kan oproepen en spannend kan zijn. Maak, zeker bij het werken met subgroepen, afspraken wie de tijd bewaakt. 5

6 Aandachtspunten bij nabespreking Het is belangrijk dat je na elke oefening gelegenheid geeft om na te bespreken. De deelnemers kunnen een korte reactie geven op wat ze van de oefening vonden en krijgen ruimte om hun emoties te uiten. De volgende punten kun je als checklist gebruiken bij het nabespreken. Geef waar nodig, de gelegenheid stoom af te blazen, dat wil zeggen dat alle deelnemers na afloop kort kunnen zeggen wat de oefening met hen deed. Neem rustig de tijd voor de nabespreking. Zorg dat ieder die dat wil aan bod komt. Zorg ervoor dat degenen die praten niet meer tijd nemen dan nodig. Houd in de gaten wie stil is en probeer ze zelf actief te betrekken door bijvoorbeeld gericht te vragen hoe ze het vonden. Beperk degene die iets inbrengt tot één aspect, rond dat af en ga dan verder. Als je iemand met een opmerking of vraag in de wacht zet, d.w.z. even laat wachten op antwoord, vergeet hem niet, kom daar zo gauw het past op terug. Rond de nabespreking af door te vragen of iedereen heeft kunnen zeggen wat hij wilde en of iedereen verder kan bijvoorbeeld in energie of emoties. Je kunt ook een rondje maken en elke deelnemer even kort laten vertellen over hoe hij de oefening heeft ervaren en hij heeft geleerd. Geef een korte samenvatting van wat je hebt gezien en wat je nog wilt meegeven aan de deelnemers. Aandachtspunten bij rollenspellen De volgende aandachtspunten kunnen je helpen om praktijksimulaties goed voor te bereiden en goed uit te voeren: Gebruik korte, duidelijke rolomschrijvingen die de spelers ruimte geven voor eigen inbreng. Geef een zorgvuldige schets van de situatie en de karakters en vraag de spelers of het duidelijk voor ze is en welke informatie ze eventueel nog missen. Geef de spelers voldoende voorbereidingstijd, zodat ze goed in hun rol kunnen komen. Zorg voor voldoende rust en aandacht bij de uitvoering. Geef de spelers na afloop de gelegenheid stoom af te blazen. Aandachtspunten bij feedbackregels Geef aan de groep de volgende basisvoorwaarden ten aanzien van feedback na een oefening of rollenspel. Schrijf ze op een flap zodat de deelnemers ze zelf kunnen lezen. Deze voorwaarden zijn belangrijk om een veilig klimaat te scheppen voor de deelnemers. Bij de feedbackronde, is dit de volgorde van de mensen die het woord krijgen. 1. de spelers; 2. de observanten, bijvoorbeeld de groep; 3. de docent. Vraag aan de deelnemer voorafgaand aan de simulatie waarover hij feedback wil en beperk de feedback daartoe. Je beschrijft eerst ik zie... of ik hoor.... Vervolgens ik voel daarbij... of het doet met mij.... Tot slot herken je wat ik bedoel en ik denk dat... gevolgd door een tip, advies of aanwijzing; Wees altijd concreet en duidelijk in wat je beschrijft. 6

7 Veroordeel niet. Dus niet: Jij bent.... Houd het bij beschrijving van gedrag en interpreteer niet wat je ziet. Het gaat niet om goed of fout, maar wel om het effect van het gedrag. Was het effect gewenst of ongewenst voor de deelnemer zelf, of voor de organisatie, of voor de patiënt. Dat is afhankelijk van de gevraagde feedback. Het gaat om bewust worden van het eigen handelen en zien en ervaren wat je kunt leren. Voor de docent zijn de volgende aandachtspunten nog van belang: Zorg dat de feedback bruikbaar is en geef tips als afronding van de feedback. Beperk de feedback tot datgene waarover feedback gevraagd is door de deelnemer. Help de ontvanger bij de feedback niet in de verdediging te gaan maar te ontvangen, dat wil zeggen, aanhoren wat tegen hem gezegd wordt. Vraag de ontvanger eventueel welk(e) punt(en) uit de feedback hij gehoord heeft en met welk(e) punt(en) hij ook iets wil gaan doen. Ga uiterst zorgvuldig om met feedback en wees je ervan bewust hoe gevoelig dit kan zijn voor iemand. De waarde van de training wordt bepaald door de eigen inbreng van deelnemers en docent. Iedere inbreng heeft waarde. Respect voor elkaar is het uitgangspunt, los van de betekenis die de inbreng van een ander voor jou heeft. Als docent zul je bewust ruimte moeten creëren voor ieders inbreng. Ruimte creëer je door grenzen helder te hebben. Om voor iedereen voldoende ruimte te laten bestaan, zullen er ook grenzen gesteld moeten worden aan de individuele inbreng van een ieder. Waar draagt het nog wat bij aan het geheel of waar wordt het een te persoonlijk doel, is wat de docent zich af kan vragen, juist omdat menige oefening de deelnemers uitnodigt om wat van zichzelf te laten zien. 7

8 Thema 1. Palliatieve Terminale Zorg Oefeningen bij kennismaken Inhoud De deelnemers de gelegenheid geven om zich aan elkaar voor te stellen De deelnemers stimuleren hun persoonlijke motivatie onder woorden te brengen De deelnemers delen hun kennis en ervaring tot nu toe met psychiatrische ziekte en ervaring met begeleiden van stervenden Er zijn is de korte weergave van de missie van de VPTZ. De deelnemer vertelt wat dat voor hem betekent in zijn vrijwilligerswerk en hoe hij dat Er zijn vorm en inhoud denkt te geven. De deelnemers leren elkaar kennen Het creëren van een vertrouwd en veilig en leerklimaat binnen de groep De deelnemers krijgen inzicht in hun motivatie om Vrijwilliger in de Palliatieve Terminale Zorg in de GGZ te worden Oefening 1 Naam Kennismaking Iedere deelnemer noemt zijn of haar naam Iedereen vertelt waar de naam vandaan komt. Ben je wel of niet vernoemd? Ieder vertelt wat die naam voor jezelf betekent. Totaal bij 10 personen 1 minuut per persoon 10 minuten Oefening 2 Wie is de ander? Verdieping kennismaking Laat de groep tweetallen maken. De tweetallen bedenken met elkaar één vraag, die zij aan straks aan alle andere deelnemers stellen met het oog op verdere kennismaking als vrijwilligers palliatieve zorg. De vragen worden door ieder beantwoord. tweetallen groep 3 minuten 15 minuten 8

9 Oefening 3 Vrijwilliger in de psychiatrie? Kennismaking en uitwisseling ervaring psychiatrie Laat de deelnemers een kring maken zonder tafels ertussen Op welke moment dacht je nu ga ik mij opgeven als vrijwilliger. Waarom in de psychiatrie? Welke ervaring ligt er achter? groep minuten Oefening 4 Geven en ontvangen Bewustwording motivatie. Een stapel (kunst)kaarten of foto s liggen klaar. Wat hoop je te geven en wat hoop je te ontvangen als vrijwilliger. Kies één of twee kaarten, die daar iets van uitdrukken. Ieder vertelt kort iets over geven en ontvangen aan de hand van een kaart groep minuten Oefening 5 Er zijn Helderheid over de VPTZ-missie Er zijn. Korte theorie over Er zijn : missie VPTZ, Andries Baart, Rogers. Eventueel de dvd Er zijn van de VTPZ klaarzetten. Elk groepje krijgt een flap. We beginnen met een eigen ervaring: herinnering aan een situatie, waarbij jezelf de ervaring hebt opgedaan, dat iemand anders er voor je was. Wat gebeurde er in die ervaring? De ingrediënten voor die ervaring worden op de flap geschreven. De ingrediënten voor die ervaring worden eventueel aangevuld met de visie van er zijn (Baart, Rogers) of vergeleken met de gesprekken op de dvd Er zijn. Hoe zou je op de palliatieve unit in de GGz Er zijn kunnen invullen? Welke (on)mogelijkheden kun je tegenkomen. groep 30 minuten 9

10 Oefening 6 De film Mijn tante is thuis gestorven. Kennismaking met sterven in de GGz De film en afspeelapparatuur staat klaar De film wordt bekeken Gelegenheid om een eerste reactie te geven groep 30 minuten Extra oefening Oefening Jouw taken, jouw grenzen! Hoe zie jij dat? Bewustwording van grenzen in het werk. Geef een korte inleiding over taken en grenzen van een Vrijwilliger Palliatieve Terminale Zorg, maar zonder dat je daarbij een lijst geeft wat deze taken of grenzen precies zijn. Laat de deelnemers een lijst maken van taken en grenzen van een Vrijwilliger Palliatieve Terminale Zorg zoals zij dat zien. Laat ze twee kolommen op een A4 maken met boven de ene kolom Wat doe je wel? en boven de andere Wat doe je niet?. Als de deelnemers aan het werk zijn, maak jij dezelfde flap. Na ongeveer 10 minuten ga je de uitkomsten van elke groep plenair bespreken. Degene die begint, noemt van zijn eigen papier uit elke kolom één onderdeel, jij schrijft dat mee op de flap. Dan is de volgende aan de beurt en benoemt van zijn papier één onderdeel per kolom en jij schrijft; Ga zo verder één of twee keer de kring rond. Vraag of iemand nog iets heeft dat er niet op staat. Ga vervolgens samen op zoek naar grensgevallen in wat je wel of niet doet. individueel plenair Totaal 5 minuten 10 minuten 20 minuten 35 minuten Huiswerk volgende bijeenkomst. De deelnemers denken na over wat zij willen leren in de training aan de hand van het visiedocument GGz Centraal en de grondhouding zoals door de VPTZ is geformuleerd. De docent heeft voor iedere cursist het volgende deel van het visiedocument GGz Centraal gekopieerd: 10

11 Een vrijwilliger kan ondersteuning en zorg bieden en heeft aandacht voor mensen in al hun eigenheid. De vrijwilliger respecteert de waardigheid van de ander en beseft dat deze een leven achter zich heeft. De vrijwilliger reduceert mensen niet tot hun ziekte, geeft ruimte en kan dingen laten. De vrijwilliger is flexibel in tijd en denken en heeft geen vrijblijvende houding. Wie zich verbindt met mensen in de laatste fase van hun leven, kan het niet laten afweten. De vrijwilliger heeft affiniteit in het omgaan met mensen met een psychiatrische ziekte/stoornis. De docent heeft daarnaast elementen van een juiste grondhouding voor een VPTZ vrijwilliger op papier: Bereid en in staat zijn de ander te ontmoeten. Het kunnen bieden van onvoorwaardelijke en niet oordelende aandacht en respect. Invoelend zijn en het kunnen tonen van medeleven en begrip. Zelfreflecterend vermogen. Flexibel kunnen zijn. Geduldig kunnen zijn. Openheid en bereidheid hebben om te leren. Terughoudendheid in eigen reacties. Respectvol kunnen communiceren met patiënt, medebewoners en familie, hierbij de valkuilen kunnen benoemen en daar oplossingen voor zoeken. Veiligheid en vertrouwen kunnen bieden. Kunnen aansluiten bij de leef- en belevingswereld van patiënt, medebewoners en verpleegkundigen. Creatief durven zijn in de communicatie. Vragen Welke van bovenstaande kwaliteiten vind je wellicht gemakkelijk en welke moeilijk te realiseren? Beschrijf wat je zou willen leren in de training? Wat vind je noodzakelijke kennis over palliatieve zorg, psychiatrische ziekte en communicatie? Lezen De cursisten lezen lesbrief Thema 2 over communicatie. 11

12 Thema 2. Communicatie Inhoud De deelnemers stimuleren hun leerthema s en persoonlijke motivatie onder woorden te brengen. De deelnemers de gelegenheid geven om kennis te maken met hoe in de GGZ het sterven begeleid wordt door de verschillende disciplines. De deelnemers hebben inzicht in hun motivatie om een vrijwilliger in de Palliatieve Terminale Zorg te worden. De deelnemers zijn zich bewust van hun leerthema s en kunnen dit verwoorden. De deelnemers hebben inzicht in verschillende aspecten van communicatie. De deelnemers herkennen bepaalde communicatiepatronen. Oefeningen Inhoud Effectiviteit van communicatie vergroten door actief te luisteren Observatie als belangrijk onderdeel van communicatie. Wat zie je? Wat hoor je? Wat voel je? Hoe doe je verslag? Oefenen basisvaardigheden: Slop staat voor: stilte, lichaamstaal, onder woorden brengen, praktische handelingen. en De deelnemer kan actief luisteren De deelnemer is in staat om zowel inhoud- als betrekkingsniveau in de communicatie aan te voelen en te benoemen De deelnemer kent het belang van goed observeren, signaleren en rapporteren De deelnemer heeft inzicht in eigen kwaliteiten en valkuilen in communicatie Terugblik Thema 1 De deelnemers hebben nagedacht over wat zij belangrijke leerthema s vinden Uitwisseling van de leerthema s in de kring De coördinator verzamelt de vragen en leerthema s en komt daar gedurende de training op terug groep 10 minuten 12

13 Oefening 1 De eigen ruimte Bewustwording van afstand en nabijheid in de verschillende relaties Tafels en stoelen staan aan de kant. De deelnemers staan in twee rijen tegenover elkaar. Ieder heeft één partner tegenover zich op ruim drie meter afstand. Loop langzaam naar elkaar toe en nader elkaar zo dicht mogelijk en zoek daarna voor jezelf de juiste afstand en beweeg net zo lang totdat je beide een goede afstand tot elkaar hebt en kijk elkaar aan. Ga naast elkaar staan, schouder aan schouder, en kijk samen naar een bepaald punt en ervaar hoe dicht je bij elkaar kunt staan zonder dat het hindert. Wissel van schouder. Maakt het verschil? Nagesprek. De verschillende ervaringen worden besproken: ieder heeft een bepaalde ruimte om zich heen nodig en dat is voor ieder verschillend. Het recht in de ogen kijken is moeilijk en meestal niet lang vol te houden. Het naast elkaar naar iets te kijken: doorgaans is nabijheid beter te verdragen naast elkaar dan tegenover elkaar. Experimenteer in tweetallen met stoelen. Zet de stoelen zo neer dat het voor beide prettig voelt. Probeer allerlei vormen uit. En bespreek de verschillen. In de GGz kom je mensen tegen die het gevoel hebben dat ze openliggen, geen huid hebben, dat anderen bepaalde gedachten in je hoofd kunnen stoppen. De helft van de groep stelt zich voor patiënt te zijn, die zich onbeschermd voelt. De ander nadert langzaam de bewoner op verschillende manieren. Experimenteer met verschillende houdingen. In het nagesprek kan naar voren komen, dat bewoners graag met hun rug tegen de muur zitten of zich klein maken en overzicht houden. Wat zijn de verschillen als je jezelf heel open voelt. Over het algemeen hebben patiënten dan meer afstand nodig. Ook hier geldt: steeds aftasten wat een goede afstand is. groep 20 minuten Oefening 2 Inhoud en betrekking Onderscheiden tussen het wat (inhoud) en hoe (betrekking) in de communicatie. Inhoud en betrekking. Korte uitleg van de begrippen en van de transactionele analyse. Het model staat op een flap. Eén en dezelfde zin, zoals bijvoorbeeld ruim die rommel op kan vanuit de kritische ouder, voedende ouder, volwassene, rebelse/afhankelijke of vanuit het vrije kind gezegd worden. De deelnemers oefenen met de situatie, dat een bewoner te weinig drinkt. Vanuit het verpleegkundig team is de vraag naar voren gekomen om de bewoner te stimuleren genoeg te drinken. Vanuit verschillende posities wordt een zin gezegd om de patiënt te 13

14 Noem voorbeelden waarin het handiger is op de inhoud of de betrekking in te gaan. Bijvoorbeeld: iemand zegt; Het gaat goed, maar de toon is somber. In drietallen oefenen in wijze van reageren. 15 minuten Oefening 3 Beschrijven of interpreteren? Bewustwording van het verschil tussen de feiten of de gebeurtenis en de interpretatie daarvan. De deelnemers gaan in tweetallen tegenover elkaar zitten. Beschrijf de kleren die de partner tegenover je aan heeft en vermijd iedere interpretatie, zoals mooie trui, maar zeg: Ik zie een wollen trui met witte bolletjes. Bespreken met elkaar. Het blijkt heel moeilijk om alleen te beschrijven. Beschrijf elkaars gezicht en vermijd iedere interpretatie (de docent kan in het nagesprek een verbinding leggen met EE bij schizofrenie: neutrale communicatie met zo weinig mogelijk emotionele uitdrukkingen en met rapporteren, waarin beschrijven van belang is) 15 minuten Oefening 4 Concretiseren Oefenen in actief luisteren en de ander aanmoedigen tot vertellen In drietallen. Eén deelnemer vraagt de andere naar een herinnering uit de jeugd, bijvoorbeeld de tijd van de basisschool. Degene die vraagt probeert niet te interpreteren, maar stelt hoe, wat en wanneer vragen, zodat de ander meer details gaat vertellen. De derde observeert en zegt nog eens als er geïnterpreteerd wordt. De observator probeert vervolgens kort en zo precies mogelijk na te vertellen wat hij of zij gehoord heeft. Ook hier geldt geen interpretaties. De cursisten wisselen uit wat ze lastig hebben gevonden. Deze oefening wordt drie keer gedaan, zodat ieder in alle rollen aan bod komt. 20 minuten Oefening 5 Communicatie in de GGZ Bewustwording van de (on)mogelijkheden in de communicatie met psychiatrische patiënten. De film staat klaar om gedraaid te kunnen worden. 14

15 De deelnemers krijgen de opdracht om vooral op de communicatie te letten. Wat wordt er over de communicatie van mevrouw K. gezegd. En hoe wordt er met mevrouw K. gesproken. Voor welke dilemma s staan de hulpverleners? Wat valt op? Hoe lost de geestelijk verzorger, de verpleegkundige en de arts het op? (plaatsvervangend spreken). Iedere deelnemer krijgt één focus bij het kijken. Voor welke dilemma s, vermoed je, kun je als vrijwilliger komen te staan? 35 minuten Extra oefeningen Oefening Bijzondere vormen van communicatie Ervaren en experimenteren met plaatsvervangend spreken. De ruimte is zo ingedeeld, dat deelnemers op twee stoelen kunnen liggen Er liggen fotoboeken, kunstboeken, kalenders met mooie foto s klaar In drietallen: Eén van de drie deelnemers ligt op bed of zit in de stoel en kan niet spreken. Het gaat erom dat diegene die niet kan spreken allerlei ervaringen opdoet. De ene vrijwilliger krijgt de opdracht vooral vragen te stellen aan de bewoner. Daarna komt de ander vrijwilliger op bezoek met de opdracht om vanuit zichzelf iets te vertellen over wat ze ziet of wat haar bezighoudt. Wat heb je als degene, die niet kan spreken ervaren? Uitwisseling over de verschillen. Van rol wisselen: De opdracht voor één van de bezoekers is om te experimenteren met zwijgen (met of zonder aanraking), de ander neemt een kunstboek mee of levensboek en mijmert wat bij wat er te zien is. Degene die de rol van diegene die niet kan spreken op zich heeft genomen, neemt bij zichzelf waar wat er intern gebeurt bij de verschillende benaderingswijze van de bezoekers. Nabespreking in de grote kring. 20 minuten Oefening Luisteren en Rapporteren Gebruik hiervoor het onderstaande verhaal. Een eigen concreet verhaal/verslag met een aantal duidelijke feiten en cijfers (op papier!) kan natuurlijk ook. Zorg voor voldoende kopieën van het verhaal dat je later uitdeelt aan de subgroepen van drie nadat je het verhaal plenair hebt voorgelezen; Vraag de groep in een kring te gaan zitten, zonder tafels. 15

16 Het verhaal Gisteren moest ik onverwacht nog even een boodschap doen. De auto was voor groot onderhoud bij de garage, dus ik moest door weer en wind op de fiets naar het centrum. Geen pretje, want dat is een goede 15 minuten doortrappen. En dat met dit hondenweer. Vlak voor ik bij de winkel kwam, hoorde ik een doordringend, gierend geluid en direct daarop een harde knal. Toen nog wat glasgerinkel en daarna werd het stil, doodstil. Ik trapte hard door in de richting van de volgende kruising en zag daar twee auto s staan, midden op de kruising. De neuzen waren in elkaar gekreukeld. De blauwe, oude eend kon zo naar de schroot. De andere auto was een splinternieuwe kersenrode Citroen C3. Nog zusjes ook dus. Ik schrok me natuurlijk rot want bij het zien van de auto s realiseerde ik mij dat de inzittenden wel eens gewond zouden kunnen zijn. Omdat ik jarenlang op de eerste hulp afdeling van een ziekenhuis heb gewerkt, gooide ik zonder nadenken mijn fiets aan de kant en rende ik naar de auto s toe. Daar zag ik dat ik niet meer nodig was. Naast de eend stond de verdwaasde maar ongeschonden eigenaar. Een wat oudere man van een jaar of 60 met een bruine labrador dicht tegen zich aan gedrukt. En naast de andere auto stond een verbouwereerde knappe jonge vrouw die een gesprek aan het voeren was met haar mobiele telefoon. Toen ik bij ze aankwam, stopte een toevallig, passerende politieauto. De agenten stapten uit en ik kon mijn weg vervolgen richting de supermarkt. Lees het verhaal rustig voor. De deelnemers mogen niet meeschrijven. Geef na het verhaal de gelegenheid aan de deelnemers om een kort rapport te schrijven. In het rapport staan de belangrijkste momenten en feiten in het verhaal. Verdeel de groep in drietallen. Geef het verhaal aan de drietallen en laat hun dit vergelijken met de eigen rapporten die ze hebben geschreven. Stel de vraag; Wat valt op in die vergelijking?. Bespreek deze vraag vervolgens plenair, laat elke groep hun bevindingen vertellen. Bespreek wat de uitkomsten van deze oefening zijn voor het werk als vrijwilliger. verhaal rapport 3-tallen bespreken Totaal 5-10 minuten 15 minuten 5 minuten 20 minuten 20 minuten ± 60 minuten Huiswerk Lesbrief thema 3 laten lezen. 16

17 Thema 3. Psychiatrische Stoornissen 1 Voor achtergrondinformatie: zie lesbrief 3. In deze training wordt er voor gekozen om het fenomeen psychose en de ziekte schizofrenie uitvoerig te behandelen, omdat de vrijwilliger met deze verschijnselen veel te maken krijgt. Kennis van en herkennen van symptomen, die bij psychiatrische stoornissen, zoals schizofrenie voorkomen, kunnen de vrijwilliger helpen met de patiënt adequaat om te gaan. Kennis van veel voorkomende verschijnselen zoals psychose en de ziekte schizofrenie Bewustwording dat de communicatie door de ziekte beïnvloed wordt en hoe je daar mee om kunt gaan. Bewustwording van de gevolgen van de ziekte; zoals gering sociaal netwerk, wonen in een instelling Inzicht in de verschillende soorten angst ; existentiële angst (angst voor eenzaamheid, de dood) en angsten voortkomend uit de ziekte. Oefening 1 Presentatie Psychose en Schizofrenie Vooraf verzamelen wat de deelnemers al weten over de ziekte. Inventariseren welke ervaringen de deelnemers hebben met mensen die lijden aan schizofrenie. Bespreking van het verschijnsel psychose en het ziektebeeld schizofrenie aan de hand van een presentatie. Enkele teksten worden met elkaar gelezen, waarin mensen vertellen over hun psychose, over welke beelden ze hadden (uit boek van de Bosch). 25 minuten Oefening 2 De stemmendoos De deelnemers ervaren hoeveel concentratie het vraagt om een gesprek te voeren als er stemmen gehoord worden. De koptelefoons liggen klaar. In tweetallen. De één doet de koptelefoon op en zet de band aan. De ander knoopt een gesprek aan. Na een minuut of vijf als de band ophoudt, wisselen van rol. Nabespreken in de grote groep: uitwisselen van ervaringen De docent reikt handvatten aan voor de communicatie (zie ook lesbrief) 20 minuten 17

18 Oefening 3 Casus Dhr. A. Voor iedere deelnemer ligt een kopie van de casus klaar. De docent leest de casus voor. In twee of drietallen worden de vragen besproken Nabespreking in de hele groep Dhr. A. is ongeveer ruim een jaar voor zijn dood gediagnosticeerd met darmkanker. Hij kreeg een rectumamputatie en een stoma. Hiervoor is hij ongeveer zes weken opgenomen geweest in het Catharina-ziekenhuis. Die opname was onvermijdelijk, maar maakte de verpleging wél duidelijk dat we A. het meeste zouden kunnen helpen als we hem op onze afdeling zouden kunnen verplegen! Door zijn paranoïde schizofrenie was een opname in het ziekenhuis met alle vreemde apparatuur en vreemde mensen voor A. een ware hel. Op de afdeling hebben we hem in eerste instantie begeleid met het omgaan van de stoma. Dat leverde dikwijls, onhygiënische toestanden op. A. werd erg achterdochtig van het stomazakje en accepteerde het ternauwernood. Hij trok het te pas en te onpas van zijn buik en liet het vallen waar hij stond. Van pijn was op dat moment geen sprake, of in elk geval meldde A. dat niet! Klagen hoorde niet bij hem. In een later stadium gaf A. wel pijn aan en was het ook zo hevig dat hij niet meer op de afdeling wilde blijven, hij wilde naar de separeer. Daar kon hij zich laten gaan in zijn pijn; en dat deed hij ook; hij schreeuwde het van zich af! Als de arts kwam, vroeg hij aan A. of hij pijn had. A. ontkende dat: hij was achterdochtig ten opzichte van de arts. Daardoor kwam er dus geen adequate medicatie. Tot in het allerlaatste stadium werd A. de nacht ingestuurd met 2x 500 mg paracetamol. Elf dagen voor A s dood kon hij opeens niet meer lopen. Hij zakte door zijn benen en bleef vanaf toen veel in bed. Hij gaf erge hoofdpijn aan en schreeuwde het uit van de pijn. Hij is nog naar het ziekenhuis gebracht voor een scan van zijn hoofd, waaruit bleek dat hij een enorme tumor in zijn hoofd had. Uiteindelijk heeft A de avond voor hij stierf morfine gekregen. De volgende dag om 18 uur is hij (37 jaar) overleden. Nabespreken Wat betekent de ziekte voor de communicatie tussen de hulpverleners, de vrijwilliger en de patiënt? (Bijvoorbeeld; het uithouden in de onmacht de ander te kunnen bereiken of geconfronteerd worden met hallucinaties en wanen. Voorzichtig zijn met aanraking). Wat kun je wel en niet bespreken als er geen ziekte inzicht is? Waar kun je opletten? Wat zou je rol in deze situatie als vrijwilliger kunnen zijn? Wat is het belang van observeren en rapporteren en samenwerking verpleegkundig team? 20 minuten 18

Palliatieve Terminale zorg training voor beroepsbeoefenaren binnen de psychiatrie

Palliatieve Terminale zorg training voor beroepsbeoefenaren binnen de psychiatrie Deelnemer 1 Colofoon Deze training is vanuit een subsidie van het innovatiefonds voor zorgverzekeraars door de projectgroep palliatieve terminale zorg ontwikkeld binnen Geestelijke Gezondheidszorg Eindhoven

Nadere informatie

Verzamelde Cauïstiek GGzE

Verzamelde Cauïstiek GGzE Verzamelde Cauïstiek GGzE Dhr D. Geboortejaar 1958. Overleden 2009 Doodsoorzaak: nierinsufficiëntie als gevolg van medicijngebruik. We hebben meneer hier op onze afdeling verpleegd tot zijn dood. Nierdialyse

Nadere informatie

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Communiceren met je puber Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van jongeren van 12-18 jaar

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Communiceren met je puber Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van jongeren van 12-18 jaar DOELSTELLINGEN Ouders zijn zich ervan bewust dat je altijd en overal communiceert Ouders wisselen ervaringen met elkaar uit over hoe de communicatie met hun pubers verloopt Ouders verwerven meer inzicht

Nadere informatie

Het leven leren leven

Het leven leren leven Rouwbegeleiding in de praktijk Het leven leren leven Karin van der Plas Themabijeenkomst IDPZ 31 oktober Programma Welkom Theorie over rouw Bespreking casus/ luisteroefening Wat is Levenskunst? Tijd voor

Nadere informatie

Spirituele zorg Wat kun je ermee? Carlo Leget

Spirituele zorg Wat kun je ermee? Carlo Leget Spirituele zorg Wat kun je ermee? Carlo Leget Palliatieve zorg Palliatieve zorg is een benadering die de kwaliteit van het leven verbetert van patiënten en hun naasten die te maken hebben met een levensbedreigende

Nadere informatie

Cursushandleiding. Tja, wat zal ik zeggen, met cliënten in gesprek over spiritualiteit

Cursushandleiding. Tja, wat zal ik zeggen, met cliënten in gesprek over spiritualiteit Cursushandleiding Tja, wat zal ik zeggen, met cliënten in gesprek over spiritualiteit N.a.v. het gelijknamige boek van Elizabeth Johnston Taylor, in het Nederlands hertaald onder redactie van Peterjan

Nadere informatie

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Zorgen en vragen 1 Gezinsinterventie 2 Tien praktische

Nadere informatie

Cursussen en Themabesprekingen

Cursussen en Themabesprekingen Cursussen en Themabesprekingen voor NPV-Thuishulpafdelingen en voor Kerkelijke Thuishulpprojecten Cursussen en Themabesprekingen Cursussen en Themabesprekingen NPV-Thuishulp De NPV-Thuishulp richt zich

Nadere informatie

Workshop communicatie

Workshop communicatie Workshop communicatie Feedback is collegiale ondersteuning of toch niet? Wat wil de beroepsvereniging betekenen voor Verzorgenden en Verpleegkundigen? Wij willen onze beroepsgroepen in staat stellen hun

Nadere informatie

DESKUNDIG AAN HET WERK OUDEREN. Trainingen op het gebied van psychische problemen of psychiatrische stoornissen

DESKUNDIG AAN HET WERK OUDEREN. Trainingen op het gebied van psychische problemen of psychiatrische stoornissen DESKUNDIG AAN HET WERK OUDEREN Trainingen op het gebied van psychische problemen of psychiatrische stoornissen 2 3 INHOUDSOPAVE PAGINA Kennis over psychische problemen bij ouderen nodig?! 4 Praktische

Nadere informatie

Eenzaam. De les. Inhoud. Doel. Materiaal. Belangrijk. les

Eenzaam. De les. Inhoud. Doel. Materiaal. Belangrijk. les 8 Inhoud 1 Eenzaam De Soms ben je alleen en vind je dat fijn. Als alleen zijn niet prettig aanvoelt, als je niet in je eentje wilt zijn, dan voel je je eenzaam. In deze leren de leerlingen het verschil

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

Cursus en Thema 2015. voor mantelzorgers en vrijwilligers

Cursus en Thema 2015. voor mantelzorgers en vrijwilligers Cursus en Thema 2015 voor mantelzorgers en vrijwilligers VRIJWILLIGERS Basiscursus (voor nieuwe vrijwilligers) Aantal bijeenkomsten: 4 In vier bijeenkomsten maken nieuwe vrijwilligers kennis met diverse

Nadere informatie

Teksten: folder Waken van Netwerk Palliatieve zorg folder de Stervensfase bij Zorgpad Stervensfase IKC

Teksten: folder Waken van Netwerk Palliatieve zorg folder de Stervensfase bij Zorgpad Stervensfase IKC Teksten: folder Waken van Netwerk Palliatieve zorg folder de Stervensfase bij Zorgpad Stervensfase IKC www.attentzorgenbehandeling.nl 0800 2883689 Attent Zorg en Behandeling Waken en wachten Een naderend

Nadere informatie

www.rkdiaconie.nl/ er zijn/ specifieke activiteit uitvoeren

www.rkdiaconie.nl/ er zijn/ specifieke activiteit uitvoeren WE DOEN HET SAMEN Over samenwerking en feedback geven www.rkdiaconie.nl/ er zijn/ specifieke activiteit uitvoeren Situering In een inloophuis werk je bijná altijd samen met twee of drie mensen. Vaak is

Nadere informatie

Verbindingsactietraining

Verbindingsactietraining Verbindingsactietraining Vaardigheden Open vragen stellen Luisteren Samenvatten Doorvragen Herformuleren Lichaamstaal laten zien Afkoelen Stappen Werkafspraken Vertellen Voelen Willen Samen Oplossen Afspraken

Nadere informatie

Van loslaten naar VERBINDEN: Hoe we mensen in rouw kunnen uitnodigen om verhalen te vertellen over wat hen dierbaar is.

Van loslaten naar VERBINDEN: Hoe we mensen in rouw kunnen uitnodigen om verhalen te vertellen over wat hen dierbaar is. Van loslaten naar VERBINDEN: Hoe we mensen in rouw kunnen uitnodigen om verhalen te vertellen over wat hen dierbaar is. Anik Serneels Klinisch psychologe, relatie- en gezinstherapeute, specialisatie narratieve

Nadere informatie

WELKOM MARKERING VAN DE PALLIATIEVE FASE WORKSHOP COMMUNICATIE MET PATIËNT EN INFORMELE ZORG. door Nelly Troost

WELKOM MARKERING VAN DE PALLIATIEVE FASE WORKSHOP COMMUNICATIE MET PATIËNT EN INFORMELE ZORG. door Nelly Troost WELKOM MARKERING VAN DE PALLIATIEVE FASE WORKSHOP COMMUNICATIE MET PATIËNT EN INFORMELE ZORG door Nelly Troost GEGEVENS UIT DE CASUS Systeem dhr. Jansen 74 jaar MW. JANSEN 75 jaar Medisch/Zorgverlening

Nadere informatie

Studenten handleiding Competentie Ontwikkel Moment

Studenten handleiding Competentie Ontwikkel Moment Studenten handleiding Competentie Ontwikkel Moment MBO en HBO studenten 3 de en 4 de jaars, HBO studenten verkorte opleiding en cursisten vervolgopleidingen Jeroen Bosch Ziekenhuis 1 Juni 2014, Jeroen

Nadere informatie

De b-learning is bedoeld voor verzorgenden werkzaam in de thuiszorg of in het verpleeg- of verzorgingshuis.

De b-learning is bedoeld voor verzorgenden werkzaam in de thuiszorg of in het verpleeg- of verzorgingshuis. Blended learning mantelzorg, Doelgroep verzorgenden Docentenhandleiding fysieke bijeenkomst Inleiding Zorgen voor een naaste is een liefdevolle en dankbare taak. Mantelzorg, ook wel informele zorg genoemd,

Nadere informatie

Advies en verkoopvaardigheden

Advies en verkoopvaardigheden Advies en verkoopvaardigheden en 1/6 Voorbereidingsopdracht bijeenkomst 1 Wat versta jij onder verkoop? Bewust worden wat verkopen in de apotheek is. Voorafgaand aan de eerste bijeenkomst oriënteer je

Nadere informatie

ADHD en lessen sociale competentie

ADHD en lessen sociale competentie ADHD en lessen sociale competentie Geeft u lessen sociale competentie én heeft u een of meer kinderen met ADHD in de klas, dan kunt u hier lezen waar deze leerlingen tegen aan kunnen lopen en hoe u hier

Nadere informatie

Het gedragmodel. 1. Inleiding

Het gedragmodel. 1. Inleiding Het gedragmodel 1. Inleiding Het gedragmodel is een NLP-techiek, ontwikkeld door Peter Dalmeijer (zie www.vidarte.nl) en Paul Lenferink. Het model leert ons feedback te geven waarbij we anderen op hun

Nadere informatie

De nieuwe zorgmedewerker

De nieuwe zorgmedewerker Werkblad De nieuwe zorgmedewerker De zorg verandert in snel tempo. Ook jouw rol als verzorgende of helpende verandert: meer aandacht voor individuele cliënten en hun netwerk. Werken met een zorg-leefplan

Nadere informatie

In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling

In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling 1. Aandachtspunten voor een gesprek met ouders i.v.m. een vermoeden van kindermishandeling: Als je je zorgen maakt over een

Nadere informatie

Communiceren is teamwork

Communiceren is teamwork Communiceren is teamwork Je werkt vaak zelfstandig, maar blijft altijd onderdeel van je team. Samen met je collega s zorg je zo goed mogelijk voor jullie cliënten. Samenwerken vereist veel communicatie.

Nadere informatie

Creatief en flexibel toepassen van Triplep. Maarten Vos Doe, laat zien, lach, oefen en geef applaus

Creatief en flexibel toepassen van Triplep. Maarten Vos Doe, laat zien, lach, oefen en geef applaus Creatief en flexibel toepassen van Triplep Maarten Vos Doe, laat zien, lach, oefen en geef applaus Programma Overzicht Kennismaking Persoonlijke werving van ouders Een goede relatie opbouwen met de ouders

Nadere informatie

Palliatieve zorg in de psychiatrie Heidi de Kam, verpleegkundig specialist GGZ

Palliatieve zorg in de psychiatrie Heidi de Kam, verpleegkundig specialist GGZ Palliatieve zorg in de psychiatrie 07-10-2016 Heidi de Kam, verpleegkundig specialist GGZ Palliatieve unit Ervaringen tot nu toe gedurende 5-jarig bestaan PTZ in psychiatrie Verlieservaringen, ontkenning

Nadere informatie

Trainershandleiding Brugklas Bikkels. Inkijkexemplaar

Trainershandleiding Brugklas Bikkels. Inkijkexemplaar Trainershandleiding Brugklas Bikkels versie 2014 Inhoudsopgave Introductie Organiseer je training Praktische tips De werkmap Powerpoint presentatie Ouderbrieven Draaiboek Bijeenkomst 1 Bijeenkomst 2 Bijeenkomst

Nadere informatie

Wat als ik niet meer beter word...

Wat als ik niet meer beter word... Wat als ik niet meer beter word... 1 Deze folder is bedoeld voor mensen die ongeneeslijk ziek zijn en voor hen die betrokken zijn bij een ziek familielid of een andere zieke naaste waarvan het levenseinde

Nadere informatie

Palliatieve Terminale zorg training voor beroepsbeoefenaren binnen de psychiatrie

Palliatieve Terminale zorg training voor beroepsbeoefenaren binnen de psychiatrie Trainers map 1 Colofon Deze training is vanuit een subsidie van het innovatiefonds voor zorgverzekeraars door de projectgroep palliatieve terminale zorg ontwikkeld binnen Geestelijke Gezondheidszorg Eindhoven

Nadere informatie

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Rouw en verlies Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van kinderen van 8-12 jaar

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Rouw en verlies Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van kinderen van 8-12 jaar DOELSTELLINGEN De deelnemers worden zich bewust van hun eigen omgang met rouw en verlies en de rol die hun geloof of levensoriëntatie hierbij heeft. De deelnemers weten dat ieder op een eigen manier rouwt

Nadere informatie

Spelregels voor de kaarten Beroepskwaliteiten en Leerpunten. Het Beroepskwaliteitenspel

Spelregels voor de kaarten Beroepskwaliteiten en Leerpunten. Het Beroepskwaliteitenspel Het Beroepskwaliteitenspel Het Beroepskwaliteitenspel is een leermiddel voor de loopbaanoriëntatie van mensen in de leeftijd van twaalf jaar en ouder. Het spel heeft als doel de speler bewust te maken

Nadere informatie

Intervisie wat is het?

Intervisie wat is het? Intervisie wat is het? Intervisie is: a. een gestructureerde methode om b. van elkaars c. werkvraagstukken d. te leren Ad a: Intervisie is een gestructureerd gesprek. De structuur is er om effectief en

Nadere informatie

Tijd voor de dood. Stilstaan bij en tijd nemen voor de dood Oprecht en stap voor stap afscheid nemen. Beleidsnotitie Palliatieve Zorg

Tijd voor de dood. Stilstaan bij en tijd nemen voor de dood Oprecht en stap voor stap afscheid nemen. Beleidsnotitie Palliatieve Zorg Beleidsnotitie Palliatieve Zorg Tijd voor de dood Stilstaan bij en tijd nemen voor de dood Oprecht en stap voor stap afscheid nemen Beleidsnotitie Tijd voor de dood Auteur(s) A.Trienekens Datum September

Nadere informatie

rouw, verliesverwerking en spiritualiteit Oncologiedagen 2014

rouw, verliesverwerking en spiritualiteit Oncologiedagen 2014 rouw, verliesverwerking en spiritualiteit Oncologiedagen 2014 Jacqueline van Meurs: geestelijk verzorger/consulent spirituele zorg Gerda Bronkhorst: oncologieverpleegkundige/verpleegkundig consulent palliatieve

Nadere informatie

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Moeilijke kindervragen

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Moeilijke kindervragen DOELSTELLINGEN De ouders hebben ervaren dat hun kind niet het enige is dat moeilijke vragen stelt en dat zij elkaar kunnen ondersteunen in de omgang hiermee. De ouders kunnen met hun kind in gesprek gaan

Nadere informatie

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Grenzen stellen Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van jongeren van 12-18 jaar

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Grenzen stellen Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van jongeren van 12-18 jaar DOELSTELLINGEN Ouders zijn zich bewust van de grenzen die zij stellen als het gaat om vakantie, relaties, alcohol/drugs en geloof. Ouders bespreken welke grenzen hun kinderen opzoeken rondom deze thema

Nadere informatie

Feedback geven en ontvangen

Feedback geven en ontvangen Feedback geven en ontvangen 1 Inleiding In het begeleiden van studenten zul je regelmatig feedback moeten geven en ontvangen: feedback is onmisbaar in de samenwerking. Je moet zo nu en dan kunnen zeggen

Nadere informatie

LES 2 THEMA S UIT DE FILM GODS LAM EN PANTOMIME

LES 2 THEMA S UIT DE FILM GODS LAM EN PANTOMIME LES 2 THEMA S UIT DE FILM GODS LAM EN PANTOMIME Algemene opzet van de les Doelen: - Kinderen kunnen gedachten, gevoelens en houdingen bij thema s uit de film Gods Lam uitdrukken in dramavorm. - Kinderen

Nadere informatie

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling 8 tips voor een goed gesprek met je leerling Edith Geurts voor Tijdschrift Kindermishandeling Het kan zijn dat je als leerkracht vermoedt dat een kind thuis in de knel zit. Bijvoorbeeld doordat je signalen

Nadere informatie

Psychiatrie. Therapieprogramma. www.catharinaziekenhuis.nl

Psychiatrie. Therapieprogramma. www.catharinaziekenhuis.nl Psychiatrie Therapieprogramma www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud Het therapieprogramma... 3 Waarom groepstherapie?... 3 De groepsindeling... 4 De observatiegroep... 4 De behandelgroep... 4 Werkwijze therapeuten...

Nadere informatie

Toetsopdracht. Communicatieve vaardigheden 2 de stage(cova 2S) Naam: Sanne Terpstra. Studentnummer: 500646500. Klas: 2B2

Toetsopdracht. Communicatieve vaardigheden 2 de stage(cova 2S) Naam: Sanne Terpstra. Studentnummer: 500646500. Klas: 2B2 Toetsopdracht Communicatieve vaardigheden 2 de stage(cova 2S) Naam: Sanne Terpstra Studentnummer: 500646500 Klas: 2B2 Datum: 15 januari 2013 Reflectieverslag bijeenkomst 1,2 en 3 Zingevingsgesprekken Dit

Nadere informatie

25-9-2014. Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505

25-9-2014. Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Lichamelijk: pijn, fysieke beperkingen, afweging behandeling vs bijwerkingen Angst en onzekerheid: verloop ziekte,

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Wachten en waken

Patiënteninformatie. Wachten en waken Patiënteninformatie Wachten en waken Inhoud Inleiding... 3 Wachten is hard werken... 4 Neem de tijd... 4 Wissel elkaar af... 4 Sfeer... 4 Samen zorgen voor de patiënt... 5 Vertrouwde rituelen... 5 De veranderingen

Nadere informatie

Het Rouwende Kind. een handvat voor de volwassene

Het Rouwende Kind. een handvat voor de volwassene Het Rouwende Kind een handvat voor de volwassene Het Rouwende Kind een handvat voor de volwassene Nina José Verhoeven Elk kind dat oud genoeg is om van iemand te houden, is oud genoeg om te rouwen. Alan

Nadere informatie

telefonische anamnese en advies bij kinderen met koorts: een oefening 1. Toelichting op de module 2. Doel, doelgroep en tijdsduur 3.

telefonische anamnese en advies bij kinderen met koorts: een oefening 1. Toelichting op de module 2. Doel, doelgroep en tijdsduur 3. 1. Toelichting op de module Deze module is gebaseerd op de NHG-Standaard M29 van mei 2008. De praktijkassistente heeft bij telefonische vragen over kinderen met koorts verschillende taken: zij moet onderscheid

Nadere informatie

Als de laatste dagen komen... Een hand, een woord, een gebaar doen zo goed, als je iemand die je liefhebt verliezen moet. Werkgroep Scholing

Als de laatste dagen komen... Een hand, een woord, een gebaar doen zo goed, als je iemand die je liefhebt verliezen moet. Werkgroep Scholing Werkgroep Scholing Een folder over het wachten en waken bij de stervensfase en de veranderingen die zich kunnen voordoen tijdens het sterven. Als de laatste dagen komen... Een hand, een woord, een gebaar

Nadere informatie

Nieuwsbrief 3 De Vreedzame School

Nieuwsbrief 3 De Vreedzame School Nieuwsbrief 3 De Vreedzame School Blok 3 Blok 3: We hebben oor voor elkaar Blok 3: Algemeen: In dit blok stimuleren we de kinderen om oor voor elkaar te hebben. De lessen gaan over communicatie, over praten

Nadere informatie

Bijeenkomst 4 Motivatie-Expert/Afstemmen/Gastvrijheid. Situatie tot nu toe

Bijeenkomst 4 Motivatie-Expert/Afstemmen/Gastvrijheid. Situatie tot nu toe Trainers: PG Wilbert/Ine Extramuraal Beppie/Tineke Somatiek en Verzorgingshuis Marlies/Beppie Ondersteuning vanuit cluster Opleiden Thema: Motivatie van de bloem Mantelzorg als Expert Afstemmen Gastvrijheid

Nadere informatie

Intervisie. Helpende Z&W versnelde leerroute. ROC Mondriaan, School voor Zorg en Welzijn, Leiden

Intervisie. Helpende Z&W versnelde leerroute. ROC Mondriaan, School voor Zorg en Welzijn, Leiden Intervisie Helpende Z&W versnelde leerroute ROC Mondriaan, School voor Zorg en Welzijn, Leiden Reflecteren Eén van de definities van reflecteren: Reflecteren is het terugblikken op je handelen, nadenken

Nadere informatie

Instructie 1. Heb jij je voelsprieten uitstaan? De relatie met je cliënt

Instructie 1. Heb jij je voelsprieten uitstaan? De relatie met je cliënt Instructie 1 De relatie met je cliënt Heb jij je voelsprieten uitstaan? Met behulp van dit werkblad onderzoek je of je je voelsprieten hebt uitstaan naar de cliënt. Kies een cliënt en vul met die cliënt

Nadere informatie

De Week gaat van start met de Breingeindag op maandag 26 maart 2012 in t Veerhuis te Nieuwegein.

De Week gaat van start met de Breingeindag op maandag 26 maart 2012 in t Veerhuis te Nieuwegein. Op zoek naar waardevolle contacten De werkgroep Week van de Psychiatrie organiseert van 26 tot en met 31 maart 2012 de 38e Week van de Psychiatrie. Het thema van de Week van de Psychiatrie 2012 is Contact

Nadere informatie

Wat het effect van een vraag is, hangt sterk af van het soort vraag. Hieronder volgen enkele soorten vragen, geïllustreerd met voorbeelden.

Wat het effect van een vraag is, hangt sterk af van het soort vraag. Hieronder volgen enkele soorten vragen, geïllustreerd met voorbeelden. Actief luisteren Om effectief te kunnen communiceren en de boodschap van een ander goed te begrijpen, is het belangrijk om de essentie te achterhalen. Je bent geneigd te denken dat je een ander wel begrijpt,

Nadere informatie

Zelfbeschadiging; wat kun jij doen om te helpen?

Zelfbeschadiging; wat kun jij doen om te helpen? Zelfbeschadiging; wat kun jij doen om te helpen? Familie of naaste zijn van iemand die zichzelf beschadigt kan erg moeilijk zijn. Iemand van wie je houdt doet zichzelf pijn en het lijkt alsof je niks kunt

Nadere informatie

Luisteren en samenvatten

Luisteren en samenvatten Luisteren en samenvatten Goede communicatie, het voeren van een goed gesprek valt of staat met luisteren. Vaak denk je: Dat doe ik van nature. Maar schijn bedriegt: luisteren is meer dan horen. Vaak luister

Nadere informatie

Deze gevoelens en emoties blijven bestaan totdat jij er aan toe bent om ze te uiten.

Deze gevoelens en emoties blijven bestaan totdat jij er aan toe bent om ze te uiten. Ik wil EmoKnallen. Sjoelen en uiten van emoties en gevoelens met jongeren en volwassenen. Benodigdheden: een sjoelbak en sjoelschijven. Te spelen op school, in jongeren en opvangcentra, in het gezin, bij

Nadere informatie

Ik geloof, geloof ik. Levensbeschouwelijk dossier Griftland college Bovenbouw. Mijn naam en klas:

Ik geloof, geloof ik. Levensbeschouwelijk dossier Griftland college Bovenbouw. Mijn naam en klas: Ik geloof, geloof ik Levensbeschouwelijk dossier Griftland college Bovenbouw Mijn naam en klas: Bezinningsmomenten In de godsdienstlessen stonden de afgelopen jaren verhalen centraal en de verschillende

Nadere informatie

POENS.NL. Onomatopeespel. Spelvarianten deel 1. Onomatopeespel - spelvarianten deel 1 - www.poens.nl - Jeroen Knevel

POENS.NL. Onomatopeespel. Spelvarianten deel 1. Onomatopeespel - spelvarianten deel 1 - www.poens.nl - Jeroen Knevel POENS.NL Onomatopeespel Spelvarianten deel 1 1 Onomatopee Het auditief beeld als expressief coaching instrument Jezelf beter leren kennen, de ander beter leren kennen, beter zicht krijgen op het samenwerken,

Nadere informatie

GEVEN EN ONTVANGEN VAN FEEDBACK

GEVEN EN ONTVANGEN VAN FEEDBACK GEVEN EN ONTVANGEN VAN FEEDBACK De manier waarop je met collega s omgaat, roept effecten op bij hen. De manier waarop je je gedraagt, dingen zegt, doet of juist laat, maakt dus op anderen een bepaalde

Nadere informatie

Docentenhandleiding. CP15 het functioneringsgesprek. dh15-v2.0. daar gaan we werk van maken! 2007 ITpreneurs Nederland BV. All Rights Reserved

Docentenhandleiding. CP15 het functioneringsgesprek. dh15-v2.0. daar gaan we werk van maken! 2007 ITpreneurs Nederland BV. All Rights Reserved Docentenhandleiding CP15 het functioneringsgesprek dh15-v2.0 INBURGEREN daar gaan we werk van maken! 2007 ITpreneurs Nederland BV. All Rights Reserved Het functioneringsgesprek CP15 Waar gaat het over?

Nadere informatie

Feedback. in hapklare brokken

Feedback. in hapklare brokken Feedback in hapklare brokken Jan van Baardewijk Zorgteamtrainer Op zorgteamtraining.nl is de meest recente versie van feedback gratis beschikbaar. Mocht je willen weten of je de meest recente versie hebt,

Nadere informatie

Ik-Wijzer Naam: Sander Geleynse Datum: 27 januari 2016

Ik-Wijzer Naam: Sander Geleynse Datum: 27 januari 2016 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 2. Jouw uitslag... 4 Pagina 2 van 8 1. Inleiding Hallo Sander, Dit is de uitslag van jouw Ik-Wijzer. Hierin staat wat jij belangrijk vindt en wat je minder belangrijk vindt.

Nadere informatie

Deel 12/12. Ontdek die ene aanpak waarmee je al je problemen oplost

Deel 12/12. Ontdek die ene aanpak waarmee je al je problemen oplost Beantwoord eerst de volgende vragen: 1. Welke inzichten heb je gekregen n.a.v. het vorige deel en de oefeningen die je hebt gedaan? 2. Wat heb je er in de praktijk mee gedaan? 3. Wat was het effect op

Nadere informatie

Continue Palliatieve sedatie, feiten en fabels 19-09-2013. Specialist ouderengeneeskunde/docent. Probeer te verwoorden wat volgens jou

Continue Palliatieve sedatie, feiten en fabels 19-09-2013. Specialist ouderengeneeskunde/docent. Probeer te verwoorden wat volgens jou Continue Palliatieve sedatie, feiten en fabels 19-09-2013 Margot Verkuylen Specialist ouderengeneeskunde/docent Wat is het? Probeer te verwoorden wat volgens jou palliatieve sedatie is PALLIATIEVE SEDATIE

Nadere informatie

Annette Koops: Een dialoog in de klas

Annette Koops: Een dialoog in de klas Annette Koops: Een dialoog in de klas Als ondersteuning bij het houden van een dialoog vindt u hier een compilatie aan van Spreken is zilver, luisteren is goud : een handleiding voor het houden van een

Nadere informatie

Reader Gespreksvoering

Reader Gespreksvoering Reader Gespreksvoering Achtergrondinformatie Soorten vragen Actief Luisteren Slecht nieuws Gesprek Fasen in het gesprek Soorten Vragen In een gesprek kun je verschillende soorten vragen stellen. Al je

Nadere informatie

Het voeren van een begeleidend gesprek met een zorgvrager

Het voeren van een begeleidend gesprek met een zorgvrager OPDRACHTFORMULIER Het voeren van een begeleidend gesprek met een zorgvrager Naam student: Datum: 1 Lees het handelingsformulier bij deze vaardigheid en noteer vragen en opmerkingen. Bespreek deze met medestudenten

Nadere informatie

Borderline. Als gevoelens en gedrag snel veranderen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline

Borderline. Als gevoelens en gedrag snel veranderen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline ggz voor doven & slechthorenden Borderline Als gevoelens en gedrag snel veranderen Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline Herkent u dit? Bij iedereen gaat wel

Nadere informatie

Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505

Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Lichamelijk: pijn, fysieke beperkingen, afweging behandeling vs bijwerkingen Angst en onzekerheid: verloop ziekte,

Nadere informatie

SPELVARIANTEN. Bonus: Ondertussen oefen je met het geven en ontvangen van feedback en bouw je aan het vertrouwen in jouw team.

SPELVARIANTEN. Bonus: Ondertussen oefen je met het geven en ontvangen van feedback en bouw je aan het vertrouwen in jouw team. SPELVARIANTEN Wil jij weten waar je in jouw huidige werk goed in bent? Hoe jij communiceert en je gedraagt en vooral hoe de ander dat ziet? En wil jij dit graag uitwisselen met je teamgenoten zodat jullie

Nadere informatie

Psychosociale begeleiding in het Oncologie Centrum

Psychosociale begeleiding in het Oncologie Centrum Psychosociale begeleiding in het Centrum Inleiding Als u te horen krijgt dat u kanker heeft of een hematologische ziekte, kan er veel veranderen in uw leven en dat van uw naasten. Niet alleen lichamelijk,

Nadere informatie

Werkvormen bij een bijbelgedeelte

Werkvormen bij een bijbelgedeelte Werkvormen bij een bijbelgedeelte Vijfvragenmethode Lees voor jezelf het bijbelgedeelte. Beantwoord op een vel papier voor jezelf de volgende vragen: a Wat zegt dit gedeelte over God de Vader en/of de

Nadere informatie

6.2.1 Dealen met afleiding onderweg

6.2.1 Dealen met afleiding onderweg Stap 6: Deel 2 6.2.1 Dealen met afleiding onderweg In het tweede deel van jullie experiment ga je verder met het ondernemen van ACTies die je met de anderen hebt afgesproken te doen. Daarnaast krijg je

Nadere informatie

Praten over verdriet, troost en hoop een handreiking voor omgaan met situaties van verlies en verdriet in de kinderdienst. Geertje de Vries NARRATIO

Praten over verdriet, troost en hoop een handreiking voor omgaan met situaties van verlies en verdriet in de kinderdienst. Geertje de Vries NARRATIO Praten over verdriet, troost en hoop een handreiking voor omgaan met situaties van verlies en verdriet in de kinderdienst Geertje de Vries NARRATIO Colofon ISBN 90 5263 131 2005 uitgeverij Narratio, Postbus

Nadere informatie

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS)

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Stel dat dat (te grote wonder) gebeurt, ik betwijfel of dat zal gebeuren, maar stel je voor dat, wat zou je dan doen dat je nu niet doet? (p36)

Nadere informatie

Tuin van Heden 3 en 4 Werken met kunst in de paasperiode. Kernles 1: Kunstenaar, wat vertel je mij?

Tuin van Heden 3 en 4 Werken met kunst in de paasperiode. Kernles 1: Kunstenaar, wat vertel je mij? Tuin van Heden 3 en 4 Werken met kunst in de paasperiode Opmerking vooraf: Voor de uitwerking van deze lessen hebben we doelen gehaald uit verschillende thema s van de betreffende graad. Na elk doel verwijzen

Nadere informatie

DISCIPELSCHAP BIJBELSTUDIE VGSU BLOK

DISCIPELSCHAP BIJBELSTUDIE VGSU BLOK DISCIPELSCHAP BIJBELSTUDIE VGSU BLOK 4 2010-2011 INHOUD Inleiding... 5 Avond 1... 6 Avond 2... 8 Avond 3... 10 Avond 4... 12 3 4 INLEIDING Een ieder die niet zijn kruis draagt en achter Mij aankomt, die

Nadere informatie

Bij u schuil ik, u bent mijn schild,

Bij u schuil ik, u bent mijn schild, Bij u schuil ik, u bent mijn schild, in uw woord stel ik mijn hoop. Psalm 119:114 inleiding Laten we eerlijk zijn: het is niet zo eenvoudig om regelmatig uit de Bijbel te lezen en te bidden. Onze volle

Nadere informatie

Het vergroten van draagkracht na confrontatie met een harta andoening

Het vergroten van draagkracht na confrontatie met een harta andoening Het vergroten van draagkracht na confrontatie met een harta andoening Draaglast en draagkracht Als door de confrontatie met ziekte de balans tussen draaglast en draagkracht wordt verstoord, moet gezocht

Nadere informatie

Geloofsopvoeding 3. Leeftijd: Soort bijeenkomst: Soort werkvorm: Thema: 3e bijeenkomst - Communiceren met je kind

Geloofsopvoeding 3. Leeftijd: Soort bijeenkomst: Soort werkvorm: Thema: 3e bijeenkomst - Communiceren met je kind Geloofsopvoeding 3 Leeftijd: Soort bijeenkomst: Soort werkvorm: Thema: 3e bijeenkomst - Communiceren met je kind Doel: Je gaat aan de slag met verschillende manieren om met je kind te communiceren. Het

Nadere informatie

PeerEducatie Handboek voor Peers

PeerEducatie Handboek voor Peers PeerEducatie Handboek voor Peers Handboek voor Peers 1 Colofon PeerEducatie Handboek voor Peers december 2007 Work-Wise Dit is een uitgave van: Work-Wise info@work-wise.nl www.work-wise.nl Contactpersoon:

Nadere informatie

wil ik het wensen rond overlijden

wil ik het wensen rond overlijden ZO wil ik het wensen rond overlijden Als jij mij vertelt wat je wilt, Zet ik de wereld even stil Om jouw leven gedag te zeggen En jou in ons hart neer te leggen. Wilma van Grieken, teamleider De Vaart(2012)

Nadere informatie

www.rkdiaconie.nl/ er zijn/ specifieke activiteit uitvoeren

www.rkdiaconie.nl/ er zijn/ specifieke activiteit uitvoeren BEGRIJP JE WAT IK ZEG? Over communicatie, luisteren en vooroordelen Situering Om op een zinvolle manier met elkaar te communiceren, heb je veel vaardigheden nodig. De doelstellingen van deze trainingsachtige

Nadere informatie

Training Netwerken Forum 12-5-2014

Training Netwerken Forum 12-5-2014 Training Netwerken Forum 12-5-2014 Inhoudsopgave Inleiding 3 Doelen 4 Deelnemers 4 Werkvormen 4 Programma 4 Voorstellen & introductie 5 Inleiding 6 Opdracht Je eigen netwerk 7 Theorie 8 Opdracht In gesprek

Nadere informatie

Theorie U oefeningen uit de sessie van 1 november

Theorie U oefeningen uit de sessie van 1 november Theorie U oefeningen uit de sessie van 1 november Onderstaand schema geeft 24 principes van het doorlopen van een U. De principes zijn niet vastomlijnd, maar geven een beeld van de stappen die je in de

Nadere informatie

Voor mantelzorgers en vrijwilligers

Voor mantelzorgers en vrijwilligers Voor mantelzorgers en vrijwilligers Cursus en Thema 2014 VRIJWILLIGERS Basiscursus (voor nieuwe vrijwilligers) Aantal bijeenkomsten: 3 In drie bijeenkomsten maken nieuwe vrijwilligers kennis met diverse

Nadere informatie

Handvatten Interventie GEZAMENLIJK HUISBEZOEK bij complexe palliatieve thuiszorg

Handvatten Interventie GEZAMENLIJK HUISBEZOEK bij complexe palliatieve thuiszorg INHOUDSOPGAVE 1. Het initiatief tot een gezamenlijk huisbezoek: wie en wanneer? Pagina 1 2. Voorbereiding van het gezamenlijk huisbezoek Pagina 1 3. Uitvoering van het gezamenlijk huisbezoek / het gesprek

Nadere informatie

competenties en voorbeeldvragen

competenties en voorbeeldvragen competenties en voorbeeldvragen 1 Aanpassingsvermogen Blijft doelmatig handelen door zich aan te passen aan een veranderende omgeving of veranderende taken, andere vakgebieden of verantwoordelijkheden

Nadere informatie

Lesmateriaal bij de voorstelling: Zwemmen Zonder Mouwen

Lesmateriaal bij de voorstelling: Zwemmen Zonder Mouwen Lesmateriaal bij de voorstelling: Zwemmen Zonder Mouwen Beste docent, Binnenkort gaat u met uw klas naar de voorstelling Zwemmen Zonder Mouwen; een muzikale 8+ voorstelling die zich afspeelt in en rondom

Nadere informatie

Als genezing niet meer mogelijk is

Als genezing niet meer mogelijk is Algemeen Als genezing niet meer mogelijk is www.catharinaziekenhuis.nl Patiëntenvoorlichting: patienten.voorlichting@catharinaziekenhuis.nl ALG043 / Als genezing niet meer mogelijk is / 06-10-2015 2 Als

Nadere informatie

Suïcidepreventie. Marian de Groot Directeur handicap + studie Mede namens 113-Online

Suïcidepreventie. Marian de Groot Directeur handicap + studie Mede namens 113-Online Suïcidepreventie Marian de Groot Directeur handicap + studie Mede namens 113-Online Missie en visie @113 Taboe op praten over zelfmoord doorbreken Drempels bij zoeken en vinden van hulp verlagen Landelijk

Nadere informatie

Help! Verzuim voorkomen

Help! Verzuim voorkomen TIP: dit is een interactieve pdf. de inhoudsopgave en het menu onder aan de pagina s zijn clickable. Help! Verzuim voorkomen Een leidraad voor werkoverleg met medewerkers over verzuim Deze publicatie is

Nadere informatie

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Opa, wie is God? Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van kinderen van 0-8 jaar

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Opa, wie is God? Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van kinderen van 0-8 jaar DOELSTELLINGEN Grootouders wisselen ervaringen uit over geloofsopvoeding en kleinkinderen. Grootouders helpen elkaar op weg met tips en adviezen over geloofsopvoeding en kleinkinderen. Grootouders zijn

Nadere informatie

Praten over boeken in de klas Het vragenspel van Aidan Chambers

Praten over boeken in de klas Het vragenspel van Aidan Chambers Praten over boeken in de klas Het vragenspel van idan hambers We weten pas wat we denken als we het onszelf horen zeggen. (idan hambers). Elk individu, kind en volwassene, beleeft een tekst op geheel eigen

Nadere informatie

Grenzeloze vrijheid? Discussiebijeenkomst tienerclub

Grenzeloze vrijheid? Discussiebijeenkomst tienerclub Grenzeloze vrijheid? Discussiebijeenkomst tienerclub Leeftijd: 12-16 jaar Tijdsduur: 1 uur Doelen - De jongeren denken na over de betekenis van de muur tussen Israël en de Palestijnse gebieden in het dagelijks

Nadere informatie

Handleiding lesmethode Groep 8 Brugklas Bikkels. Inkijkexemplaar

Handleiding lesmethode Groep 8 Brugklas Bikkels. Inkijkexemplaar Handleiding lesmethode Groep 8 Brugklas Bikkels versie 2016 Inhoudsopgave Introductie 4 Verantwoording Methodiek 5 Doorgaande lijn Po en Vo 6 Preventief en curatief 7 Organiseer je les 8 Praktische tips

Nadere informatie

Project Versterking van Palliatieve Zorg in Suriname

Project Versterking van Palliatieve Zorg in Suriname Project Versterking van Palliatieve Zorg in Suriname Ernstig zieke mensen voor wie geen genezing meer mogelijk is, willen de laatste fase van hun leven graag thuis doorbrengen in hun eigen vertrouwde omgeving.

Nadere informatie

- Elkaar leren kennen: warming-ups en spelletjes om het ijs te breken - 5 minuten zelfbewustzijn begrijpen anderen respecteren om de beurt iets doen

- Elkaar leren kennen: warming-ups en spelletjes om het ijs te breken - 5 minuten zelfbewustzijn begrijpen anderen respecteren om de beurt iets doen - Elkaar leren kennen: warming-ups en spelletjes om het ijs te breken - Belangrijke namen 7 luisteren karaktereigenschappen 5 minuten zelfbewustzijn begrijpen anderen respecteren om de beurt iets doen

Nadere informatie

Inleiding. Autisme & Communicatie in de sport

Inleiding. Autisme & Communicatie in de sport Sanne Gielen Inleiding Starten met een nieuwe sport is voor iedereen spannend; Hoe zal de training eruit zien? Zal de coach aardig zijn? Heb ik een klik met mijn teamgenoten? Kán ik het eigenlijk wel?

Nadere informatie