TOA. Lessen uit een ontdekkingsreis

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "TOA. Lessen uit een ontdekkingsreis"

Transcriptie

1 TOA Lessen uit een ontdekkingsreis

2 Inhoud Voorwoord 4 Jan Kamminga, voorzitter Taskforce TOA 01 Toa heeft geesten rijp gemaakt voor Topsectorenbeleid 8 Pieter Waasdorp 02 Laatste schakel in ketenaanpak bevordert instroom techniek 12 Beatrice Boots 03 Meer aandacht nodig voor arbeidsmarktpositie kwetsbare groepen 16 Hans Kamps 04 Maatwerk ontwikkelen hoe je mensen kunt boeien en binden 20 Jørgen Sørensen 05 Verbindingen leggen en regionale netwerken ontwikkelen 24 Henny Harkema 06 MKB ondernemingen steun in de rug geven om mee te doen 28 Wibert Roeleveld 07 Regionale aanpak TOA voortzetten in Topsectorenbeleid 32 Marc Hendrikse 08 Mogelijkheden om op verworvenheden TOA in te spelen 36 Chris van Bokkum Tot besluit 40 TOA: Lessen uit een ontdekkingsreis 3

3 Elementen van dit TOA-denken vinden we terug in het Topsectorenbeleid. Voorwoord Toen ik vier jaar geleden het voorzitterschap van de Taskforce Technologie Onderwijs Arbeidsmarkt op mij nam, wist ik eigenlijk niet zo goed wat mij te wachten stond. Niet dat de problematiek bij bedrijven mij onbekend was, dat zeker niet. Bijna dagelijks vernam ik van mijn leden dat de krapte aan technici en technologen de grootste belemmering was voor hun verdere groei. En daar moest snel iets aan gebeuren. Waar ik mij op heb verkeken, is dat dit probleem door velen werd onderkend, maar dat het gezamenlijke zoeken naar een oplossing geheel ontbrak. Binnen elke sector, elke regio en ook op lokaal niveau waren tal van activiteiten om iets aan het probleem te doen. Allemaal goed bedoeld, maar bij de effectiviteit van al dat moois waren in de meeste gevallen grote vraagtekens te zetten. Bij de overheid was het al niet veel beter. Drie ministeries die zich op een of andere wijze bezighielden met het functioneren van de arbeidsmarkt, maar veel afstemming leek er niet te zijn. Een gelukkige chaos is waarschijnlijk de beste omschrijving van hetgeen ik aantrof. De eerste vraag waarop een antwoord moest worden gevonden was hoe ordening en focus aan te brengen in die chaos. Een aantal zaken was voor mij al snel duidelijk. Meer geld voor projecten zou niet bijdragen aan een oplossing. Sterker nog, het zou leiden tot subsidie-gestuurd gedrag en daarmee waarschijnlijk tot nog meer activiteiten Ook was ik er van doordrongen dat de oplossing niet vanuit het Haagse moest komen, maar dat de regio en, meer bepaald, het regionaal bedrijfsleven leidend moest zijn. Geen geld en de regio aan zet! Twee uitgangspunten waarop met ondersteuning vanuit het Platform Bèta Techniek vijf regio s aan de slag zijn gegaan. De eerste stap was het maken van plannen. Dat bleek nog niet zo eenvoudig. De partijen die vaak hun eigen activiteiten koesterden, moesten nu keuzes maken. Wat gaan we doen? Welke reeds lopende projecten dragen bij aan een oplossing van het tekort? En van welke activiteiten moeten we afscheid nemen? Samenwerken betekent nu eenmaal een beetje inschikken en het inleveren van autonomie. Het vinden van de benodigde financiering was ook verre van makkelijk. Er moest worden geput uit de reguliere geldstromen, extra geld was er immers niet. Al snel werd duidelijk dat iedere financier eigen regeltjes had waardoor het verkrijgen van de benodigde middelen in sommige regio s tot een slepende zaak werd. Soepel liep het dus niet bepaald, in de eerste dagen van de TOA. Zeker als u zich bedenkt dat naast deze aanloopproblemen zich een kredietcrisis aankondigde, die al snel omsloeg naar een heuse economische crisis. Van een tekort aan technici en technologen was geen sprake meer. Integen- 4 TOA: Lessen uit een ontdekkingsreis TOA: Lessen uit een ontdekkingsreis 5

4 deel; Nederland kreeg te maken met een overschot. Toch waren we er ons zeer van bewust dat dit overschot van conjuncturele, dus tijdelijke, aard was en dat het structureel tekort daar niet door zou verminderen. Om de conjuncturele crisis te kunnen doorstaan, werden bedrijven met instrumenten als deeltijd-ww en de kenniswerkersregeling in staat gesteld hun technisch personeel tijdens die crisis te behouden. In weerwil van de moeilijke start en de crisis zijn de TOA-regio s doorgegaan met hun activiteiten. Een vasthoudendheid die bewondering afdwingt. Ik wil allen die bij de ontwikkeling van de TOA-regio s betrokken zijn geweest daarvoor danken. Deze dank geldt zeker de TOA-boegbeelden en -directeuren, die al die tijd koersvast zijn gebleven. En niet zonder resultaat. Partijen in de regio hebben elkaar gevonden en werken, elk op hun eigen wijze, samen om te voldoen aan de gelukkig weer toenemende vraag naar technici en technologen. En die samenwerking lijkt bestendig. In dit boekje komt een aantal TOA-betrokkenen aan het woord. Zij vertellen over hun ervaringen en geven een aantal suggesties voor de voortzetting van het TOA denken. Het TOA-gedachtegoed heeft ook op andere niveaus weerklank gevonden. De uitgangspunten geen extra geld en meer nog de regionale benadering is inmiddels verankerd in de mindset van beleidsmakers. Elementen van dit TOA-denken vinden we terug in het Topsectorenbeleid, waar de paragraaf Aansluiting Arbeidsmarkt Onderwijs een prominente plek heeft gekregen. Ook is er nu een brede notie dat de arbeidsmarkt regionaal wordt bepaald en dat een goed beeld van die regionale arbeidsmarkt een absolute voorwaarde is voor een succesvol beleid. Voorwaar zaken waar we als TOAfamilie trots op mogen zijn. Jan Kamminga Van een tekort aan technici en technologen was geen sprake meer. Integendeel. 6 TOA: Lessen uit een ontdekkingsreis TOA: Lessen uit een ontdekkingsreis 7

5 01 TOA heeft geesten rijp gemaakt voor Topsectorenbeleid Met vaart verbetering brengen in de aansluiting van onderwijs op de arbeidsmarkt om het groeiend personeelstekort een halt toe te roepen. Dat was de achterliggende gedachte bij de instelling van een Taskforce Technologie Onderwijs Arbeidsmarkt (TOA). Het was een van de maatregelen uit het coalitieakkoord van het kabinet-balkenende IV bij zijn start in het voorjaar van TOA richt zich op samenwerking tussen onderwijs en bedrijfsleven, met daarin een zwaardere stem voor de bedrijven. Ook de overheid, de derde partij in de zogeheten gouden driehoek, moet bij initiatieven betrokken zijn, geeft Pieter Waasdorp de kern weer. Waasdorp is plaatsvervangend directeur Topsectoren op het ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie (EL&I). Hij is vanaf het begin betrokken geweest bij TOA. Pieter Waasdorp plaatsvervangend directeur Topsectoren EL&I Kracht van TOA TOA, dat na een moeizame start is uitgegroeid tot een succesvolle regionale aanpak van het arbeidsmarktvraagstuk in de techniek, heeft al doende in de praktijk vorm gekregen. Waasdorp: We constateerden dat in de regio s al zoveel projecten liepen, dat nieuwe initiatieven niet nodig waren. Maar iedereen was vooral op zichzelf bezig. Het werd de taak van TOA om bestaande initiatieven beter met elkaar te verbinden. Een belangrijk element daarbij is vanaf de start geweest om bottom-up, vanuit de regio te denken en te werken. TOA is allesbehalve een traditionele subsidieregeling waarvoor plannen kunnen worden ingediend. De kracht van TOA is dat er geen potje met geld is. Mensen worden daardoor gedwongen creatiever te zijn bij het organiseren van activiteiten en het bij elkaar brengen van partijen, meent Waasdorp. Belang van boegbeelden Belangrijk voor het welslagen van TOA is een persoon met status en gezag die boven de partijen staat en de partijen kent. In elke regio is een trekker nodig, een boegbeeld uit het bedrijfsleven met overtuigingskracht. Iemand die kan enthousiasmeren en inspireren en die de kar moet trekken. Jan Kamminga is als voorzitter van de Taskforce TOA het landelijke boegbeeld geweest. Hij stuurde alles aan, schakelde zijn eigen netwerk in en zette de lijnen uit, verklaart Waasdorp een van de essentiële kenmerken van de TOA-aanpak. Om de boegbeelden te ondersteunen heeft het Platform Bèta Techniek het Expertteam opgericht. De vijf experts hebben een deskundige bijdrage geleverd bij de formulering van concrete plannen en zo nodig geholpen samenwerking van de grond te krijgen, aldus Waasdorp. Offensief Bèta/Techniek TAO is de mede- wegbereider geweest voor het nieuwe Topsectorenbeleid van het kabinet-rutte dat in september 2010 is aangetreden. Cruciaal onderdeel van het beleid is een impuls te geven aan de economische topsectoren: life sciences, hightech systemen en materialen, agro food, water, energie, tuinbouw en uitgangsmaterialen, chemie, creatieve industrie en logistiek. Veel aspecten van de TOA-aanpak zijn in het beleid terug te vinden: het werken met boegbeelden; de samenwerking tussen de drie partijen uit de gouden driehoek en het beter benutten van bestaande middelen. Waasdorp vult aan: Het kabinet geeft ook de aansluiting onderwijs arbeidsmarkt een prominente plaats in het Topsectorenbeleid. Het vraagstuk heeft een plaats gekregen op de agenda s van alle topsectoren. Bovendien heeft het kabinet een offensief voor Bèta/Techniek aangekondigd om de 8 TOA: Lessen uit een ontdekkingsreis TOA: Lessen uit een ontdekkingsreis 9

6 topsectoren uit te dagen met plannen te komen. Een heel concreet voorbeeld van het voortbouwen op het TOA-gedachtegoed is overigens het breder uitrollen van de Centra voor Innovatief Vakmanschap en Centres of Expertise in alle topsectoren. In die centra werken bedrijfsleven en onderwijsinstellingen nauw samen. Uitdagingen Blijvende aandacht voor de arbeidsmarkt in de technologische sectoren is noodzakelijk omdat door de demografische ontwikkelingen steeds grotere tekorten aan vooral bèta-technici dreigen te ontstaan. De strijd voor voldoende instroom in de technische en bèta-opleidingen blijft volgens Waasdorp op twee fronten noodzakelijk. Bedrijven hebben mensen nodig en die zijn er niet. Het beroepsonderwijs kampt met een gebrek aan docenten techniek en we krijgen de lerarenopleidingen techniek niet goed gevuld. Er zullen creatieve oplossingen moeten worden gezocht om het bedrijfsleven bij het onderwijs te blijven betrekken. Vraag is onder meer hoe kunnen we het mogelijk maken dat mensen uit het bedrijfsleven lesgeven in het onderwijs? Dan gaat het om lesbevoegdheden, maar ook om het vergoeden van de tijd en energie die een bedrijf erin steekt. Voorts moeten leerlingen in het onderwijs steeds voldoende moderne machines beschikbaar hebben. Dat kan door een deel van het onderwijs te verplaatsen naar de werkvloer in de bedrijven. Vraag is: hoe organiseer je dat?, formuleert Waasdorp een aantal uitdagingen voor de komende jaren. Verworvenheden Waasdorp benadrukt dat TOA vanaf het begin het stempel tijdelijk heeft meegekregen. TOA was bedoeld om een nieuwe manier van werken in de markt te zetten op het terrein van aansluiting onderwijs arbeidsmarkt. TOA is in de afgelopen vijf jaar een merk geworden. Belangrijke verworvenheden zijn in de woorden van Waasdorp: Het ontstaan van netwerken in de regio s en het kunnen organiseren dat initiatieven op elkaar aansluiten. En verder dat TOA het grondwerk heeft gedaan en de geesten rijp heeft gemaakt voor het nieuwe Topsectorenbeleid. Winst is daarnaast dat door de TOA-aanpak ook de samenwerking tussen de betrokken ministeries is geïntensiveerd. Aanpak rond Centers of Excellence TOA ondersteunt in Rotterdam, Rijnmond en Drechtsteden zogeheten Centers of Excellence en stimuleert samenwerking rondom deze centra. De Centers of Excellence dragen bij aan de structurele samenwerking tussen beroepsonderwijs en bedrijven, en tussen scholen onderling in de onderwijsketen. Voorbeelden van centra zijn in Rotterdam: het Kennis en Expertise Centrum Installatie- en Koudetechniek; het Mechatronicacentrum en de RDM Campus. In Dordrecht komt de XCaliber van het Flow Center of Excellence. Daar wordt onderwijs op het gebied van metrologie, de kunst van het meten, opnieuw ontwikkeld en afgestemd op de behoefte van het bedrijfsleven in de regio. Bedrijfsleven, onderwijs en overheid werken hierbij nauw samen. In de Duurzaamheidsfabriek in Dordrecht wordt een hypermoderne test- en onderwijsomgeving gecreëerd. Dit centrum biedt ruimte aan verschillende bedrijven, onderzoekers en onderwijsinstellingen uit de regio om, zoals rond XCaliber, samen te werken aan de ontwikkeling van en opleiding in innovatieve meet- en regeltechniek. Op deze manier legt TOA verbindingen en realiseert kwalitatief hoge vakkennis in het onderwijs. De TOA-aanpak heeft de onderwijsinfrastructuur in de regio een aanzienlijke impuls gegeven. 10 TOA: Lessen uit een ontdekkingsreis TOA: Lessen uit een ontdekkingsreis 11

7 02 Laatste schakel in ketenaanpak bevordert instroom techniek Het Platform Bèta Techniek (PBT) heeft van de overheid de opdracht gekregen om te zorgen voor voldoende en kwalitatief goed opgeleide bèta s en technici. Vanuit die taak heeft het Platform de TOA-gedachte ondersteund en helpen uitvoeren, stelt PBT-directielid Beatrice Boots. TOA is immers in het leven geroepen om met een gerichte regionale aanpak en acties het tekort aan technici en technologen aan te pakken. Wij hebben op dat gebied veel kennis en ervaring in huis. Beatrice Boots directielid Platform Bèta Techniek (PBT) Expertteam Voor de ondersteuning van de zeven TOAregio s bij een professionele planvorming en planuitvoering heeft het Platform een Expertteam samengesteld. In het team deskundigen met een achtergrond in het bedrijfsleven zijn de expertises verdeeld over de vier kwadranten van de TOA: instroom in het technisch onderwijs bevorderen; bestaande arbeidsreserves aanboren; upgraden zittend personeel en internationaal aantrekken van hoogopgeleide kenniswerkers. Boots legt uit wat de deskundigen zoal doen: Het Expertteam kijkt met een helicopterview naar de regionale plannen en levert opbouwende kritiek. De experts houden regio s een spiegel voor, wijzen op initiatieven in andere regio s en vormen de schakels tussen de landelijke Taskforce TOA en de regio s en tussen de regio s onderling. Eenmalige financiële bijdrage Bij TOA is geen sprake van het verdelen van subsidies voor nieuwe initiatieven. De regio s gebruiken voor de uitvoering van hun TOA-plannen bestaand geld. Ze moeten dus een scherpe keuze maken in de plannen die ze willen uitvoeren. Het Expertteam kan de regio s helpen bij het stellen van prioriteiten, zegt Boots. Financiering van activiteiten moet onderdeel zijn van de plannen en in principe gevonden worden bij bestaande subsidieregelingen en ondernemers, onderwijs en overheid (de drie O s) in de regio. Regio s kunnen van het Platform een eenmalige financiële bijdrage krijgen voor de professionele uitvoering. De toekenning gebeurt pas als meetbare prestaties zijn geformuleerd en worden gemonitord. Aankaarten knelpunten Regio s die binnen hun TOA aanlopen tegen algemene problemen, bijvoorbeeld op het gebied van wettelijke regels, kunnen bij het Platform aankloppen. Het PBT vervult ook de functie om knelpunten en belemmeringen aan te kaarten, bijvoorbeeld bij de landelijke TOA of bij een ministerie, verklaart Boots. Het Platform kan verder voor regio s bekijken of bepaalde wensen of activiteiten passen in bestaande stimuleringsprojecten of subsidieregelingen zoals van het Agentschap NL. Regio s hoeven ook niet zelf het wiel uit te vinden bij de opzet en uitvoering van activiteiten omdat wij met ons brede netwerk verbindingen tussen regio s kunnen leggen. Leidende rol bedrijfsleven De ervaring bij het PBT is dat regio s in de regel snel aan de slag gaan om samenwerking tussen onderwijs, ondernemingen en overheid tot stand te brengen. Maar in de praktijk blijkt het lang niet altijd mee te vallen om tot echte samenwerking van de drie 12 TOA: Lessen uit een ontdekkingsreis TOA: Lessen uit een ontdekkingsreis 13

8 O s te komen. Je merkt vaak dat onderwijs of intermediaire partijen aan de slag gaan, maar dat het bedrijfsleven achterblijft. Het Platform is er heel alert op dat het bedrijfsleven medeverantwoordelijkheid neemt om het aanbod te ontwikkelen. Boots: Jan Kamminga heeft het uitgangspunt van bedrijven aan het stuur tot een van de pijlers van de TOA-aanpak gemaakt. Het is de sleutel tot het succes van de regionale aanpak gebleken. Laatste schakel in ketenaanpak TOA is de laatste schakel in de ketenaanpak om de instroom in de techniek te bevorderen vanaf de basisschool tot en met een baan. In eerste instantie was het Platform heel erg op het onderwijs gericht, bedrijven hadden hun eigen verantwoordelijkheid. Wij hebben geleerd dat de betrokkenheid van het bedrijfsleven een belangrijke voorwaarde tot succes is in de regio en dat samenwerking tussen onderwijs en bedrijfsleven tot het beste resultaat leidt. Het beroepsonderwijs is er bijvoorbeeld bij gebaat om moderne technologie beschikbaar te hebben en samenwerking met technische bedrijven maakt het mogelijk dat te organiseren, aldus Boots. Het Platform juicht het toe dat het kabinet-rutte in de bètatechniek agenda die onderdeel uitmaakt van het nieuwe Topsectorenbeleid de ketenaanpak handhaaft. Uitvoering Human Capital Agenda Het Platform Bèta Techniek heeft zijn nut in TOA bewezen. PBT wordt door het kabinet in het Topsectorenbeleid ingeschakeld bij de uitvoering van de Human Capital Agenda. Betrokken partijen in de negen geselecteerde sectoren kunnen gebruikmaken van de kennis en ervaringen die het Platform heeft opgedaan bij het bevorderen van de instroom in de techniek. Wij weten inmiddels aan welke knoppen moet worden gedraaid, benadrukt Boots. Al drie jaar stijgt het aandeel van studenten bèta- en techniekstudies ten opzichte van andere studies. Die ombuiging bewijst dat de PBT-aanpak heeft gewerkt. Maar het zijn uiteindelijk wel de onderwijsinstellingen en de bedrijven die in de praktijk het werk hebben gedaan. Overigens blijft naast sectorspecifiek beleid generieke aandacht nodig voor de instroom in het technisch onderwijs. Met name in het voorbereidend beroepsonderwijs moet nog een slag worden gemaakt. Efficiënt organiseren van activiteiten De TOA-aanpak in Noord-Holland Noord is gericht op efficiënter organiseren en daardoor op een meer doelmatige inzet van mensen en financiële middelen. Dat gebeurt onder meer door samenhang aan te brengen in activiteiten voor clusters van bedrijven die een gezamenlijk belang hebben. Bedrijven in de bouw, metaal en installatie hebben bijvoorbeeld dezelfde aanpak en gezamenlijk overleg afgesproken in besprekingen en afstemming met gemeenten. Het initiatief Talent voor Techniek om de jeugdwerkloosheid in de regio terug te dringen is hiervan een goed voorbeeld. Honderden werkloze jongeren zijn via dit plan aan een leerbaan geholpen. Ook de inspanningen van het bedrijfsleven voor basisscholen en voortgezet onderwijs zijn gestroomlijnd. Bedrijven benaderen alle schooltypen via dezelfde regionale aanpak met aansluiting bij bestaande landelijke programma s, zoals Jet-Net dat HAVO/VWO-leerlingen interesseert voor techniek. Een praktisch voorbeeld: bedrijven in de productieautomatisering verwachten een tekort aan technici vanaf MBO niveau 4+. Ze hebben het voortouw genomen om samen met het onderwijs vanaf basisschool tot en met vwo activiteiten te organiseren. De bedrijven volgen daarbij een succesvolle aanpak die inmiddels in een handboek is vastgelegd. 14 TOA: Lessen uit een ontdekkingsreis TOA: Lessen uit een ontdekkingsreis 15

9 03 Meer aandacht nodig voor arbeidsmarktpositie kwetsbare groepen De kracht van het regionaal arbeidsmarktbeleid ligt in de regio zelf. Dat is het uitgangspunt geweest voor de Taskforce Technologie Onderwijs Arbeidsmarkt (TOA). Maar de regio s staan er bij het maken van plannen om de tekorten aan technisch personeel aan te pakken, niet alleen voor. Het Platform Bèta Techniek (PBT) dat TOA helpt uitvoeren, heeft een Expertteam in het leven geroepen. Het Expertteam heeft een faciliterende en ondersteunende rol. Wij helpen regionale TOA s bij het opstellen van een krachtig regionaal en breed gedragen projectplan. Zo n plan is voorwaarde voor een succesvolle aanpak van het structureel tekort aan technici en technologen, aldus de voorzitter van het Expertteam, Hans Kamps. Hans Kamps voorzitter Expertteam Kritische vriend voor de regio s In de praktijk betekent het vooral dat de vijf experts met een achtergrond in het bedrijfsleven, de conceptplannen van de regio s tegen het licht houden en van opmerkingen voorzien. Kamps: Soms is de bedoeling van het programma niet duidelijk. Het komt ook voor dat het midden- en kleinbedrijf (MKB) niet of onvoldoende bij de plannen wordt betrokken of de cijfers over de vraag naar technisch personeel niet concreet zijn. De experts leggen plannen langs de vier TOAkwadranten: jongereninstroom, beschikbaar arbeidspotentieel, upgrading zittend personeel en (internationale) arbeidsmigratie. We geven commentaar op de kwaliteit en de integrale aanpak van de programma s. Zie het Expertteam als een kritische vriend die klaar staat voor de regio s, voor gevraagd en ongevraagd advies. We zijn onafhankelijk en aanspreekbaar op onze kennis en ervaring op het gebied van de aansluiting onderwijs arbeidsmarkt, zegt Kamps. Bedrijfsleven en onderwijs kernspelers Een eerste voorwaarde om de regioplannen geaccepteerd te krijgen, is de samenwerking tussen onderwijs en bedrijfsleven, stelt Kamps nadrukkelijk. Als het bedrijfsleven niet meedoet, is een programma krachteloos. De betrokkenheid van het onderwijs is noodzakelijk als belangrijkste toeleverancier van de arbeidsmarkt. Beide zijn de kernspelers, waarbij het bedrijfsleven in the lead zal moeten zijn. Bij het beoordelen van plannen let het Expertteam op of goed is gekeken naar wat bedrijven nodig hebben en wat scholen afleveren. Ook of het bestand aan werklozen is meegenomen en of de arbeidsmarktanalyse juist is. En de betrokkenheid van het MKB moet blijken, stelt Kamps met klem. In TOA is het de opdracht aan de regio s om het MKB erbij te betrekken en dat zou in toekomstig beleid altijd een voorwaarde moeten zijn. Vraaggericht werken onderwijs Kamps, onafhankelijk Kroonlid van de Sociaal-Economische Raad, heeft in de regio s in gesprekken met TOA-directeuren 16 TOA: Lessen uit een ontdekkingsreis TOA: Lessen uit een ontdekkingsreis 17

10 en -boegbeelden steeds weer beklemtoond dat het tekort aan technisch opgeleiden alleen succesvol kan worden aangepakt, als bedrijven en scholen bereid zijn naar elkaar te luisteren. Kamps: Bij het bedrijfsleven is kennis aanwezig over de vraag naar technici en technologen in de komende jaren. Het onderwijs moet vraaggericht gaan denken én in beweging komen. Want als het onderwijs alleen maar luistert en niet adequaat reageert, dan gaan ondernemers alternatieve wegen bewandelen. Neem de ontgroening in Zuid-Limburg. Jonge mensen trekken weg, maar bedrijven moeten toch technisch gekwalificeerde medewerkers hebben. Die bedrijven gaan dan op zoek naar personeel net over de grens in België en Duitsland. Aandacht voor kwetsbare groepen Partijen in de regio moeten zich ook sterk maken voor kwetsbare groepen op de arbeidsmarkt, betoogt arbeidsmarktdeskundige Kamps. Hij doelt dan onder meer op de jongeren van het Voortgezet Speciaal Onderwijs en de Praktijkscholen en ook op de Wajong ers ( jongeren met een arbeidsbeperking). In het onderwijs is veel te weinig aandacht voor leerlingen die nog niet op MBO niveau 2 zitten maar daar wel zouden kunnen komen. Doorstroming van deze groep naar het bedrijfsleven kan een deel van het structurele tekort aan technici oplossen. We moeten heel alert zijn op de maatschappelijke en economische gevolgen van het negeren van mensen met afstand tot de arbeidsmarkt. Want het gevaar dreigt dat een onderklasse ontstaat. Sleutel ligt bij bedrijven De sleutel om de arbeidsmarktpositie ook van kwetsbare groepen te verbeteren ligt volgens Kamps bij het bedrijfsleven in de regio s. Het technisch bedrijfsleven moet uitdragen dat een vakman een goede toekomst heeft. En bovendien moeten bedrijven er voor zorgen dat het imago van techniek overeenstemt met de realiteit van goede arbeidsvoorwaarden en een aantrekkelijke werkomgeving. Dat kun je zo een plaats geven binnen TOA. De drijfveer voor jongeren om techniek te kiezen, zit in de demografische ontwikkelingen. Gebaseerd op cijfers zijn er nu al te weinig technisch opgeleide mensen om aan de vervangingsvraag te voldoen. De beste garantie voor werk is: ga aan de slag in de techniek. Nuttig programma Alles bij elkaar is TOA volgens Kamps een nuttig programma gebleken. Het heeft bedrijven en scholen aangezet om na te denken over de toekomst en hun eigen rol daarin. Er is een begin gemaakt met het doorbreken van traditionele gedachtegangen. En voorzichtig aan zie je dat scholen en bedrijven hun oude grenzen verleggen en gezamenlijk aan oplossingen werken. Borging via een Techniekagenda Mede door de TOA-activiteiten is in Twente het aantal MBO studenten in techniekopleidingen in drie jaar tijd gestegen van zesduizend naar negenduizend. Dat is echter niet voldoende om aan de vervangingsvraag in de komende jaren - alleen al tot en met 2013 ca fte - te voldoen. Daarom hebben de samenwerkende partijen - ondernemers, onderwijs, overheid en onderzoek - in Twente de Techniekagenda Twente Onderwijs en Arbeidsmarkt opgesteld om de ontwikkeling die door de TOA-aanpak in gang is gezet, vast te houden en verder uit te bouwen. De samenwerkende partijen hebben gezamenlijk vier belangrijke thema s geformuleerd. Dat zijn: werven van nieuwe medewerkers, zorgen voor de juiste kwalificaties, personeelsbeleid gericht op mobiliteit en duurzame inzetbaarheid en het versterken van het innovatieve vermogen van de technische sector. De Techniekagenda is opgesteld voor de branches: procestechnologie/ food; metalektro; bouw, infra en installatie; transport, logistiek en mobiliteit en water, energie en leefomgeving. Iedere sector voert twee projecten uit binnen de kwadranten instroom, arbeidspotentieel en/of upgrading. 18 TOA: Lessen uit een ontdekkingsreis TOA: Lessen uit een ontdekkingsreis 19

11 04 Maatwerk ontwikkelen hoe je mensen kunt boeien en binden Zuid-Limburg is de snelst vergrijzende regio in Nederland. Tegelijkertijd worden er weinig kinderen geboren omdat mensen wegtrekken naar andere delen van het land. Tel daarbij op dat 20% van de bevolking de kost verdient in de industrie en dat het aantal jongeren dat kiest voor een technische opleiding vreselijk afneemt. Dan kun je je voorstellen dat over tien tot vijftien jaar de machines in de industrie niet meer draaiend kunnen worden gehouden, schetst voorzitter Jørgen Sørensen van TOA Limburg het probleem. Jørgen Sørensen voorzitter TOA Limburg Havisten en vwo ers overtuigen TOA heeft in Zuid-Limburg in de afgelopen drie jaar vorm gekregen in het verlengde van de activiteiten van het Technocentrum Zuid Limburg (TCZL). Sørensen, al actief als voorzitter van het TCZL-bestuur, is een warm voorstander van de TOA-aanpak. Voorbeelden van succesvolle projecten schudt hij gemakkelijk uit zijn mouw. Een ervan is een oplossing zoeken voor het schreeuwend tekort aan operators op MBO-niveau. De vraag is hoe kom je aan nieuwe opgeleide mensen en hoe behoud je de huidige medewerkers voor de technische sector? Mijn antwoord: havisten en vwo ers overtuigen dat het een leuke baan is die goed betaalt. Zorgen voor een moderne opleiding met dito apparatuur. Leraren bijscholen, maar ook je medewerkers ontwikkeling en perspectief bieden. Je moet als het ware maatwerk maken om jongeren te boeien en binden voor een baan in de techniek en om technici vast te houden in de technologische sectoren, aldus Sørensen. Contract opleiden operators TOA heeft ervoor gezorgd dat provincie, gemeenten, bedrijfsleven en onderwijs een contract hebben gesloten om in Zuid-Limburg in vijf jaar tijd duizend operators extra op te leiden. Sørensen: Het bedrijfsleven staat aan het roer. De bedrijven moeten investeren om het contract te verwezenlijken. Dat gaat onder meer via het geven van werkgarantie en het beschikbaar stellen van up-to-date technische faciliteiten. En, hieronder valt ook het leveren van mensen om bijvoorbeeld stuurgroepen te bemannen, stages van studenten én docenten te begeleiden en gastlessen te geven. Als het bedrijfsleven zo n project niet trekt, komt er namelijk niets van terecht. Top-opleidingen op Chemelot Van de zeven top-opleidingen die het kabinet in 2011 landelijk heeft toegekend, komen er twee in Zuid-Limburg. Chemelot, het bedrijvenpark voor de chemische industrie tussen Stein en Geleen krijgt voor beroepsopleidingen in de chemie, zowel een Centrum voor Innovatief Vakmanschap (CiV, MBO-niveau), als een Centre of Expertise (CoE, HBO-niveau). Dat is het meest recente succes van TOA Limburg en wij zijn er erg trots op, stelt Sørensen onomwonden. Want de opleidingen gaan plaatsvinden in de bedrijven. De extra middelen, 2 mln euro voor het CiV en 5 mln euro voor het CoE, komen de kwaliteit van de opleidingen ten goede en gaan niet zitten in stenen voor lesgebouwen en zo meer. Regionale samenwerking Ook het binnenhalen van de top-opleidingen is volgens Sørensen een mooi voorbeeld van waar regionale samenwerking toe 20 TOA: Lessen uit een ontdekkingsreis TOA: Lessen uit een ontdekkingsreis 21

12 kan leiden. Immers, toen in het voorjaar van 2010 bekend werd dat het kabinet geld wilde steken in top-opleidingen, heeft de TOA-voorzitter de vertegenwoordigers van ondernemers, onderwijs en overheid (de drie O s) bijeengeroepen. We waren het er snel over eens dat het prachtig zou zijn als het chemische industriecomplex Chemelot die opleidingen zou krijgen. In de vakantieperiode hebben we vervolgens in twee maanden tijd een plan opgesteld en ingediend. Maar dat kan alleen in zo n korte tijd als het bedrijfsleven volledig achter de aanpak staat en alle medewerking geeft. In Zuid-Limburg is dat vanzelfsprekend. Focus op grote trajecten De focus op grote projecten, vindt Sørensen het grote pluspunt van TOA. Ik ben landelijk TOA-voorzitter Jan Kamminga heel dankbaar dat hij ons op het spoor heeft gezet om hoofdlijnen te volgen. Want door te focussen op grote trajecten, kun je uiteindelijk structurele veranderingen tot stand brengen en efficiency realiseren. Ik geef een voorbeeld: TOA Limburg heeft een nieuw, eigentijds modulair curriculum ontwikkeld voor de zeventien vmbo-scholen techniek in de regio. Dat moet de keuze van basisschoolverlaters voor techniek aantrekkelijker maken. We leveren met het leerplan meerwaarde voor het gehele techniekonderwijs en niet alleen maar voor één vmboschool. Bovendien is het overdraagbaar naar vmbo-scholen buiten onze regio. Denken vanuit probleemstelling Belangrijk voor het welslagen van projecten in de TOA-aanpak zijn een heldere formulering van de probleemstelling en de leidende rol van het bedrijfsleven in de regionale samenwerking van de drie O s. Sørensen: Denk niet vanuit het geld maar vanuit de probleemstelling. Zorg er bovendien voor dat het bedrijfsleven de kar trekt, want anders hebben de bedrijven onvoldoende betrokkenheid bij het resultaat van het project. Project Licence to Operate Het project License to Operate is gericht op het bereiken van een duurzame oplossing voor het tekort aan voldoende opgeleide procesoperators in Zuid-Limburg. Arbeidsmarktonderzoeken in 2008 toonden aan dat de procesindustrie in Zuid-Limburg met een groot tekort aan adequaat opgeleide procesoperators kampte. Het aantal jongeren dat de opleiding procesoperator koos was te klein. Bovendien hadden bedrijven meer behoefte aan afgestudeerden op het hogere MBO niveau 3 en 4. Dit was de aanleiding voor TOA Zuid- Limburg om het project License to Operate te starten met het doel duizend procesoperators extra op te leiden in de periode Er zijn drie doelgroepen om te scholen: scholieren, werkenden en werkzoekenden. Tegelijkertijd loopt een project om relevante arbeidsmarktgegevens te verzamelen en een project om de communicatie tussen scholen en bedrijven te verbeteren. Het project heeft bewerkstelligd dat jaarlijks honderd jongeren beginnen aan een opleiding procesoperator op MBO niveau. Van de werkenden in de procesindustrie zijn in 2011 achthonderd mensen in opleiding op de ROC s. Het aantal werkzoekenden dat wordt geschoold, schommelt met de vraag naar procesoperators. Vanaf 1 januari 2013 moet de arbeidsmarkt voor procesoperators zelfstandig kunnen functioneren. 22 TOA: Lessen uit een ontdekkingsreis TOA: Lessen uit een ontdekkingsreis 23

13 05 Verbindingen leggen en regionale netwerken ontwikkelen Tweeduizend extra vacatures te verwachten tot 2020 en een te gering aanbod van voldoende opgeleide jonge mensen om de vacante arbeidsplaatsen in te vullen. Dat was de uitkomst van een arbeidsmarktonderzoek in Groningen-Eemsdelta in Het vormde het begin van de TOA-aanpak in de regio. We hebben ingezet op het verbinden van organisaties en regionale netwerken uit het onderwijs en het bedrijfsleven, die al bezig waren met het bevorderen van de instroom in technische opleidingen, vat programmamanager Henny Harkema van TOA Groningen-Eemsdelta de kern van de TOA-activiteiten samen. Henny Harkema programmamanager TOA Groningen-Eemsdelta Bedrijfsleven actief betrokken Inmiddels heeft een nieuw onderzoek in 2011 aangetoond dat de teller voor verwachte technische vacatures tot 2020 is opgelopen tot vierduizend. Het laat de enorme economische ontwikkeling zien in de Eemsdelta, maar het geeft ook de forse uitdaging aan waar we met z n allen voor staan, stelt Harkema. En vervolgt: Bedrijven zien de urgentie in van de tekorten aan voldoende opgeleide technici en technologen. Ze realiseren zich dat ze zelf ook een verantwoordelijkheid moeten nemen door o.a. te investeren zodat het onderwijs beter aansluit bij de eisen die ze aan hun medewerkers stellen. Het Groningse bedrijfsleven is actief betrokken bij het zoeken naar oplossingen voor het arbeidsmarktprobleem. Tot de regionale netwerken behoren bijvoorbeeld de stichtingen Allround Operationeel Technicus (AOT) en Engineering Noord (EN) die zich in Groningen-Eemsdelta richten op het vergroten van de instroom in bedrijfsgerichte technische MBO-opleidingen en samen met de MBO-scholen TOP-onderwijs ontwikkelen. Omslag in het onderwijs Een goed voorbeeld van initiatieven vanuit het bedrijfsleven komt uit de chemische industrie. De sector meldde zich bij TOA met het verzoek verbinding te leggen met de opleidingen procestechniek in de regio. Harkema: In de chemische sector trekken bedrijven en onderwijsinstellingen nu gezamenlijk op om de opleidingen procestechniek aantrekkelijker te maken voor jongeren. Dat kan nu ook want in het onderwijs heeft een duidelijke omslag plaatsgevonden. Het traditionele standpunt dat bedrijven zich niet moeten bemoeien met wat binnen de schoolmuren gebeurt, is verlaten. Het onderwijs staat nu open voor de inbreng van bedrijven. Op een breder vlak organiseert TOA, in samenwerking met scholen, onder meer werkmiddagen voor techniekdocenten in het MBO. Daar komen bedrijven vertellen wat ze doen en wat ze van afgestudeerden verwachten. De wereld van de techniek verandert zo snel, dat je veranderingen alleen kunt bijbenen als je samen optrekt. Zij-instroom bevorderen TOA Groningen-Eemsdelta heeft het initiatief genomen om de zogenoemde zij-instroom binnen de technische sector te bevorderen. Een bedrijf heeft vaak geen mogelijkheid om bijvoorbeeld een MBO er die in de avonduren een HBO-diploma heeft behaald door te laten stromen naar een hogere functie. Een werknemer aansporen over te stappen naar een ander bedrijf in de regio, gebeurt mondjesmaat omdat bedrijven dan kennis naar de concurrent zien wegvloeien, schetst Harkema het probleem. Samen met Samenwerkende 24 TOA: Lessen uit een ontdekkingsreis TOA: Lessen uit een ontdekkingsreis 25

14 Bedrijven Eemsdelta (SBE), het CarrièreCentrum Eemsdelta (CCE) en twee bedrijven die al een levensfasebewust personeelsbeleid voeren worden nu de drempels voor de overstap van het ene naar het andere bedrijf in kaart gebracht. Daarna wordt een concreet plan van aanpak gemaakt en uitgevoerd. Harkema: Bedrijven die nieuwe technologieën ontwikkelen, willen met een concurrentiebeding voorkomen dat medewerkers hun kennis meenemen naar andere bedrijven. Maar concurrentie is lang niet altijd aan de orde. De twee bedrijven die meedenken hebben geconstateerd dat het juist meer oplevert kennis te delen, dan voor jezelf te houden. Daar zitten dus kansen om de zij-instroom in de regio te stimuleren en zodoende de technische medewerkers voor de regio te behouden. Thema inbedden in bestaande structuur Harkema is ervan overtuigd dat het thema van TOA, aansluiting onderwijs arbeidsmarkt, inmiddels voldoende aandacht heeft bij ondernemers, onderwijs en overheid en kan worden ingebed in de bestaande structuur in de regio. Daarover worden gesprekken gevoerd met onder meer het Seaports Xperience Center, dat de Eemsdelta promoot als aantrekkelijk gebied om te wonen en te werken. TOA is voor ons goed geweest als vliegwiel en aanjager en heeft de regio bij het arbeidsmarktvraagstuk over het dode punt heen geholpen. De voorwaarden zijn geschapen dat de bestaande regionale netwerken en organisaties het thema in zich opnemen en tot resultaten komen. Elkaars belangen kennen Om in de regio een betere aansluiting van het onderwijs op de arbeidsmarkt te realiseren, moet volgens Harkema, voor de betrokken partijen duidelijk zijn wat de vraag is en wie welk belang heeft. Alleen als je elkaars belangen kent, kun je elkaar helpen en tot effectieve samenwerking komen. Zo heeft een bedrijf in fijnmechanische techniek bijvoorbeeld een dure machine geplaatst bij ROC Noorderpoort. Overdag kunnen de leerlingen ermee leren werken. In de avonduren en in de weekenden draait het bedrijf er productie op. Een mooie win-winsituatie. Overigens blijkt een onafhankelijke organisatie belangrijk om verbindingen te leggen en regionale netwerken te ontwikkelen, om alle kikkers in de kruiwagen te houden, aldus Harkema. Toekomstgerichte arbeidsmarktanalyse als basis Een regionale arbeidsmarktanalyse uit 2008 was voor de regio Groningen- Eemsdelta de aanleiding om via de TOAaanpak te gaan werken. In samenwerking met Samenwerkende Bedrijven Eemsdelta (SBE) en het Seaports Xperience Center (SXC) is het onderzoek in 2011 opnieuw uitgevoerd. Het bijzondere aan de Groningse regionale arbeidsmarktanalyse is dat deze zich expliciet richt op de belangrijkste sectoren in de regio. Het is geen regionale vertaling van landelijke cijfers. Daardoor ontstaat een scherper beeld van de daadwerkelijke vraag naar personeel in de toekomst. Uit de meest recente analyse blijkt dat in vergelijking met 2008 bij de geënquêteerde bedrijven het aantal te verwachte technische vacatures tot 2020 met ruim vierhonderd is toegenomen tot Doortrekken van het laatste onderzoekcijfer naar alle technische bedrijven in de regio, levert vierduizend vacatures op tot 2020, met een piek in de jaren 2013 en Naar opleidingsniveau gerekend zal de vraag naar HBO-ers met ongeveer een kwart toenemen en de vraag naar MBO ers met 50%. TOA gaat samen met SBE en SXC een carrièrecentrum starten. Het centrum gaat aandacht besteden aan levensfasebewust personeelsbeleid en het vergroten van de instroom. Ook de doorstroom komt aan bod. De drie O s zullen hierbij worden betrokken. 26 TOA: Lessen uit een ontdekkingsreis TOA: Lessen uit een ontdekkingsreis 27

15 06 MKB ondernemingen steun in de rug geven om mee te doen Flevoland is een provincie met enorme groeiambities. Alleen al de stad Almere wil doorgroeien naar een stad met inwoners in Daarvoor moeten woningen en arbeidsplaatsen worden gerealiseerd. Almere staat voor een hele grote opgave, zeker ook op het gebied van het creëren van voldoende werkgelegenheid, oordeelt directeur Wilbert Roeleveld van TOA Flevoland. Wilbert Roeleveld directeur TOA Flevoland Totaalconcept Bedrijfsleven, onderwijs en provincie Flevoland hebben daarom hun krachten gebundeld onder de TOA-vlag. Op initiatief van het bedrijfsleven is samen met Technocentrum Flevoland een totaalconcept voor de sector Techniek ontwikkeld. Uitgangspunten zijn dat het toekomstige middenkaderpersoneel en productiepersoneel van de bedrijven nu op het vmbo zitten. En dat de doorstroom van vmbo naar MBO een belangrijke schakel is voor de toekomstige instroom op het HBO en de arbeidsmarkt, zegt Roeleveld. We slaan de brug tussen vmbo, bedrijven en MBO. Binnen het vmbo versterken we de beroepen- en loopbaanoriëntatie door onder andere bedrijfsbezoeken te organiseren. We brengen zoveel mogelijk jongeren naar de Flevolandse bedrijven om ze onder meer beroepen met loopbaanperspectief te laten zien. Bedrijven bieden vervolgens MBO ers leerbanen en stageplaatsen met een goede begeleiding. En jongeren die verkeerd hebben gekozen krijgen de mogelijkheid een andere keuze te maken, geeft Roeleveld als concrete voorbeelden. Netwerken Om het totaalconcept heen zijn, op initiatief van TOA, vijf netwerken opgezet waarin scholen en bedrijven duurzaam samenwerken. Elk van de zes gemeenten heeft zo n netwerk, de gemeenten Noordoostpolder en Urk delen een netwerk. Onder regie van TOA stellen we gezamenlijk een activiteitenplan op. We nemen als uitgangspunt wat in een bedrijf mogelijk is en niet wat een school wil, benadrukt Roeleveld. Een school die met een klas van dertig leerlingen bij een bedrijf op bezoek wil, terwijl het bedrijf maar tien leerlingen kan ontvangen, moet dit dan gaan organiseren met meer bedrijven. TOA helpt daarbij. Groeimodel In het totaalconcept is de visie op de arbeidsmarktontwikkelingen in Flevoland voor de lange termijn gekoppeld aan een groeimodel. Dat voorziet erin dat partijen voortdurend energie steken in de versteviging en verbreding van de verbinding tussen VMBO, bedrijven en MBO. Vooral ook dat activiteiten op elkaar worden afgestemd, zodat een samenhang ontstaat, betoogt Roeleveld. Nieuwe initiatieven om de instroom van jongeren in de technische opleidingen te vergroten, moeten passen binnen het palet van bestaande activiteiten. Dat is de voorwaarde die we onszelf opleggen om een duurzame ontwikkeling te waarborgen en verspilling van de beperkte middelen te voorkomen. Veel middelgrote en kleine bedrijven De provincie Flevoland heeft veel middelgrote en kleine bedrijven, en weinig grote 28 TOA: Lessen uit een ontdekkingsreis TOA: Lessen uit een ontdekkingsreis 29

16 bedrijven. Daarin ligt volgens Roeleveld een belangrijke rol van TOA. Bij het kleinere MKB is de bereidheid tot samenwerken vaak groot. Maar ze hebben geen personeelsafdeling die zoiets regelt. Via TOA wordt de samenwerking daarom georganiseerd en gestimuleerd. Bovendien zit de samenwerking vaak vast op individuen, meestal is het één persoon binnen het bedrijf of school. Valt die weg, dan stokt de samenwerking, licht Roeleveld het probleem toe. TOA biedt, als beheerder van het netwerk, in dit soort gevallen uitkomst door het contact te herstellen. Bèta Festival Roeleveld noemt als interessante activiteit het Bèta Festival. Dit initiatief past in het streven meer bedrijven te betrekken bij TOA en meer leerlingen in contact te brengen met bedrijven in de regio. Roeleveld: Op de dag van het Bèta Festival komen bedrijven in de scholen voor voortgezet onderwijs en verzorgen workshops en gastlessen. Alle leerlingen in die school: vmbo ers, havisten en vwo ers kunnen zelf kiezen bij welke bedrijven ze gaan kijken. Het Bèta Festival is dus meer vraaggericht, jongeren kunnen hun interesses volgen en vervolgens zelf aangeven welke bedrijven ze willen bezoeken. Bijvangst TOA heeft in Flevoland een onverwachte bijvangst opgeleverd en nog wel door het uitbreken van de economische crisis in In twee maanden tijd veranderde het klimaat op de arbeidsmarkt. Er waren ineens te veel jongeren voor de beschikbare leerbanen. Bij het opstellen van het totaalconcept was het nog precies andersom, stelt Roeleveld. In samenspraak met het bedrijfsleven heeft TOA jongeren die geen leerbaan of stageplaats konden vinden of als werkloze waren ingeschreven, opgeroepen zich te melden bij het samenwerkingsverband van bedrijven TechTalent. Wij zijn samen met de jongeren op zoek gegaan en hebben in twee jaar tijd ruim driehonderd jongeren aan een baan, leerbaan of stageplaats geholpen en zo behouden voor de sector. Lessen uit TOA We moeten ons ervan bewust zijn dat samenwerking tussen scholen en MKB bedrijven moet worden georganiseerd. Het MKB wil wel samenwerken maar het gebeurt niet zondermeer, verwoordt Roeleveld een van de lessen die uit TOA zijn geleerd. Verder zou het onderwijs het denken in traditionele technische sectoren moeten loslaten. Techniek zit in onze hele samenleving. Het onderwijs zou zich meer bewust moeten zijn van de werelden van de techniek. Door betere samenwerking tussen ondernemers, onderwijs en overheid is veel winst te behalen op het gebied van voortijdig schoolverlaten, jeugdwerkloosheid en instroom in de techniek. Kijk naar de Technocampus in Almere. Een bedrijfsschool, ROC Flevoland en het praktijkopleidingsbedrijf in de installatietechniek werken samen en delen docenten en apparatuur. Er zijn voldoende kennis en middelen voor onderwijs. Het moet alleen beter worden georganiseerd en benut, aldus Roeleveld. Transformatie Technocentrum Flevoland Bij het Technocentrum Flevoland heeft onder de TOA-vlag een transformatie plaatsgevonden. Het sturen op arbeidsmarktbehoefte is centraal komen te staan. Technocentrum Flevoland heeft door de TOA-aanpak een ommezwaai in het denken en handelen gemaakt. Voorheen bepaalde de vraagstukken van het technisch onderwijs, zoals de lage instroom en de samenwerking met bedrijven de aanpak. Met TOA zijn de bedrijven leidend geworden en bepalen de ontwikkelingen op de regionale arbeidsmarkt de agenda om voldoende jongeren op te leiden voor het technisch bedrijfsleven. Daarbij gaat het zowel om voldoende aantallen, als om voldoende gekwalificeerd personeel. De ontwikkelen op de arbeidsmarkt in Flevoland worden via een halfjaarlijkse enquête gemeten. Deze zogenoemde Technobarometer heeft aangetoond dat er ook na de economische crisis een tekort zal zijn aan technisch personeel op MBO niveau 3 en 4, en op HBO niveau. De werkloosheid zit onder het productiepersoneel van MBO niveau 2 en lager. De TOA-aanpak in Flevoland richt zich daarom op het vergroten van de instroom op de arbeidsmarkt vanuit het MBO niveau 3 en 4, op het scholen van werkenden en het faciliteren van zij-instroom. De TOA-aanpak is in Flevoland verbonden met het Provinciaal Platform Arbeidsmarkt Flevoland (PPA) waarin werknemers- en werkgeversorganisaties, onderwijs en overheid samenwerken. Op basis van onderzoek heeft TOA Flevoland een plan van aanpak opgesteld. Daarin staat het totaalconcept voor techniek & technologie in Flevoland centraal. Het totaalconcept is voor elk van de zes gemeenten apart ingekleurd. 30 TOA: Lessen uit een ontdekkingsreis TOA: Lessen uit een ontdekkingsreis 31

17 07 Regionale aanpak TOA voortzetten in Topsectorenbeleid De grote uitdaging in Eindhoven en omgeving is al jaren de beschikbaarheid van technisch personeel op alle niveaus. De toekomstige ontwikkelingen op dat gebied zien er niet rooskleurig uit voor de regio die in 2011 is uitgeroepen tot slimste van de wereld. Marc Hendrikse, voorzitter van TOA\Werken in Brainport: De projectie is dat In de komende jaren het aantal technische mensen dat met pensioen gaat, een veelvoud is van het aantal jongeren dat van school komt. Marc Hendrikse voorzitter TOA\Werken in Brainport Verworvenheden TOA De samenwerking tussen onderwijs, bedrijfsleven en overheden om de knelpunten op de arbeidsmarkt aan te pakken, kent in Zuidoost-Brabant als top-technologische regio een lange historie. Maar er waren in de 21 gemeenten die tot de regio behoren, veel los van elkaar staande activiteiten en niemand had een overzicht wie op welk gebied ervaring en kennis had, beschrijft Hendrikse het verleden. De TOA-aanpak heeft alle betrokkenen onder één regie gebracht en projecten die al waren gestart gebundeld. Daardoor is de versnippering van bestaande activiteiten grotendeels opgelost. Mensen weten van elkaar waar ze mee bezig zijn, waardoor ze van elkaar kunnen leren. De stevige banden tussen onderwijs, bedrijfsleven en overheid zijn door TOA extra versterkt, verwoordt Hendrikse een paar verworvenheden. Brainport Development De TOA-activiteiten zijn centraal ondergebracht bij Brainport Development, het ontwikkelbedrijf dat samen met vertegenwoordigers uit bedrijfsleven, kennisinstellingen en overheid werkt aan het versterken van de regio Brainport Eindhoven. Hendrikse: Programmamanager en projectleiders zitten op één locatie bij elkaar. Dat is ideaal voor de uitwisseling van ideeën en het oplossen van knelpunten. Het leidt tot kruisbestuiving. Omdat alle projecten zijn gebundeld onder TOA, ontstaat bovendien ruimte om samen ook andere vraagstukken op te pakken. Regionale insteek groot goed Hendrikse vindt de regionale insteek van TOA een groot goed. De invulling van wat de Human Capital Agenda is gaan heten, moet in de regio gebeuren. Vanuit TOA hebben wij mee kunnen praten bij het opstellen van de visie en agenda Brainport Het vraagstuk van voldoende gekwalificeerd personeel moet op regionale schaal worden opgelost en is een belangrijk onderdeel geworden van de agenda. Een ander belangrijk aspect zit in de samenwerking bedrijfsleven en onderwijs. Hendrikse: De lijnen tussen bedrijven en onderwijsinstellingen moeten korter. Zeker het MBO, maar ook wel het HBO is regionaal georiënteerd. In de regio kennen mensen elkaar en dat maakt dat ze elkaar gemakkelijker weten te vinden. Om gastcolleges te geven, stageplaatsen beschikbaar te maken, docenten bij te spijkeren en meer van dat soort essentiële activiteiten die bijdragen aan een betere aansluiting tussen onderwijs en arbeidsmarkt. E-portfolio s opbouwen In een van de projecten werken tientallen bedrijven samen om met hun medewer- 32 TOA: Lessen uit een ontdekkingsreis TOA: Lessen uit een ontdekkingsreis 33

18 kers elektronische portfolio s op te stellen. Een e-portfolio is breder dan een CV. Iemand kan er ook informatie in kwijt over behaalde competenties en wensen over de verdere loopbaan en opleiding. Inmiddels doen meer dan zestig bedrijven mee met de uitwisselbaarheid van e-portfolio s, stelt Hendrikse. Het doel van het project is een grote groep mensen in kaart te brengen. Als je vacatures op dezelfde manier omschrijft, kun je mensen matchen met deze vacaturevraag. Op dit gebied valt nog veel te winnen, want met name de kleinere bedrijven worstelen met het probleem om de vacaturevraag te matchen met het aanbod. Een niet onbelangrijke bijkomstigheid is dat op deze manier ook ambitieuze medewerkers behouden kunnen blijven voor de technische sector binnen de regio. Wereldwijde zoektocht naar kenniswerkers Brainport Eindhoven is nog steeds niet in staat om in Nederland voldoende technologen te vinden. Een van de TOA-projecten richt zich op het actief zoeken van kenniswerkers in het buitenland. Dat doen we onder andere via zogenoemde roadshows. We gaan gericht op zoek naar mensen met competenties die in de regio worden gevraagd en die vooraf door de TOA-projectleider samen met de bedrijven worden verzameld, licht Hendrikse toe. Ook de plaatsen die Brainport bezoekt, zijn doelbewust uitgezocht. Het zijn andere hightech centra in de wereld, zoals München, Shanghai, Singapore, Ontario en Istanbul. Wij profileren onszelf daar als kennisregio en geven informatie over het woon-en werkklimaat, en ook over bijvoorbeeld cultuur, vrijetijdsbesteding en sportmogelijkheden. Doorgaan op ingeslagen weg In het Topsectorenbeleid van het kabinet- Rutte scoort Brainport Eindhoven, samen met Twente, op het gebied van hightech systemen en materialen. Hendrikse gaat ervan uit dat voor het regionale arbeidsmarktvraagstuk automatisch een link zal ontstaan tussen TOA en Topsectoren. Hendrikse: Wij gaan gewoon door op de ingeslagen weg. De vraag naar meer mensen met een technische opleiding zal in de regio alleen maar groter worden. Daarom is het ook belangrijk dat de regionale aanpak van de Human Capital Agenda die met TOA is gestart, met Topsectoren wordt voortgezet. Project World Class Manufacturing Het project World Class Manufacturing is bedoeld om in de regio Brainport Eindhoven medewerkers van bedrijven en hun toeleveranciers in de maakindustrie in ketenverband te scholen. De maakindustrie in de regio Eindhoven Brainport is een typerend voorbeeld van produceren in een keten. Het project World Class Manufacturing voorziet in de gezamenlijke scholing van medewerkers uit de hele keten. Aan elk opleidingstraject nemen minimaal één eindproducent (OEM) en meerdere toeleveranciers deel. De opleiding wordt afgestemd op de behoefte van het bedrijfsleven. En kan variëren van een opleiding voor het bedienen van computergestuurde machines tot het leiding geven aan teams. Scholing in ketenverband leidt niet alleen tot verbeterde competenties op bedrijfsniveau, maar brengt ook de samenwerking in de keten op een hoger plan. Er ontstaat een grotere uniformiteit in werken. Ook wordt het netwerk in de regio erdoor versterkt. In totaal nemen drie OEM ers en ongeveer zestig toeleveranciers deel aan de pilot waarvoor de regionale Taskforce Arbeidsmobiliteit het actieplan heeft opgesteld. De pilot wordt onder TOA-vlag uitgevoerd. Het belang van het project is dat meer bedrijven het nut van scholing en in het verlengde daarvan van leven lang leren zijn gaan inzien. En dat ze er meer aandacht aan gaan besteden en middelen voor beschikbaar stellen. Dat is ook noodzakelijk omdat de ontwikkelingen in de hightech industrie erg snel gaan. Samenwerking in de keten, ook op het gebied van scholing, is noodzakelijk om in de internationale concurrentiestrijd te overleven. 34 TOA: Lessen uit een ontdekkingsreis TOA: Lessen uit een ontdekkingsreis 35

19 08 Mogelijkheden om op verworvenheden TOA in te spelen Nu de landelijke Taskforce TOA haar activiteiten beëindigt wordt de vraag actueel wat er met de regionale TOA en daar ontwikkelde verworvenheden gaat gebeuren. Het ziet er naar uit dat het Topsectorenbeleid van het kabinet-rutte voorziet in een belangrijk deel van die borging. Maar welke gevolgen heeft het nieuwe beleid voor de andere sectoren die niet zijn aangewezen als topsector, zoals bijvoorbeeld de installatiebranche, vraagt directeur Chris van Bokkum van TechniekTalent.nu zich bezorgd af. Chris van Bokkum directeur TechniekTalent.nu Groot risico Net als TOA houdt TechniekTalent.nu zich bezig met het vraagstuk van de aansluiting tussen technisch onderwijs en arbeidsmarkt. De organisatie is als uitvloeisel van het Jaar van de Techniek (2008) ontstaan door de krachtenbundeling van sociale partners en opleidingsfondsen van acht technische bedrijfstakken: metalektro, metaalbewerking, installatietechniek, motorvoertuigen- en tweewielerbranche, carrosseriebranche, isolatiebranche, goud- en zilversmeden en procesindustrie. Van Bokkum: Het kabinet heeft negen topsectoren uitgekozen om te versterken. Dat is goed. Drie sectoren zijn voor ons van belang: automotive, hightech materialen en systemen, en chemie. TechniekTalent. nu zal zich inzetten om deze, maar ook de andere sectoren zo effectief mogelijk te ondersteunen. Techniek overstijgt immers de topsectoren en dat is iets waar we nog niet allemaal van doordrongen zijn. Geen enkele sector kan zonder technici. TechniekTalent. nu werkt daar hard aan. Regionale samenwerking versterken TechniekTalent.nu gaat ondanks de nieuwe accenten in het kabinetsbeleid door op de ingeslagen weg. In alle acht branches die samenwerken in TechniekTalent.nu zitten ze te springen om nieuwe instroom. In de totale technische sector is een tekort voorzien van vakmensen in Ook in de relatief kleinere branches, zoals de isolatiebranche en in de ambachten is er een nijpend tekort aan aanwas. Er is veel werk aan de winkel, ook om voldoende opleiders te scholen, kijkt Van Bokkum de toekomst in. In de werkwijze van TechniekTalent.nu komt een aantal kenmerken van TOA terug. Zo richt de organisatie zich op het versterken van de samenwerking tussen technisch onderwijs en bedrijfsleven in de regio. Als je iets wilt bereiken, zullen scholen en bedrijven in de regio elkaar moeten weten te vinden. TechniekTalent.nu wil die verbinding bevorderen en versterken. Toa heeft daar een goede basis voor neergelegd. TechNet-kringen om vmbo-scholen Met het stimuleren van de samenwerking bouwt TechniekTalent.nu voort op TechNet, dat eerder samen met het Platform Bèta Techniek is gelanceerd. Het programma voorziet in zogenoemde TechNet-kringen van technische bedrijven die een of meer vmbo-scholen in hun omgeving adopteren. Wij willen dat mensen op een duurzame manier samenwerken en proberen zoveel mogelijk bestaande initiatieven in de regio voort te zetten, benadrukt Van Bokkum. Er zijn inmiddels meer dan honderd TechNetkringen in Nederland. Het zijn waardevolle netwerken van mensen uit het onderwijs en bedrijven die snel kunnen schakelen. Ze 36 TOA: Lessen uit een ontdekkingsreis TOA: Lessen uit een ontdekkingsreis 37

20 helpen elkaar bij het organiseren van open dagen en gastlessen. Bedrijven kunnen scholen ondersteunen bij het meer praktijkgericht maken van het onderwijs. Vernieuwen beeldvorming techniek TechniekTalent.nu werkt actief aan het vernieuwen van het beeld dat in de maatschappij van techniek bestaat. We houden onder andere techniekwedstrijden voor leerlingen en er gaan ook namens ons jonge mensen, die in de techniek werken of een technische studie volgen, naar scholen voor voortgezet onderwijs. Deze ambassadeurs doen daar hun persoonlijke verhaal en laten leerlingen online opdrachten uitvoeren. Ons streven is ook het technisch bedrijfsleven meer zichtbaar te maken voor het publiek, zodat een duidelijk beeld ontstaat over techniek en technische beroepen, stelt Van Bokkum. Bij de activiteiten in het onderwijs ligt een zwaartepunt op leerlingen van de basisschool en de eerste jaren van het voortgezet onderwijs. Hier geldt aan de ene kant jong geleerd, is oud gedaan en aan de andere kant dat wij in het onderwijs actief willen zijn op belangrijke keuzemomenten. Als kinderen naar het voortgezet onderwijs gaan bijvoorbeeld of als keuzepakketten moeten worden gekozen. die ook meehelpen de instroom te vergroten en medewerkers voor de techniek te behouden. We kunnen samenwerken op de punten waar we raakvlakken hebben. TOA zijn we al tegengekomen in onze kennismakingsgesprekken met een aantal Technocentra en je ziet bijvoorbeeld in Limburg dat TechNet-kringen ontwikkeld zijn met medewerking van het Technocentrum Zuid Limburg. Privaat en publiek Tenslotte komt het gesprek op de samenwerking met de overheid. Tot nu toe is er sprake geweest van een zekere afstand. Dat heeft alles te maken met de vertrekpunten van beide initiatieven. TechniekTalent.nu is een initiatief van sociale partners binnen de techniek, terwijl TOA haar oorsprong vindt in het regeerakkoord van het kabinet Balkenende 4. Maar er zijn zeker overeenkomsten. Beide initiatieven kennen een regionale oriëntatie en willen het bedrijfsleven leidend laten zijn. Samenwerking ligt dus voor de hand. En samenwerking komt het best tot stand op basis van gelijkwaardige posities en door partijen die elkaar kunnen versterken. Samenwerken waar raakvlakken zijn Waar het gaat om de verworvenheden van TOA ziet Van Bokkum mogelijkheden daarop voort te bouwen. Wij zijn een jonge organisatie die zelf nog volop in ontwikkeling is. Duidelijk is voor ons wel dat we in de regio s willen samenwerken met partijen 38 TOA: Lessen uit een ontdekkingsreis TOA: Lessen uit een ontdekkingsreis 39

21 Dit is het dan. De Taskforce Technologie Onderwijs Arbeidsmarkt heeft zijn taak erop zitten. De afgelopen jaren is veel werk verzet en zijn er mooie dingen tot stand gekomen. Maar we zijn er nog lang niet. De Taskforce is in die zin een kwartiermaker voor een andere benadering van de arbeidsmarkt geweest. Het gedachtegoed wordt nu overgedragen aan partijen die verantwoordelijk zijn voor een goed functionerende arbeidsmarkt. In de acht interviews zijn mensen aan het woord geweest die, elk vanuit hun eigen invalshoek hebben verteld over hun ervaringen met de TOA. En daar zijn een aantal lessen uit te trekken. Tot besluit De Taskforce is in die zin een kwartiermaker voor een andere benadering van de arbeidsmarkt geweest. Op de eerste plaats spreekt bijna elke geïnterviewde over de regionale aanpak. Daarin ligt een belangrijke sleutel tot succesvol arbeidsmarktbeleid. In die regio wordt immers de pijn van een niet goed functionerende arbeidsmarkt het meest gevoeld. Goede informatie over de regionale arbeidsmarkt is daarin onontbeerlijk. Dat het vertrekpunt in de regio ligt heeft zich dus de afgelopen jaren bewezen en gelukkig wordt dit door beleidmakers en bestuurlijk verantwoordelijken op centraal niveau onderkend. In de interviews wordt duidelijk dat de betrokkenheid van het bedrijfsleven van groot belang is. Deze betrokkenheid heeft zeker de relatie met het beroepsonderwijs een stuk verbeterd. De angst dat het bedrijf zich teveel gaat bemoeien met het onderwijs is weggenomen en heeft plaatsgemaakt voor het besef dat goed beroepsonderwijs alleen tot stand komt in een nauwe samenwerking tussen school en bedrijf. Een belangrijke opmerking is dat er oog moet zijn voor het MKB. Een goed functionerende arbeidsmarkt is niet enkel voorhouden aan de grotere bedrijven. Ook, 40 TOA: Lessen uit een ontdekkingsreis TOA: Lessen uit een ontdekkingsreis 41

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

Bijlage 2. Human Capital Agenda s

Bijlage 2. Human Capital Agenda s Bijlage 2 Capital s De topsectoren gaan een human (onderwijs en scholing) voor de langere termijn opstellen en zullen onderwijsinstellingen hierbij betrekken. De s bevatten o.a. een analyse van de behoefte

Nadere informatie

Aanpak arbeidsmarkt Zuidoost-Nederland 2016-2020. Illustratie regionaal arbeidsmarkt dashboard. Inleiding

Aanpak arbeidsmarkt Zuidoost-Nederland 2016-2020. Illustratie regionaal arbeidsmarkt dashboard. Inleiding Aanpak arbeidsmarkt Zuidoost-Nederland 2016-2020 Illustratie regionaal arbeidsmarkt dashboard. Inleiding Wil Zuidoost-Nederland als top innovatie regio in de wereld meetellen, dan zal er voldoende en goed

Nadere informatie

HAN en duurzame energie

HAN en duurzame energie Beroepsonderwijs tijdens de energie transitie HAN en duurzame energie Van buiten naar binnen. Tinus Hammink programma-manager SEECE Hogeschool van Arnhem en Nijmegen HBO en topsectoren; keuze van HAN 1.

Nadere informatie

Arbeidsmarktagenda 21

Arbeidsmarktagenda 21 Arbeidsmarktagenda 21 Topsectoren en de HCA Voor de twee agrarische topsectoren is een Human Capital Agenda opgesteld met als doel, de aansluiting tussen onderwijs en arbeidsmarkt te verbeteren, zowel

Nadere informatie

Infrastructuur landsdeel Noord. 4 Centres of expertise (penvoerders)

Infrastructuur landsdeel Noord. 4 Centres of expertise (penvoerders) LANDSDEEL NOORD Het landsdeel Noord, bestaande uit de provincies Groningen, Friesland en Drenthe, heeft het Techniekpact regionaal vertaald in de Techniekagenda Noord Nederland. In de noordelijke provincies

Nadere informatie

Techniekpact; waarom, wat en hoe. Jurgen Geelhoed Projectleider Techniekpact

Techniekpact; waarom, wat en hoe. Jurgen Geelhoed Projectleider Techniekpact Techniekpact; waarom, wat en hoe Jurgen Geelhoed Projectleider Techniekpact Vraag van de technische arbeidsmarkt Waarom het techniekpact? Schaarste aan goed opgeleide technici (alle niveaus) loopt op

Nadere informatie

short-logo NATIONAAL TECHNIEKPACT 2020 SAMENVATTING ÉÉN JAAR NA ONDERTEKENING RAPPORTAGE

short-logo NATIONAAL TECHNIEKPACT 2020 SAMENVATTING ÉÉN JAAR NA ONDERTEKENING RAPPORTAGE RAPPORTAGE NATIONAAL TECHNIEKPACT 2020 ÉÉN JAAR NA ONDERTEKENING SAMENVATTING short-logo MEI 2014 go Pagina 2 SAMENVATTING RAPPORTAGE NATIONAAL TECHNIEKPACT 2020 ÉÉN JAAR NA ONDERTEKENING Met het doel

Nadere informatie

Infrastructuur landsdeel Zuidoost. 3 hogescholen met bètatechniek 3 universiteiten Jet-Net: 38 scholen en 13

Infrastructuur landsdeel Zuidoost. 3 hogescholen met bètatechniek 3 universiteiten Jet-Net: 38 scholen en 13 Facts & Figures 24 Deel II LANDSDEEL zuidoost De Human Capital Agenda Brainport 2 vormt de basis voor het regionaal Techniekpact van het landsdeel Zuidoost, bestaande uit de provincies Noord-Brabant en

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2007 2008 31 200 VIII Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (VIII) voor het jaar 2008 Nr. 183 BRIEF

Nadere informatie

SAMENWERKINGSARRANGEMENT LANDSDEEL NOORD PLATFORM BÈTA TECHNIEK 2014-2016

SAMENWERKINGSARRANGEMENT LANDSDEEL NOORD PLATFORM BÈTA TECHNIEK 2014-2016 SAMENWERKINGSARRANGEMENT LANDSDEEL NOORD & PLATFORM BÈTA TECHNIEK 2014-2016 --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

Infrastructuur landsdeel Noordvleugel. 5 hogescholen met bètatechniek 3 universiteiten Jet-Net: 31 scholen en 15

Infrastructuur landsdeel Noordvleugel. 5 hogescholen met bètatechniek 3 universiteiten Jet-Net: 31 scholen en 15 Facts & Figures 2 Deel II LANDSDEEL NOORDvleugel In het Techniekpact Noordvleugel hebben de provincies Noord-Holland, Flevoland en Utrecht hun bestaande techniek-, human capital- en economische agenda

Nadere informatie

Via de wijk aan het werk

Via de wijk aan het werk Via de wijk aan het werk Focus op de arbeidsmarkt Naast het erkennen van leerbedrijven is Calibris verantwoordelijk voor ontwikkeling en onderhoud van kwalificaties in de sectoren zorg, welzijn en sport.

Nadere informatie

Navigatie techniekpact

Navigatie techniekpact Navigatie techniekpact Beleidsthema s en - doelen Beleid in cijfers Beleidsinstrumentarium EZ 1 Versie oktober 2015 Beleidsthema s en doelen techniekpact Zorgen voor voldoende gekwalificeerde technici

Nadere informatie

zuidwest Infrastructuur landsdeel Zuidwest 6 hogescholen met bètatechniek 3 universiteiten Jet-Net: 53 scholen en 17

zuidwest Infrastructuur landsdeel Zuidwest 6 hogescholen met bètatechniek 3 universiteiten Jet-Net: 53 scholen en 17 LANDSDEEL zuidwest De regio West-Brabant is samen met de provincies Zeeland en Zuid-Holland verenigd in het landsdeel Zuidwest. In de Techniekpact-samenwerking op landsdeelniveau verbinden de zes subregio

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2012 2013 29 544 Arbeidsmarktbeleid Nr. 433 BRIEF VAN DE MINISTER VAN SOCIALE ZAKEN EN WERKGELEGENHEID Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Nadere informatie

29544 Arbeidsmarktbeleid. Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

29544 Arbeidsmarktbeleid. Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal 29544 Arbeidsmarktbeleid Nr. 433 Brief van de minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den Haag, 17 januari 2013 Het kabinet streeft ernaar

Nadere informatie

SAMENWERKINGSARRANGEMENT LANDSDEEL ZUIDWEST PLATFORM BÈTA TECHNIEK 2014-2016

SAMENWERKINGSARRANGEMENT LANDSDEEL ZUIDWEST PLATFORM BÈTA TECHNIEK 2014-2016 SAMENWERKINGSARRANGEMENT LANDSDEEL ZUIDWEST & PLATFORM BÈTA TECHNIEK 2014-2016 --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

Van een stempel een sterk punt maken. De Werkschool. Worden wie je bent. De Werkschool. Worden wie je bent

Van een stempel een sterk punt maken. De Werkschool. Worden wie je bent. De Werkschool. Worden wie je bent Van een stempel een sterk punt maken Postbus 95359 2509 CJ Den Haag info@werkscholen.nl De Werkschool Worden wie je bent De Werkschool Worden wie je bent jongeren in een uitkeringssituatie terug te dringen.

Nadere informatie

PARTICIPATIE: ÓÓK IN OOST-GRONINGEN!

PARTICIPATIE: ÓÓK IN OOST-GRONINGEN! PARTICIPATIE: ÓÓK IN OOST-GRONINGEN! DOELEN VAN PARTICIPATIEWET ALLEEN TE HALEN ALS RIJK, PROVINCIE, GEMEENTEN, ONDERWIJS EN SOCIALE PARTNERS GEZAMENLIJK AAN DE SLAG GAAN! DE PARTICIPATIEWET IN OOST-GRONINGEN:

Nadere informatie

Bijlage 5 Ontwikkeling sectortafels regio Rijnmond juni 2013

Bijlage 5 Ontwikkeling sectortafels regio Rijnmond juni 2013 Bijlage 5 Ontwikkeling sectortafels regio Rijnmond juni 2013 Inhoud 1. Helderheid over het doel en beoogde resultaat van de sectortafels. 2. Keuze van de sectoren waarvoor deze sectortafels worden opgericht.;

Nadere informatie

Maak van Brabant een proeftuin voor de arbeidsmarktvernieuwing. Bied ruimte om op topniveau te presteren!

Maak van Brabant een proeftuin voor de arbeidsmarktvernieuwing. Bied ruimte om op topniveau te presteren! Maak van Brabant een proeftuin voor de arbeidsmarktvernieuwing Bied ruimte om op topniveau te presteren! Brabant loopt voorop. Als innovatieve regio willen we tot de Europese top horen. Dat ligt binnen

Nadere informatie

Een goede loodgieter, daar zit iedereen om te springen

Een goede loodgieter, daar zit iedereen om te springen Gemeente Den Haag Een goede loodgieter, daar zit iedereen om te springen Den Haag werkt aan betere aansluiting onderwijs op arbeidsmarkt Bedrijfsleven, onderwijs en bestuurders in de regio Den Haag slaan

Nadere informatie

Samenvatting. Achtergrond en adviesvraag. Wie is de kenniswerker? Innovatieve vaardigheden zijn hèt onderscheidende kenmerk

Samenvatting. Achtergrond en adviesvraag. Wie is de kenniswerker? Innovatieve vaardigheden zijn hèt onderscheidende kenmerk Samenvatting Achtergrond en adviesvraag De vraag naar kenniswerkers groeit wereldwijd sterker dan ooit. Kenniswerkers zijn de hoeksteen van de samenleving geworden, en zijn in toenemende mate bepalend

Nadere informatie

Nieuwe kans op extra instroom

Nieuwe kans op extra instroom Nieuwe kans op extra instroom Focus op de arbeidsmarkt Naast het erkennen van leerbedrijven is Calibris verantwoordelijk voor ontwikkeling en onderhoud van kwalificaties in de sectoren zorg, welzijn en

Nadere informatie

Werknemers in de metalektro zijn trots op hun werk en op het bedrijf waar zij werken en zij zijn positief over verschillende aspecten van hun werk.

Werknemers in de metalektro zijn trots op hun werk en op het bedrijf waar zij werken en zij zijn positief over verschillende aspecten van hun werk. uit rapport Werken in de Metalektro Werknemers in de metalektro zijn trots op hun werk en op het bedrijf waar zij werken en zij zijn positief over verschillende aspecten van hun werk. Bent u geïnteresseerd

Nadere informatie

Meer jonge mensen in de techniek. Daarbij ondersteunen we uw school of bedrijf!

Meer jonge mensen in de techniek. Daarbij ondersteunen we uw school of bedrijf! Meer jonge mensen in de techniek Daarbij ondersteunen we uw school of bedrijf! Over TechniekTalent.nu TechniekTalent.nu is een samenwerkingsverband van acht technische sectoren met één doel: meer instroom

Nadere informatie

Krachten bundelen, kennis delen en allianties vormen

Krachten bundelen, kennis delen en allianties vormen The Next Step: Coalition of the Willing Krachten bundelen, kennis delen en allianties vormen The Next Step: Coalition of the Willing Krachten bundelen, kennis delen en allianties vormen Een regio om trots

Nadere informatie

1. Wat is het probleem?

1. Wat is het probleem? Inleiding Bij ongewijzigd beleid ontstaat er de komende jaren vrijwel zeker een tekort aan gekwalificeerde procesoperators Het programma License to Operate is opgezet om gezamenlijk, gestructureerd en

Nadere informatie

De motor van de lerende organisatie

De motor van de lerende organisatie De motor van de lerende organisatie Focus op de arbeidsmarkt Naast het erkennen van leerbedrijven is Calibris verantwoordelijk voor ontwikkeling en onderhoud van kwalificaties in de sectoren zorg, welzijn

Nadere informatie

Het creëren van een innovatieklimaat

Het creëren van een innovatieklimaat Het creëren van een innovatieklimaat Bertholt Leeftink Directeur- Generaal Bedrijfsleven & Innovatie Inhoud 1. Waarom bedrijven- en topsectorenbeleid? 2. Verdienvermogen en oplossingen voor maatschappelijke

Nadere informatie

Platform Bèta Techniek. Connect 05 2015. Chemiedag 2015. Hoe kunnen onderwijs en bedrijfsleven succesvol samenwerken?

Platform Bèta Techniek. Connect 05 2015. Chemiedag 2015. Hoe kunnen onderwijs en bedrijfsleven succesvol samenwerken? Platform Bèta Techniek Connect 05 2015 Chemiedag 2015 Hoe kunnen onderwijs en bedrijfsleven succesvol samenwerken? Succesvolle samenwerking tussen onderwijs en bedrijfsleven is de basis voor groei van

Nadere informatie

Factsheet Almeerse arbeidsmarkt Juni 2013

Factsheet Almeerse arbeidsmarkt Juni 2013 Factsheet Almeerse arbeidsmarkt Juni 2013 Snel een beeld van de Almeerse arbeidsmarkt Werkgevers krijgen de komende jaren in toenemende mate te maken met een tekort aan gekwalificeerde medewerkers. Zij

Nadere informatie

Topsectoren aanpak en de Nederlandse Defensie & Veiligheid gerelateerde industrie. Samen naar de top!

Topsectoren aanpak en de Nederlandse Defensie & Veiligheid gerelateerde industrie. Samen naar de top! Ministerie van Economische Zaken, Landbouw & Innovatie Topsectoren aanpak en de Nederlandse Defensie & Veiligheid gerelateerde industrie Samen naar de top! Drs. G.M. Landheer Directeur Topsectoren en Industriebeleid

Nadere informatie

dit* doorpakken in topsectoren

dit* doorpakken in topsectoren dit* doorpakken in topsectoren dit*doorpakken in topsectoren dit* is een prioriteitenprogramma. dit* zijn de maatregelen die nodig zijn om de groei van de Brabants-Zeeuwse economie te stimuleren, als voortrekker

Nadere informatie

Analyse integrale aanpak arbeidsmarktbeleid Zuidoost-Nederland Samenvatting

Analyse integrale aanpak arbeidsmarktbeleid Zuidoost-Nederland Samenvatting Analyse integrale aanpak arbeidsmarktbeleid Zuidoost-Nederland Samenvatting Versie 28 november 2012 In opdracht van de Brainport 2020-commissie Samenvatting Brainport 2020 heeft de ambitie om Zuidoost-Nederland

Nadere informatie

Wat verwachten werkgevers van het onderwijs als het gaat om duurzaamheid?

Wat verwachten werkgevers van het onderwijs als het gaat om duurzaamheid? Wat verwachten werkgevers van het onderwijs als het gaat om duurzaamheid? Een onderzoek onder werkgevers in de topsectoren en de overheid. Onderzoeksrapport Samenvatting 1-11-2013 1 7 Facts & figures.

Nadere informatie

Nederland heeft goud in handen

Nederland heeft goud in handen Nederland heeft goud in handen De Knowledge Mile in Amsterdam is 5 en 6 november decor voor de 5e General Assembly van de Centres of expertise en Centra voor innovatief vakmanschap. Ruim 40 Centres zijn

Nadere informatie

Leeftijdbewust personeelsbeleid De business case

Leeftijdbewust personeelsbeleid De business case Leeftijdbewust personeelsbeleid De business case Inleiding Binnen de sector ziekenhuizen is leeftijdsbewust personeelsbeleid een relevant thema. De studie RegioMarge 2006, De arbeidsmarkt van verpleegkundigen,

Nadere informatie

F4-GEMEENTEN. Manifest voor de vorming van een nieuw provinciaal coalitieakkoord. Versterk Economie en Werkgelegenheid

F4-GEMEENTEN. Manifest voor de vorming van een nieuw provinciaal coalitieakkoord. Versterk Economie en Werkgelegenheid LEEUWARDEN SÚDWEST-FRYSLÂN SMALLINGERLAND HEERENVEEN Versterk Economie en Werkgelegenheid Manifest voor de vorming van een nieuw provinciaal coalitieakkoord SAMEN WERKEN AAN EEN SLAGVAARDIG FRYSLÂN 2 3

Nadere informatie

Samenwerkingsagenda Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en de Provincie Gelderland

Samenwerkingsagenda Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en de Provincie Gelderland en de Provincie Gelderland 22 maart 2016 Overwegende dat: De provincie Gelderland veel waarde hecht aan de aanwezigheid van onderwijs/kennisinstellingen in haar Provincie. Uiteraard in hun functie van

Nadere informatie

Hoofdlijnenakkoord voor het inrichten van een Regionaal Arrangement Beroepsonderwijs Amsterdam

Hoofdlijnenakkoord voor het inrichten van een Regionaal Arrangement Beroepsonderwijs Amsterdam Afdeling Onderwijs, Jeugd en Educatie Team Onderwijs VO Hoofdlijnenakkoord voor het inrichten van een Regionaal Arrangement Beroepsonderwijs Amsterdam Betrokken partijen: De instellingen voor Beroepsonderwijs

Nadere informatie

Onderzoeksrapport: zorgelijke terugloop leerwerkplekken mbo

Onderzoeksrapport: zorgelijke terugloop leerwerkplekken mbo Onderzoeksrapport: zorgelijke terugloop leerwerkplekken mbo - Algemene daling in aantal mbo-studenten. Deze daling wordt grotendeels veroorzaakt door de afname van het aantal leerwerkplekken. - Vooral

Nadere informatie

MKB ziet wel brood in ondernemerschapsonderwijs

MKB ziet wel brood in ondernemerschapsonderwijs M201114 MKB ziet wel brood in ondernemerschapsonderwijs MKB-ondernemers over ondernemen in het reguliere onderwijs drs. B. van der Linden drs. P. Gibcus Zoetermeer, november 2011 MKB ziet wel brood in

Nadere informatie

Toptechniek en Techniekpact. Een duurzame route

Toptechniek en Techniekpact. Een duurzame route Toptechniek en Techniekpact Een duurzame route Toptechniek en Techniekpact Een duurzame route In, door en uitstroom in de Techniek Techniekpact 3 Actielijnen: Kiezen voor techniek Leren in de techniek

Nadere informatie

BRANCHEPOOLS BIJ VELUWEPORTAAL: SAMEN WERKEN AAN EFFECTIEVER GEBRUIK ARBEIDSPOTENTIEEL

BRANCHEPOOLS BIJ VELUWEPORTAAL: SAMEN WERKEN AAN EFFECTIEVER GEBRUIK ARBEIDSPOTENTIEEL BRANCHEPOOLS BIJ VELUWEPORTAAL: SAMEN WERKEN AAN EFFECTIEVER GEBRUIK ARBEIDSPOTENTIEEL SAMENVATTING LAURA VAN LEEUWEN SJIERA DE VRIES LECTORAAT SOCIALE INNOVATIE EN VERSCHEIDENHEID ZWOLLE, NOVEMBER 2014

Nadere informatie

Nieuwe ronde Regionaal investeringsfonds mbo

Nieuwe ronde Regionaal investeringsfonds mbo Nieuwe ronde Regionaal investeringsfonds mbo Voor zowel studenten als werkgevers is het belangrijk dat een beroepsopleiding goed aansluit op de arbeidsmarkt. Daarom werken steeds meer scholen en bedrijven

Nadere informatie

- Ontwikkelingen arbeidsmarkt - Human Capital Agenda / Zorgpact - Sectorplan

- Ontwikkelingen arbeidsmarkt - Human Capital Agenda / Zorgpact - Sectorplan - Ontwikkelingen arbeidsmarkt - Human Capital Agenda / Zorgpact - Sectorplan Annette de Groot, directeur Utrechtzorg Erna Laclé, projectleider sectorplan IVVU, 8 september 2015 Missie Utrechtzorg Bijdragen

Nadere informatie

SOS Vakmanschap - Organisatie voor behoud en versterking van specialistische beroepen - Geld is niet het belangrijkste

SOS Vakmanschap - Organisatie voor behoud en versterking van specialistische beroepen - Geld is niet het belangrijkste SOS Vakmanschap - Organisatie voor behoud en versterking van specialistische beroepen - Geld is niet het belangrijkste bron: monitor SOS Vakmanschap 2012 V aklieden als hoefsmeden, hoedenmakers en glasblazers

Nadere informatie

Verankering laaggeletterdheid in gemeentelijk beleid. Soler Berk Stichting Lezen & Schrijven

Verankering laaggeletterdheid in gemeentelijk beleid. Soler Berk Stichting Lezen & Schrijven Verankering laaggeletterdheid in gemeentelijk beleid Soler Berk Stichting Lezen & Schrijven Dinsdag 30 oktober 2012 Stichting Lezen & Schrijven Stichting Lezen & Schrijven initiatief van H.K.H. Prinses

Nadere informatie

Leercyclus Enschede-Dordrecht-Zwolle

Leercyclus Enschede-Dordrecht-Zwolle Leercyclus Enschede-Dordrecht-Zwolle Regionaal uitvoeringsprogramma economie en arbeidsmarktbeleid Enschede, 26 januari 2012 Gido ten Dolle Programmadirecteur Ruimtelijk economische strategie en arbeidsmarktbeleid

Nadere informatie

Datum 23 februari 2015 Betreft Beantwoording vragen naar aanleiding van het bericht ICT-sector trekt weg

Datum 23 februari 2015 Betreft Beantwoording vragen naar aanleiding van het bericht ICT-sector trekt weg > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag

Nadere informatie

November 2014 PLAN VAN DE ARBEID VOORNE PUTTEN

November 2014 PLAN VAN DE ARBEID VOORNE PUTTEN November 2014 PVDA PLAN VAN DE ARBEID VOORNE PUTTEN Een plan van De Partij van de Arbeid Voorne putten Werkgroep Economie & Werk Voorne Putten PvdA Nissewaard Gert-Jan Alberts Kim van de Kant PvdA Hellevoetsluis

Nadere informatie

IBN ALS SOCIALE ONDERNEMING VOOR EEN BREDERE GROEP

IBN ALS SOCIALE ONDERNEMING VOOR EEN BREDERE GROEP IBN ALS SOCIALE ONDERNEMING VOOR EEN BREDERE GROEP IBN ALS SOCIALE ONDERNEMING VOOR EEN BREDERE GROEP IBN biedt mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt meer kansen door het optimaal benutten van talenten,

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4 T 070 333

Nadere informatie

Niets is moeilijk voor wie weet hoe het werkt.

Niets is moeilijk voor wie weet hoe het werkt. Kennis in beweging eten werkt Niets is moeilijk voor wie weet hoe het werkt. Weten werkt Partner in praktijkleren en personeelsontwikkeling. Dat wil Kenniscentrum GOC zijn voor alle bedrijven en medewerkers

Nadere informatie

Sociale werkbedrijven de toekomst

Sociale werkbedrijven de toekomst & Sociale werkbedrijven de toekomst Sociale werkbedrijven 2.0 De Participatiewet vraagt om een nieuwe manier van werken. Er zijn nieuwe doelen vastgelegd en overal ontstaan nieuwe samenwerkingsverbanden.

Nadere informatie

Talentisme. Het effectiefste wapen in de War for Talent

Talentisme. Het effectiefste wapen in de War for Talent Talentisme. Het effectiefste wapen in de War for Talent Talent wordt schaars en er zal om gevochten worden. Dat was kort samengevat de gedachte achter de term The War for Talent, die eind vorige eeuw werd

Nadere informatie

Personeelsvoorziening van de toekomst

Personeelsvoorziening van de toekomst Personeelsvoorziening van de toekomst een transitienetwerk voor Noordoost-Brabant Food & Feed Noordoost-Brabant Wie doet over tien jaar het werk? Waar staat uw bedrijf over tien jaar? De crisis voorbij,

Nadere informatie

Hoofdlijnen voor het plan van aanpak voor de bestrijding van jeugdwerkloosheid 2013 2014

Hoofdlijnen voor het plan van aanpak voor de bestrijding van jeugdwerkloosheid 2013 2014 Hoofdlijnen voor het plan van aanpak voor de bestrijding van jeugdwerkloosheid 2013 2014 Aanpak jeugdwerkloosheid In een brief van 5 maart jl. hebben de Ministeries van SZW en OCW aangegeven dat zij een

Nadere informatie

TECHNIEKPACT GELDERLAND

TECHNIEKPACT GELDERLAND TECHNIEKPACT GELDERLAND Nederland is als kenniseconomie gelukkig weer terug is in de top 5 van meest concurrerende economieën in de wereld. Die positie is bereikt door innovatieve bedrijven en kennisinstellingen

Nadere informatie

CONCEPT-Business model Werkplein Campus

CONCEPT-Business model Werkplein Campus CONCEPT-Business model Werkplein Campus Introductie Stichting Werkplein Campus het Bildt De stichting Werkplein Campus wil door het innoveren van het beroepsonderwijs samen met het bedrijfsleven opleidingen

Nadere informatie

Preventieproject De Overstap 2015 April 2015

Preventieproject De Overstap 2015 April 2015 Preventieproject De Overstap 2015 April 2015 Gemeente Den Haag Dienst Onderwijs, Cultuur en Welzijn Afdeling Leerlingzaken Postbus 12 652 2500 DP Den Haag Bezoekadres: Spui 70, Den Haag Projectcoördinatoren

Nadere informatie

Opleidingsinitiatief. Elektrotechniek Mechatronica Werktuigbouw Fijnmechanisch

Opleidingsinitiatief. Elektrotechniek Mechatronica Werktuigbouw Fijnmechanisch Opleidingsinitiatief Elektrotechniek Mechatronica Werktuigbouw Fijnmechanisch Aanleiding Demografische ontwikkelingen Leeftijdsklasse 1950 2008 Tot 20 jaar 37% 24% 20-40 jaar 29% 26% 40-65 jaar 25% 35%

Nadere informatie

Personeel op peil. Onderzoek naar de positie van mkb-werknemers

Personeel op peil. Onderzoek naar de positie van mkb-werknemers Personeel op peil Onderzoek naar de positie van mkb-werknemers Personeel op peil, onderzoek naar de positie van mkb-werknemers Personeel op peil Onderzoek naar de positie van mkb-ondernemers MKB-Nederland

Nadere informatie

Verkiezingsprogramma D66 Maastricht 2014-2018. Samen Sterker

Verkiezingsprogramma D66 Maastricht 2014-2018. Samen Sterker Samen Sterker Internationalisering > wegnemen barrières grensoverschrijdend vervoer > werken waar je wilt > meer innovatie over de grenzen heen Internationalisering Maastricht is de meest internationale

Nadere informatie

Hier komt uw titel te staan 1

Hier komt uw titel te staan 1 Hier komt uw titel te staan 1 Regionale visie van de 3 O s Regionale visie van de 3 O s De regionale visie vormt de basis en het uitgangspunt voor het gezamenlijk meerjarig inzetten van acties door diverse

Nadere informatie

Werkplan 2016. Arbeidsmarkt. De arbeidsmarktsituatie in de regio Rotterdam wordt de komende jaren door de volgende knelpunten gekenmerkt:

Werkplan 2016. Arbeidsmarkt. De arbeidsmarktsituatie in de regio Rotterdam wordt de komende jaren door de volgende knelpunten gekenmerkt: Werkplan 2016 Werkplan 2016 Tijdens de strategiesessies met de kerngroepleden, de klankbordgroep en de bestuurders van derotterdamsezorg is benoemd welke arbeidsmarktvraagstukken in 2016 gezamenlijk aangepakt

Nadere informatie

Nut en noodzaak van eportfolio s. Welkom

Nut en noodzaak van eportfolio s. Welkom Nut en noodzaak van eportfolio s Welkom Wat is een eportfolio? Even voorstellen Projectleiders Marius Monen (Brainport Development) en Maartje Geenen (Provincie Limburg). Project met subsidie van Pieken

Nadere informatie

Identiteitsbewijs Noorderpoort

Identiteitsbewijs Noorderpoort Identiteitsbewijs Noorderpoort 1 school voor commerciële dienstverlening school voor de kunsten school voor gastvrijheid en toerisme school voor gezondheidszorg en welzijn school voor technologie school

Nadere informatie

De arbeidsmarkt in Holland- Rijnland vanuit economisch pespectief

De arbeidsmarkt in Holland- Rijnland vanuit economisch pespectief De arbeidsmarkt in Holland- Rijnland vanuit economisch pespectief Op basis van het arbeidsmarktonderzoek van Research voor Beleid en EIM Douwe Grijpstra Datum: 7 november 2007 Opbouw presentatie -Inrichting

Nadere informatie

Een Werkende Arbeidsmarkt

Een Werkende Arbeidsmarkt Een Werkende Arbeidsmarkt Bas ter Weel 16 mei2014 Duurzame inzetbaarheid Doel Langer werken in goede gezondheid Beleid gericht op Binden: Gezondheid als voorwaarde voor deelname Ontbinden: Mobiliteit als

Nadere informatie

Tabel 1 Aanbevelingen om de relatie met FoodValley te versterken. Overige betrokkenen ICT bedrijven, ICT Valley, BKV. situatie

Tabel 1 Aanbevelingen om de relatie met FoodValley te versterken. Overige betrokkenen ICT bedrijven, ICT Valley, BKV. situatie Samenvatting De gemeente maakt sinds 2011 onderdeel uit van de bestuurlijke regio FoodValley. In de regio FoodValley heeft elke gemeente een economisch profiel gekozen dat moet bijdragen aan de doelstelling

Nadere informatie

P. den Oudsten (HCAT techniekpact) en P. van Zwanenburg (Arbeidsmarktperspectief)

P. den Oudsten (HCAT techniekpact) en P. van Zwanenburg (Arbeidsmarktperspectief) DATUM 3 juli 2013 CODE 2013/3 PAGINA 1/5 AUTEUR Drs. T. Windmulder REGISTRATIENUMMER 13004801 P. den Oudsten (HCAT techniekpact) en P. van Zwanenburg (Arbeidsmarktperspectief) ONDERWERP Human Capital Agenda

Nadere informatie

WELKOM. 8 e netwerkbijeenkomst 27 oktober 2011

WELKOM. 8 e netwerkbijeenkomst 27 oktober 2011 WELKOM 8 e netwerkbijeenkomst 27 oktober 2011 Partners LeerWerkLoket PROGRAMMA 8e Netwerkbijeenkomst Leren & Werken 16.00 uur Welkom Jan Pieters, Hogeschool InHolland o.a. lid van de stuurgroep Leerwerkloket

Nadere informatie

voor partners en betrokkenen www.civ-food-noord.nl 10 september 2014, Peet Ferwerda

voor partners en betrokkenen www.civ-food-noord.nl 10 september 2014, Peet Ferwerda Centrum voor innovatief vakmanschap Food Noord Update voor partners en betrokkenen www.civ-food-noord.nl 10 september 2014, Peet Ferwerda Dit is de eerste Update van het CIV Food Noord, waarmee we partners

Nadere informatie

Onderwerp: Bestrijding werkloosheid ouderen: ouderenambassadeurs

Onderwerp: Bestrijding werkloosheid ouderen: ouderenambassadeurs gemeente Eindhoven Raadsnummer 15R6192 Inboeknummer 15BST00209 Dossiernummer 15.09.251 24 februari 2015 Commissie notitie Onderwerp: Bestrijding werkloosheid ouderen: ouderenambassadeurs Inleiding Duurzame

Nadere informatie

Ruimte voor Ontwikkeling

Ruimte voor Ontwikkeling hbo centres of expertise mbo centra voor innovatief vakmanschap Ruimte voor Ontwikkeling Bijlage 7 Overzicht governance varianten inrichting Centra Bijlage bij advies Commissie Van der Touw, juni 2013

Nadere informatie

Diversiteit Loont?! Factsheet Middelbaar Beroepsonderwijs

Diversiteit Loont?! Factsheet Middelbaar Beroepsonderwijs Diversiteit Loont?! Factsheet Middelbaar Beroepsonderwijs Inleiding In opdracht van het Sectorbestuur Onderwijsarbeidsmarkt heeft EIM onderzoek gedaan naar de meerwaarde van diversiteitsbeleid in het onderwijs.

Nadere informatie

Aan de Statenleden van de provincies Fryslân, Groningen en Drenthe. Groningen 30 juni 2015 Behandeld door bestuurszaken SNN Telefoonnummer 050 5224942

Aan de Statenleden van de provincies Fryslân, Groningen en Drenthe. Groningen 30 juni 2015 Behandeld door bestuurszaken SNN Telefoonnummer 050 5224942 Aan de Statenleden van de provincies Fryslân, Groningen en Drenthe Groningen 30 juni 2015 Behandeld door bestuurszaken SNN Telefoonnummer 050 5224942 E-mail bestuur@snn.eu Briefnummer UP-15-15096 Bijlage

Nadere informatie

Districtsactiviteitenplan 2014 district Zuid-Holland

Districtsactiviteitenplan 2014 district Zuid-Holland Districtsactiviteitenplan 2014 district Zuid-Holland Basisprincipe DAP 2014 Bij het Districtsactiviteitenplan 2014, hierna DAP 2014, zijn de volgende aspecten van belang: Centrale thema s 2014 Kansen grijpen

Nadere informatie

Nationaal verkeerskundecongres 2015

Nationaal verkeerskundecongres 2015 Nationaal verkeerskundecongres 2015 Transitie Verkeer&Mobiliteit Bijdragen aan een verbonden vakgebied Mike Bérénos (AVB Mobiliteit&Onderwijs) (Voorzitter Transitieteam Verkeer&Mobiliteit) Samenvatting

Nadere informatie

Sectorale arbeidsmarktinformatie

Sectorale arbeidsmarktinformatie Sectorale arbeidsmarktinformatie Overschotten en tekorten Kansen en mogelijkheden Deel B: Sectorbeschrijvingen 2. Procesindustrie, voedings- en genotmiddelenindustrie Den Haag 20 december 2011 Inhoudsopgave

Nadere informatie

Genergy Onderwijsarrangement BEC. New Generation for New Energy 31 mei 2012

Genergy Onderwijsarrangement BEC. New Generation for New Energy 31 mei 2012 Genergy Onderwijsarrangement BEC New Generation for New Energy 31 mei 2012 Coalitiepartners Genergy Koning Willem I College AVANS Hogeschool HAS Hogeschool KPC Groep Tasty Green Lifestyle Experience BEC

Nadere informatie

M200608. Vooral anders. De kwaliteit van het personeel van de toekomst. Frans Pleijster

M200608. Vooral anders. De kwaliteit van het personeel van de toekomst. Frans Pleijster M200608 Vooral anders De kwaliteit van het personeel van de toekomst Frans Pleijster Zoetermeer, september 2006 De Werknemer van de toekomst Van alle ondernemingen in het midden- en kleinbedrijf verwacht

Nadere informatie

Arbeidsmarktbeleid. Samenwerken aan optimale regionale arbeidsmarkt. Opdracht. Rol van Holland Rijnland

Arbeidsmarktbeleid. Samenwerken aan optimale regionale arbeidsmarkt. Opdracht. Rol van Holland Rijnland Arbeidsmarktbeleid Onderwijs, jeugdbeleid, arbeidsmarktbeleid, zorg, welzijn en cultuur. Voor deze maatschappelijke thema s heeft Holland Rijnland een Sociale Agenda ontwikkeld. Vanuit deze agenda wisselen

Nadere informatie

Hoe staat het er voor? Inclusieve Arbeidsmarkt: Kansen voor iedereen!?!? Inclusieve Arbeidsmarkt: Kansen voor iedereen!

Hoe staat het er voor? Inclusieve Arbeidsmarkt: Kansen voor iedereen!?!? Inclusieve Arbeidsmarkt: Kansen voor iedereen! Inclusieve Arbeidsmarkt: Kansen voor iedereen!?!? Presentatie voor de Conferentie Inclusieve Arbeidsmarkt georganiseerd door Venturaplus en Zowelwerk, De Lawei, Drachten, 4 april 2016 Jouke van Dijk, Hoogleraar

Nadere informatie

MEDIAPACT 2020 Hilversum, 26 juni 2014

MEDIAPACT 2020 Hilversum, 26 juni 2014 Hilversum, 26 juni 2014 Mediapact MEDIAPACT De Nederlandse mediasector heeft een naam hoog te houden. Niet voor niets is Media & ICT een apart netwerk binnen de Nederlandse topsector creatieve industrie.

Nadere informatie

Demografische ontwikkelingen: krimp en vergrijzing

Demografische ontwikkelingen: krimp en vergrijzing 1 Onderwijs en Arbeidsmarkt: schieten op bewegende doelen Presentatie conferentie 100% Ondernemend Vennekerk Oldambt, Winschoten, 10 september 2012 Prof. dr Jouke van Dijk Hoogleraar regionale arbeidsmarktanalyse

Nadere informatie

REGIONAAL CONVENANT ARBEIDSMARKT ZUIDOOST BRABANT 2020

REGIONAAL CONVENANT ARBEIDSMARKT ZUIDOOST BRABANT 2020 REGIONAAL CONVENANT ARBEIDSMARKT ZUIDOOST BRABANT 2020 Onderstaande partijen en personen, verenigd in het Regionaal Arbeidsmarkt Platform Zuidoost Brabant, hierna te noemen Partijen : Overheid - De samenwerkende

Nadere informatie

middelbaar beroepsonderwijs Brainport regio Eindhoven Onderwijsvisie Onze kijk op onderwijs

middelbaar beroepsonderwijs Brainport regio Eindhoven Onderwijsvisie Onze kijk op onderwijs middelbaar beroepsonderwijs Brainport regio Eindhoven Onderwijsvisie Onze kijk op onderwijs Summa College maart 2013 Inhoudsopgave Hoofdstuk 1: De vijf onderwijspijlers 4 Hoofdstuk 2: De vijf onderwijspijlers

Nadere informatie

WEST-BRABANT WERKT EN PAKT DOOR!

WEST-BRABANT WERKT EN PAKT DOOR! Begroting 2012-2013 WEST-BRABANT WERKT EN PAKT DOOR! VERANTWOORDING BEGROTING 2012-2013 Het meerjarenprogramma West-Brabant werkt en pakt door! bestrijkt de jaren 2012 tot en met 2015. In deze begroting

Nadere informatie

NOTITIE DE BRAINPORT SCHOOL PER 1 JANUARI 2015

NOTITIE DE BRAINPORT SCHOOL PER 1 JANUARI 2015 NOTITIE DE BRAINPORT SCHOOL PER 1 JANUARI 2015 - 2 - INLEIDING Twee jaar geleden kwamen de directeuren van het Jan van Brabant College in Helmond, het Strabrecht College in Geldrop en het Heerbeeck College

Nadere informatie

Ontwikkelingen. in zorg en welzijn. Wij houden daarbij onverkort vast aan de Koers 2010-2013,

Ontwikkelingen. in zorg en welzijn. Wij houden daarbij onverkort vast aan de Koers 2010-2013, KOERS 2014-2015 3 Het (zorg)landschap waarin wij opereren verandert ingrijpend. De kern hiervan is de Kanteling, wat inhoudt dat de eigen kracht van burgers over de hele breedte van de samenleving uitgangspunt

Nadere informatie

Afsprakenkader. Partners in Leren en Werken in. Zorg en Welzijn Zeeland. Vastgesteld in de FluenZ Adviesraad. ViaZorg

Afsprakenkader. Partners in Leren en Werken in. Zorg en Welzijn Zeeland. Vastgesteld in de FluenZ Adviesraad. ViaZorg Afsprakenkader Partners in Leren en Werken in Zorg en Welzijn Zeeland ViaZorg 2014 Vastgesteld in de FluenZ Adviesraad INHOUD Inleiding 1. Hoe kunnen de opleidingen kwalitatief beter en vooral uitdagender?

Nadere informatie

ONDERZOEKSRAPPORT TOPSECTOREN

ONDERZOEKSRAPPORT TOPSECTOREN ONDERZOEKSRAPPORT TOPSECTOREN Sociale innovatie doorslaggevend voor succes topsectoren: Topsectorenbeleid te eenzijdig gericht op technologische innovatie De markt dwingt bedrijven steeds sneller te innoveren

Nadere informatie

SAMENWERKINGSARRANGEMENT LANDSDEEL ZUIDOOST PLATFORM BÈTA TECHNIEK 2014-2016

SAMENWERKINGSARRANGEMENT LANDSDEEL ZUIDOOST PLATFORM BÈTA TECHNIEK 2014-2016 SAMENWERKINGSARRANGEMENT LANDSDEEL ZUIDOOST & PLATFORM BÈTA TECHNIEK 2014-2016 --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

De arbeidsmarkt klimt uit het dal

De arbeidsmarkt klimt uit het dal Trends en ontwikkelingen arbeidsmarkt en onderwijs De arbeidsmarkt klimt uit het dal Het gaat weer beter met de arbeidsmarkt in, ofschoon de werkgelegenheid wederom flink daalde. De werkloosheid ligt nog

Nadere informatie

Brainport Development, 2014. De kracht van samenwerking. PPS in de praktijk. Ton Pagen Programmamanager Zorgtechniek Limburg

Brainport Development, 2014. De kracht van samenwerking. PPS in de praktijk. Ton Pagen Programmamanager Zorgtechniek Limburg 1 PPS in de praktijk Ton Pagen Programmamanager Zorgtechniek Limburg 2 Centrum voor Innovatief Vakmanschap (2 e generatie CIV) - Gestart op 1 maart 2013 - Financiering: - Ministerie OCW (Platform Bèta

Nadere informatie

BOUWNETWERK. Kiezen en uitblinken. Bouwnetwerk is hét netwerk voor vrouwen die werken aan de gebouwde omgeving

BOUWNETWERK. Kiezen en uitblinken. Bouwnetwerk is hét netwerk voor vrouwen die werken aan de gebouwde omgeving BOUWNETWERK Kiezen en uitblinken Bouwnetwerk is hét netwerk voor vrouwen die werken aan de gebouwde omgeving Kiezen en uitblinken Aan mevrouw Schultz van Haegen, minister van infrastructuur en milieu,

Nadere informatie