Woord vooraf 25 DEEL I DE WETENSCHAPPELIJKE STUDIE VAN DE RELATIE TERRITORIALITEIT-POLITIEK 29

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Woord vooraf 25 DEEL I DE WETENSCHAPPELIJKE STUDIE VAN DE RELATIE TERRITORIALITEIT-POLITIEK 29"

Transcriptie

1 Inhoud Woord vooraf 25 DEEL I DE WETENSCHAPPELIJKE STUDIE VAN DE RELATIE TERRITORIALITEIT-POLITIEK 29 INLEIDING, PROBLEEMSTELLING, ONDERZOEKSVRAGEN EN -METHODE Territorialiteit, buitenlands beleid en Geopolitiek als vergeten subveld van de Internationale Betrekkingen Inleiding: de relatie territorialiteit-buitenlandse politiek in het zogenaamde tijdperk van de globalisering Geopolitiek als controversieel en vergeten subveld in de Internationale Betrekkingen Probleemformulering en onderzoeksvragen Probleemformulering: probleemstelling en doelstelling Onderzoeksvragen Methode, typering en positionering van het onderzoek Methode van het onderzoek: een kritische genealogie Stap 1: Identificatie van de centrale auteurs die een bijdrage leverden aan het internationale debat over Geopolitiek Stap 2: Identificatie van de ontologische, epistemologische en methodologische assumpties van deze centrale auteurs Stap 3: Constructie van de grootste gemene deler van deze assumpties! identificatie van de belangrijkste geopolitieke onderzoekstradities in hun maat- en wetenschappelijke context Stap 4: Reductie omvangrijke geopolitieke literatuur tot een beperkt aantal onderzoekstradities, bekeken vanuit hun genealogie (zowel onderling als hun relatie t.a.v. het IB-studieveld) Stap 5: Grondige onderlinge vergelijking van (de meerwaarde en beperkingen van) de belangrijkste geopolitieke onderzoekstradities Stap 6: Uitspraken m.b.t. de wenselijk- en haalbaarheid van een meer alomvattend geopolitiek analysemodel voor de studie van buitenlandspolitieke vraagstukken 55

2 6 Geopolitiek, geografisch geweten van de buitenlandse politiek? Kortom: een synchronische en diachronische analyse van Geopolitiek Typering van het onderzoek: een interpretatief onderzoek met een fundamenteel kennis-theoretisch en theorie-articulerend karakter Positionering van het onderzoek: een genealogische studie van Geopolitiek die voor het eerst zowel publicaties van politiek-geografen als IB-specialisten bestrijkt Hoe in het kader van deze studie werd omgegaan met het beschikbare bronnenmateriaal Algemene opbouw van dit boek 62 HOOFDSTUK 1 Geopolitiek als wetenschappelijk studieveld over de relatie tussen territorialiteit en (buitenlandse) politiek: conceptuele hindernissen Inleiding Geopolitiek redeneren is geen neutrale activiteit Het belang van territorialiteit voor een goed begrip van politiek Een nadere definitie van territorialiteit en een exploratie van haar verschillende dimensies Territorialiteit in ruimtelijke dimensie: het methodologisch territorialisme in de humane wetenschappen en IB-literatuur Territorialiteit in fysisch- en menselijk-geografische dimensie Een parallelle re-territorialisering van de internationale betrekkingen? Nieuwe buitenlandspolitieke actoren in de internationale betrekkingen: territoriaal-ingebedde en niet-territoriaalingebedde para-diplomatie Regionalisering als voorbeeld van een "proces van re-territorialisering" Geopolitiek: herontdekking, gedeeltelijke vergruizing, categorisatie en nieuwe dragers De herontdekking van het begrip geopolitiek en van het studiedomein Geopolitiek binnen en buiten Europa De gedeeltelijke vergruizing van Geopolitiek. Geostrategie, geo-economie, geo-politieke economie, geogovernance, geopolinomics: bijkomende conceptuele verwarring Geostrategie Geo-economie Geo-politieke economie Eco-politiek versus Environmental Geopolitics Geogovernance Andere neologismen die weinig weerklank vonden: geopolinomics, geoinformazione & geofinanza Evaluatie van deze neologismen die zich als alternatief voor Geopolitiek trachten te presenteren 100

3 Inhoud Categorisatie van de geopolitieke literatuur: formele, populaire, structurele en praktische geopolitiek De vermeende nieuwe dragers van geopolitiek Regio s, steden & macro-regionale entiteiten als potentieel nieuwe dragers van geopolitiek Transnationale bedrijven of internationale organisaties als potentieel nieuwe dragers van geopolitiek Evaluatie van deze vermeende nieuwe dragers van geopolitiek 116 DEEL II EEN KRITISCHE GENEALOGIE VAN GEOPOLITIEK 119 HOOFDSTUK 2 Klassieke Geopolitiek (/1899) en haar onechte etnisch-nationalistische variant (/1933): op zoek naar de natuurwetten die de internationale betrekkingen determineren Inleiding Maatschappelijke ontstaansachtergrond van de Klassieke Geopolitiek : het post-columbus-tijdperk & de wereld als gesloten politiek systeem Het geopolitiek redeneren is van alle tijden: voorlopers op de Geopolitiek (Pre-)moderne Physiopolitiek : Geopolitiek avant la lettre Physiopolitiek in de Hellenistische periode: Herodotus, Thucydides en Aristoteles Physiopolitiek in de Romeinse periode: Lucretius en Strabo Physiopolitiek in de Middeleeuwen : Ibn Khaldûn Physiopolitiek in de Late Renaissance: Bodin Physiopolitiek in de Verlichting: Montesquieu Physiopolitiek in de Negentiende Eeuw: von Humboldt en Ritter Physiopolitiek in de Twintigste Eeuw: Toynbee Eigenheid van de Physiopolitiek in contrast tot de latere Geopolitiek Eerste bron: Friedrich Ratzel, oprichter van de moderne Politieke Geografie Friedrich Ratzel ( ) Basisdimensies in Ratzels denken 146! Ratzels ontologie: statelijk organicisme en sociaal darwinisme 146! Ratzels epistemologie: blootleggen van algemene wetten en normatief naturalisme In de voetsporen van Ratzels denken: enkele volgelingen & opposanten 154

4 8 Geopolitiek, geografisch geweten van de buitenlandse politiek?! Ellen Semple ( ): afstand van Ratzels statelijk organicisme & sociaal darwinisme én een vermeend! doch niet helemaal terecht! geografisch determinisme 154! Ellsworth Huntington ( ): de relatie tussen klimaat en beschaving 158! De historisch-omgevingsvariabele benadering : territorium als omgeving Tweede bron: het geostrategisch denken aan het eind van de 19de en het begin van de 20ste eeuw Alfred Thayer Mahan, pleitbezorger van een Amerikaanse (zee)macht 163! Alfred Thayer Mahan ( ) 163! Mahans ontologie: internationale betrekkingen als een sociaal-darwinistische (machts)strijd tussen naties waarin het verwerven van zeemacht beslissend is 165! Mahans epistemologie: identificatie van geografische patronen in de politieke geschiedenis (vrije wil omgevingsdenken) 166! De invloed van Alfred Thayer Mahan Halford John Mackinder, verdediger van het Britse Rijk in het post-columbus-tijdperk 181! Halford John Mackinder ( ) 181! Mackinders 'geopolitieke' denken: ondergang van zeemacht, opkomst van landmacht 183! Mackinders ontologie: imperiaal organicisme en een minder uitgesproken sociaal darwinisme! internationale betrekkingen als een balance of power waarin de structurele voordelen van landmacht-staten via strategieën gecounterd moeten worden 194! Mackinders epistemologie: identificatie van geografische patronen in de politieke geschiedenis (vrije wil omgevingsdenken, met een bescheiden aanzet tot cognitief denken) 199! De invloed van Sir Halford John Mackinder Ontstaan en ontwikkeling van Geopolitiek & haar onechte etnischnationalistische variant Rudolf Kjellén, bedenker van het neologisme "geopolitiek" en vader van de geopolitieke traditie in Politieke Wetenschappen Rudolf Kjellén ( ) Basisdimensies in Kjelléns Geopolitiek 211! Situering van Kjelléns denken in de bredere maatschappelijke en wetenschappelijke context 211! Kjelléns ontologie: overname van Ratzels sociaaldarwinistische invulling van het statelijk organicisme, inspiratie uit Ritters mondiaal perspectief én het concept autarkie 213

5 Inhoud 9! Conceptualisatie van 'Geopolitiek' door Rudolf Kjellén 218! Kjelléns epistemologie: rotsvast geloof in normatief naturalistische wetmatigheden 223! Kjelléns methodologie: onsystematisch analogie-denken, doch holistische analyse-aanpak De invloed van Rudolf Kjellén Karl Haushofer, de Duitse geopolitieke school & de ontwikkeling van een onechte etnisch-nationalistische Geopolitik Karl Haushofer ( ) en zijn echte rol in de Duitse buitenlandse politiek ( ) Basisdimensies in Haushofers 'Geopolitik' vóór en na ! Conceptualisatie van 'Geopolitik' vanuit het 'Zeitschrift für Geopolitik' (ZfG), ! Conceptualisatie van 'Geopolitik' vanuit het 'Zeitschrift für Geopolitik' (ZfG), ! Ontologie van Haushofers 'Geopolitik' vóór 1933: samenvoeging van elementen uit het denken van Ratzel, Mackinder & Kjellén en Haushofers dynamische grenzen 261! Ontologie van Haushofers 'Geopolitik' vanaf 1933: de factor ras wordt in toenemende mate benadrukt als gevolg van toenemende interferentie vanuit de Nazi-ideologie 278! Ontologie van Haushofers 'Geopolitik': een innovatieve Weltanschauung? 279! Haushofers epistemologie: de zoektocht naar universeel geldende natuurwetten ontaardt in een geografisch determinisme 280! Haushofers methodologie : wetenschappelijk waardeloos of nuttig als perspectief? 283! Slotoordeel over de Duitse Geopolitik en conclusies voor een meer evenwichtige invulling De invloed van Haushofers Geopolitik op de wetenschap: van initieel overweegbare IB-methode voor het post tijdperk tot het taboe in de studie van de relatie tussen territorialiteit en (inter)nationale politiek Eigenheid van Klassieke Geopolitiek & initiële reacties vanuit de Geografie en de Politieke Wetenschappen Basisfundamenten in de klassiek-geopolitieke onderzoekstraditie Ontologie van de Klassieke Geopolitiek Epistemologie van de Klassieke Geopolitiek Methodologie van de Klassieke Geopolitiek Initiële reacties en geopolitieke alternatieven vanuit de Geografie en de Politieke Wetenschappen Initiële reactie en alternatief vanuit de (Franse) Geografie: het 'possibilisme' van Vidal de la Blache, Demangeon, Febvre, Goblet & Ancel 307

6 10 Geopolitiek, geografisch geweten van de buitenlandse politiek?! Ontologie: diverse lokale pays met een eigen personnalité géographique & genre de vie in oppositie tot het statelijke organicisme 309! De Franse epistemologische basiskritiek op de Duitse Geopolitik: het possibilisme 311! De gehanteerde methodologie van de Franse geografen en hun invloed Initiële reactie en alternatief vanuit de Politieke Wetenschappen: Nicholas John Spykman & het vrije wil omgevingsdenken 315! Nicholas John Spykman ( ) en de context waarin hij schreef 315! Spykmans ontologie: opmerkelijke parallellen met de Klassieke Geopolitiek 317! Spykmans reactie op de epistemologie van de Klassieke Geopolitiek, alsook zijn reactie tégen het Franse possibilisme: het vrije wil omgevingsdenken 325! De gehanteerde methodologie van Nicholas John Spykman en zijn invloed Hedendaagse uitlopers van de 'Klassieke Geopolitiek': neo-klassieke (etnisch-nationalistische) Geopolitiek 333 HOOFDSTUK 3 Welke invloed heeft Geopolitiek op de intellectuele geschiedenis van de Internationale Betrekkingen? Inleiding Verhouding tussen Klassieke Geopolitiek en de vroege Internationale Betrekkingen ( ) Maatschappelijke ontstaansachtergrond als invloed op het karakter van Internationale Betrekkingen in contrast tot de Geopolitiek Het eliminatieproces binnen IB tussen de verschillende potentiële duidingskaders: waarom het Liberaal Internationalisme de overhand haalde, of toch niet helemaal? De crisisjaren 30: introductie van het machtsbegrip in IB en Geopolitiek als inspiratiebron achter de schermen van de eerste Realistische IB-vorsers De Universiteit van Yale: hoe Nicholas John Spykman via de Duits-Zwitserse vluchteling Arnold Wolfers in contact kwam met Geopolitik De Universiteit van Chicago: de minder uitgesproken geopolitieke component in het denken van Frederick Lewis Schuman De Universiteit van Princeton: Edward Mead Earle en Harold & Margaret Sprout! Politieke Geografie als deel van Politieke Wetenschappen 369

7 Inhoud Conclusie: een meer genuanceerde visie op IB tijdens de jaren Verhouding tussen Klassieke Geopolitiek en Internationale Betrekkingen op middelbare wasdom ( ) Robert Strausz-Hupé: één van de eerste IB-denkers die geopolitiek introduceerde in het Amerikaanse publieke debat over (de aanloop tot) de Tweede Wereldoorlog Robert Strausz-Hupé ( ) en zijn werk op educationeel-geopolitiek vlak Ontologische visie van Robert Strausz-Hupé op de internationale betrekkingen, toegepast op de Amerikaanse buitenlandse politiek Strausz-Hupés epistemologische houding: possibilisme Harold en Margaret Sprout: auteurs die de Geopolitiek op een structurele wijze introduceerden in het Amerikaanse studieveld van de Internationale Betrekkingen Harold Hance ( ) & Margaret Tuttle Sprout ( ) Overzicht van het werk van de Sprouts tijdens de periode : Geopolitiek als aanleiding voor de introductie van het machtsbegrip in IB Overname van Mahans ontologische en epistemologische houding, met uitzondering van zijn visie op het begrip macht Hans J. Morgenthau: afkeer van de eenzijdige geopolitieke analyse, doch opvallende onderhuidse geo-politicologische elementen in zijn Realisme Hans Joachim Morgenthau ( ) Uiterst kritische houding ten aanzien van de geografisch deterministische epistemologie van de Geopolitik Onderhuidse geopolitieke fundamenten van Morgenthau s Realisme: markante ontologische parallellen met de Klassieke Geopolitiek Het klassiek-geopolitieke gehalte in het werk van Strausz-Hupé, de Sprouts en Morgenthau onderling vergeleken Een hardnekkig fenomeen in de (hedendaagse) IB-literatuur: geopolitiek en politiek realisme worden regelmatig als synoniem met elkaar verward/vermengd George Soros (2002 & 2004): Geopolitiek Realisme versus het Open Samenleving-Idealisme John J. Mearsheimer (2001): de vermeende, verdoken geopolitieke dimensie in het Offensief Realisme De Klassieke Geopolitiek en het Realisme: overeenkomsten en verschillen Overeenkomsten tussen Klassieke Geopolitiek en het Realisme Verschillen tussen Klassieke Geopolitiek en het Realisme 419

8 12 Geopolitiek, geografisch geweten van de buitenlandse politiek? Eindconclusie over de relatie Klassieke Geopolitiek! Realisme Onuitgekristalliseerde Cognitieve Geopolitiek : fundamentele reflectie over de relatie territorialiteit-politiek als aanzet tot het cognitief behavioralisme (/1956) Epistemologie waarin de humane wetenschappen in de jaren 50 en 60 werden ingebed: positivisme en de beperkte haalbaarheid van universele wetenschappelijke kennis Wortels en opkomst van het positivisme in de sociale wetenschappen De relatief beperkte haalbaarheid van universele wetenschappelijke kennis en het belang van empirische verificatie Het ontstaan van een meer fenomenologisch perspectief op de (inter)statelijke betrekkingen De Sprouts en de verhouding tussen de mens en zijn milieu Kort overzicht van het werk van de Sprouts tijdens de periode ! Opnieuw afstand van de national power -benadering ten voordele van het concretere analyse-niveau van de besluitvormer (jaren 50 tot 60) 425! Tenvolle aandacht voor de milieu-politiek als uitloper op hun eerdere werk rond de relatie tussen omgevingsvariabelen en politiek (jaren 70) Conceptuele doorbraak (/1956): de ecologische triade, de distinctie tussen het operationele & psychologische milieu én het cognitief behavioralisme 427! Introductie van het begrip ecologische triade en haar consequenties voor Geopolitiek/IB 428! De distinctie tussen het operationele & psychologische milieu en haar gevolgen voor (de studie van) het buitenlands beleid 429! Het Sprouts-continuüm : synthetiserend perspectief op de relatie territorialiteit-politiek 432! De introductie van een nieuwe epistemologische houding rond de haalbaarheid van wetenschappelijke kennis over de relatie territorialiteit-politiek; het cognitief behavioralisme 435! Een meer holistische visie op de rol van omgevingsvariabelen & het verschil van hun werking in buitenlandspolitieke en capaciteitsanalyses 437! Vijf belangrijke conclusies uit het werk van de Sprouts Antecedenten en parallellen ten aanzien van de geopolitieke revolutie van de Sprouts 442! Eerste antecedent: beïnvloeding van het werk van de Sprouts door voorloper William Kirk 442

9 Inhoud 13! Tweede antecedent: de epistemologische bijdrage van John K. Wright 444! Een parallelle ontwikkeling: het werk van Kenneth E. Boulding (1956 en 1959) Impact van de Sprouts geopolitieke werk op het IB-studieveld 447! Het werk van de Sprouts als één van de belangrijkste fundamenten voor het ontstaan van het IB-subveld van het Vergelijkend Buitenlands Beleid ( Comparative Foreign Policy ) 447! Het werk van de Sprouts als aanleiding tot het ontstaan binnen IB van cognitief-behavioralistische noties als perceptie & misperceptie (Jervis) en mental maps (Henrikson) 449! De Sprouts als agenda-zetters binnen IB rond ecologische vraagstukken 454! Conclusie De basisfundamenten van de onuitgekristalliseerde Cognitieve Geopolitiek Ontologie van de Cognitieve Geopolitiek 456! Staten zijn de belangrijkste politieke entiteiten. Zij fungeren niet als organismen. Statelijke actie omvat deze daden die gesteld worden door hen die namens de staat handelen 456! Er bestaat niet zoiets als een Erdgebundenheit. De relatie tussen territorialiteit en politiek is werkzaam vanuit een ecologische triade (omgeving, omgeven entiteiten en hun onderlinge relatie). Er bestaat bovendien een operationele en een psycho -omgeving. 457! Er bestaat een ongelijke distributie van fysische en menselijke resources (cf. klimaatpatronen, topologie, beschikbare grondstoffen, menselijke gemeenschappen, enz.). Deze onevenredige distributie beïnvloedt op significante wijze alle menselijke ondernemingen, interacties, relaties en interstatelijke betrekkingen 457! Verandering en transformatie zijn eigen aan de internationale betrekkingen. Naarmate de technologie zich verder ontwikkelt, neemt ook de mondiale interdependentie toe Epistemologie van de Cognitieve Geopolitiek Methodologie van de Cognitieve Geopolitiek Kritieken op de Cognitieve Geopolitiek Kritiek 1: blindelings geloof in het positivisme (de neiging om overtuigingen! beliefs kwantitatief te benaderen) Kritiek 2: a-historisch karakter van het cognitief behavioralisme 459

10 14 Geopolitiek, geografisch geweten van de buitenlandse politiek? Kritiek 3: het methodologisch individualisme of de tendens om het onderzoek te concentreren op de individuele besluitvormer Kritiek 4: de assumptie dat taal een transparant medium vormt, zonder eigen dynamieken (de gebrekkige aandacht voor inter-subjectiviteit ) De [Klassieke] Geopolitiek als inspirator voor Realpolitieke & Mondiale IB-analyses & bespiegelingen Geopolitiek als synoniem voor Realpolitik : machtsevenwicht en de immateriële invulling van territorialiteit Henry Alfred Kissinger (1923-heden) en zijn werk Conceptualisatie van Geopolitiek door Henry Kissinger: machtsevenwicht en de immateriële invulling van territorialiteit Kissingers epistemologie: impliciete incorporatie van een onveranderlijke objectieve territorialiteit & aandacht voor wereldbeeld leiders Ontologische visie van Kissinger op de internationale betrekkingen, en de toepassing ervan op de Amerikaanse buitenlandse politiek Evaluatie van Kissingers geopolitieke bijdrage aan het IB-studieveld (Neo-Klassieke) Mondiale Geopolitiek : de invloed van territorialiteit in enge en in brede materiële verschijningsvorm Colin S. Gray: onderlijner van de fundamentele richtingaanwijzer die de territorialiteit (nog steeds) voor het nationale buitenlands beleid is 472! Colin Spencer Gray (1943-heden) en zijn werk 472! Conceptualisatie van Geopolitiek door Colin S. Gray 474! Grays ontologie: internationale betrekkingen als een sociaal-darwinistische (machts)strijd tussen naties waarin geografie een richtingaangevende functie vervult 475! Grays epistemologie: identificatie van geografische patronen in de politieke geschiedenis (vrije wil omgevingsdenken, met een bescheiden aanzet tot cognitief denken ) 479! Evaluatie van Grays geopolitieke bijdrage aan het IB-studieveld Zbigniew Brzezinski: ontgoochelde idealist, die aandacht vraagt voor de geopolitieke basissetting als uitgangsbasis voor n realistisch beleid 483! Zbigniew Kazimierz Brzezinski (1928-heden) en zijn werk 483! Conceptualisatie van Geopolitiek door Zbigniew Brzezinski 486! Brzezinski s ontologie: opmerkelijke parallellen met de Klassieke Geopolitiek 487! Brzezinski s epistemologie: een geografisch determinisme 491

11 Inhoud 15! Evaluatie van Brzezinski s geopolitieke bijdrage aan het IB-studieveld Het klassiek-geopolitieke gehalte in het werk van Kissinger, Gray en Brzezinski onderling vergeleken De vermeende complementariteit tussen Geopolitiek & het neo-realisme (Ciro E. Zoppo, 1985) Een uitloper van het Sprouts-continuüm : de Nieuwe Geopolitiek (/1991) Het opportuniteits-bereidwilligheidskader (Harvey Starr) Toepassing op de studie van het buitenlands beleid (Maria Papadakis & Harvey Starr) De gebrekkige definitie van het buitenlands beleid Het Omgevingsvariabel Model ( Environmental Model ) Kritieken op het Omgevingsvariabel Model Ander hedendaags onderzoek in (het verlengde van) de New Geopolitics-school Verhouding tussen Geopolitiek & Internationale Betrekkingen: een slotevaluatie 513 HOOFDSTUK 4 Welke alternatieven biedt de Politieke Geografie aan de Klassieke Geopolitiek? Wat is hun relevantie voor IB (i.h.b. in analyses over het buitenlands beleid )? Inleiding Moeizame pogingen vanuit de Politieke Geografie om Geopolitiek te her-incorporeren De naoorlogse Geneutraliseerde Geopolitiek : Politieke Geografie weerhoudt zich van het geven van prescriptieve, (buitenlands)politieke beleidsadviezen Saul B. Cohens Prescriptieve Politieke Geografie (/1963): eerste poging om internationale betrekkingen opnieuw in openlijk geopolitieke termen te bestuderen Saul Bernard Cohen (1925-heden) en zijn werk Basisdimensies in Saul B. Cohens benaderingswijze tot Geopolitiek 534! Conceptualisatie van Cohens Geopolitiek 534! Ontologie van Cohens Geopolitiek 536! Cohens epistemologie en 'methodologie': possibilisme & kaarten als analyse-instrument 541! De relevantie van Cohens werk voor het studieveld van de Internationale Betrekkingen Yves Lacostes Franse geopolitieke school rond het tijdschrift Hérodote (1976 & 1982) Yves Lacoste (1929-heden) en zijn werk Basisdimensies in Hérodotes Geopolitiek 546! Conceptualisatie van Geopolitiek door de Franse geopolitieke Hérodote-school 546

12 16 Geopolitiek, geografisch geweten van de buitenlandse politiek?! Ontologie van Hérodotes Geopolitiek 551! Hérodotes epistemologie en methodologie : possibilisme & enig sociaal-constructivisme 554! De relevantie van Lacostes werk voor het studieveld van de Internationale Betrekkingen Ontstaan & ontwikkeling van de Kritische Geopolitiek Maatschappelijke ontstaansachtergrond van de Kritische Geopolitiek : einde van de Koude Oorlog, globalisering en de these van de irrelevantie van territorialiteit Theoretische inbedding van de Kritische Geopolitiek De golf van het post-positivisme Postmodernisme : onmogelijkheid van universele wetenschappelijke kennis Het post-structuralisme : een erg belangrijke inspiratiebron 567! Foucaults conceptualisering van discours als vorm van kennis & macht én zijn analyse van de genealogie van de kennis in termen van tactieken en machtsstrategieën 567! Het concept hegemonie van de Italiaanse marxistische denker Antonio Gramsci 568! De theorieën van Jacques Derrida omtrent textuele deconstructie: binaire opposities 569! Het boek Orientalism van Edward W. Said: imaginaire geografie & haar voorstellingen 570! De fusie van bovenstaande elementen tot één nieuwe geopolitieke onderzoekstraditie Kritische theorie : onechte inspiratiebron van Kritische Geopolitiek? Consequentie: in vraag stellen van de natuurlijkheid van Realistische perspectieven op de internationale betrekkingen Centrale auteurs die de Kritische Geopolitiek haar beslissende vorm en inhoud gaven Gearóid Ó Tuathail & John Agnew en hun werk 573! Gearóid Ó Tuathail (Gerald Otoal): Ier in Blacksburg, USA! America's most wired town 573! John Agnew: links georiënteerde Amerikaanse geograaf Simon Dalby en zijn werk Klaus-John Dodds en zijn werk Eigenheid van de Kritische Geopolitiek Basisfundamenten van de Kritische Geopolitiek Ontologie van de Kritische Geopolitiek Epistemologie van de Kritische Geopolitiek : de inter-subjectiviteit of de gesitueerde kennis (invloed van het sociaal-constructivisme ) Methodologie : discoursanalyse met aandacht voor de wijze waarop beleidsmakers territorialiteit voorstellen en aanwenden 588

13 Inhoud 17! De scripting van het buitenlands beleid: geopolitieke codes & geopolitieke visies 593! De creatie en instandhouding van imaginaire grenzen in het buitenlandspolitiek discours als instrument om de eigen nationale identiteit te (re)produceren 595! Verdiensten van de Kritische Geopolitiek in het analyseren van het buitenlands beleid Onderzoeksagenda voor de toekomst, geformuleerd vanuit de Kritische Geopolitiek De visie van David Newman, hoofdredacteur van Geopolitics (1998) De visie van Klaus-John Dodds (2001) Vergelijking van de Kritische Geopolitiek met de Franse geopolitieke Hérodote-school Kritieken op de Kritische Geopolitiek van hedendaagse auteurs: bespreking Kritiek 1: het amorfe karakter of de afwezigheid van een duidelijke stellingname wat Kritische Geopolitiek nu daadwerkelijk inhoudt Kritiek 2: is Kritische Geopolitiek überhaupt wel mogelijk of wenselijk? Kritiek 3: is Kritische Geopolitiek ook toepasbaar op niet-hegemonische staten of internationaalpolitieke actoren? Kritiek 4: de relevantie van globalisering, informatisering en de risico-samenleving & de vraag of de dichotomie modernepostmoderne Geopolitiek overbodig is Kritiek 5: gebrek aan aandacht voor subjectiviteit en agency in Otoals benadering Kritiek 6: geen onderscheid tussen buitenlandspolitieke besluiten en de operationele resultaten van deze besluiten Kritiek 7: minder aandacht voor materiële omgevingsfactoren Kritiek 8: onduidelijke conceptualisering van het begrip politiek binnen de Kritische Geopolitiek Slotverdict: welke relevantie van de Kritische Geopolitiek voor de studie van de internationale relaties, in het bijzonder van het buitenlands beleid? 616 DEEL III SYNTHESE EN CONCLUSIES MET BETREKKING TOT DE GEOPOLITIEKE BENADERINGSWIJZE IN DE STUDIE VAN HET BUITENLANDS BELEID 619 HOOFDSTUK 5 De eigenheid en bruikbaarheid van Geopolitiek : naar een meer alomvattend geopolitiek analysemodel voor de studie van buitenlandspolitieke vraagstukken? Inleiding 631

14 18 Geopolitiek, geografisch geweten van de buitenlandse politiek? 5.1. Mogelijke verklaringen voor Geopolitiek De opkomst van Geopolitiek doorheen de moderne geschiedenis Een temporele verklaring Een geografisch-geopolitieke verklaring Waarom er in Vlaanderen sinds 1945 niet meer ten gronde over de Geopolitiek gepubliceerd werd 635! Onbekend is onbemind 638! Vlaanderen heeft een kleine academische gemeenschap 638! De quasi onbestaande wetenschappelijk-institutionele koppeling (in Vlaanderen) tussen Geografie en Politieke Wetenschappen De LAT-relatie tussen de Politieke Geografie en de Internationale Betrekkingen Oorzaken die ten grondslag liggen van de LAT-relatie tussen de Politieke Geografie en de Internationale Betrekkingen Mogelijke aanknopingspunten voor een structurele dialoog tussen de Politieke Geografie en de Internationale Betrekkingen Onze visie: Geopolitiek als een gezamenlijk project van de Politieke Geografie en de Internationale Betrekkingen De eigenheid van Geopolitiek Naar een definitieve categorisatie van het schijnbaar oneindig aantal mogelijke geopolitieke conceptualisaties? Kort overzicht van de geopolitieke conceptualisaties die aan bod kwamen in dit boek Bestaande categorisaties van de geopolitieke literatuur (Deudney, Mamadouh) Een definitieve categorisatie?: aandacht voor de graad van aanwezigheid van materiële territorialiteit én voor de positie van de respectieve benadering op het IB-PG-continuüm Categorisatie van de behandelde geopolitieke auteurs in dit boek op basis van hun epistemologische visie omtrent (de haalbaarheid van wetenschappelijke kennis over) de relatie tussen territorialiteit en (buitenlandse) politiek De genealogie van de onderzoekstradities binnen Geopolitiek en hun verhouding t.a.v. de Internationale Betrekkingen: een overzichtsschema Het vraagstuk van de (operationele) definitie van geopolitiek (in de context van buitenlandspolitieke analyses) De bruikbaarheid van Geopolitiek voor de studie van het buitenlands beleid Overzicht van de eigenschappen van de belangrijkste geopolitieke onderzoekstradities De wenselijkheid en haalbaarheid van een meer alomvattend geopolitiek analysemodel voor de studie van buitenlandspolitieke vraagstukken 678

15 Inhoud Eerdere pogingen van andere vorsers om een heus geopolitiek analysemodel te ontwikkelen Enkele meer doorgedreven inzichten over (de wenselijkheid en haalbaarheid van) een meer alomvattend geopolitiek analysemodel, gededuceerd uit onze kritisch-genealogische studie Meerwaarde en beperkingen van Geopolitiek, abstractie makende van haar verschillende scholen Meerwaarde van de geopolitieke benaderingswijze 690! Geopolitiek vraagt aandacht voor territoriaal ingebedde verklaringsfactoren, die heden binnen IB al te vaak veronachtzaamd worden 690! Geopolitiek heeft een holistisch karakter; zij tracht een inzicht te ontwikkelen in the bigger picture van internationaalpolitieke vragen 691! Geopolitiek heeft een zeker tijdloos karakter; de relatie tussen territorialiteit en politiek blijft relevant in een globaliserende wereld Beperkingen van de geopolitieke benaderingswijze 693! Geopolitiek blijft een zeer specifieke analyse; het is geen alleenzaligmakende aanpak tot de studie van internationaalpolitieke vraagstukken 693! Geopolitiek is geen exacte wetenschap, en zal het ook nooit worden 694! Het gevaar op geopolitieke abstracties van de diversiteit op het terrein 695! De verschillende geopolitieke benaderingswijzen ontstonden elk in hun eigen, zeer specifieke Zeitgeist 696! De afwezigheid van een duidelijke definitie van wat Geopolitiek inhoudt, kan haar potentieel ondermijnen; daarom bestaat er nood aan een ijkpunt die niettemin nieuwe aanpassingen mogelijk blijft maken 697! Sommigen gebruik(t)en Geopolitiek als een instrument om hun macht uit te breiden of zichzelf te legitimeren, waardoor Geopolitiek zelf gepolitiseerd raakt Onderzoeksagenda voor het toekomstig onderzoek inzake Geopolitiek als studieveld Onderzoeksagenda inzake de historiografische studie van Geopolitiek 701! De algemene historiografie van Geopolitiek in verhouding tot de Internationale Betrekkingen 702! De meer specifieke historiografie van Geopolitiek in diverse landen Onderzoeksagenda op theoretisch-conceptueel en analytisch vlak: naar de ontwikkeling van een Reflexief-Cognitieve Geopolitiek? 704

16 20 Geopolitiek, geografisch geweten van de buitenlandse politiek? Onderzoeksagenda op empirisch vlak: de studie van de wisselwerking tussen territorialiteit en politiek 704! Op het vlak van de bilaterale en transregionale buitenlandse politiek 704! Op het vlak van de multilaterale buitenlandse politiek en beleidsvoering Geopolitiek ; naar een nieuw geografisch geweten van de buitenlandse politiek? 708 BIJLAGEN 711 BIJLAGE I Categorisatie van bestaande definities rond Geopolitiek op basis van de mogelijke conceptualisaties van het neologisme 713 I.0. Inleiding 713 I.1. Woordenboek-definities van Geopolitiek 715 I.2. Klassieke Geopolitiek 716 I.3. Onechte etnisch-nationalistische definities ( neo-klassieke, etnischnationalistische Geopolitiek ) 719 I.4. Algemene eigentijdse definities van Geopolitiek 719 I.4.1. Vanuit de strategische traditie binnen het studieveld van de Internationale Betrekkingen 719 I.4.2. Vanuit de Politieke en Diplomatieke Geschiedenis 722 I.4.3. Meer neutrale definities vanuit de Internationale Betrekkingen 722 I.4.4. Vanuit het perspectief van het Vergelijkend Buitenlands Beleid 723 I.4.5. Vanuit de Internationale Politieke Economie: koppeling van geopolitiek met geo-economie 724 I.4.6. Vanuit de Politieke Geografie 725 I.5. Minimale definities die Geopolitiek reduceren tot de politisering van schaarse, strategische grondstoffen ( Geopolitiek van de hulpbronnen ) 727 I.5.1. Anderson & Anderson (1998! VSA) 728 I.5.2. Klare (1998, 2001! VSA) 728 I.6. Maximale of brede definities die Geopolitiek uitbreiden tot quasi synoniem van Internationale Betrekkingen ( Geopolitieke Betrekkingen ) 729 I.6.1. Pirumov (1994! Rusland) 729 I.6.2. Claval (1996! Frankrijk) 730 I.6.3. Valaskakis (1980! Québéc, Canada) 731 I.7. Realistische invullingen ( Realpolitieke Geopolitiek ) 732 I.8. Geopolitiek als eigenlijke Politieke Geografie (niet-prescriptieve of geneutraliseerde Geopolitiek) 732 I.9. Geopolitiek als Prescriptieve Politieke Geografie 733 I.10. Globale buitenlandspolitieke strategie ( neo-klassieke, Mondiale Geopolitiek ) 733 I.11. De Franse Geopolitieke Hérodote-school 734

17 Inhoud 21 I.12. Post-structuralistische of Kritische Geopolitiek 735 I.13. Relatief geïsoleerde definities van Geopolitiek uit alternatieve hoek 738 BIJLAGE II Bondig overzicht van de belangrijkste wetenschappelijke studiecentra rond Geopolitiek in de wereld 741 II.0. Inleiding 741 II.1. De studie van Geopolitiek binnen internationale studieverenigingen: duidelijke tekenen van een herwaardering binnen de IB en de PG 742 II.1.1. Sinds 1999: RC 41! Geopolitics/Géopolitique (IPSA-AISP); Geopolitiek geherwaardeerd binnen de Internationale Betrekkingen 742 II.1.2. Sinds 2001: Commission on Political Geography (IGU); Geopolitiek geherwaardeerd binnen de Politieke Geografie 743 II.2. Geopolitieke studiegroepen in Europa 744 II.2.1. Nederland 744 II Universiteit van Amsterdam, Vakgroep Ruimtelijke Wetenschappen 744 II Beperkte kritische massa rond geopolitiek in de rest van II Nederland 745 Den Haag: Clingendael International Energy Programme (CIEP) 745 II.2.2. Frankrijk 747 II Parijs: Institut Français de Géopolitique (IFG)! Université Paris VIII 747 II Parijs: Institut International de Géopolitique (IIG) 747 II Parijs: Institut Choiseul pour la politique internationale et la géoéconomie (voorheen: Institut Européen de Géoéconomie ) 748 II Parijs: Institut de Stratégie Comparée (ISC) 748 II Lyon: Observatoire Européen de Géopolitique (OEG) 749 II Nancy: Institut Panafricain de géopolitique 750 II Parijs: Centre de Géostrategie (Ecole normale supérieure & Université Paris I, Panthéon-Sorbonne) 750 II Parijs: 'Centre de Géopolitique de l'energie et des Matières Premières (CGEMP)! Université Paris IX-Dauphine 751 II Parijs: Association d'études Géopolitiques des Drogues (AEGD)! Association for the Study of the Geopolitics of Drugs 751 II.2.3. Italië 752 II Trieste: Sezione Geografico, Dipartimento di Scienze Politiche, Università di Trieste 752 II Napels: Instituto Geopolitico Francesco Compagna, Università di Napoli 752 II Rome: Centro Studi di Geopolitica Economica (CSGE) 753

18 22 Geopolitiek, geografisch geweten van de buitenlandse politiek? II.2.4. Duitsland 753 II Paderborn: Studies in GeoEconomics and GeoPolitics (onderdeel van de Kooperationsstelle Wissenschaft-Arbeit- Gesellschaft, KoWAG), Dept. Sociologie, Universiteit van Paderborn 753 II München: Akademie für Geostrategie 754 II Berlijn: Arbeitskreis Geopolitik und Geostrategie Berlin (AGGB) 754 II.2.5. Noordse landen 755 II Lund (Zweden): Center for Research on Geopolitics (CRG) 755 II Kopenhagen (Denemarken): Dansk Udenrigspolitisk Institut (DUPI)! Deens Instituut voor Internationale betrekkingen 755 II Tampere (Finland): Universiteit van Tampere 757 II Turku (Finland): Universiteit van Turku 758 II Oslo (Noorwegen): International Peace Research Institute Oslo (PRIO) 758 II Oulu (Finland): Universiteit van Oulu (Department Geografie) 758 II.2.6. Baltische staten 759 II Tartu (Estland): Universiteit van Tartu (Dept. Politieke Wetenschappen) 759 II.2.7. Verenigd Koninkrijk 759 II Birmingham: University of Birmingham 759 II Bristol: University of Bristol 760 II University of Durham: International Boundaries Research Unit (IBRU) 760 II Londen: Geopolitics & International Boundaries Research Centre (GRC)! School of African and Oriental Studies (SOAS) 761 II Londen: Royal Holloway University of London (Departement Geografie) 761 II Hull: University of Hull 762 II Loughbourough: Loughbourough University 762 II Londen: University College, University of London 762 II.2.8. Griekenland 763 II Corfu (Griekenland): Laboratory of Geocultural Analysis (GeoLab)! Department of Foreign Languages Translation and Interpreting (Ionian University) 763 II.2.9. Zwitserland 764 II Genève (Zwitserland): Centre International d Etudes Géopolitiques (C.I.E.G.)! International Centre for Geopolitical Studies (I.C.G.S.) 764 II Centraal-Europa 765 II Budapest (Hongarije): The Council on Geopolitics

19 Inhoud 23 (Research Institute) 765 II Budapest (Hongarije): Geopolitical Research Group of the Teleki László Foundation! Institute for Central European Studies, Budapest 767 II Boekarest (Roemenië): Centre for Geopolitics and Visual Sociology! Faculty of Sociology and Social Assistance, Universiteit van Boekarest 767 II Praag (Tsjechië): Institute of International Relations 767 II.3. Geopolitieke studiegroepen in Noord- en Latijns-Amerika 768 II.3.1. Noord-Amerika 768 II Washington, D.C.: Center for Strategic and International Studies (CSIS) 768 II Virginia (VSA): Virginia Tech University 769 II Los Angeles (VSA): UCLA 769 II Philadelphia (VSA): Foreign Policy Research Institute (FPRI) 770 II Carleton (Canada): Universiteit van Carleton! Department of Geography and Environmental Studies 771 II Florida (VSA): Florida State University 771 II Colorado (VSA): Universiteit van Colorado! Peace & Conflict Studies 772 II Oregon (VSA): Universiteit van Oregon 772 II Illinois (VSA): Universiteit van Illinois 772 II Ohio (VSA): Universiteit van Findlay! History, Political Science and Law and the Liberal Arts 772 II.3.2. Latijns-Amerika 773 II Buenos Aires (Argentinië) 773! Instituto de Estudios Geopolíticos 773! Instituto Latinoamericano de Estudios Geopolíticos 773 II Porto Alegre (Brazilië): Escola Superior de Geopolítica e Estratégia (ESGE) 773 II Santiago (Chili): Instituto Geopolítico de Chile 773 II II II II II Bogotá (Colombia): Instituto de Estudios Geoestrategicos (IEG)! Universidad Militar Nueva Granada 774 Quito (Ecuador): Fundacion Eloy Alfaro de Estudios Geopoliticos Y Estratégicos 774 Mexico: Centro de Estudios de Geopolítica Aplicada (CEGEA) 774 Asunción (Paraguay): Instituto Paraguayo de Estudios Geopolíticos e Internacionales (Colegio de Abogados del Paraguay) 775 Lima (Peru): Instituto Peruano de Estudios Geopolíticos y Estratégicos (IPEGE) 775 II Montevideo (Uruguay) 775! Instituto Uruguayo de Estudios Geopolíticos 775! Asociación Latinoamericana de Estudios Geopolíticos

20 24 Geopolitiek, geografisch geweten van de buitenlandse politiek? e Internacionales 776 II Venezuela: snelle opkomst van het geopolitieke perspectief 776 II.4. Geopolitieke studiegroepen in het Midden-Oosten 777 II.4.1. Israël 777 II Be er Sheva (Israël): Ben Gurion University in the Negev 777 II Jerusalem (Israël): Hebrew University of Jerusalem 777 II.4.2. De Arabische wereld 778 II.5. Geopolitieke studiegroepen in Rusland 778 II.5.1. Moskou: Russische Academie voor Wetenschappen, Sectie Geopolitiek & Veiligheid 778 II.5.2. Moskou: Russische Academie voor Wetenschappen, Instituut II.5.3. Geografie 778 Moskou: Russische Academie voor Wetenschappen, Instituut Filosofie 779 II.6. Geopolitieke studiegroepen in Azië 779 II.6.1. India 779 II Indian Society for the Study of Geopolitics 779 II Centre for the Study of Geopolitics! Panjab University (India) 779 II India: Indian Ocean Research Group (IORG) 780 II.6.2. Australië & Nieuw-Zeeland 782 II Nedland (Australië): Universiteit van Western Australia! Department Geografie 782 II Christchurch (Nieuw-Zeeland): Universiteit van Canterbury! Department Geografie 782 II.6.3. Singapore 782 II National University of Singapore 782 II.7. Geopolitieke studiegroepen in Afrika 782 II.8. Enkele andere organisaties die beweren zich met geopolitiek bezig te houden 784 II.9. Enkele bondige conclusies over de aanhoudende groeitrend qua geopolitieke studiecentra 785 BRONNEN 789 BRON I Relevante interviews en overleg met specialisten 791 BRON II Bibliografie 795 Lijst van figuren 845