NIEUWSBRIEF. Inhoudsopgave. WK veiligheid. WK Veiligheid 1. Van het bestuur..., Agenda 2. Verenigingsgegevens 2

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "NIEUWSBRIEF. Inhoudsopgave. WK veiligheid. WK Veiligheid 1. Van het bestuur..., Agenda 2. Verenigingsgegevens 2"

Transcriptie

1 NIEUWSBRIEF juli nummer Inhoudsopgave WK Veiligheid 1 Van het bestuur..., Agenda 2 Verenigingsgegevens 2 De Pen...Genserik Reniers, Nieuwsberichten 3 Wetenschapswaardigheden: Charles Vlek 4 Risicozoeker 21: Veiligheidsfundering 6 Bezoek "Beursplein 5" 7 Beurs -Voorbeeld Calloptie 10 PC zoekt versterking, Uit de media 11 In Memoriam Wil Heins, Colofon 12 WK veiligheid In de aanloop naar het wereldkampioenschap voetbal in Brazilië heerste veel onzekerheid. Hoewel in 2007 al duidelijk was dat dit evenement in Brazilië zou worden georganiseerd, bleek de organisatie veel moeite te hebben om alle benodigde voorzieningen tijdig te realiseren. Niet geheel vreemd aangezien er door de Wereldvoetbalbond (FIFA) erg strenge eisen worden gesteld aan het gastland van een WK. Zowel de stadions en de infrastructuur dienen in goede staat en op het toernooi berekend te zijn. Ook dient de veiligheid van spelers en supporters gegarandeerd te kunnen worden. Miljardeninvesteringen vanuit de Braziliaanse overheid waren nodig om dit te realiseren. Achterliggend idee hierbij was dat deze investeringen ook een positief gevolg zouden hebben voor de economie. Dit aangezien het uitvoeren van al deze werkzaamheden ook zou zorgen voor veel nieuwe banen. Naarmate het toernooi dichterbij kwam werd echter steeds meer duidelijk dat dit niet het geval was. Steeds vaker en heviger werd dan ook tegen het WK gedemonstreerd. Gezien de ongelijkheid en armoede die nog steeds in het land heersen, hadden betogers graag gezien dat alle WK miljarden voor andere doeleinden waren ingezet. Door de vele demonstraties en ook de criminaliteit in de diverse speelsteden groeide de angst dat het ook tijdens het WK wel eens mis zou kunnen gaan. Daarom werden beide met harde hand bestreden om een veilige situatie voor spelers en supporters te creëren. Dit met vele slachtoffers tot gevolg. Bij de bouwprojecten ging het ook vaak mis. Regelmatig werden incidenten en zelfs dodelijke slachtoffers gemeld. Naast de miljardeninvesteringen had de organisatie van het WK dus nog veel ernstigere gevolgen. Dit staat in enorm contrast met de vreugde die de voorbije maand in Nederland overheerste door de goede prestaties van het Nederlands elftal op het toernooi. Hierbij werden we geconfronteerd met onze eigen problemen. Zo kwam mij onlangs de folder Veiligheid en Versieringen ook tijdens het WK voetbal 2014 van Veiligheidsregio IJsselland ter ogen. In deze folder werden tips gegeven over brandveilig feestvieren, het brandveilig ophangen van feestversiering en feestverlichting en het veilig gebruik van gastoeters. Dit lezende, met de problemen van de Brazilianen in mijn achterhoofd, zou niet een vreugde- maar juist een schaamtegevoel beter op zijn plaats zijn. Ronny van den Heuvel

2 Van het Bestuur... Sinds begin van het jaar heb ik de eer onderdeel uit te maken van het NVRB bestuur, als voorzitter van de Programma Commissie. Tijd dus voor een korte introductie van mijn kant! Verenigingsgegevens Het doel van de NVRB is "bijdragen aan de ontwikkeling van de analyse en beheersing van risico's en bedrijfszekerheid alsmede de toepassing en kwaliteit daarvan te bevorderen door kennisoverdracht en uitwisseling van ervaring." Mijn naam is Joël Luyk, en sinds 2006 ben ik met afwisselende intensiteit betrokken geweest bij de NVRB. Mijn kennismaking met de vereniging heb ik te danken aan mijn toenmalige promotor prof. Brombacher, die mij betrokken heeft bij de organisatie van de Universiteitendag die dat jaar in Eindhoven werd gehouden. Na een studie Industrial Engineering op de TU/e bij de vakgroep Quality and Reliability Engineering het jaar ervoor cum laude afgerond te hebben (waarbij ik me tijdens mijn afstudeeropdracht met de betrouwbaarheid van copiers/printers heb bezig gehouden), was ik in die tijd bezig om mijn promotieonderzoek op te starten. Dit heeft uiteindelijk geresulteerd in een proefschrift over proactief risicomanagement binnen organisaties, en hoe deze in staat zijn (of juist niet) om early warning signals van aanstaande risico s tijdig te detecteren. Aanmelding lidmaatschap en wijziging gegevens leden Secretariaat NVRB Marit Zethof p/a HKV lijn in water Botter JN Lelystad Aanmelding en informatie NVRB-bijeenkomsten Secretariaat en/of via de website Tijdens mijn promotiewerk ben ik lid geworden van de Programma Commissie en dat ben ik gebleven, zo ook naast mijn huidige functie als consultant bij adviesbureau Delta Pi. In die hoedanigheid houd ik me onder andere bezig met de prestatie gestuurde instandhouding van keringen en sluizen, maar ook bijvoorbeeld met het verder professionaliseren van project risicomanagement binnen een wereldwijd opererende organisatie. Onder de enthousiaste leiding van onder anderen Cornelia Damstra heb ik meerdere lezingenavonden mogen organiseren door de jaren heen. Nu dus in de rol van voorzitter. Hoewel we alweer een aantal jaren verder zijn, is een aantal zaken ongewijzigd gebleven. De diversiteit aan actuele onderwerpen, waarbij alle facetten van het RAMS en risicomanagement spectrum worden belicht, is gebleven. Zo ook de nieuwsgierigheid naar andere vakgebieden en werelden, waarvan ons recente uitstapje naar de Amsterdamse Beurs een goed voorbeeld is. Dit alles voor een groep trouwe leden die onze lezingenavonden bezoekt, waarbij we gelukkig steeds meer ook nieuwe gezichten zien. Als Programma Commissie zullen wij de goede lijn proberen voort te zetten, waarbij we naast de traditionele lezingenavonden wat vaker zullen kiezen voor een andere opzet van onze bijeenkomsten (bijvoorbeeld avonden door leden zelf te laten organiseren, op locatie). Dit met als doel om juist nog meer met elkaar in contact te komen en van elkaars ervaringen te leren. Want dat wij als vereniging met onze leden ontzettend veel expertise op het gebied van bedrijfszekerheid en risicoanalyse hebben en dit nog meer mogen benutten, moge duidelijk zijn. Ik hoop jullie weer in grote aantallen te treffen op onze volgende bijeenkomst (eind september), al dan niet al in een nieuwe opzet. Met de zomervakantie voor de deur rest me nog namens het bestuur alle leden een hele fijne zomervakantie toe te wensen! Namens het bestuur, Joël Luyk Voorzitter Programma Commissie Agenda Lezingen NVRB Uiteraard verzorgt de programma commissie ook in 2014 regelmatig lezingen en excursies. Hou de website en de mailingen in de gaten voor data en details. Daarnaast kunt U zich nog altijd opgeven als lid van de Programma Commissie of kunt U ideeën aandragen voor een lezing of een andere activiteit! - pagina 2 -

3 De Pen... Genserik Reniers Toen ik in 1999 als startend promovendus aan de Universiteit Antwerpen begon, was ik een heus wit blad op gebied van wetenschap en kennis in verband met veiligheid en risico s. Ik had voorheen nooit ook maar één cursus of opleiding zelfs in de brede zin van het woord over deze onderwerpen genoten. Nochtans was ik afgestudeerd als burgerlijk scheikundig ingenieur, en aangezien de meeste van mijn collega s in de chemische industrie procesingenieur werden, was veiligheid met betrekking tot chemische stoffen toch geen onbelangrijk aspect van de meest waarschijnlijke job die ik later zou beoefenen Ondanks de volledige afwezigheid van enige ervaring en kennis op het gebied van veiligheid in de chemie en daarbuiten en mijn beperkte kennis op gebied van economie en management, besloot ik mij aan een Faculteit Toegepaste Economische Wetenschappen toch te gaan verdiepen in een op dat ogenblik nieuw onderwerp, dat toen ook vanuit Europees perspectief veel aandacht genoot: mogelijke domino effecten, of met andere woorden escalerende ongevallen, in de chemische industrie. Gaandeweg werd ik echter overrompeld door het veiligheidsdomein en begreep ik dat het een ongelooflijk ondergewaardeerd en ongemeen boeiend wetenschapsgebied is. Ik vond het enorm interessant vanuit verschillende gezichtspunten: maatschappelijk, technologisch, economisch, puur wetenschappelijk, en onderwijskundig. Ik besefte dat veiligheid en omgaan met onzekerheden des mensen en des industrieën is. Iedere mens en sector heeft bovendien zijn/haar eigen perspectief van waaruit hij die materie benadert. Hoe meer ik wist over het domein, hoe duidelijker het was dat ik persoonlijk nog veel kon bijleren, en dat er door de wetenschap nog zoveel te ontdekken was. Die zoektocht is nooit meer gestopt. Sinds 9/11 had ik begrepen dat veiligheid en beveiliging, safety en security, nagenoeg tweelingen waren, en eigenlijk samen in hetzelfde wetenschapsdomein thuishoren. Beiden houden zich bezig met het vrijwaren van mensen of materiële zaken van schade of verlies. Beide dragen intrinsiek een onzekerheidsfactor in zich. Beiden zijn maatschappelijk erg belangrijk en leiden tot discussie en controverse. Van beide onderwerpen staan de dagbladen vol. Na te promoveren op het gebied van het ontwikkelen van een geclusterde veiligheidscultuur in chemisch industriële parken (met onder meer een softwarepakket voor de preventieve aanpak van domino effecten tussen nabijgelegen ondernemingen), richtte ik in 2006 een onderzoeksgroep rond veiligheid en beveiliging op. In 2013 werd ik Hoogleraar op de Leerstoel Veiligheid met betrekking tot Gevaarlijke Stoffen aan de TU Delft. Eén van de meest veelbelovende onderwerpen is mijns inziens nog steeds het verhogen van pro-actieve en strategische samenwerking binnen chemische clusters tussen individuele organisaties. Bewijs daarvan is de recente voorzichtige interesse vanuit België, Nederland en Europa. Maar hoe komt het dat ik, als leerling en als student, nooit op onderwijskundig gebied met veiligheid en risico s werd geconfronteerd vóór mijn periode als promovendus? Welnu, ik denk dat dit een gevolg is van een erfenis in het onderwijs van een verleden waarin onveiligheid beschouwd werd als iets waar je al doende mee diende te leren omgaan. De leef- en werkomgeving is sinds de jaren 90 van de vorige eeuw echter erg veranderd en veel complexer geworden. Ook het internet en de sociale media zorgen voor een steeds verder veranderende risicoperceptie en een groeiend belang van onzekerheid en veiligheid in onze maatschappij. Het is daarom belangrijk dat mensen in dit tijdperk van Veiligheid Voorop niet enkel het belang van veiligheid erkennen, maar tevens dat veiligheid een onderdeel wordt van ieder leerprogramma in het lager-, middelbaaren het hoger onderwijs. Opleidingsonderdelen waarin het omgaan met onzekerheden, risico s en veiligheid wordt besproken vanuit wetenschappelijk standpunt zijn een noodzaak geworden. De maatschappijvisie is veranderd in een richting waarbij mensen niet langer hun lot ondergaan, maar wel degelijk beseffen dat veiligheid een nooit-aflatend werkwoord is dat kennis en kunde vereist. Indien we de jeugd niet van jongs af aan leren om risico-denken en alle ermee gepaard gaande technieken en aanpakken, eigen te maken, blijft het echter dweilen met de kraan open. Er is spijtig genoeg blijkbaar meer nodig dan vele verkeersslachtoffers of zware industriële ongevallen beide verschrikkelijke feiten uit de realiteit om veiligheid blijvend op de politieke agenda te plaatsen en zo het belang ervan te laten weerspiegelen in het onderwijs. Veiligheid zou een natuurlijk onderdeel moeten worden van onderwijsprogramma s op alle onderwijsniveaus en door alle netten en richtingen heen. Alleen zo kan veiligheid een tweede natuur worden van alle mensen, en kunnen we als maatschappij en als industrie met een gerust gemoed het nieuwe tijdperk van communicatie en complexiteit een adequaat antwoord bieden op het gebied van onzekerheid en veiligheid. Genserik Reniers Nieuwsberichten... Op de NVRB-site vindt u onder anderen de volgende nieuwsberichten: - Provincie positief over veiligheid bij Shell Moerdijk - Hoogleraar Reniers: Start met lessen Veiligheidskunde op basisschool' - Onderzoek naar veiligheid kernwapens Volkel - Terugtredende overheid en de gevolgen voor veiligheid - WRR: Risico- en veiligheidsbeleid vereist consistent maatwerk Voor alle informatie gaat u naar - pagina 3 -

4 Wetenschapswaardigheden Aardbevingen ingroningen: Risicobeleid op de pijnbank Charles Vlek - Rijksuniversiteit Groningen Emeritus-hoogleraar omgevingspsychologie en besliskunde aan de Faculteit Gedrags- en Maatschappijwetenschappen; Het allerergste komt nog. Deze uitspraak van Arthur Schopenhauer ( ) geldt ook voor de aardbevingen door gaswinning in Groningen. Sinds 1963 is daar circa 2000 miljard m3 aardgas van 3 km diep naar boven gehaald. Daarbij is de ondergrondse gasdruk van 350 bar in 1959 teruggelopen naar ruim 100 bar in Dat levert inklinking en bodemdaling op, in het kerngebied rondom Loppersum tot 60 cm omstreeks 2050; Groningen-stad zal 10 à 20 cm indalen. Dit gaat veelal geleidelijk maar soms schoksgewijs, waardoor geregeld lichte aardbevingen optreden, met uitschieters tot boven kracht 3 op de schaal van Richter (recordhouder Huizinge 2012 scoorde een 3,6). Volgens bodemkundigen en statistici zullen er meer aardbevingen komen en zeker ook boven kracht 4, simpelweg omdat het kwaad al is geschied. Na 50 jaar gasextractie is de bodemcompactie even onvermijdelijk als vertraagd in de tijd. Alleen een drastische productievermindering zou dit geologische proces geleidelijk kunnen afzwakken. Voortzetting van de gaswinning met ruim 40 miljard m3 per jaar leidt vanzelf tot meer seismiciteit. De Veiligheidsregio Groningen houdt al rekening met een aardbeving van Richter-kracht 5,0. Is dat risico aanvaardbaar? Hoe kan dit worden beoordeeld? Wie mag/moet het beoordelen? Daar hebben wij toch normen voor? Nou, nee dus. Want die wettelijke 10-6 voor het plaatsgebonden risico en die oriënterende 10-3/N2 voor het groepsrisico liggen al jaren onder vuur. Met hun focus op overlijden zijn ze voor de Groningse gaswinning veel te beperkt. De inschatting van aardbevingsrisico s is hoogst onzeker. De kans op schade en de ernst daarvan wortelen zowel in de bodemcompactie als in de weerbaarheid van gebouwen en mensen. En doet het nationale belang van de energievoorziening niet elke plaatselijke risiconorm verbleken? We moeten dus anders gaan denken over risico, risico-acceptatie en het waarborgen van veiligheid. Risico is ingewikkelder dan we dachten In veel praktijksituaties kan risico effectief worden opgevat als een tweezijdig, dynamisch en meerdimensionaal begrip. Tweezijdig, als samenspel tussen extern gevaar en interne, menselijke controle. Dynamisch, omdat zowel het gevaar als de weerbaarheid in de tijd kunnen veranderen. Meerdimensionaal, omdat kernvariabelen als kans, ernst, kwetsbaarheid en beheersbaarheid berusten in een diversiteit aan factoren. Dit geldt niet alleen voor de gaswinning, maar ook voor de chemische industrie, bergklimmen en fietsen in stadsverkeer. Het is dus een hachelijke, maar niet onmogelijke zaak om voor de gaswinning in Noordoost-Groningen een groepsrisico van overlijden in te schatten, zoals het SodM heeft gewaagd [Ref. 1,2]. Het resultaat is zorgwekkend en wordt een groot risico genoemd. Daarnaast is het bedenkelijk om via een back of the envelope te concluderen dat de plaatsgebonden overlijdenskans hooguit een acceptabele 10-5 per jaar bedraagt, zoals Helsloot en Melssen de minister in december 2013 adviseerden [Ref. 3]. Dat lijkt wel erg tentatief. En waar blijven dan de mogelijke schade aan gebouwen, waterkeringen en leidingstelsels, alsmede het groeiend ongemak van de plaatselijke bevolking? En zeker, het Groningse wegverkeer is beslist dodelijker dan de gaswinning. Maar verkeersdeelname is bekender, noodzakelijker, vrijwilliger en beheersbaarder dan wonen op een krimpende gasbel. Zo n risicovergelijking is daarom even zinloos als ongepast. Voorzorg met complicaties Gezien de grote onzekerheden lijkt het voorzorgsbeginsel ( better safe than sorry ) bij uitstek van toepassing. Voorzorg is passend wanneer ernstige schade of verlies plausibel is terwijl de verwachte voordelen niet zeer noodzakelijk of belangrijk zijn. Zowel het Provinciebestuur als de Groninger Bodem Beweging pleit voor een sterke vermindering van de gaswinning ter plaatse. Maar volgens minister Kamp van EZ is dit geen optie [Ref. 4]. Het voor afgesproken productievolume van 42,5 miljard m3 verschilt niet wezenlijk van normaal (2013 was een uitschieter met 54 mrd m3). Voorzorg bij gaswinning geeft echter drie complicaties. Allereerst is daar het nationale belang van de energievoorziening. Van de decennialange gasverslaving kan Nederland niet zo maar afkicken. - pagina 4 -

5 Ten tweede gaat het voorzorgsbeginsel hier mank aan een maatschappelijk dualisme. Groningen roept om meer voorzorg, maar Den Haag maakt de afweging tussen nationale (energie- en staatskas-) en regionale (veiligheids-) belangen. In dit verband is artikel 36 van de Mijnbouwwet tweeslachtig: de minister van EZ moet zowel het planmatig beheer van delfstoffen als het risico van mijnbouwschade beoordelen. Ten derde is het vrijwel zéker dat er meer en zwaardere aardbevingen gaan komen. Wie besluit de gaswinning te continueren stelt de Groningse bevolking dus willen en wetens bloot aan mogelijke ernstige schade of verlies, als uitgesteld effect van hedendaags handelen. Wat de gaswinning betreft is voorzorg dus peperduur, vooral regionaal van belang en misschien te vervangen door wettelijke aansprakelijkheid, zowel vooraf als achteraf. Het lopende, urgente woningverstevigingsprogramma van de NAM is feitelijk een lang-achterstallig en eenzijdig soort voorzorg, waarbij de lucratieve gaswinning zelf praktisch ongemoeid wordt gelaten. Risicobeleid op de pijnbank Via de Groningse gaswinning ligt het klassieke risicobeleid uitgestrekt op de pijnbank. Wordt het aardbevingsrisico zwaar onderschat en de risicoanalyse overschat [Ref. 5]? Gaat het om een nieuw systemisch risico na 40 jaar gaswinning? Kunnen aardbevingsrisico s valide worden gemeten, genormeerd en getoetst op aanvaardbaarheid? Mag hooguit aan veiligheidsgeld worden besteed per (hoe dan ook) gewonnen levensjaar? Moet het groepsrisico van tafel? In deze opzichten is het redelijk risicobeleid van Helsloot en Melssen [Ref. 3] een onrijpe vrucht waartegen de minister zich zou moeten wapenen [Ref. 6]. Ook de RLI vindt herijking van het gangbare risicobeleid wenselijk [Ref. 7]. Laat nou dat aardbevingsrisico meerdimensionaal goed in kaart brengen. Analyseer het zowel aan de veroorzakingskant als aan de blootstellingskant. Bekijk wat er aan beide kanten kan worden gedaan om de beheersbaarheid c.q. ermee-leefbaarheid ervan te verbeteren. Ga ervan uit dat zo n tweezijdig risico steeds verandert en dat periodieke analyse en beoordeling noodzakelijk zijn. Laat lokale veiligheidsnormen niet te sterk relativeren door nationale belangen. Bedenk dat maatschappelijke solidariteit een principieel goed is (vergelijk de watersnoodramp van 1953). Tegenover de geïnduceerde offers van Groningen mogen best wat geëxpliceerde offers van Nederland staan. Bron: Verwijzingen 1. SodM, Staatstoezicht op de Mijnen (2014). Brief aan de Minister van Economische Zaken: Aanbieding advies Wijziging winningsplan Groningen 2013 en Meet- en monitoringsplan. Den Haag, 13 jan. 2014, kenmerk , met bijlage: Risico Analyse Aardgasbevingen Groningen, dec. 2013, 19 pp. 2. RIVM (2013). Beoordeling Risicoanalyse aardgasbevingen. Bilthoven: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu, Centrum Veiligheid (P.A.M. Uijt de Haag, E.S. Kooi), 16 december, Memo, 2 pp. 3. Helsloot, I., & Melssen, N. (2013). Redelijk en begrijpelijk Groninger aardbevingsbeleid. Radboud Universiteit Nijmegen, Faculteit der Managementwetenschappen, Bestuurskunde, 19 pp. + 2 bijlagen. 4. EZ, Minister van Economische Zaken (2014b). Instemming gewijzigd winningsplan Groningenveld. Besluit van de Minister van Economische Zaken [Ontwerpbesluit]. Den Haag, 13 maart 2013, ETM/EM / De Knijff, J. (2014). Risicozoeker 20: Schokkende gebreken. Column in Nieuwsbrief Ned. Vereniging voor Risicoanalyse en Bedrijfszekerheid, maart 2014, 6. Vlek, C.A.J., & Geerts, R. (2014). Evenwichtig omgaan met aardbevingsrisico s van gaswinning in Groningen: analyse en verdieping van redelijk risicobeleid door de overheid. Ruimtelijke Veiligheid en Risicobeleid, Jrg. 5, no. 15, RLI, Raad voor de Leefomgeving en Infrastructuur (2014). Risico s gewaardeerd. Naar een transparant en adaptief risicobeleid. Briefadvies, kenmerk RLI-2014/599, 26 juni, 18 pp. - pagina 5 -

6 Risicozoeker 21 Veiligheidsfundering Risicozoeker 21, door Johan de Knijff Precies een jaar na de toezegging vanuit het ministerie van Infrastructuur en Milieu heeft de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) gereageerd op de adviesvraag naar de Afwegingskaders in het risicobeleid. Bepaald niet het eerste verzoek tot een wat solider basis voor omgaan met risico's: het advies verwijst naar 25 eerdere bijdragen. Dit keer was het de Eerste Kamer die voor invoering van het Basisnet vervoer gevaarlijke stoffen kritisch informeerde naar de grondslagen. Welk probleem is hier zó hardnekkig? Volgens enkele senatoren wordt groepsrisico verkeerd toegepast terwijl wezenlijke aspecten zoals economische schade buiten de risicoafweging blijven. Een meer integrale veiligheidsafweging is gewenst, met gelijke behandeling van vergelijkbare risico's. I&M heeft daarop gereageerd met bezweringen als MCA en MKBA,en vraagt naar rode draden tussen veiligheidsdomeinen. De huidige afwegingskaders per domein geven namelijk al problemen met transparantie, draagvlak, uitvoerbaarheid en doelmatigheid. Die maar niet, zoals het hoort met doelmatig beleid, willen verdwijnen. Bij integratie zullen deze zelfs verergeren: zo tellen aardbevingen bij het basisbeschermingsniveau nog niet mee, is er tegen EM-velden evenwel geïmplementeerd beleid tot en met huisopkoopregeling, pleegt fijnstof ondertussen onverminderd een aanslag op de volksgezondheid en komt pas na drie toetsrondes het budget waarmee de waterkeringen op de norm worden gebracht. De overheid snakt naar een consistent kader, voor consequent risicobeleid, tegen proportionele kosten en met eenduidige uitleg. Ach, hoe krachtig is de verslaving aan universele waarheid zoals in 1989 nedergedaald met de nota Omgaan met risico's en de hoop op verlossing van onnavolgbare besluiten door kwantitatieve afweging. Kick daar nou toch eens van af, zo concludeert de WRR al na twee pagina's, na het aanhalen van vijfentwintig jaar documenten over ons risico- en veiligheidsbeleid en stevige selectie uit vier deeladviezen. Zo draagt het Adviescollege Degas onder meer het direct meenemen van de voordelen van een activiteit aan. De Raad voor de leefomgeving en infrastructuur (RLI) ziet een voortdurende dynamiek en acht een transitie nodig om bij de tijd te komen. Het RIVM blijft nuchter omgaan met risico's, zonder dat dit acties geeft bij verschillen tussen dossiers als Luchtkwaliteit en EM-velden. De Raad voor het openbaar bestuur tenslotte, leverde een essay. Daarin wel herhaald een wezenlijk gebrek in het huidige beleid: dat vaststellen, verdelen en aanvaarden van risico's morele overwegingen betreft. Hulde aan de WRR, die uit deze verzameling als rode draad heeft gehaald: de overheid blijft maar vragen om een algemene basis bij de gekozen grondslagen terwijl de wetenschap zo'n rechtvaardiging niet kan leveren. NEDERLANDSE VERENIGING VOOR En dus, misschien onbevredigend maar wel consistent, staat na de motivatie in het advies slechts een procedureel antwoord: tien kernvragen die de overheid zich bij voorbereiding en evaluatie van risico en veiligheidsbeleid steeds zou dienen te stellen. De RLI lijkt nog het meeste moeite met deze stand van zaken te hebben. Hun advies is deels parallel gelopen en apart aan I&M aangeboden. Ook hint de RLI het meest op aanpassing van risicobegrippen: andere aspecten, breder invalshoeken, meer dan rekenuitkomsten. Om zo het idee te behouden dat er een eenheid mogelijk is om verschillende verstoringen van veiligheid te vergelijken. Het andere uiterste blijkt uit adviesgedachten waarin burgerparticipatie de (on)aanvaardbaarheid van een activiteit vaststelt. Besluitvorming zonder de problematische stap van expliciete vaststelling van de risico's en een probaat middel tegen doorgeschoten invloed van deskundigen. De consensus achteraf leert uiteraard iets, maar dat is per domein of zelfs per activiteit. De RLI heeft deze (on)mogelijkheden voor het advies geïnventariseerd door vertegenwoordigers van het hele spectrum twee dagen op te sluiten in een hotel. Daaronder ook enkele NVRB-bekenden met ervaring waar risico's wél goed werken na al dan niet deskundig rekenen. De zorg, zoals één van de betrokkenen het formuleerde, over het hoge alfa-gehalte van de WRR, viel ook mee. Een gedeelde rode draad is in het advies terug te vinden: acties gelijk trekken hoeft niet per sé, maar de overheid moet de relevante verschillen wel kunnen benoemen. Derhalve levert de WRR wél de genoemde tien steeds toe te passen vragen om risico- en veiligheidsaspecten in kaart te brengen en een verkenning wat de verschillen bij een tiental domeinen zijn. En níet een alomvattend kader voor integrale afweging van de risico's over de verschillende domeinen en ministeries van het veiligheidsbeleid. Geen rode draden waaraan I&M ook de kralen van het bestaande beleid had willen rijgen, waarmee ook de herhaling in veel eerdere constateringen en adviezen is verklaard. Ook de oorspronkelijke vraagsteller krijgt het deksel op de neus: er is geen wetenschappelijk fundament voor alomvattende afweging voorhanden. Hopelijk meer hierover in een komende Risicozoeker over het recentste Handbook of Risk. De eerste stukken rond het risicobeleid voor de Omgevingswet laten zien dat I&M niet op het advies heeft gewacht en hun eerste opdracht is uit waarbij een bestaand risicobegrip wel opgepoetst maar niet uitgebreid mag worden. Of de taakopvolgers van VROM echt zo hardleers zijn, kan de lezer zelf vaststellen als de nota "Bewust omgaan met veiligheid: rode draden" online staat. Bij suggesties over vergelijkbare veiligheidsniveaus met het Lokaal Individueel Risico voor waterkeringen, de Letseldoelstelling voor wegverkeer, het Plaatsgebonden Risico rond fabricage en distributie van gevaarlijke stoffen en, last but not least, Groepsrisico langs het Basisnet, zal het antwoord duidelijk zijn. Dan komt ook de WRR niet verder dan poging zesentwintig tegen hardnekkig dwalen. - pagina 6 -

7 Bezoek Beursplein 5 Op donderdag 22 mei had de activiteitencommissie onder leiding van Joël Luyk een bezoek aan de Amsterdamse beurs geregeld. Dertien leden van de NVRB hadden deze dag ruimte gevonden om deel te nemen aan dit bezoek. Als geboren Amsterdammer is het altijd weer leuk om een dagje in Amsterdam door te brengen en een stukje Amsterdam te zien, dat je alleen maar via RTL7 kent: namelijk de Amsterdamse beurs. De Amsterdamse beurs kijkt uit op het Damrak en is gesitueerd achter de Beurs van Berlage op Beursplein 5. En elke keer als ik in Amsterdam kom, verbaas ik me er weer over dat het Damrak opnieuw open ligt. Ik ken het niet anders. Wat zou daar toch de reden van zijn? In 2000 fuseerden de effectenbeurzen in Parijs, Brussel en Amsterdam. Na de fusie met de New York Stock Exchange in 2007 ontstond de tegenwoordig aan het Beursplein 5 gevestigde beursmaatschappij NYSE Euronext. De beurzengroep Euronext staat inmiddels zelf genoteerd op de eigen beurzen van Parijs, Brussel en Amsterdam. De rondleiding De rondleiding begon in Café 5, dat in de vroegere kapperszaak van de beurs is gevestigd. Een medewerker van de Amsterdamse Beurs gaf ons een rondleiding langs de interactieve expositie, toonde de prachtige bestuurskamer en gaf ons inzicht in de geschiedenis van de beurshandel. Daarbij werd op 20 maart 1602 het eerste beursfonds ter wereld - de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) - opgericht. Een stukje geschiedenis Tussen het Damrak en de Beursstraat ligt het Beursplein in het hartje van Amsterdam. Aan dit plein liggen de Effectenbeurs ("Beursplein 5"), de Beurs van Berlage en de Bijenkorf. Met de bouw van de Beurs van Berlage werd in 1898 begonnen naar een ontwerp van Berlage zelf. Het gebouw was de eerste echt grote opdracht voor architect Hendrik Petrus Berlage. Van zijn hand is verder onder anderen het ontwerp van de Berlagebrug (1928), maar ook het ontwerp van Jachthuis Sint Hubertus, het voormalige buitenverblijf van het echtpaar Kröller-Müller, stichters van Het Nationale Park De Hoge Veluwe. Vervolgens gaf hij ons een blik op de beursvloer vanaf de balustrade. De beursvloer geeft tegenwoordig een rustige aanblik. Geen schreeuwende en rennende handelaren meer, maar wel werkplekken van brokers en enkele marktpartijen. Met name bij de brokers is het nog steeds een drukte van belang. Een moderne elektronische beursvloer, waar iedere seconde telt. Als bezoeker konden we ook zelf ervaren hoe hectisch een handelsdag kan zijn. Aan de hand van een videopresentatie moesten wij op basis van nieuwsberichten steeds besluiten wat je met tien fondsen doet. Ofwel of je tot aankoop of tot verkoop overgaat. Een andere interactieve test wijst uit wat voor soort belegger je bent. Zo ontdek je je eigen beleggersprofiel en je talent als beurshandelaar tijdens een heuse handelssimulatie. De Beurs van Berlage verving de oude beurs van Zocher uit 1848, die op de plek stond waar de Bijenkorf nu staat. Het beursgebouw werd op 27 mei 1903 door koningin Wilhelmina geopend en bood onderdak aan vier beurzen, ieder met een aparte ingang: de goederenbeurs, schippersbeurs, graanbeurs en effectenbeurs. Al na negen jaar bleek het gebouw te klein. De effectenhandel verhuisde daarom in 1912 naar een nieuw gebouw op Beursplein 5. Dit is nog altijd het huidige beursgebouw. De voormalige Effectenbeurs in de Beurs van Berlage is nu concertzaal en vaste repetitieplek voor het Nederlands Philharmonisch Orkest. Workshop Kennismaken met opties Mark van Etten, medewerker van de Amsterdamse beurs gaf ons een boeiend inzicht in de wereld van de opties, die verhandeld worden aan de beurs. Aan de hand van een aantal cijfervoorbeelden leerde hij ons hoe opties te gebruiken om aandelen te beschermen tegen de gevolgen van koersdaling, om extra rendement op aandelen te creëren en om koerswinst te behalen bij stijging of daling van het onderliggende aandeel. Aan de hand van een aantal praktijkvoorbeelden nam hij een aantal eenvoudige strategieën onder de loep. De workshop leerde wat we wel en niet moeten doen bij het handelen in opties, zodat ook wij als professionals op het gebied van risicoanalyse in de praktijk niet onnodig tegen de lamp lopen, maar ook in staat zijn om onderbouwde keuzes te kunnen maken bij het handelen in opties. Aan de hand van een actueel voorbeeld zal ik elders in deze nieuwsbrief en op de website van de NVRB beschrijven wat Mark ons die middag geleerd heeft. Uitgangspunt zijn de opties die genoteerd staan aan de AEX. Uit dit voorbeeld zal het hefboomeffect van een optie blijken. De hefboomwerking bij een optie houdt in dat er procentueel gezien een veel hogere winst gehaald kan worden door te handelen in opties op een onderliggende waarde (zoals een aandeel) dan te handelen in de onderliggende waarde zelf. Maar goed, het risico is dan ook hoger. - pagina 7 -

8 In het voorbeeld maak ik gebruik van een zogenaamde OTM call (Out-of- The-Money) met een zeer korte looptijd (circa 1 maand). Deze zijn relatief goedkoop en leuk om kennis te maken met het fenomeen opties. Een call optie noemen we Out-of-The-Money als de uitoefenprijs hoger is dan de koers van de onderliggende waarde op het moment van aankoop. Er bestaan ook zgn. ITM, In-The-Money en ATM, At-The-Money calls. Tot slot Het bezoek aan Beursplein 5 was leuk, interessant, maar vooral leerzaam. Wellicht strekt onze kennis met betrekking tot het hanteren van risico s ons wel tot voordeel in het handelen met opties. Succes! Louis Cornelissen Beurs -Voorbeeld Calloptie Op donderdag 22 mei 2014 had de NVRB activiteitencommissie onder leiding van Joël Luyk een bezoek aan de Amsterdamse beurs geregeld, inclusief een workshop Kennismaken met opties. Mark van Etten, medewerker van de Amsterdamse beurs, was onze gastheer en docent. Opties worden, aldus Mark, ook wel derivaten genoemd, omdat dit financiële instrument is afgeleid van de koers van een onderliggende waarde (meestal een aandeel, index of grondstof). Een optie is het recht iets te mogen kopen of verkopen gedurende een bepaalde periode tegen een vooraf afgesproken prijs. Voor het verkrijgen van het recht betaalt de koper een premie. Tegenover de koper van een optie (bijvoorbeeld wij als particulier) staat de verkoper oftewel de schrijver (vaak een professionele partij), die het recht op de onderliggende waarde toekent. De verkoper (schrijver) van een call optie heeft dan de verplichting om de onderliggende aandelen te verkopen tegen de gespecificeerde prijs als de optie wordt uitgeoefend door de koper. De schrijver van een call optie krijgt hiervoor een premie van de koper als betaling voor het risico dat deze verplichting met zich mee brengt. Mark gaf vele rekenvoorbeelden aan de hand waarvan hij liet zien welke rendementen behaald konden worden met opties op basis van verschillende scenario s. Zelf koop ik van tijd tot tijd call opties en heb dus al de nodige kennis opgedaan. Maar toch gaf deze workshop mij op sommige punten nieuwe inzichten. Mark besprak een aantal voorbeelden op basis van call opties, omdat de werking ervan voor een leek makkelijker te begrijpen is dan voor een putoptie. Uit dit voorbeeld zal het hefboomeffect van een optie blijken. De hefboomwerking bij een optie houdt in dat er procentueel gezien een veel hogere winst gehaald kan worden dan alleen met de onderliggende waarde (zoals een aandeel) zelf. In dit voorbeeld maak ik gebruik van een zgn. OTM call (Out-of-The-Money) met een zeer korte looptijd. Deze zijn relatief goedkoop en leuk om kennis te maken met het fenomeen opties. Een call optie noemen we Out-of- The-Money als de uitoefenprijs (de eerder genoemde vooraf afgesproken prijs ) hoger is dan de koers van de onderliggende waarde. Er bestaan ook zgn. ITM, In-The-Money en ATM, At-The-Money calls. Er zijn twee soorten opties: callopties en putopties Calloptie: De koper van een calloptie krijgt het recht iets te kopen gedurende een bepaalde periode tegen een afgesproken prijs. (Door particulieren vaak gebruikt om extra rendement te verkrijgen of door bijvoorbeeld een vliegtuigmaatschappij om zich te beschermen tegen stijgende olieprijzen). Putoptie: De koper van een putoptie krijgt het recht iets te verkopen gedurende een bepaalde periode tegen een afgesproken prijs. (Vaak gebruikt door een particulier om zijn aandelenpakket te beschermen tegen dalende koersen.) Wanneer we praten over de premie van de optie, dan hebben we het over de som van twee zaken: intrinsieke waarde en verwachtingswaarde Optiepremie = Intrinsieke waarde + Verwachtingswaarde De intrinsieke waarde van een calloptie is de koers van de onderliggende waarde minus de uitoefenprijs. De premie in een OTM call is alleen opgebouwd uit de verwachtingswaarde, omdat de koers van de onderliggende waarde op het moment van aankoop van de optie lager is dan de uitoefenprijs. - pagina 8 -

9 Nog even een opmerking voor de duidelijkheid. Eén optie heeft altijd betrekking op 100 keer de onderliggende waarde. Dus 1 optie, op bijvoorbeeld het bedrijf ASML, heeft betrekking op 100 aandelen ASML. Stel: het is 11 juli 2014 (het moment waarop dit voorbeeld is aangemaakt). De koers van het aandeel ASML is op deze datum 67,42. ASML komt met zijn cijfers op 16 juli 2014 en men verwacht zeer goede resultaten. Daarnaast heeft men ook zeer goede toekomstverwachtingen voor dit aandeel. Een flinke koersstijging is dan aannemelijk. Op grond hiervan verwacht men dat de koers van ASML halverwege augustus op 73,00 zal staan. Indien men nu op aandelen zou kopen voor 67,42 = 6742 en de koers zou inderdaad op op 73,00 staan dan zouden deze 100 aandelen op die datum dus 7300 waard zijn. Men heeft dan op de aandelen een winst gerealiseerd van 558. Dit is procentueel een winst op de investering van 6742 van 558: 6742 x 100% = 8.28%. Op grond van deze te verwachte koersstijging besluit men echter via een broker 1 call optie ASML augustus 2014 aan te schaffen met uitoefenprijs 72,00 en een premie van 0,57. De volgende termen worden nu gehanteerd. De uitoefenprijs is 72,00. De expiratiedatum is de 3e vrijdag augustus 2014, ofwel De premie is 0,57 (dit is de actuele koers van de optie op 11 juli 2014). Dit moet als volgt gelezen worden: Men heeft het recht om 100 aandelen ASML te kopen tot en met de 3e vrijdag in augustus 2014 ( ) voor 72,00 per aandeel. Voor dit recht betaalt men nu 0,57 per aandeel, dus totaal 57,00. Indien men dus een call optie had gekocht voor het bedrag van 57 en de koers van de aandelen zou inderdaad op op 73,00 staan, dan zou deze call optie een waarde hebben van 100. Men heeft immers het recht om 100 aandelen te kopen voor 7200, terwijl de werkelijke waarde van deze 100 aandelen 7300 is. De koers van de optie past zich continu aan, aan de koers van de onderliggende waarde. Men heeft hiermee dus een winst gemaakt van = 43 euro op een investering van 57 d.w.z. 43 : 57 x 100% = 75% winst. Bedenk wel dat bij het berekenen van het rendement nog rekening gehouden moet worden met de aankoop respectievelijk verkoopkosten. Afhankelijk van de broker bedragen de kosten per contract per transactie circa 1 tot 3 euro. De koers van de onderliggende waarde fluctueert met 8.28 %, terwijl de koers van de optie fluctueert met 75 %. De hefboomfactor van de optiepositie is in dit geval circa. 9,1. Door het hefboomeffect is het winstpotentieel (en dus ook het verliespotentieel!) relatief erg groot. Is de koers op de expiratiedatum lager dan de uitoefenprijs van 72,00, dan loopt de optie waardeloos af en is men zijn inleg geheel kwijt. Dat wil zeggen dat het maximale verlies 57 is, terwijl de winst bij exploderende koers onbeperkt is. Dit is nu, het leuke van zogenaamde OTM opties. Tegen een gering bedrag kan je een gokje op rendement wagen. Je koopt een optie met een korte looptijd met alleen verwachtingswaarde en je hebt kans op een leuke winst. Je kunt 2 straatjes loten voor 60 euro kopen bij de Staatsloterij met een bijzonder kleine kans op eigen geld, laat staan op winst. Met deze optieconstructie is er een redelijke kans op winst en het is nog spannend ook. Op deze manier leer je op een leuke manier de wereld van de opties kennen. Maar bedenk, dat over het algemeen het de particulier is die verliest bij opties, omdat men niet tijdig zijn verlies of winst neemt. Ik heb zelf als regel bij +40% en -30% er uit stappen. Het is ook de kunst om even niks te doen tot een goed moment zich voor doet. Dus in bovenstaand voorbeeld zou ik mijn optie niet hebben laten doorlopen tot aan de expiratiedatum, maar zou ik al eerder winst genomen hebben en wel op het moment dat ik een winst op mijn call optie investering van 40% bereikt heb. - pagina 9 -

10 Black-Scholes optiewaarderingsmodel Het Black-Scholes optiewaarderingsmodel kan gebruikt worden om de prijs (premie) van een optie te berekenen. Het Black-Scholes-model is het meest toegepaste model. De prijs van een optie wordt bepaald door de volgende waarden: de koers van het onderliggend aandeel, de volatiliteit van het aandeel, de uitoefenprijs van de optie, de looptijd van de optie, het dividend, de rentestand. Het begrip volatiliteit heeft betrekking op koersbewegingen in het verleden. Opties hebben betrekking op koersbewegingen in de toekomst en hebben daarom te maken met de verwachte volatiliteit. Hoe hoger de verwachte volatiliteit van het onderliggende aandeel is, hoe meer er voor de optie zal moeten worden betaald. De kans dat de optie veel geld waard zal worden is dan namelijk groter; dus om dit risico voor de schrijver van de optie te compenseren zal de prijs hoger zijn. Stabiele beursfondsen zoals Unilever en Royal Dutch Shell hebben een vrij lage volatiliteit. Aandelen die vaak en extreem bewegen zoals Crucell hebben daarentegen een hoge volatiliteit. Louis Cornelissen Een site die informatie geeft over de volatiliteit in het verleden is: https://www.behr.nl/informatie/historische_volatiliteit Bereken zelf de parameters van de calloptie uit het voorbeeld met het volgende te downloaden Excel sheet. Dit Excel sheet maakt gebruik van macro s en daarvoor moet toestemming gegeven worden. In dit worksheet wordt gebruik gemaakt van de Excelfunctie: CallOption voor het toepassen van het Black-Scholes optiewaarderingsmodel. Gebruik Tab: Basic om de volatiliteit uit te rekenen voor een premie van 0,57. (Scheidingsteken is punt of komma al naar gelang de instellingen van Excel). - pagina 10 -

11 Uit de media... Overstroming te voorspellen met meting aan zwaartekracht Onderzoekers hebben een nieuwe methode gevonden om de kans op overstromingen te bepalen. Ze kijken vanuit de ruimte naar de grootte van het zwaartekrachtsveld. De kans dat een gebied overstroomt, wordt groter naarmate er al veel water ligt opgeslagen. Net als een verzadigde spons, kan een stuk grond op den duur geen water meer opnemen, waardoor het overstroomt. Waar veel water in de grond zit, is het zwaartekrachtsveld sterker en dit is te meten met satellieten. Amerikaanse wetenschappers hebben dat aangetoond door naar overstromingen van de rivier Missouri in 2011 te kijken. Uit hun onderzoek, dat is gepubliceerd in Nature Geoscience, blijkt dat hun model vijf tot zelfs elf maanden van te voren een overstroming kan voorspellen. Bron: NU.nl, 7 juli 2014 Veiligheid olie en gas overslag op zee Het overslaan van olie en gas op zee is een complexe operatie. Omgevingsfactoren en de invloed daarop op de betrokken schepen hebben een zeer grote invloed. De Offloading Operations Joint Industry Project tracht om numerieke (simulatie) data en bureaustudies te koppelen aan grootschalige "real world" metingen nabij de kust van equatoriaal Afrika. Bron: MARIN report, april 2014, blz. 9. Programma Commissie NVRB zoekt versterking! Met heel veel plezier organiseren wij, de Programma Commissie (PC) van de NVRB, gedurende het jaar activiteiten voor onze leden en hun introducés. Dit varieert van lezingenavonden waarbij specialisten in ons vakgebied én daarbuiten hun ervaringen en inzichten met ons delen op allerlei actuele onderwerpen, tot excursies naar bijvoorbeeld de grote waterkeringen van ons land. Dit alles om een platform te creëren voor kennisverzameling en kennisdeling, maar bovenal om mensen met een warm hart voor het risicodenken en bedrijfszekerheid bij elkaar te brengen. Vind jij het net zoals wij leuk om je actiever in te zetten voor de NVRB, of ken je iemand die dat zou willen? Wil jij mee beslissen over de onderwerpen die wij als vereniging op de kaart zetten en hier interessante sprekers aan koppelen? En gaandeweg ook nog eens wat opsteken en je netwerk verder uitbreiden? Meld je dan nu aan voor de Programma Commissie! Dit kan via een naar of spreek een van de PC leden aan tijdens de volgende lezingenavond. Tot dan! De Programma Commissie Meer gaslekken met mogelijk gevaar in 2013 Het aantal gaslekken met mogelijk gevaar is vorig jaar gestegen. Het gaat hier om lekken in de zogenoemde aansluitleiding, de verbinding tussen het gastransportnet en de meterkast van de afnemer. Dat blijkt uit onderzoek van toezichthouder Autoriteit Consument & Markt (ACM). In 2013 deden zich per afnemers gemiddeld 34 potentieel gevaarlijke lekken voor. In 2010 was dat nog twintig. De stijging is voor ACM aanleiding de netbeheerders te vragen wat zij eraan gaan doen. In 2013 hadden Nederlanders gemiddeld 23 minuten geen stroom door storingen in elektriciteitsnetten, blijkt verder uit het onderzoek. Dat is iets lager dan het gemiddelde van 25 minuten van de afgelopen jaren. Ruim een kwart van de storingen wordt veroorzaakt door graafschade. Bron: Tsunami's in polder vanaf september 2014 Kennisinstituut Deltares gaat vanaf september metershoge tsunami's en verwoestende golfstromen opwekken in een speciale nieuwe golfgoot aan de Rotterdamseweg. De bouw van de nieuwe testfaciliteit die 25 miljoen euro kost is dan na ruim een jaar afgrond. Bron: AD/Haagsche Courant, 16 juli 2014 Daling verkeersdoden 2013 In 2013 zijn 570 mensen omgekomen door verkeersongevallen in Nederland. Dat zijn er 80 minder dan het jaar ervoor, een daling van ruim 12 procent. De daling is beduidend sterker dan het Europese gemiddelde van 8 procent. Er vielen vooral onder motorrijders, maar daarnaast ook onder inzittenden van personenauto s, fietsers en voetgangers minder dodelijke slachtoffers doden 193 doden 200 doden 184 doden doden 56 doden doden 29 doden doden 48 doden Verborgen krachten in de dijk Met nieuwe rekenmethoden blijken sommige dijken sterker dan altijd werd aangenomen. Een meevaller, die Nederland tientallen miljoenen euro's kan schelen. Bron: de Volkskrant, 12 juli doden 37 doden doden 22 doden 3 doden 1 doden Bron: CBS - pagina 11 -

12 Indien onbestelbaar retour: Secretariaat NVRB, Botter 1129, 8232 JN Lelystad In Memoriam Wil Heins Op 1 juli 2014 is Wil Heins overleden op een leeftijd van 82 jaar. Wil was docent aan de TU Delft en actief NVRB-lid tot op hoge leeftijd. Per 14 juli 2010 ontving de NVRB zijn opzegging. Wil was onder andere voorzitter van onze werkgroep beslismodellen. En, in de woorden van Tim Bedford "Een zeer gerespecteerde en geliefde collega". De NVRB werkgroep beslismodellen hield zich vooral bezig met kwantitatieve risicoanalyses. Daarnaast ging de belangstelling uit naar analysemethoden waarvan de uitkomsten zich lenen voor gebruik (input) in beslismodellen op het gebied van besluitvorming en risicobeheersing. COLOFON De NVRB-nieuwsbrief is een periodieke uitgave van de Nederlandse Vereniging voor Risicoanalyse en Bedrijfszekerheid. Redactie NVRB-nieuwsbrief Peter Blanker, Ronny van den Heuvel Bijdragen aan deze uitgave van: Peter Blanker, Ronny van den Heuvel, Marit Zethof, Genserik Reniers, Charles Vlek, Joël Luyk, Johan de Knijff, Louis Cornelissen. Redactieadres Peter Blanker p/a RWS Grote Projecten en Onderhoud Postbus LA Utrecht T: Persoonlijk kende ik Wil Heins via mijn afstudeeronderzoek aan de TU Delft: Onzekerheidsanalyse van het sluitproces van Beweegbare Waterkeringen, waarbij ik werd begeleid door Wil Heins, Tim Bedford, Roger Cooke, Richard Jorissen en Ben Rigter. Wil kwam altijd over als een zeer bedachtzaam persoon met een zeer scherpe analytische geest. De crematie van Wil vond plaats in het Crematorium Hofwijk, te Rotterdam-Overschie. Een eenvoudige, stijlvolle plechtigheid, zoals hij dat zelf gewild had. Familie, oud-collega s en bekenden memoreerden zijn passie voor de kunsten. Nieuw voor mij was dat Wil Heins zeer betrokken was bij de internationale kunstbeweging CoBrA. Peter Blanker Sluitingsdatum kopij voor de volgende nieuwsbrief: 15 september 2014 (c) 2014 NVRB Alle bijdragen in deze nieuwsbrief zijn geschreven op persoonlijke titel, tenzij anders vermeld. Wilt u (delen van) deze nieuwsbrief gebruiken of heeft u kopij? Neem dan contact op met de redactie en/of bestuur! - pagina 12 -

Aandelenopties in woord en beeld

Aandelenopties in woord en beeld Aandelenopties in woord en beeld 2 Aandelenopties in woord en beeld 1 In deze brochure gaan we het hebben over aandelenopties zoals die worden verhandeld op de optiebeurs van Euronext. Maar wat zijn dat

Nadere informatie

Euronext.liffe. Inleiding Optiestrategieën

Euronext.liffe. Inleiding Optiestrategieën Euronext.liffe Inleiding Optiestrategieën Vooraf De inhoud van dit document is uitsluitend educatief van karakter. Voor advies dient u contact op te nemen met uw bank of broker. Het is verstandig alvorens

Nadere informatie

Strategieën met Opties

Strategieën met Opties Strategieën met Opties Euronext, de nieuwe pan-europese beurs, komt voort uit de fusie tussen de beurzen van Amsterdam, Brussel en Parijs. Handelen op Euronext is snel en goedkoop. Bovendien heeft u binnenkort

Nadere informatie

Optie strategieën. Brochure bestemd voor particuliere beleggers BASIC. Member of the KBC group

Optie strategieën. Brochure bestemd voor particuliere beleggers BASIC. Member of the KBC group Optie strategieën Brochure bestemd voor particuliere beleggers Gepubliceerd door KBC Securities in samen werking met Euronext. p. 2 Index 1. Basisstrategieën 2 2. Voorbeelden van toepassingen 2 3. Grafische

Nadere informatie

Optie strategieën. Brochure bestemd voor particuliere beleggers INTERMEDIATE. Member of the KBC group

Optie strategieën. Brochure bestemd voor particuliere beleggers INTERMEDIATE. Member of the KBC group Optie strategieën Brochure bestemd voor particuliere beleggers INTERMEDIATE Gepubliceerd door KBC Securities in samen werking met Euronext. p. 2 Index 1. Grafische voorstelling 4 2. Bull strategieën 5

Nadere informatie

Opties. Brochure bestemd voor particuliere beleggers BASIC. Member of the KBC group. Gepubliceerd door KBC Securities in samen werking met Euronext.

Opties. Brochure bestemd voor particuliere beleggers BASIC. Member of the KBC group. Gepubliceerd door KBC Securities in samen werking met Euronext. Brochure bestemd voor particuliere beleggers Gepubliceerd door KBC Securities in samen werking met Euronext. p. 2 Index 1. Call en put opties 3 2. Koper en schrijver 4 3. Standaardisatie 5 Onderliggende

Nadere informatie

The good, the bad and the ugly

The good, the bad and the ugly The good, the bad and the ugly Rendement, risico en domheid Eelco Hessling Manager Retail Investor Services NYSE Euronext 2007 NYSE Euronext. All Rights Reserved. Vecon dag Amsterdam 3 april 2008 2007

Nadere informatie

ARUP studie Groningen 2013

ARUP studie Groningen 2013 ARUP studie Groningen 2013 Strategie voor structurele versteviging van gebouwen Nederlandse samenvatting Issue 17 januari 2014 Nederlandse samenvatting 1 Inleiding Dit rapport omvat een samenvatting van

Nadere informatie

OPTIES IN VOGELVLUCHT

OPTIES IN VOGELVLUCHT OPTIES IN VOGELVLUCHT Inleiding Deze brochure biedt een snelle, beknopte inleiding in de beginselen van opties. U leert wat een optie is, wat de kenmerken zijn van een optie en wat een belegger kan doen

Nadere informatie

Wij willen u graag helpen bij het vergroten van uw kennis over de beurs en haar producten!

Wij willen u graag helpen bij het vergroten van uw kennis over de beurs en haar producten! Lesbrief opties Inleiding Door uw investering in het bestuderen van deze lesbrief vergroot u uw kennis over de mogelijkheden die opties bieden. Het rendement daarvan kan zijn dat u mogelijk een rol ziet

Nadere informatie

Staatstoezicht op de Mijnen. Veilige. gaswinning. in Groningen. Staatstoezicht op de Mijnen. Avondseminar KIVI Delft 3 maart 2014

Staatstoezicht op de Mijnen. Veilige. gaswinning. in Groningen. Staatstoezicht op de Mijnen. Avondseminar KIVI Delft 3 maart 2014 Staatstoezicht op de Mijnen Veilige gaswinning in Groningen Staatstoezicht op de Mijnen Avondseminar KIVI Delft 3 maart 2014 1 Staatstoezicht op de Mijnen Waar gaat het over? 1.Intro Staatstoezicht op

Nadere informatie

Exposure vanuit optieposities

Exposure vanuit optieposities Exposure vanuit optieposities ABN AMRO is continue bezig haar dienstverlening op het gebied van beleggen te verbeteren. Eén van die verbeteringen betreft de vaststelling van de zogenaamde exposure (blootstelling)

Nadere informatie

LYNX Masterclass Opties handelen: de basis deel 1

LYNX Masterclass Opties handelen: de basis deel 1 LYNX Masterclass Opties handelen: de basis deel 1 Mede mogelijk gemaakt door TOM Tycho Schaaf 22 oktober 2015 Introductie Tycho Schaaf, beleggingsspecialist bij online broker LYNX Werkzaam bij LYNX vanaf

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage. Datum 25 januari 2013 Betreft Gaswinning Groningen-veld

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage. Datum 25 januari 2013 Betreft Gaswinning Groningen-veld > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag

Nadere informatie

Opties. Brochure bestemd voor particuliere beleggers INTERMEDIATE. Member of the KBC group

Opties. Brochure bestemd voor particuliere beleggers INTERMEDIATE. Member of the KBC group Brochure bestemd voor particuliere beleggers Gepubliceerd door KBC Securities in samen werking met Euronext. p. 2 Index 1. Inleiding 3 2. Valutaopties 4 Twee valutaoptiecontracten 4 Waarom valutaopties

Nadere informatie

Minder gaswinning, versterkingspakket voor Groningen

Minder gaswinning, versterkingspakket voor Groningen Ministerie van Economische Zaken Minder gaswinning, versterkingspakket voor Groningen Uitleg over het besluit gaswinning Groningen Geachte bewoner, Vrijdag 17 en zaterdag 18 januari 2014 heb ik in Groningen

Nadere informatie

1. De optie theorie een korte kennismaking

1. De optie theorie een korte kennismaking 1. De optie theorie een korte kennismaking 1.1 Terminologie Een optie is een recht. Een recht om iets te kopen of verkopen. Dit recht kan worden verkregen tegen betaling van een bedrag in geld: de optiepremie.

Nadere informatie

Wij zijn Kai & Charis van de Super Student en wij geven studenten zin in de toekomst.

Wij zijn Kai & Charis van de Super Student en wij geven studenten zin in de toekomst. Hallo, Wij zijn Kai & Charis van de Super Student en wij geven studenten zin in de toekomst. Dat is namelijk helemaal niet zo makkelijk. Veel studenten weten nog niet precies wat ze willen en hoe ze dat

Nadere informatie

Opties. Brochure bestemd voor particuliere beleggers INTERMEDIATE. Een onderneming van de KBC-groep

Opties. Brochure bestemd voor particuliere beleggers INTERMEDIATE. Een onderneming van de KBC-groep Brochure bestemd voor particuliere beleggers Gepubliceerd door KBC Securities in samen werking met Euronext. p. 2 Index 1. Inleiding 3 2. Valutaopties 4 Drie valutaoptiecontracten 4 Waarom valutaopties

Nadere informatie

Welke soorten beleggingen zijn er?

Welke soorten beleggingen zijn er? Welke soorten beleggingen zijn er? Je kunt op verschillende manieren je geld beleggen. Hier lees je welke manieren consumenten het meest gebruiken. Ook vertellen we wat de belangrijkste eigenschappen van

Nadere informatie

Folkert Buiter 2 oktober 2015

Folkert Buiter 2 oktober 2015 1 Nuchter kijken naar feiten en trends van aardbevingen in Groningen. Een versneld stijgende lijn van het aantal en de kracht van aardbevingen in Groningen. Hoe je ook naar de feitelijke metingen van de

Nadere informatie

Winningsplan Groningen 2013: advies Staatstoezicht op de Mijnen

Winningsplan Groningen 2013: advies Staatstoezicht op de Mijnen Staatstoezicht op de Mijnen Winningsplan Groningen 2013: advies Staatstoezicht op de Mijnen KNAW-MINISYMPOSIUM AARDGASWINNING EN AARDBEVINGEN IN GRONINGEN Amsterdam 27 maart 2014 1 Waar gaat het over?

Nadere informatie

Hedging strategies. Opties ADVANCED. Member of the KBC group

Hedging strategies. Opties ADVANCED. Member of the KBC group Hedging strategies Opties p. 2 Index 1. Hedging met opties 3 2. Hedging met put opties 4 3. Hedgen met valutaopties 6 Twee valutaoptiecontracten 6 p. 3 Hedging met opties Hedging komt van het Engelse to

Nadere informatie

Uw mening over gaswinning uit het Groningen-gasveld

Uw mening over gaswinning uit het Groningen-gasveld faculteit gedrags- en maatschappijwetenschappen sociale psychologie Uw mening over gaswinning uit het Groningen-gasveld Onderzoeksresultaten fase 1 Elisabeth Hoekstra Goda Perlaviciute Linda Steg onderzoekgaswinning@rug.nl

Nadere informatie

Het beleggingssysteem van Second Stage

Het beleggingssysteem van Second Stage Het beleggingssysteem van Second Stage Hoewel we regelmatig maar dan op zeer beperkte schaal (niet meer dan vijf procent van het kapitaal) - zeer kortlopende transacties doen, op geanticipeerde koersbewegingen

Nadere informatie

Informatie betreffende NYSE Liffe

Informatie betreffende NYSE Liffe LESBRIEF OPTIES Informatie betreffende NYSE Liffe NYSE Liffe is de merknaam van de derivatenmarkt van Euronext een dochteronderneming van NYSE Euronext bestaande uit de derivatenmarkten in Amsterdam, Brussel,

Nadere informatie

aandeelprijs op t = T 8.5 e 9 e 9.5 e 10 e 10.5 e 11 e 11.5 e

aandeelprijs op t = T 8.5 e 9 e 9.5 e 10 e 10.5 e 11 e 11.5 e 1 Technische Universiteit Delft Fac. Elektrotechniek, Wiskunde en Informatica Tussentoets Waarderen van Derivaten, Wi 3405TU Vrijdag november 01 9:00-11:00 ( uurs tentamen) 1. a. De koers van het aandeel

Nadere informatie

"Opties in een vogelvlucht"

Opties in een vogelvlucht "Opties in een vogelvlucht" Presentatie voor het NCD November 2010 Ton Ruitenburg Senior Officer Retail Relations Amsterdam Opties en hun gebruikers Doel van deze presentatie is u een eerste indruk te

Nadere informatie

Hedging strategies. Opties ADVANCED. Een onderneming van de KBC-groep

Hedging strategies. Opties ADVANCED. Een onderneming van de KBC-groep Hedging strategies Opties p. 2 Index 1. Hedging met opties 3 2. Hedging met put opties 4 3. Hedgen met valutaopties 6 Drie valutaoptiecontracten 6 p. 3 Hedging met opties Hedging komt van het Engelse to

Nadere informatie

Opties: Kansen benutten, risico s begrenzen

Opties: Kansen benutten, risico s begrenzen Opties: Kansen benutten, risico s begrenzen Euronext, de nieuwe pan-europese beurs, komt voort uit de fusie tussen de beurzen van Amsterdam, Brussel en Parijs. Handelen op Euronext is snel en goedkoop.

Nadere informatie

Wederom onrust op de beurs: hoe nu verder?

Wederom onrust op de beurs: hoe nu verder? Wederom onrust op de beurs: hoe nu verder? Net als we vorig jaar meerdere keren hebben gezien, zijn de beurzen wederom bijzonder nerveus en vooral negatief. Op het moment van schrijven noteert de AEX 393

Nadere informatie

EEN LEVEN LANG LEREN

EEN LEVEN LANG LEREN EEN LEVEN LANG LEREN Martin van der Dong, 48 allround operator mengvoeder Agrifirm, Meppel Waarom ben je een EVC-traject gaan volgen? Wat was je motivatie? Mijn werkgever Agrifirm besloot om voor alle

Nadere informatie

EXAMENVRAGEN OPTIES. 1. Een short put is:

EXAMENVRAGEN OPTIES. 1. Een short put is: EXAMENVRAGEN OPTIES 1. Een short put is: A. een verplichting om een onderliggende waarde tegen een specifieke prijs in een bepaalde B. een verplichting om een onderliggende waarde tegen een specifieke

Nadere informatie

Informatiebrochure opties

Informatiebrochure opties Informatiebrochure opties Inleiding In deze brochure wordt bondig de werking van opties toegelicht en wordt er stilgestaan bij de mogelijke risico s die verbonden zijn aan het handelen in opties. Het lexicon

Nadere informatie

Terug naar de kern Bob Hendriks

Terug naar de kern Bob Hendriks Terug naar de kern Bob Hendriks Oktober 2013 Waarom nog beleggen? 2 Agenda BlackRock? Sparen & beleggen We leven langer/pensioen Inkomsten uit beleggen Conclusie 3 BlackRock is opgericht voor deze nieuwe

Nadere informatie

Bericht opties en futures

Bericht opties en futures Bericht opties en futures Bericht opties en futures 1. Wat zijn opties en futures?...2 2. Beschrijving van opties...2 3. De contractspecificaties...3 4. Doelstellingen van de optiebelegger...4 5. Het kopen

Nadere informatie

Trade van de Week. Meeliften. op het succes. van BESI

Trade van de Week. Meeliften. op het succes. van BESI Trade van de Week Meeliften op het succes van BESI Wanneer we de in Nederland genoteerde aandelen bekijken sinds de start van 2009, dan komen we toch wel tot de conclusie dat BE Semiconductor N.V. (BESI)

Nadere informatie

Hoogspanningslijnen. Antwoord op de meest gestelde vragen

Hoogspanningslijnen. Antwoord op de meest gestelde vragen Hoogspanningslijnen Antwoord op de meest gestelde vragen 2 Ministerie van Infrastructuur en Milieu Hoogspanningslijnen Antwoorden op de meest gestelde vragen Inhoudsopgave 1. Waarom deze brochure? 3 2.

Nadere informatie

Dinsdag 22 september 2015. Beleggen met ETF s Van theorie tot strategie

Dinsdag 22 september 2015. Beleggen met ETF s Van theorie tot strategie Dinsdag 22 september 2015 Beleggen met ETF s Van theorie tot strategie Wie geven deze presentatie? Tycho Schaaf Beleggingsspecialist LYNX Martijn Rozemuller Oprichter en directeur Think ETF s 1 De agenda

Nadere informatie

Trade van de week. Welcome to. Africa

Trade van de week. Welcome to. Africa Trade van de week Welcome to Africa We versturen nu al een tijdje wekelijks de Trade van de Week. Een Trade van de Week hoeft in absolute termen niet de grootste winst op te leveren. Een kleine investering

Nadere informatie

Huishoudens bouwen hun effectenportefeuille af

Huishoudens bouwen hun effectenportefeuille af Huishoudens bouwen hun effectenportefeuille af Inleiding Door de opkomst van moderne informatie- en communicatietechnologieën is het voor huishoudens eenvoudiger en goedkoper geworden om de vrije besparingen,

Nadere informatie

High Risk. Equity Interest Other. ING Dutch Plus Note

High Risk. Equity Interest Other. ING Dutch Plus Note High Risk Equity Interest Other ING Dutch Plus Note Minimaal 155%* aflossing bij stijgende of beperkt dalende beurzen Bescherming tot 35% koersdaling t.o.v. de startwaarde Profiteer van een mogelijke stijging

Nadere informatie

Inleiding. Keuzes in:

Inleiding. Keuzes in: Keuzes in: 5 Inleiding Tijdens de ouderavond heb ik u uitgelegd hoe de keuzebegeleiding in klas 3 plaats vindt. In dit artikel zet ik de belangrijkste punten nog even op een rij. Mocht u na het lezen ervan

Nadere informatie

LYNX Beleggersdebat 2016

LYNX Beleggersdebat 2016 LYNX Beleggersdebat 2016 BELEGGERSDEBAT 2016 V.l.n.r.: Jim Tehupuring, Willem Middelkoop, Janneke Willemse, André Brouwers en Corné van Zeijl BELEGGERSDEBAT 2016 Tip 1 Jim Tehupuring BELEGGERSDEBAT 2016

Nadere informatie

Limited Speeders. Achieving more together

Limited Speeders. Achieving more together Limited Speeders Achieving more together Limited Speeders: Beleg met een nog grotere hefboom! 3 Limited Speeders: Beleg met een nog grotere hefboom! Werking Limited Speeders Limited Speeders behoren,

Nadere informatie

Rabo Performance Plus Note

Rabo Performance Plus Note Rabo Performance Plus Note Rabo Performance Plus Note Wie een voorsprong krijgt, maakt meer kans op een overwinning. Wilt u die voorsprong? Stap dan nu in de Rabo Performance Plus Note en beleg in een

Nadere informatie

Toegankelijkheid hoger onderwijs en de rol van studiefinanciering

Toegankelijkheid hoger onderwijs en de rol van studiefinanciering Toegankelijkheid hoger onderwijs en de rol van studiefinanciering Achtergrondnotitie van de HBO-raad n.a.v. ideeën over een leenstelsel Den Haag, 3 september 2012 Inleiding In het recente debat over mogelijk

Nadere informatie

Unlimited Speeders. Achieving more together

Unlimited Speeders. Achieving more together Unlimited Speeders Achieving more together Unlimited Speeders: Beleg met een hefboom 3 Unlimited Speeders: Beleg met een hefboom Snel en eenvoudig beleggen met een geringe investering? Inspelen op een

Nadere informatie

Voorbeeld examenvragen Boekdeel 2 en special topics

Voorbeeld examenvragen Boekdeel 2 en special topics Voorbeeld examenvragen Boekdeel 2 en special topics Vraag 1 Stel dat je 10 aandelen Fortis in portfolio hebt, elk aandeel met een huidige waarde van 31 per aandeel. Fortis beslist om een deel van haar

Nadere informatie

Kenmerken van effecten en daaraan verbonden specifieke risico s

Kenmerken van effecten en daaraan verbonden specifieke risico s Kenmerken van effecten en daaraan verbonden specifieke risico s Hieronder worden de kenmerken van diverse vormen van effecten besproken en de daaraan verbonden specifieke risico s. Bij alle vormen van

Nadere informatie

Evenwichtig beleggen? Ontdek de juiste balans tussen rendement en risico, zonder dat u ervan wakker hoeft te liggen.

Evenwichtig beleggen? Ontdek de juiste balans tussen rendement en risico, zonder dat u ervan wakker hoeft te liggen. Evenwichtig beleggen? Ontdek de juiste balans tussen rendement en risico, zonder dat u ervan wakker hoeft te liggen. Bent u als belegger op zoek naar rendement én bescherming, zonder de zorgen van het

Nadere informatie

Trade van de week. Winnen met. Indexopties

Trade van de week. Winnen met. Indexopties Trade van de week Winnen met Indexopties Hoe profiteer je van een stijgende of dalende beurs? Veel traders proberen dit door zelf een aantal aandelen uit de index te kiezen en daar long of short op te

Nadere informatie

Rabo AEX Click Note. Van 24 januari tot 11 februari, 15.00 uur kunt u inschrijven op dit aantrekkelijke beleggingsproduct.

Rabo AEX Click Note. Van 24 januari tot 11 februari, 15.00 uur kunt u inschrijven op dit aantrekkelijke beleggingsproduct. Rabo AEX Click Note Rabo AEX Click Note De AEX-index heeft het afgelopen jaar per saldo weinig beweging laten zien. Voor de belegger die denkt dat de AEX-index de komende jaren een stijgende lijn zal laten

Nadere informatie

Cursus Berekend Beleggen

Cursus Berekend Beleggen Auteur: Uitgever: Jan van Gemeren GannTrader Een unieke combinatie van leren beleggen met geavanceerde optieconstructies en over de schouder meekijken van Jan van Gemeren, een ervaren optiebelegger en

Nadere informatie

LYNX BELEGGERSDEBAT 2015

LYNX BELEGGERSDEBAT 2015 LYNX BELEGGERSDEBAT 2015 Lynx Beleggersdebat 2015 BELEGGERSDEBAT 2015 V.l.n.r.: Lukas Daalder, Jim Tehupuring, Janneke Willemse, André Brouwers en Karel Mercx -86,44% Resultaten tips beleggersdebat 2014

Nadere informatie

Wat is een call optie?

Wat is een call optie? Hoofdstuk 6 Opties Doel: inzicht krijgen in werking en gebruik van opties binnen de portefeuille, om zodoende per jaar 2% extra rendement te genereren en bovendien ook nog goedkoop geld te lenen. Opties

Nadere informatie

Of u nu een voorzichtige belegger bent of meer risico durft te nemen, opties kunnen DE BOEIENDE WERELD VAN OPTIES AANDELENWERKING

Of u nu een voorzichtige belegger bent of meer risico durft te nemen, opties kunnen DE BOEIENDE WERELD VAN OPTIES AANDELENWERKING DE BOEIENDE WERELD VAN OPTIES Of u nu een voorzichtige belegger bent of meer risico durft te nemen, opties kunnen een belangrijk deel uitmaken van uw portefeuille. Beleggers laten zich vaak afschrikken

Nadere informatie

Beleggen Opties. Zo werkt het

Beleggen Opties. Zo werkt het Beleggen Opties Zo werkt het Opties Met Zelf kunt u handelen in opties op aandelen en indices op NYSE Liffe Amsterdam. Met opties kunt u inspelen op koersstijgingen en -dalingen. U kunt ze ook gebruiken

Nadere informatie

Voorpublicatie Vertrouwen in de wetenschap

Voorpublicatie Vertrouwen in de wetenschap Voorpublicatie Vertrouwen in de wetenschap Augustus 2015 Het meeste wetenschappelijk onderzoek wordt betaald door de overheid uit publieke middelen. De gevolgen van wetenschappelijke kennis voor de samenleving

Nadere informatie

NIEUWE RONDE, NIEUWE KANSEN. Middelen (en mensen) echt verbinden aan de strategie & de routekaart naar goed financieel management

NIEUWE RONDE, NIEUWE KANSEN. Middelen (en mensen) echt verbinden aan de strategie & de routekaart naar goed financieel management NIEUWE RONDE, NIEUWE KANSEN Middelen (en mensen) echt verbinden aan de strategie & de routekaart naar goed financieel management Henk Hendriks Van Beekveld & Terpstra Studiedagen LVC 3 Cuijk 20 januari

Nadere informatie

Geachte mevrouw Franke,

Geachte mevrouw Franke, Retouradres:, Aan de griffier van de vaste commissie voor Economische Zaken, Landbouw & Innovatie T.a.v. mevrouw drs. M.C.T.M. Franke Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG 2500EA Onderwerp Rondetafelgesprek inzake

Nadere informatie

Putoptie. 1Productinformatie!

Putoptie. 1Productinformatie! Putoptie 1Productinformatie! Een valutatransactie is een overeenkomst tussen twee partijen om een afgesproken hoeveelheid van één valuta te ruilen tegen een afgesproken hoeveelheid van één andere valuta.

Nadere informatie

Algemene Ledenvergadering NVRB

Algemene Ledenvergadering NVRB Algemene Ledenvergadering NVRB Welkom! 3/4/2011 ALV 1 Agenda Opening Notulen ALV 2010 Jaarverslag 2010 en Werkplan 2011: Algemeen Programma Commissie Research Development & Onderwijs Public Relations Goedkeuren

Nadere informatie

Kenmerken financiële instrumenten en risico s

Kenmerken financiële instrumenten en risico s Kenmerken financiële instrumenten en risico s Inleiding Aan alle vormen van beleggen zijn risico s verbonden. De risico s zijn afhankelijk van de belegging. Een belegging kan in meer of mindere mate speculatief

Nadere informatie

1. Gezamenlijk seminar woensdag 17 maart 2010 met en op hoofdkantoor Royal Bank of Scotland te Amsterdam (zuid-as)

1. Gezamenlijk seminar woensdag 17 maart 2010 met en op hoofdkantoor Royal Bank of Scotland te Amsterdam (zuid-as) JAARGANG 3 NUMMER 3 Nieuwsbrief In dit nummer: 01 maart 2010 1. Gezamenlijk seminar woensdag 17 maart met en op hoofdkantoor Royal Bank of Scotland (RBS) te Amsterdam (zuid-as); 2. WB verslaat sinds start

Nadere informatie

Kenmerken financiële instrumenten en risico s

Kenmerken financiële instrumenten en risico s Kenmerken financiële instrumenten en risico s Aan alle vormen van beleggen zijn risico s verbonden. De risico s zijn afhankelijk van de belegging. Een belegging kan in meer of mindere mate speculatief

Nadere informatie

ETF. Brochure bestemd voor particuliere beleggers INTERMEDIATE. Een onderneming van de KBC-groep

ETF. Brochure bestemd voor particuliere beleggers INTERMEDIATE. Een onderneming van de KBC-groep Brochure bestemd voor particuliere beleggers Gepubliceerd door KBC Securities in samen werking met Euronext. p. 2 Index 1. Inleiding 3 2. Fysieke ETF s 4 3. Synthetische ETF s 5 Voor- en nadelen 5 4. Inverse

Nadere informatie

Succes met samenwerken

Succes met samenwerken Succes met samenwerken Aanpak verhogen veiligheidscultuur bij Monique van Assen Erik van Berge Henegouwen Wiet Nieuwenhuis Agenda Wat doet? ImpulsProgramma Veiligheid Samenwerkingen Discussie 2 RWS ONGECLASSIFICEERD

Nadere informatie

Hoe kwetsbaar zijn onze netwerken?

Hoe kwetsbaar zijn onze netwerken? Hoe kwetsbaar zijn onze netwerken? Hoe kwetsbaar zijn onze infrastructuurnetwerken en op welke manier zijn ze van elkaar afhankelijk? In een simulatie van een overstroming in Rotterdam Noord zochten gebiedsexperts

Nadere informatie

Het Loopbaanlab brengt onderwijsprofessionals in beweging

Het Loopbaanlab brengt onderwijsprofessionals in beweging Oktober 2015 Het Loopbaanlab brengt onderwijsprofessionals in beweging Uitkomsten van meerjarig onderzoek naar de effecten van het Loopbaanlab Leestijd 8 minuten Hoe blijf ik in beweging? De kwaliteit

Nadere informatie

European Forward Extra

European Forward Extra European Forward Extra 1Productinformatie! Een valutatransactie is een overeenkomst tussen twee partijen om een afgesproken hoeveelheid van één valuta te ruilen tegen een afgesproken hoeveelheid van één

Nadere informatie

Participating Forward

Participating Forward Participating Forward 1Productinformatie! Een valutatransactie is een overeenkomst tussen twee partijen om een afgesproken hoeveelheid van één valuta te ruilen tegen een afgesproken hoeveelheid van één

Nadere informatie

Welkom bij Alex Vermogensbank. No risk, no profit. Jim Tehupuring Beleggingsstrainer Academy

Welkom bij Alex Vermogensbank. No risk, no profit. Jim Tehupuring Beleggingsstrainer Academy Welkom bij Alex Vermogensbank No risk, no profit Jim Tehupuring Beleggingsstrainer Academy Programma Introductie Risk/Reward Een Turbo is geen optie Profit met Turbo s? Risico en seksualiteit Wie belegt,

Nadere informatie

Risicoprofielen voor Vermogensbeheer A la Carte

Risicoprofielen voor Vermogensbeheer A la Carte Risicoprofielen voor Vermogensbeheer A la Carte Inleiding Onze risicoprofielen 1. Wat is een risicoprofiel? 2. Wat zijn vermogenscategorieën? 3. Welke risicoprofielen gebruiken wij? Uw risicoprofiel 4.

Nadere informatie

Proactief Denken en Doen in het Onderhoud

Proactief Denken en Doen in het Onderhoud Proactief Denken en Doen in het Onderhoud Hoe bereiken we Betrouwbare en Bewegende Organisaties? De laatste jaren wordt er veel aandacht besteed aan Reliability. De Reliability Engineer is inmiddels in

Nadere informatie

Onderwijs van de 21ste eeuw:

Onderwijs van de 21ste eeuw: Onderwijs van de 21ste eeuw: didactiek, wetenschap en technologie 2015-2016 ACADEMIE PEDAGOGIEK EN ONDERWIJS saxion.nl/apo Onderwijs van de 21 ste eeuw: didactiek, wetenschap en technologie Professionaliseringsaanbod

Nadere informatie

Rendement Certificaten

Rendement Certificaten Rendement Certificaten Een alternatief voor een rechtstreekse belegging in aandelen!* Aantrekkelijk vast rendement, indien de onderliggende waarde boven de rendementgrens blijft handelen Ook kans op een

Nadere informatie

BIJ DIE WERELD WIL IK HOREN! HANS ROMKEMA 3 MAART 2010, DEN HAAG

BIJ DIE WERELD WIL IK HOREN! HANS ROMKEMA 3 MAART 2010, DEN HAAG BIJ DIE WERELD WIL IK HOREN! HANS ROMKEMA 3 MAART 2010, DEN HAAG STUDENTEN DOEN UITSPRAKEN OVER DE ACADEMISCHE WERELD, HET VAKGEBIED EN HET BEROEPENVELD.. onderzoek niet zo saai als ik dacht werken in

Nadere informatie

LYNX Masterclass: Opties handelen: handelsstrategieën deel 3. Tycho Schaaf 5 november 2015

LYNX Masterclass: Opties handelen: handelsstrategieën deel 3. Tycho Schaaf 5 november 2015 LYNX Masterclass: Opties handelen: handelsstrategieën deel 3 Tycho Schaaf 5 november 2015 Introductie Tycho Schaaf, beleggingsspecialist bij online broker LYNX Werkzaam bij LYNX vanaf 2007 Handelservaring

Nadere informatie

Hoe profiteert u optimaal van hefboomproducten in de huidige volatiele markten? Neelie Verlinden Commerzbank AG

Hoe profiteert u optimaal van hefboomproducten in de huidige volatiele markten? Neelie Verlinden Commerzbank AG Hoe profiteert u optimaal van hefboomproducten in de huidige volatiele markten? Neelie Verlinden Commerzbank AG Overzicht - Hefboomeffect : definitie - Kies een product passend bij uw profiel - Speeders

Nadere informatie

Effectenhandelaar Beleggingsproducten

Effectenhandelaar Beleggingsproducten Effectenhandelaar Beleggingsproducten Beschrijving Effectenhandelaren hebben te maken met een breed pakket aan producten. Hierbij is steeds weer de vraag: wat zijn de kenmerken van het product, welke risico

Nadere informatie

voor uw Covered Call Optiestrategie Extra inkomen op aandelen. Elke maand.

voor uw Covered Call Optiestrategie Extra inkomen op aandelen. Elke maand. 7 De Tips voor uw Covered Call Optiestrategie Extra inkomen op aandelen. Elke maand. Colofon Copyright 2013 FINODEX B.V. De 7 Tips voor uw Covered Call Optiestrategie Extra inkomen op aandelen. Elke maand.

Nadere informatie

Uw mening over gaswinning uit het Groningen-gasveld

Uw mening over gaswinning uit het Groningen-gasveld Uw mening over gaswinning uit het Groningen-gasveld 1 Uw mening over gaswinning uit het Groningen-gasveld Onderzoeksresultaten fase 2 Elisabeth Hoekstra Goda Perlaviciute Linda Steg onderzoekgaswinning@rug.nl

Nadere informatie

Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap

Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap 10 Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap Kim van der Hoeven 1. Inleiding Ontwikkelingen in maatschappij en samenleving denk met name aan de

Nadere informatie

Netwerk Jong Leefomgeving Jaarplan 2015 Reflectie op 2014 uitdagingen

Netwerk Jong Leefomgeving Jaarplan 2015 Reflectie op 2014 uitdagingen Netwerk Jong Leefomgeving Jaarplan 2015 Het jaarplan is opgebouwd aan de hand van een aantal onderdelen: Een reflectie op de activiteiten in 2014; De visie en doelstellingen binnen het jaarplan voor 2015;

Nadere informatie

Presentatie Decentralisaties voor gemeenteraad 23 juni 2014

Presentatie Decentralisaties voor gemeenteraad 23 juni 2014 Presentatie Decentralisaties voor gemeenteraad 23 juni 2014 Themabijeenkomsten raad 3 D s Aanleiding 3 bijeenkomsten voor de hele raad 1. Juni: Risico s en meicirculaire 2. Augustus: Uitleg over de toegang,

Nadere informatie

Burdock, the standard in project management, recruitment & consultancy. Continuous effort is our standard

Burdock, the standard in project management, recruitment & consultancy. Continuous effort is our standard Burdock, the standard in project management, recruitment & consultancy Continuous effort is our standard Burdock lost kennis- en capaciteitsvraagstukken op bij opdrachtgevers in de civiele techniek, infrastructuur,

Nadere informatie

Sit and Trade. Seize Opportunities Learn Do Practice Become Experience. Trade Week

Sit and Trade. Seize Opportunities Learn Do Practice Become Experience. Trade Week Sit and Trade Seize Opportunities Learn Do Practice Become Experience Trade Week TRADE WEEK: BEURSPLEIN 5 (AMSTERDAM) Het Beleggingsinstituut nodigt u uit om tijdens een intensieve Trade Week een gedisciplineerde

Nadere informatie

Cylinder. 1Productinformatie!

Cylinder. 1Productinformatie! Cylinder 1Productinformatie! Een valutatransactie is een overeenkomst tussen twee partijen om een afgesproken hoeveelheid van één valuta te ruilen tegen een afgesproken hoeveelheid van één andere valuta.

Nadere informatie

Nieuwsbrief MTC december 2014

Nieuwsbrief MTC december 2014 Nieuwsbrief MTC december 2014 Afscheid van een tennisvriend Op 8 december 2014 is helaas veel te vroeg, ons sympathieke en altijd vrolijke tennislid Fred Koster overleden. Wij bewaren mooie herinneringen

Nadere informatie

Bij de voorbereiding op de 3D s hoort ook aandacht voor risicomanagement. Maar hoe neem je de raad daarin mee?

Bij de voorbereiding op de 3D s hoort ook aandacht voor risicomanagement. Maar hoe neem je de raad daarin mee? Bij de voorbereiding op de 3D s hoort ook aandacht voor risicomanagement. Maar hoe neem je de raad daarin mee? Hoe voorkom je dat straks bij elk incident de wethouder naar huis wordt gestuurd? Welke risico

Nadere informatie

[Cursus Risicomanagement in onderhoud en beheer]

[Cursus Risicomanagement in onderhoud en beheer] [Cursus Risicomanagement in onderhoud en beheer] Bestemd voor: Managers die verantwoordelijk zijn voor het onderhoud, het (installatie)beheer of de bedrijfsvoering van technische systemen. Technici die

Nadere informatie

Betreft: wetsvoorstel Doorverkoop Toegangskaarten, expert meeting 17 november

Betreft: wetsvoorstel Doorverkoop Toegangskaarten, expert meeting 17 november Eerste Kamer der Staten-Generaal Postbus 20017 2500 EA Den Haag Commissie voor Veiligheid & Justitie, t.a.v. mevrouw A.W. Duthler via Elvier Geurink, Stafmedewerker Betreft: wetsvoorstel Doorverkoop Toegangskaarten,

Nadere informatie

Rabo AEX Note mei 2016. Het is tijd voor de Rabobank.

Rabo AEX Note mei 2016. Het is tijd voor de Rabobank. Rabo AEX Note mei 2016 Het is tijd voor de Rabobank. Rabo AEX Note mei 2016 Het afgelopen jaar hebben de aandelenbeurzen extreme dalingen vertoond. De economische crisis die hieraan ten grondslag ligt,

Nadere informatie

Trade van de Week. Futures handelen. voor gevorderden

Trade van de Week. Futures handelen. voor gevorderden Trade van de Week Futures handelen voor gevorderden Het handelen van futures is een vak apart. Het maakt veel traders rijk, maar ook net zoveel traders arm. Wat is een future nu eigenlijk precies? Een

Nadere informatie

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo. Relaties HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.org Relaties kunnen een belangrijke rol spelen bij het omgaan

Nadere informatie

Historische Vereniging Warder Bedrijfsplan 2011

Historische Vereniging Warder Bedrijfsplan 2011 Historische Warder Bedrijfsplan 2011 februari 2011 1 van 7 samenvatting Op 21 januari is de Historisch Warder opgericht. De vereniging heeft tot doel om: de geschiedenis van Warder vast te leggen en zo

Nadere informatie

Bijgaand treft u de antwoorden aan op de vragen van het lid Nijboer (PvdA) over de handel in contracts for difference.

Bijgaand treft u de antwoorden aan op de vragen van het lid Nijboer (PvdA) over de handel in contracts for difference. > Retouradres Postbus 20201 2500 EE Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA s-gravenhage Korte Voorhout 7 2511 CW Den Haag Postbus 20201 2500 EE Den Haag www.rijksoverheid.nl

Nadere informatie

Binaire opties termen

Binaire opties termen Binaire opties termen Bij het handelen in binaire opties zijn er termen die bekend of onbekend in de oren klinken. Als voorbereiding is het dan ook handig om op de hoogte te zijn van de verschillende termen

Nadere informatie