De Gids Startkapitaal editie Handleiding voor nieuwkomers op de Kapitaalmarkt

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "De Gids Startkapitaal editie 2008. Handleiding voor nieuwkomers op de Kapitaalmarkt"

Transcriptie

1 De Gids Startkapitaal editie 2008 Handleiding voor nieuwkomers op de Kapitaalmarkt 1

2 inhoudsopgave Inleiding: 4 Wat is de Gids Startkapitaal? 4 Voorwoord door Hans Bertram 7 Hoofdstuk 1: Ondernemers en ondernemerschap 9 Ondernemen is topsport 9 Hoofdstuk 2: De kapitaalmarkt 15 Hoe kom ik aan geld? 15 Kapitaalmarkt segmentatie 16 Structuur van de kapitaalmarkt 18 De keuzemogelijkheden voor de ondernemer 23 Hoofdstuk 3: Plannen en presentatie 26 Ondernemerschap vereist een goede voorbereiding 26 Tips voor investeerders 28 Het businessidee presenteren 30 Het businessplan 31 Structuur van het businessplan 32 De pitch 37 Hoofdstuk 4: Partnerschap 40 Met elkaar in zee 40 Hoe vind ik een partner? 41 Zakelijk contact 41 De deal 42 Contracten en clausules 43 Handleiding participatieovereenkomst 46 Oplichters en charlatans 60 Hoofdstuk 5: Waarde en waardering 62 Wat is de waarde van een nieuw bedrijf? 62 Economisch Perspectief 67 Hoofdstuk 6: Subsidies en regelingen 74 Introductie 74 Bezint eer ge begint! 76 Overzicht instrumenten 78 2

3 Hoofdstuk 7: Intellectuele eigendom 84 Intellectuele eigendom in de praktijk 84 IP-management 85 Wat als iemand je idee steelt? 86 Geheimhouding 87 Het gemeenschapsoctrooi 88 Benelux Merkenrecht 90 Hoofdstuk 8: Netwerken en samenwerken 92 Netwerken moet 92 Speltheorie 93 Praktijkervaringen met netwerkers 94 Netwerken in de praktijk 95 Netwerkgelegenheden 97 On line netwerken voor bedrijven 99 Hoofdstuk 9: Commercie en Marketing 104 Verkomen moet iedereen 104 Commercie en marketing gaan hand in hand 104 De in en outs van een commercieel plan 105 Hoe kom ik aan mijn eerste klant(en)? 106 De basisstappen van verkopen 108 Telefonische acquisitie 109 Werven en selecteren van verkopers 114 Verkopen: uitbesteden of zelf doen 115 Hoofdstuk 10: Contracten en algemene voorwaarden 116 Soorten voorwaarden 116 Contract of algemene voorwaarden? 118 Contractbepalingen 118 Algemene voorwaarden 119 Hoofdstuk 11: Adressengids Nuttige Partijen 124 Informals 124 Fondsen 127 Startersinitiatieven 134 Dienstverleners 140 Publieke sector 146 Bedrijfsleven 149 Hoofdstuk 12: Begrippenlijst 152 3

4 Inleiding Wat is de Gids Startkapitaal? Groeipotentie en groeiambitie, dat is de overeenkomst tussen de ondernemers die deze gids lezen. Ze hebben weinig gemeen met de MKB-ondernemers, waar ze vaak toe gerekend worden. Het zijn ondernemers met passie en visie. Zij kunnen dingen die niet iedereen kan en ze zijn allemaal uniek. Het zijn de leiders van nog niet bestaande grote en zeer succesvolle bedrijven en zij hebben een grote invloed op de ontwikkeling van de economie en de werkgelegenheid in Nederland. Deze ondernemers hebben een geheel eigen dynamiek en verdienen daarom een eigen aanpak. Recent onderzoek in opdracht van het Ministerie van Economische Zaken toont aan dat slechts een kwart van alle potentiële groeibedrijven op zoek gaat naar geld; dat is heel weinig. Van de bedrijven die op zoek gaan naar geld, weet 87% dat ook te verwerven; dat is heel veel. Uit deze resultaten mag worden geconcludeerd dat het ambitieniveau van Nederlandse ondernemers nogal laag is en dat de kapitaalmarkt prima werkt. Naast geld zijn er allerlei andere zaken te verkrijgen waar u als ondernemer uw voordeel mee kunt doen. De grens tussen financiering en andere vormen van toegevoegde waarde vervaagt. Publieke en private aanbieders lopen door elkaar heen en het landschap van aanbieders verandert doorlopend. De manier waarop de kapitaalmarkt werkt verandert echter niet. Het maakt niet uit of u een klant zoekt of een investeerder, een partner of iemand anders die waarde voor u heeft: het draait in essentie om goed ondernemerschap. De beste ondernemers bereiken het meest. Private aanbieders werken veel samen. Het is namelijk niet eenvoudig om geld te verdienen aan nog niet bestaande bedrijven. De goede dienstverleners zijn dan ook hypergespecialiseerd. Ze vormen onderling netwerken om zich beter te kunnen specialiseren en gezamenlijk de markt te bewerken. Resultaten van deze samenwerking zijn onder meer: Holland Innovation (beurs), BusinessAngels.nl (regionale voorlichtingsbijeenkomsten), Matchme (magazine), de Leeuwenkuil (pitch contest), Higherlevel (internetforum) en deze gids. 4

5 De eerste editie van de Gids Startkapitaal verscheen in 2001 en de tweede kwam uit in Hij wordt nog steeds veel gebruikt. Bij deze derde uitgave zijn de inzichten over ondernemerschap inmiddels aanzienlijk genuanceerd. Ook is het netwerk van individuen en organisaties waar een ondernemer een beroep op kan doen verder gegroeid en geprofessionaliseerd. Deze gids bevat twee onderdelen. Het eerste onderdeel bevat een algemene inleiding over het starten van een bedrijf met groeiambitie, aangevuld met een aantal bijdragen van ervaren ondernemers en experts. Het tweede onderdeel bevat een adressengids die ondernemers van dienst kan zijn. Een soort instant netwerk dus. De Gids Startkapitaal is niet zomaar een gids. Het is zeker geen opsomming van regelingen en partijen die van zichzelf vinden dat ze nuttig zijn. De aanpak die door de opstellers voorgesteld wordt is gebaseerd op tientallen jaren ervaring met ondernemers en investeerders in nieuwe innovatieve bedrijven. Deze gids verwoordt de persoonlijke visie van de opstellers over innovatie, ondernemerschap en de kapitaalmarkt. Deze visie pretendeert op geen enkele wijze de waarheid te zijn; zij is gekleurd door ervaring en persoonlijke voorkeur. Maar een ambitieuze lezer weet er precies zijn voordeel mee toe doen. Ik wens u veel succes, Nils de Witte, NeBIB 5

6 Het overzicht van de artikelen en de adressenlijst zijn ook op internet te vinden op Veel van de "inzichten" in deze gids, zijn gebaseerd op de ervaringen van ondernemers op De Gids Startkapitaal is een uitgave van De Nederlandse Beurs voor Investeringen in Bedrijven en Ondernemingen (NeBIB) BV, Eendrachtlaan 2a, 3621 DG Breukelen. De gids is tot stand gekomen met behulp van een financiële bijdrage van het Ministerie van Economische Zaken en TechnoPartner. Samenstelling: Nils de Witte Voorwoord: Hans Bertram Auteurs: Ben Lacor - Wouter Pijzel - Philip-Jan Hartog - Jan Verkooijen - Jeroen Bakker - Edo van Santen - Jackie Block - Rikkert Walbeek - Albert Akkermans - Dirk Groenewegen - Egbert Ottevanger - Edward Lich - Arnold Bonenkamp - René Reijtenbagh - Annemieke Wisse - Bas Overtoom - Joost Houtman - Henry Lantsheer - Wilco Pels - Marion van der Heden - Michel Simons - Wouter Pijzel - Dennis Hettema - Dennis Hendriksen - Ties van der Laan en Beuk van de Vecht. Eindredactie: Hagar Roijackers. Correctie: Desirée Gerritsen. Opmaak: Erik Treure. Illustraties: André Weenink. Coverillustratie: John Reid, Bastiaan Geleijnse en Jean-Marc van Tol. ISBN/EAN: Copyright 2007 NeBIB BV - Alle rechten voorbehouden. Niets uit de uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van art. 16b en 17 Auteurswet 1912 dient men de daarvoor verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht, Postbus 882, 1180 AW Amstelveen. Voor het overnemen van één of enkele gedeelten uit deze uitgave in bloemlezingen, readers of andere compilatiewerken dient men zich tot de uitgever te wenden. All rights reserved. No part of this publication may be reproduced, stored in a retrieval system, or transmitted, in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, recording, or otherwise, without the prior written permission of the publisher. Hoewel bij de uitgave de uiterste zorg is nagestreefd, kan voor de aanwezigheid van eventuele (druk)fouten en onvolledigheden niet worden ingestaan en aanvaarden auteur en uitgever geen aansprakelijkheid. 6

7 Voorwoord door Hans Bertram Ondernemerschap is geen beroep, het is een passie. Ondernemers hebben een zekere bezetenheid en zijn bereid grote offers te brengen om hun ideaal te verwezenlijken. Een rotsvast vertrouwen en een onbegrensd doorzettingsvermogen zijn niet voldoende. Een tomeloze energie en voldoende ondersteuning - vooral van het thuisfront - zijn noodzakelijk om te slagen. En of dit nog niet genoeg is: ook kennis van verschillende vakgebieden, de juiste netwerken en een groot incasseringsvermogen zijn nodig om succesvol te worden. Tot slot moeten er natuurlijk ook voldoende financiële middelen zijn. Het is dus zeker geen gemakkelijke weg. Waarom zijn er dan nog steeds mensen die er ondanks dit alles toch voor kiezen een eigen onderneming te starten? Uit eigen ervaring, maar ook uit de ervaring van ondernemers die ik begeleid, kan ik u vertellen dat de beloning zoet smaakt. Het is een bijzonder gevoel om als ondernemer in de samenleving te staan. Je levert een wezenlijke bijdrage aan de maatschappij en de economie; misschien wordt er zelfs extra werkgelegenheid gecreëerd. Gelukkig is er in Nederland een stijgende waardering voor ondernemers die succesvol zijn. Deze bijzondere groep van mensen verdient het dan ook om ondersteund te worden. Vaak krijgt een starter maar één kans, bijvoorbeeld bij het aanvragen van een bancair krediet of bij het aantrekken van risicovermogen. Om de kans op succes te vergroten is het belangrijk te weten hoe de verschillende geldverstrekkers een propositie beoordelen en welke verstrekkers welk soort geld verlenen. Zeker bij kapitaal aantrekken is het essentieel om vooraf te weten onder welke condities dat kan. In deze Gids Startkapitaal zijn met name over deze laatste thema s de nodige wetenswaardigheden te lezen. Het advies dat ik alle startende ondernemers van harte geef is: lees dit boekje zorgvuldig, laat u adviseren door mensen met ervaring en doe er uw voordeel mee. Het vergroot de kans om een succesvolle ondernemer te worden en een echte bijdrage aan de Nederlandse maatschappij te geven. Hans Bertram Ondernemer & Informal Investor Winnaar B.G.M. informalsprijs 2006 EBAN European Business Angel of the year

8 O N D E R N E M E R S E N O N D E R N E M E R S C H A P 8

9 Hoofdstuk 1: Ondernemers en ondernemerschap Ondernemen is topsport Het starten van een nieuw innovatief bedrijf vertoont verrassend veel gelijkenis met topsport. Als we het vergelijken met het spelen van een voetbalwedstrijd in de eredivisie, dan kunnen we meteen al een paar conclusies trekken. Zomaar onvoorbereid het veld opstormen en dan hopen dat u niet weggespeeld wordt, heeft geen zin. U moet eerst het spel onder de knie zien te krijgen. Anders kunt u niet meedoen, laat staan winnen. De acht belangrijkste inzichten die wij -de opstellers van deze gids- kregen toen we een visie op ondernemerschap ontwikkelden, zijn te vertalen in sporttaal: Het spel is eenvoudig uit te leggen, maar moeilijk te winnen. Kies uw eigen spel. Alleen bent u nergens. Ieder speelt het spel op zijn eigen manier. Wie de limiet niet haalt valt af. Ambitie en talent zijn onontbeerlijk. Ondernemers moeten het spel zélf spelen. Wie de regels niet respecteert ligt eruit. Niemand is vooraf zeker van de winst. Ondernemen leer je van andere ondernemers. Het spel is eenvoudig uit te leggen, maar moeilijk te winnen Voetbal is niet moeilijk. U moet die bal met de voeten (of met het hoofd) in het doel van de tegenstander zien te krijgen. Iedereen snapt het principe. Helaas is er een tegenstander die er alles aan doet om de bal uit het doel te houden en hem er bij u in te trappen. Om te winnen moet u het spel begrijpen en het onder de knie zien te krijgen. Het speelveld is belangrijk, de regels zijn belangrijk, de medespelers en de tegenstanders zijn belangrijk. U moet zien dat u vaker scoort dan de concurrent. Middelen zijn ook belangrijk. Er zijn in financiële zin twee strategieën te volgen: zorg voor veel geld en koop de beste spelers (hoog afbreukrisico), of probeer met minder middelen een gemotiveerd team samen te stellen dat zich op eigen kracht ontwikkelt (duurt langer en is meer werk). Veel geld uitgeven om snel groot te worden (het burnrate-model) wordt vooral in de Angelsaksische wereld gepropageerd. Goede mensen verzamelen en hard werken (bootstrap-model) wordt vooral op het Europese continent toegepast. Het model dat u kiest is sterk afhankelijk van uw ambities. Meestal is het bootstrap-model de beste optie, maar er zijn gevallen met zó veel potentie dat de aanpak uit het burnrate-model beter is. Kies uw eigen spel U bepaalt zelf welk spel u speelt. Het spel en het veld waarop dat gespeeld wordt noemen we de arena. We hanteren hier de voetbalarena als voorbeeld, maar u bepaalt zelf welke arena u betreedt. U kunt net zo goed rugby, tennis, dammen of een andere sport kiezen. Zolang u maar een arena kiest waar ook anderen spelen. O N D E R N E M E R S E N O N D E R N E M E R S C H A P 9

10 U kiest zelf niet alleen de arena die u betreedt, maar ook het moment waarop dat doet. Zodra u de arena binnenstapt, begint het spel. Het spel is pas afgelopen als u heeft gewonnen of verloren. Betreedt u de verkeerde arena of betreedt u hem op het verkeerde moment dan kunt u niet terug. Het spel is dan snel afgelopen met als gevolg dat u een belangrijke kans verspeeld heeft om uw droom te realiseren. Alleen bent u nergens U mag dan wel ondernemer zijn, maar in uw eentje bent u nergens. Het aantal ondernemers dat vandaag de dag alleen een succesvol bedrijf van de grond weet te trekken is te verwaarlozen. U moet vooral doen waar u goed in bent en trachten uw kracht met die van anderen te combineren. Grenzen tussen werkgevers en personeel vervagen, grenzen tussen leveranciers en afnemers vervagen, grenzen tussen branches vervagen en zelfs concurrenten blijken in de praktijk goede partners te kunnen zijn. Het principe dat aan deze samenwerking ten grondslag ligt is de trend dat investeerders steeds meer oog hebben voor talent. Rond de eeuwwisseling werd een ondernemer geacht alles zelf te kunnen. Investeerders hadden net als bankiers vooral oog voor wat een ondernemer níet kon. Tegenwoordig zijn goede investeerders en samenwerkingspartners meer geïnteresseerd in wat een ondernemer wél kan. Talent is enorm belangrijk. Een ondernemer moet iets heel goed kunnen, het liefst beter dan ieder ander. Dat maakt hem of haar onmisbaar. Natuurlijk heeft iemand met heel veel talent ook de nodige tekortkomingen. Dat is juist prima. Deze tekortkomingen vormen weer de aanknopingspunten voor partners en investeerders met complementaire talenten om samen te werken. O N D E R N E M E R S E N O N D E R N E M E R S C H A P 10 Essentieel in al deze partnerschappen is het samen uit, samen thuis -principe. Er is geen sprake van de traditionele leverancier-afnemer relatie, maar van een echt partnerschap. Eigenbelang wordt opzij gezet voor een hoger gezamenlijk belang (zie hoofdstuk 8 over netwerken en samenwerken). De meeste bestaande bedrijven zijn nog niet zover. Het eigenbelang ondergeschikt maken aan een gezamenlijk belang vergt moed en vertrouwen. De meeste jonge bedrijven en een groot aantal privé-personen kunnen dat echter wel. Basis voor een goede samenwerking blijven natuurlijk goede afspraken. Ieder speelt het spel op zijn eigen manier U bent niet alleen vrij om te kiezen welk spel u speelt en wanneer u begint. Het betreffende spel kunt u ook spelen op de manier die u het beste past, zolang u maar binnen de regels van het spel opereert. Dat is het lastigste van ondernemen. De kans dat u slaagt als u uw idool nadoet, is erg klein. Ondernemen is een bijzonder persoongebonden aangelegenheid. Hebt u dezelfde talenten als uw idool? Waarschijnlijk niet. Bent u een aanvaller of juist een verdediger? U zult uw eigen stijl moeten ontwikkelen. U kunt wel van anderen leren, maar u kunt nooit iets klakkeloos aannemen. Blijf kritisch, probeer te begrijpen hoe het spel werkt en maak optimaal gebruik van uw talenten en hulpbronnen. Wie de limiet niet haalt valt af Dat er veel nieuwe bedrijven bijkomen, is niet automatisch goed. Mensen, kapitaal en klanten zijn in principe schaarse middelen. Het succes van het ene bedrijf betekent meestal het

11 falen van een ander bedrijf. Op zich is vernieuwing goed: de uitdagers houden de gevestigde orde scherp. Er is niets op tegen dat een oud bedrijf wordt vervangen door een nieuw en meer levensvatbaar bedrijf. Aan de andere kant moeten we oppassen dat goede bedrijven het niet afleggen tegen nieuwkomers die geen toekomst hebben. Nieuwe bedrijven die niet levensvatbaar zijn moeten daarom ook zo snel mogelijk afvallen. Helaas is zelden op voorhand te voorspellen welke bedrijven levensvatbaar zijn en welke niet. In het traject van start naar succesvol innovatief bedrijf is echter een aantal natuurlijke horden ingebouwd. Deze horden moeten door de ondernemer(s) zelf genomen worden. Vier van de belangrijkste zijn: een samenhangend en geloofwaardig plan schrijven; investeerders overtuigen van de plannen; klanten overtuigen van de producten/diensten; meer geld verdienen dan er uitgegeven wordt. Het is best mogelijk om u te helpen tot aan de eerste horde, maar dan dient u op eigen kracht die limiet te halen. Lukt dat niet, dan moet u terug naar de tekentafel of een alternatieve route verzinnen. Het zelfde geldt voor de tweede horde en de horden die daar op volgen. Ambitie en talent (groeipotentie) zijn onontbeerlijk Een aantal jaar geleden waren de vereisten die gesteld werden aan het niveau van het ondernemerschap minder hoog. Was men van goede wil en niet al te dom, dan kon men het ondernemersvak leren. Daarnaast hadden de meeste mensen die destijds een onderneming startten al affiniteit met ondernemerschap. Ze hadden er zin in en gevoel voor, anders waren ze er niet aan begonnen. De sociale acceptatie van het ondernemerschap en de stimulering van ondernemerschap in het onderwijs hebben tot gevolg gehad dat er nu mensen aan de start verschijnen die niet allemaal evenveel gevoel voor ondernemerschap hebben, terwijl tegelijkertijd de eisen die door de markt gesteld worden aan nieuwe bedrijven sterk zijn toegenomen. Er is veel aandacht voor ondernemerschap in het onderwijs en de sociale acceptatie van het ondernemer zijn is ook in orde. Met ondernemersvaardigheden zit het dus wel goed in ons land. Toch lijden we in ons land aan een ernstig gebrek aan groeibedrijven. Starters genoeg, maar er zitten te weinig echte groeiers bij. Als één van de voornaamste oorzaken zien wij het gebrek aan ambitie. Door vooral jonge mensen wordt ondernemen als een life style gezien. Lekker doen waar je zin in hebt. Als het inkomen veiliggesteld is kan het gas er af. Op zich is daar niets op tegen. Mooi dat er zoveel mensen zelfstandig in hun inkomen kunnen voorzien. Met ondernemerschap zoals dat in deze gids beschreven wordt heeft het echter niets te maken. Groeiambitie en groeipotentie zijn de kernwaarden van het ware ondernemerschap. De wil om te groeien en het vermogen om te groeien, daar gaat met om. Ambitieuze ondernemers zijn goed te herkennen: ze zijn niet snel tevreden, want het kan altijd beter, groter, mooier, goedkoper, en sneller; ze zijn ongeduldig, wachten op niemand en nemen snel het voortouw; ze zijn eigenwijs, weten alles beter en nemen geen genoegen met zaken zoals ze zijn; ze zijn doortastend, snel klaar met zware klussen en gaan geen probleem uit de weg; ze zijn volhardend, gaan door waar anderen stoppen en hebben moeite met het woord nee. 11 O N D E R N E M E R S E N O N D E R N E M E R S C H A P

12 Bovenstaande eigenschappen maken ondernemers niet altijd tot prettig gezelschap. Echte ondernemers zijn altijd een beetje bozig en ongeduldig, omdat het nog veel beter kan. Dat hoort er nu eenmaal bij. Ondernemers moeten het spel zélf spelen De ondernemer is alleen en zelfstandig verantwoordelijk voor het resultaat van de onder - neming. Hulp is prima, als daarmee de zelfstandige verantwoordelijkheid van de ondernemer niet wordt aangetast. Tijdens een wedstrijd zijn ook alleen de spelers aan de bal en staan de trainers en de coaches buiten het veld. En te veel aanwijzingen tijdens het spel zijn ook niet goed. Vrij vertaald: u hebt niets aan adviseurs die de keuzes voor u maken, aan coaches die de bal voor u spelen, of aan investeerders die de zeggenschap krijgen. Hoe moet het dan wél? Adviseurs moeten opties aandragen, zodat u uw eigen keuzes kan maken. Coaches zijn vooral actief buiten het veld en laten u het spel spelen. Investeerders doen er verstandig aan de ondernemer te volgen en deze niet voor de voeten te lopen. Wie de regels niet respecteert valt af Ook al bent u vrij om het spel te kiezen dat u speelt, u bent niet vrij om de spelregels te bepalen. Het spel dat u speelt, speelt u niet alleen. Anderen spelen het volgens een aantal geschreven en ongeschreven regels. Houdt u zich daar niet aan, of maakt u uw eigen regels, dan is de kans groot dat er niemand met u mee wil spelen. Bijvoorbeeld: u hebt een leuk bedrijf in ontwikkeling en u wilt investeerders aantrekken. U vindt dat het bedrijf een bepaalde waarde heeft en kunt dat zelfs onderbouwen. Dan nog hebt u een probleem als de markt van investeerders een andere mening is toegedaan (zie hoofdstuk 5 over waarderingsvraagstukken). O N D E R N E M E R S E N O N D E R N E M E R S C H A P 12 Niemand is vooraf zeker van winst Hoe goed de voorbereiding ook is en hoe zwak de tegenstander, de uitslag van de wedstrijd staat nooit vooraf vast. De uitslag staat pas vast als de wedstrijd voorbij is. Er moet eerst gespeeld worden en tijdens die twee keer drie kwartier kan er van alles mis gaan. Met ondernemen is het net zo. Alle ondernemingen kunnen mislukken. Succes moet gemaakt worden en vooral met innovatieve bedrijven kan van alles mis gaan. Daarom is het geld dat in nieuwe bedrijven gestopt wordt altijd risicodragend (tenzij er goed onderpand aanwezig is). Investeerders weten dat. Die vinden risico niet erg, maar ze vinden het wel erg als de ondernemer het risico niet ziet. Kreten als het gat in de markt, gegarandeerd rendement en overbruggingskrediet getuigen van een gebrek aan realiteitszin en zullen het lastig maken investeerders aan te trekken. Ondernemen leer je van andere ondernemers Van wie leert u voetballen als u klein bent? Van uw leraar wiskunde of uit een boekje? Nee, natuurlijk niet. U leert het eerst van uw vriendjes op straat. Vervolgens van de competitie op zaterdag en van het kijken naar de vedettes op de TV. Uiteindelijk wordt u prof en wordt u begeleid door de beste professionals die er zijn. Ondernemen leert u niet op de universiteit en ook niet van consultants of overheidsdienaren. Ondernemen leert u zelfs niet van uit deze gids. U leert het van andere ondernemers.

13 Voor het overgrote deel van gelijkwaardige ondernemers (peers) die ook het spel aan het uitvinden zijn en verder van vedettes die het allemaal al een keer gedaan hebben. Daarom is het ook zo belangrijk dat u veel omgaat met andere ondernemers en dat er zoveel mogelijk ondernemers (vooral de jongere) voor de klas staan om leerlingen en studenten gevoel bij te brengen voor het spel. Definitie van ondernemerschap De term ondernemerschap heeft voor niet-ondernemers welhaast mythische aspecten. Over de kwaliteiten van ondernemers en ondernemerschap zijn hele boeken vol geschreven, maar een eenduidige definitie heeft dat niet opgeleverd. In de opinie van veel beleidsmakers is de onderneming of zijn de ondernemers een black box. Hoe meer middelen er in gestopt worden, hoe meer winstgevende marktpositie er uit komt. Dat is helaas niet waar. Het gaat juist om de mechanismen in die black box. De ene ondernemer is namelijk een veel efficiëntere omzetter van schaarse middelen dan de andere. Dat kan zomaar een factor tien schelen. Het is dan ook de taak van de ondernemer(s) om een zo efficiënt mogelijke omzetter te worden. Alleen dan blijft er genoeg marge over om te groeien en de aandeelhouders terug te betalen. Goed ondernemerschap Als we het goed beschouwen en alle franje weglaten, heeft een ondernemer slechts twee taken. Hij maakt plannen en moet er voor zorgen dat ze worden uitgevoerd. Hij kan immers niet alles alleen. Sterker nog: hij (of zij) kan bijna niks alleen. Een ondernemer met een plan moet vervolgens een heel aantal dingen voor elkaar krijgen. Hij (of zij) moet geld krijgen van investeerders, orders krijgen van klanten, goede motivatie van het personeel en goede service van de toeleveranciers. Om deze zaken voor elkaar te krijgen kunnen vier strategieën gevolgd worden: 1. Dwingen: klanten dwingen orders te geven of bijvoorbeeld personeel dwingen hard te werken. Dit dwingen vereist natuurlijk wel een machtspositie en is slecht voor de duurzaamheid van de relatie. Grote bedrijven met monopolieposities kunnen dwingen. Hun klanten kunnen geen kant op dus de aanbieder bepaalt de relatie. Komt er echter concurrentie, dan zijn de klanten meteen weg. Sommige partijen met een sterke octrooipositie menen dat zij macht hebben (hoogleraren en engineers hebben hier een handje van). Zij zijn van mening dat zij in een machtspositie verkeren omdat zij over een techniek of een product beschikken, dat alleen van hen is. Zij gedragen zich daar ook naar, zodat zij zich van de omgeving vervreemden. Anderen moeten het maar op de markt brengen en hen rijk maken. Ze gaan hierbij volstrekt voorbij aan het feit dat een patent pas waardevol is als de producten die op het patent gebaseerd zijn voldoende geld opleveren. Dan moet het product eerst op de markt gebracht worden en dat is uitermate lastig. De tijden dat goede waar zichzelf verkoopt zijn helaas (of gelukkig) voorbij. 2. Smeken: investeerders smeken om geld, klanten smeken om orders. Dit is onverstandig, het is slecht voor het noodzakelijke wederzijds respect. Uitvinders die de strategie van dwingen aanhangen, willen na lange tijd wel eens vervallen in smeken. O N D E R N E M E R S E N O N D E R N E M E R S C H A P 13

14 3. Kopen: alles is te koop, personeel voor meer salaris, geld voor meer rente of meer aandelen, orders voor meer korting et cetera. Deze strategie gaat direct ten koste van de marge en de winstgevendheid en levert geen duurzame relaties op. Kopen is gebruikelijk in de corporate-wereld: de wereld van de bestaande bedrijven. Je ziet dat ook bij nieuwe bedrijven die gestart worden vanuit een bestaand groot bedrijf of door succesvolle managers en MBA-studenten. Ze hanteren ratio s voor kosten die bij een groot winst - gevend bedrijf horen. Een makelaar krijgt de opdracht een mooi kantoor te huren, een headhunter moet de staf rekruteren en een uitzendbureau mag het personeel leveren. Voeg daar computers, auto s, kantoormeubilair en reclamecampagnes aan toe en je hebt een burnrate die niet meer terug te verdienen is. Ga er van uit dat één euro in een startsituatie tien euro waard is in een winstsituatie. Dat betekent dat iedere euro die je bij de start uitspaart, een tientje waard is als u winst maakt. Dat betekent ook dat wanneer u een bedrijf start, u tien keer zoveel moet bereiken met iedere euro dan een normaal bedrijf. Dus: kopen is geen optie. 4. Verleiden: klanten die orders geven zonder om korting te zeuren, investeerders die meedoen omdat ze het leuk vinden, personeel dat hard werkt voor weinig geld, omdat ze zich kunnen ontplooien en gewaardeerd worden en leveranciers die snel leveren, meedenken en toch bereid zijn om te wachten op hun geld. Wie er voor zorgt dat hem (of haar) wat gegund wordt, krijgt waarde voor zijn geld. Het is ook iets waar de angel investors op letten. Ze laten zich graag verleiden door een ondernemer, in de overtuiging dat de ondernemer dan ook zijn klanten, personeel en leveranciers kan verleiden. Verleiding heeft te maken met weinig beloven en veel waarmaken. Deze laatste strategie getuigt van goed ondernemersschap en is te vinden bij een groot aantal van de succesvolle startende ondernemers. Zij vinden gemakkelijk goede financiers. O N D E R N E M E R S E N O N D E R N E M E R S C H A P Nils de Witte is partner bij NeBIB, netwerk voor ondernemers en investeerders in nieuwe innovatieve bedrijven. 14

15 Hoofdstuk 2: De kapitaalmarkt Hoe kom ik aan geld? Dat is de meest gestelde vraag bij nieuwe innovatieve bedrijven, naast de vraag: Hoe kom ik aan klanten?. De vragen lijken erg op elkaar. Zoals uw klanten een markt vormen voor uw producten en diensten, zo vormen kapitaalverschaffers ook een markt. Het is geen homogene markt. De individuele kapitaalverschaffers hanteren eigen criteria en voorwaarden. Investeerders zien dagelijks plannen van ondernemers. Zij kunnen die goed vergelijken. U concurreert met andere ondernemers om de aandacht van de investeerder. Wijkt uw aanbod te veel af of voldoet deze niet aan de eisen, dan is de kans groot dat het terzijde wordt gelegd. Daarnaast is het handig dat u voor uzelf weet welke voorwaarden u acceptabel vindt en welke niet. Daarom is het van belang goed geïnformeerd en goed voorbereid de kapitaalmarkt te betreden. Naast de harde criteria die investeerders hanteren zal het vooral uw persoonlijkheid en uw optreden zijn dat hen doet besluiten te participeren. De kreet eerst de vent, dan de tent (of: eerst de vrouw, dan de prauw ) speelt bij bijna alle investeerders een belangrijke rol. Uw persoonlijkheid kunt u niet zomaar veranderen. Uw optreden heeft u wel in de hand; daar kan aan gewerkt worden. Uw initiatief, uw aanbod, uw persoonlijkheid en uw optreden moeten congruent zijn. Dit biedt een beeld van vertrouwen in de realisatie van uw ambities. Aan de juiste personen wil iedereen kapitaal verschaffen. De kapitaalmarkt in Nederland is over het algemeen goed ontwikkeld en divers. Het is relatief eenvoudig om met kapitaalverschaffers in contact te komen. Hierbij is het van belang te realiseren dat de aanbieders van kapitaal de boot niet willen missen. Zij zijn geïnteresseerd in het actuele aanbod en er is sprake van flinke concurrentie. Een aantal van de meest elementaire missers van ondernemers bij de benadering van de kapitaalmarkt is: geld vragen aan een partij die voorwaarden stelt waaraan u niet kunt of wilt voldoen; een partij benaderen zonder te weten wat deze partij beweegt om te investeren; u onderdanig opstellen naar de investeerder; de waarde van het bedrijf overschatten; het belang van rendement voor de investeerder onderschatten of juist overschatten; aannames en feiten met elkaar verwarren. beloftes doen die u niet waar kunt maken; onvoldoende realiseren dat combinaties mogelijk zijn van verschillende geldbronnen; niet zelf het vuile werk opknappen: investeerders willen direct kennis maken met de ondernemer en een zelfgemaakt plan zien. Bovenstaande verklaart circa tachtig procent van de mislukte pogingen voor het verwerven van kapitaal. Geen enkele onderneming kan functioneren zonder risicodragend kapitaal, doorgaans in de vorm van aandelenkapitaal, eventueel aangevuld met ingehouden winsten of achtergestelde leningen. De waarde die een verschaffer van vreemd kapitaal toekent aan de activa van een onderneming is immers per definitie lager dan het feitelijke kapitaalbeslag. Zo is een hypothecaire lening doorgaans niet groter dan zeventig procent van de executiewaarde en D E K A P I T A A L M A R K T 15

16 achten banken de terugbetalingszekerheid bij discontinuïteit van een onderneming vaak niet hoger dan vijftig procent. Naarmate het continuïteitsrisico van een onderneming groter is, neemt de financierings - bereidheid van verschaffers van vreemd vermogen bovendien af. Het continuïteitsrisico is het grootst bij startende en jonge ondernemingen. Bovendien staan deze ondernemingen vaak voor relatief grote investeringen en zullen zij aanzienlijke aanloopverliezen lijden. De zekerheden die zij ten behoeve van het aantrekken van bancair geld kunnen bieden zijn naar verhouding dan ook aanzienlijk beperkter dan bij meer volwassen ondernemingen. Dit leidt ertoe dat het kunnen beschikken over (ruim) voldoende risicodragend kapitaal voor startende en jonge ondernemingen zo mogelijk nog wezenlijker is dan voor langer bestaande ondernemingen. Voor startende en jonge ondernemingen is dus voldoende risicodragend kapitaal de allereerste levensbehoefte. In de praktijk is de eigen financiële polsstok van de meeste ondernemers te kort; zij dienen daarom risicodragend vermogen van derden aan te trekken. Dan begint het probleem pas echt: hoe vinden zij passende partijen die daartoe bereid zijn? Dit probleem wordt de financieringskloof genoemd (ook wel equity gap of Valley of Death genoemd). Het aanbod van risicokapitaal is geen belemmering: voor goede ondernemers is er altijd wel financiering te vinden. Dit hoofdstuk geeft inzicht hoe de kapitaalmarkt gesegmenteerd is en wat de voor- en nadelen zijn van de verschillende aanbieders. Kapitaalmarkt segmentatie De markt voor risicodragend vermogen kunnen we langs vier assen segmenteren. D E K A P I T A A L M A R K T Allereerst is er het soort geld dat gezocht wordt: - vreemd vermogen (rentedragend tegen onderpand); - eigen vermogen (risicodragend tegen aandelen); - subsidies; - participatie in natura (kennis, capaciteit, tijd en faciliteiten); - mengvormen en variaties op het bovenstaande. Ten tweede de dynamiek van het geld: - omloopsnelheid van het geld (omzet gedeeld door de investering); - innovatiegraad (het gat tussen inzet en omzet). Ten derde is er de risicofactor: - groeifase van het bedrijf; - aard van het bedrijf; - track record van het bedrijf. Als laatste is er de omvang van de benodigde investering. Bij bepaalde bedrijven met bepaalde plannen horen bepaalde investeringsbedragen. Wijkt de kapitaalvraag te veel af van de norm, dan worden investeerders voorzichtig. De ondernemer vraagt dan te weinig of juist te veel. 16

17 Soort geld Voor vreemd vermogen gaat u naar een bank of financiële instelling, voor subsidies moet u bij de overheid zijn of bij een subsidieadviseur en voor risicodragend vermogen stapt u naar investeerders en participatiemaatschappijen. Onder participatie in natura verstaan we incubators, gedeelde laboratoria en productiefaciliteiten en meewerkende partners die geen salaris vragen. Dynamiek Dat is een vrij abstract maar zeer belangrijk begrip. Het is juist de behoefte aan dynamiek die investeerders onderscheidt van beleggers, en niet rendement of risico. Deze gids houdt zich nadrukkelijk bezig met investeringen in dynamische bedrijven met een hoge innovatiegraad. Omloopsnelheid is als volgt uit te leggen: een investering van één miljoen in een handels - bedrijf dat tien miljoen omzet heeft en een rendement geeft van één ton, gaat tien keer per jaar om en heeft een rendement van tien procent. Een investering in een kantoorpand van één miljoen met een huuropbrengst van één ton, gaat één keer per tien jaar om. Het rendement is ook tien procent. De liquiditeit is gelijk. Ook al gaat het geld in het handelsbedrijf snel rond, het kan er niet uitgehaald worden. In financiële zin is er dan ook weinig verschil tussen de twee investeringen. Echter, investeerders prefereren een hoge omloopsnelheid. Beleggers hebben liever een lage omloopsnelheid. Innovatiegraad is te vertalen als het gat (in de tijd) tussen inzet en omzet. Bij een zelfstandige dienstverlener is er meestal een directe relatie tussen inzet en omzet. Er wordt een tuintje geschoffeld en er wordt een factuur gestuurd. Als er eerst geïnvesteerd moet worden in productontwikkeling en marktontwikkeling voordat er iets verkocht gaat worden, liggen de momenten van inzet en omzet veel verder uit elkaar. Hoe verder die punten uit elkaar liggen, hoe meer voorsprong er op de concurrentie opgebouwd kan worden. Investeerders hebben een voorkeur voor een hoge innovatiegraad. Beleggers zien liever een wat meer directe relatie tussen inzet en omzet. Risicofactor De risicofactor hangt samen met de levensfase van de onderneming. Naarmate de onder - neming zich verder ontwikkelt, zijn er minder onzekerheden. De gids houdt zich met name bezig met het meest risicovolle segment van de kapitaalmarkt: de investeringen in nieuwe innovatieve bedrijven. Dit betreft vooral geld voor marktontwikkeling en ondernemings - ontwikkeling (zie ook hoofdstuk 5 over waarderingsvraagstukken). Omvang investering Deze gids behandelt het segment van twintigduizend tot twee miljoen euro, met de nadruk op investeringen tussen en euro. Daarmee is het domein van deze gids meteen vastgesteld op risicodragend vermogen voor nieuwe innovatieve bedrijven van vijftig- tot vijfhonderdduizend euro. D E K A P I T A A L M A R K T 17

18 Structuur van de kapitaalmarkt Het geld dat nodig is om een onderneming te laten draaien, is in eerste instantie (bij de start van een nieuwe onderneming) afkomstig van de ondernemer zelf, van zijn investeerders en soms van financiers. Er is een groot verschil tussen investeerders en financiers. Investeerders verstrekken het eigen vermogen, zij kopen aandelen en worden hierdoor mede-eigenaar van de onderneming. Gaat het goed, dan kunnen zij leuk verdienen, gaat het mis, dan raken zij alles kwijt. Financiers delen echter niet mee in het risico. Zij verstrekken vreemd vermogen op basis van zekerheden. Financiers krijgen voor het uitlenen van geld een vergoeding in de vorm van rente. Verschaffers van vreemd vermogen willen hun geld altijd terughebben. Het is ten slotte hun geld. Als de onderneming eenmaal draait, verstrekken ook leveranciers en andere schuldeisers een deel van het vreemd vermogen. Als de onderneming winst maakt, kan de winst worden toegevoegd aan het eigen vermogen. Een onderneming heeft behoefte aan een evenwichtige samenstelling van het vermogen. Vooral het eigen vermogen zorgt voor financiële veerkracht. Eigen vermogen kan dienst doen als zekerheid voor het aantrekken van vreemd vermogen. Als het even tegenzit of als er hard gegroeid moet worden, kan het eigen vermogen dienen als reserve voor de onderneming. Het eigen vermogen kan ook uitgedrukt worden als het verschil tussen alle bezittingen en alle verplichtingen van de onderneming. Is het eigen vermogen negatief -dat wil zeggen: heeft de onderneming meer verplichtingen dan bezittingen- dan is de onderneming technisch gesproken failliet. Al eeuwen is men van mening dat er een optimale verhouding bestaat tussen eigen vermogen en vreemd vermogen. Deze verhouding (solvabiliteit) is omgeven door allerlei theorieën en rekenmodellen. In de praktijk blijkt de continuïteit van de onderneming bedreigd te worden wanneer het aandeel eigen vermogen onder de dertig procent zakt (bij middelgrote bedrijven). De statistische kans dat de onderneming in de problemen komt, neemt exponentieel toe met het afnemen van de solvabiliteit. Startende ondernemingen zonder onderpand beginnen meestal met honderd procent eigen vermogen. D E K A P I T A A L M A R K T Vreemd vermogen Financiers (verstrekkers van vreemd vermogen) zijn zich goed bewust van de gevaren die een slechte solvabiliteit met zich meebrengt. Zij mogen zich niet baseren op de commerciële vooruitzichten van de onderneming maar moeten in het kader van de Bazel II-akkoorden afgaan op vaststaande feiten, omdat anders extra eigen vermogen door de bank achter de hand gehouden moet worden. De solvabiliteit speelt bij hun beoordeling een doorslag - gevende rol. De solvabiliteit vertelt de ondernemer en de financier de kracht van de onderneming. Komt deze in de gevarenzone, dan moet de ondernemer op zoek naar versterking van het eigen vermogen. Banken en financiële instellingen zijn de aangewezen partijen voor het verstrekken van vreemd vermogen. Ze hebben een scala aan producten, variërend van hypothecaire leningen tot rekening courantkredieten, debiteurenfinanciering, leaseconstructies et cetera. Slechts een paar producten hebben een risicodragend karakter. Uw lokale bankkantoor informeert u graag. 18

19 Eigen vermogen Voor eigen vermogen, of risicodragend vermogen, ligt de aangewezen verstrekker iets minder voor de hand. Over de mogelijkheden die de markt voor risicodragend vermogen u biedt, wordt u in deze gids geïnformeerd. Het is verstandig eerst alle mogelijkheden van de vreemd vermogenverschaffers (hypotheek, krediet, leasing en factoring) te proberen. Vreemd vermogen is vele malen goedkoper dan risicodragend vermogen. Investeerders willen geen geld geven als u nog kunt lenen. De verstrekkers van risicodragend vermogen en hun kenmerken Vrienden en familie vormen de grootste bron van risicodragend vermogen buiten uzelf. Zij kunnen u vooral in de beginfase het vertrouwen geven en uw plannen steunen. De bedragen gaan de twintigduizend eurogrens nauwelijks te boven. Tachtig procent van het externe risicodragend vermogen is afkomstig van vrienden en familie. Het gaat om vele miljarden euro s per jaar. Zaken doen met vrienden en familie is goed te doen, mits een aantal punten in acht genomen wordt: De betrokkene moet het geld echt kunnen missen. Spaargeld en pensioenvoorzieningen zijn minder geschikt. Doe geen belofte die u misschien niet kunt waarmaken. Doe geen rendementvoorspellingen en onderschat het afbreukrisico niet. Vaak wil de betrokkene u het geld toch wel lenen (op persoonlijke gronden). Dring niet te zeer aan. Vrienden Als het en geld familie binnen is, ga dan niet meteen voordelen op vakantie en bestel ook niet nadelen meteen een aantal: nieuwe verschilt auto. per persoon Deze acties bedrag: zullen - makkelijk niet begrepen te vinden worden en zelfs de beste argumenten tot twintigduizend zullen het ongenoegen euro fase: niet - teniet op voorhand doen. vertrouwen in de pre-start / start vorm: persoonlijke leningen; verwachten geen aandelen of onderpand voor hun lening ondernemer - kleinere bedragen zonder concrete plannen - beste optie in pre-startfase - goede fiscale regeling (Tante Agaath) - loopt meestal in goede harmonie af - beperkte toegevoegde waarde - onervarenheid geeft onzeker gevoel: is beslissing juist? - bij mislukking: verstoorde vriendschap of familierelatie - vrienden en familie kunnen zich gaan bemoeien met uw zaken Angel Investors, alias informal investors of business angels, komen op de tweede plaats. Het zijn ondernemers die het geld hebben verdiend aan de (gedeeltelijke) verkoop van ondernemingen. Angel investors werken in toenemende mate samen in syndicaten. Het voordeel is dat ze meer kennis voorhanden hebben en de financiële risico s beter kunnen spreiden. De mate van samenwerking is daarbij verschillend. Het kan zijn dat ze uiteindelijk individueel besluiten te investeren dan wel dat ze elk in een gemeenschappelijk fonds geld hebben gestort en in gezamenlijkheid besluiten om te participeren. Een combinatie is natuurlijk ook mogelijk. Nederland telt meer dan duizend angel investors en enkele duizenden aspirant-investors. Hun aantal is moeilijk te schatten omdat ze graag anoniem blijven voor de buitenwereld. Angel investors letten op uw persoonlijke instelling en (ondernemers-)kwaliteiten. Het is heel belangrijk voor hen dat het persoonlijk klikt. D E K A P I T A A L M A R K T 19

20 Echte angel investors hebben geen enkele behoefte om op uw stoel te gaan zitten. Ze willen een minderheidsaandeel in uw onderneming en willen de ondernemer laten ondernemen. Ze hebben natuurlijk ook nog andere bezigheden en participaties. Ze worden mede-eigenaar door een gedeelte van de aandelen te kopen voor twintigduizend euro tot vijf ton euro (meer is uitzonderlijk), middels een achtergestelde lening. Er zijn globaal vier soorten netwerken te onderscheiden. Syndicaten: Groepjes van angel investors die opereren als eenheid. De meest actieve investeerders hebben de leiding. Voorbeelden zijn Stirr it Up, en De Participatieclub. De Seed-fondsen van TechnoPartner vallen ook in deze categorie. Business Angels netwerken: Onafhankelijke en onpartijdige netwerken waar onder - nemers en investeerders lid van worden en waar de leden door koppelaars bij elkaar gebracht worden. NeBIB is het oudste voorbeeld; ABN-Amro Informal Investment Services en de Rabobank met Money Meets Ideas hebben beide daarnaast hun eigen matchmaking services. Een locale speler is Meesters van de Toekomst, het angel investors netwerk van de Ontwikkelingsmaatschappij Oost Nederland. Makelaars: Specialisten op het gebied van financiën, administratie, wetgeving of business development. Ze richten zich op adviezen en transacties en vertegenwoordigen soms een eigen netwerk van investeerders. Voorbeelden zijn TIIN, Vectrix, Venturion, Maxwell Group en Stichting Nieuwe Bedrijvigheid. Fondsen: Fondsen met Angel investors als aandeelhouders opereren min of meer als participatiemaatschappijen. Met dit verschil, dat de aandeelhouders verstand van zaken hebben en met de ondernemer meekijken. Succesvolle voorbeelden zijn Antea en Ecart Invest. De genoemde partijen en nog vele andere zijn te vinden in het adressendeel achterin deze gids. Angel investors voordelen nadelen D E K A P I T A A L M A R K T 20 aantal: circa duizend bedrag: dertig duizend tot vijfhonderdduizend euro fase: (pre)start en eerste groei vorm: combinatie van nieuwe aandelen en achtergestelde lening - helpen graag starters, financieren ook ontwikkelingstrajecten - hoe innovatiever, hoe beter - denken mee en leveren kennis en netwerken - laten de ondernemer ondernemen - verwachten wezenlijk rendement op hun investering middels achtergestelde lening én waarde-ontwikkeling aandelen - wensen minderheidsaandelen - pakket - participeren ook met anderen - moeilijk te vinden - negen van de tien passen niet - het moet vooral in het persoonlijke vlak klikken - moeilijk te overtuigen met financiële argumenten. - verstrekken nauwelijks bedragen van meer dan vijf ton - duur geld: men verwacht een hoog rendement Participatiemaatschappijen hebben veel meer geld direct ter beschikking voor investeringen dan angel investors. Een paar honderd miljoen euro per fonds is de regel. Er zijn circa vijftig participatiemaatschappijen in Nederland, verenigd in de Nederlandse Vereniging van Participatiemaatschappijen (NVP). Zij beheren vermogen voor grote beleggers waarmee zij concrete afspraken maken over te behalen rendementen, doelgroepen, selectiewijzen en besluitvorming. Hierdoor worden risico s zoveel mogelijk vermeden en wordt op zeker gespeeld. Participatiemaatschappijen zijn doorgaans niet geïnteresseerd in starters. Als hun geld gevraagd wordt door een jong bedrijf, dan moet de aanvraag zeer zorgvuldig voorbereid en onderbouwd zijn en moet er al een behoorlijke omzet zijn.

Inleiding Administratieve Organisatie. Opgavenboek

Inleiding Administratieve Organisatie. Opgavenboek Inleiding Administratieve Organisatie Opgavenboek Inleiding Administratieve Organisatie Opgavenboek drs. J.P.M. van der Hoeven Vierde druk Stenfert Kroese, Groningen/Houten Wolters-Noordhoff bv voert

Nadere informatie

Succesvol financieren

Succesvol financieren Informatieblad 06-07-14 Succesvol financieren Het is voor bedrijven nog steeds lastig om geld te lenen bij een bank. Maar u bent tegenwoordig voor een financiering niet meer alleen afhankelijk van de bank.

Nadere informatie

Financiering. (Alternatieve) Financiering en Voorwaarden. Financiering - MCN

Financiering. (Alternatieve) Financiering en Voorwaarden. Financiering - MCN Financiering (Alternatieve) Financiering en Voorwaarden Financiering - MCN De kapitaalmarkt in Beweging Toegang tot bancaire financiering meer onder druk Investeerders schuiven op in het gat dat banken

Nadere informatie

Succesvol financieren Alternatieve financieringsvormen voor uw bv

Succesvol financieren Alternatieve financieringsvormen voor uw bv Met de helpende hand van de overheid meer kans van slagen Succesvol financieren Alternatieve financieringsvormen voor uw bv Het is voor bedrijven nog steeds lastig om geld te lenen bij een bank. Maar u

Nadere informatie

Duurzaam ondernemen met de Rabobank.

Duurzaam ondernemen met de Rabobank. Duurzaam ondernemen met de Rabobank. Ron Droste, commercieel directeur. Rabobank Den Haag en omgeving Rabobank en duurzaamheid Coöperatieve organisatievorm Klant- en maatschappelijk belang als uitgangspunt

Nadere informatie

Succesvol financieren

Succesvol financieren Lentink Accountants/Belastingadviseurs brengt onder uw aandacht Succesvol financieren Alternatieve financieringsvormen voor uw bv Huizen, april 2014 1 Introductie Het is voor bedrijven nog steeds lastig

Nadere informatie

De basis van het Boekhouden

De basis van het Boekhouden De basis van het Boekhouden Werkboek Niveau 3 BKB/elementair boekhouden Hans Dijkink de basis van het boekhouden Niveau 3 BKB/elementair boekhouden Werkboek Hans Dijkink Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten

Nadere informatie

12 merken, 13 ongelukken

12 merken, 13 ongelukken 12 merken, 13 ongelukken Karel Jan Alsem & Robbert Klein Koerkamp Eerste druk Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Ontwerp omslag: G2K Designers, Groningen/Amsterdam Aan de totstandkoming van deze uitgave

Nadere informatie

opgaven- en werkboek GECONSOLIDEERDE JAARREKENING Henk Fuchs 1e druk

opgaven- en werkboek GECONSOLIDEERDE JAARREKENING Henk Fuchs 1e druk opgaven- en werkboek Henk Fuchs GECONSOLIDEERDE JAARREKENING 1e druk Geconsolideerde jaarrekening Opgaven- en werkboek Geconsolideerde jaarrekening Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Eerste druk Noordhoff

Nadere informatie

Bedrijfsfinanciering: Van subsidie naar overheidsinstrumenten anno 2014

Bedrijfsfinanciering: Van subsidie naar overheidsinstrumenten anno 2014 Rijksdienst voor Ondernemend Nederland. Ministerie van Economische Zaken Bedrijfsfinanciering: Van subsidie naar overheidsinstrumenten anno 2014 Roland Starmans Manager Product Ontwikkeling Bancair, Investment

Nadere informatie

WIJZIGINGSBLAD A2. BORG 2005 versie 2 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 2.2. Publicatiedatum : 31 maart 2010. Ingangsdatum : 1 april 2010

WIJZIGINGSBLAD A2. BORG 2005 versie 2 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 2.2. Publicatiedatum : 31 maart 2010. Ingangsdatum : 1 april 2010 WIJZIGINGSBLAD A2 Nationale Beoordelingsrichtlijn BORG 2005 versie 2 Procescertificaat voor het ontwerp, de installatie en het onderhoud van inbraakbeveiliging BORG 2005 versie 2 / A2 Publicatiedatum :

Nadere informatie

UW BEDRIJF FINANCIEREN

UW BEDRIJF FINANCIEREN UW BEDRIJF FINANCIEREN BEDRIJFSFINANCIERING Zonder financiering kan een onderneming niet bestaan. Of het nu gaat om de omvang van het eigen vermogen of de ontwikkeling van uw werkkapitaal: de wijze waarop

Nadere informatie

GECONSOLIDEERDE JAARREKENING

GECONSOLIDEERDE JAARREKENING uitwerkingen Henk Fuchs GECONSOLIDEERDE JAARREKENING 1e druk Geconsolideerde jaarrekening Uitwerkingen opgaven Geconsolideerde jaarrekening Uitwerkingen opgaven Henk Fuchs Eerste druk Noordhoff Uitgevers

Nadere informatie

WIJZIGINGSBLAD A2. Regeling Brandmeldinstallaties 2002 BMI 2002 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 1.0. Publicatiedatum : 1 april 2012

WIJZIGINGSBLAD A2. Regeling Brandmeldinstallaties 2002 BMI 2002 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 1.0. Publicatiedatum : 1 april 2012 WIJZIGINGSBLAD A2 Regeling Brandmeldinstallaties 2002 BMI 2002 / A2 Publicatiedatum : 1 april 2012 Ingangsdatum : 1 april 2012 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING VOORWOORD A2:2012/BMI 2002 Pagina 2/5 Dit wijzigingsblad

Nadere informatie

Fiscale Jaarrekening. Henk Fuchs Yvonne van de Voort UITWERKINGEN. Tweede druk

Fiscale Jaarrekening. Henk Fuchs Yvonne van de Voort UITWERKINGEN. Tweede druk Fiscale Jaarrekening Henk Fuchs Yvonne van de Voort UITWERKINGEN Tweede druk Fiscale jaarrekening Uitwerkingen opgaven Fiscale jaarrekening Uitwerkingen opgaven Henk Fuchs Yvonne van de Voort Tweede

Nadere informatie

Jaarrekening. Henk Fuchs OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk

Jaarrekening. Henk Fuchs OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk Jaarrekening Henk Fuchs OPGAVEN- EN WERKBOEK Tweede druk Jaarrekening Opgaven- en werkboek Jaarrekening Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Tweede druk Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Opmaak binnenwerk:

Nadere informatie

Oefentekst voor het Staatsexamen

Oefentekst voor het Staatsexamen Oefentekst voor het Staatsexamen Staatsexamen NT2, programma I, onderdeel lezen bij Hoofdstuk 12 van Taaltalent NT2-leergang voor midden- en hoogopgeleide anderstaligen Katja Verbruggen Henny Taks Eefke

Nadere informatie

Bedrijfsadministratie

Bedrijfsadministratie Bedrijfsadministratie Opgaven Niveau 5 MBA Peter Kuppen Frans van Luit Bedrijfsadministratie MBA Niveau 5 Opgaven Opgaven Bedrijfsadminstratie MBA Niveau 5 P. Kuppen F. van Luit Eerste druk Noordhoff

Nadere informatie

Heeft uw bedrijf meer baat bij een relatie met meerdere banken of met één enkele bank?

Heeft uw bedrijf meer baat bij een relatie met meerdere banken of met één enkele bank? Heeft uw bedrijf meer baat bij een relatie met meerdere banken of met één enkele bank? Heeft uw bedrijf meer baat bij een relatie met meerdere banken of met één enkele bank? De voorbije jaren is het bankenlandschap

Nadere informatie

De Kern van Veranderen

De Kern van Veranderen De Kern van Veranderen #DKVV De kern van veranderen marco de witte en jan jonker Alle rechten voorbehouden: niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand,

Nadere informatie

Fase A. Jij de Baas. Gids voor de Starter. 2012 Stichting Entreprenasium. Versie 1.2: november 2012

Fase A. Jij de Baas. Gids voor de Starter. 2012 Stichting Entreprenasium. Versie 1.2: november 2012 N W O Fase A Z Jij de Baas Gids voor de Starter Versie 1.2: november 2012 2012 Stichting Entreprenasium Inleiding 2 School De school Inleiding 2 Doelen 3 Middelen 4 Invoering 5 Uitvoering 6 Jij de Baas:

Nadere informatie

Periodeafsluiting. Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk

Periodeafsluiting. Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk Periodeafsluiting Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren OPGAVEN- EN WERKBOEK Tweede druk Periodeafsluiting Opgaven- en werkboek Periodeafsluiting Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren Tweede

Nadere informatie

Manual e-mail. Aan de slag. in beroep en bedrijf. Manual e-mail

Manual e-mail. Aan de slag. in beroep en bedrijf. Manual e-mail Aan de slag in beroep en bedrijf Branche Uitgevers 1 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand dan wel openbaar gemaakt

Nadere informatie

SYLLABUS CURRICULUM VITAE & DIPLOMA WORKSHOP

SYLLABUS CURRICULUM VITAE & DIPLOMA WORKSHOP 12/10/2012 TRIO SMC SYLLABUS CURRICULUM VITAE & DIPLOMA WORKSHOP Pagina 1 van 10 Verantwoording 2012 Uniformboard te Vianen en 2012 Trio SMC te Almere. Copyright 2012 voor de cursusinhoud Trio SMC te Almere

Nadere informatie

Elementaire praktijk van de Kostencalculatie Werkboek

Elementaire praktijk van de Kostencalculatie Werkboek Elementaire praktijk van de Kostencalculatie Werkboek Niveau 4 P Mariëlle de Kock elementaire praktijk van de kostencalculatie Niveau 4 (P) Werkboek Mariëlle de Kock Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten

Nadere informatie

Growth Capital Fund BV

Growth Capital Fund BV Growth Capital Fund BV Groei en ondernemen zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Groeibedrijven vormen een belangrijke aanjager van de economie. Sommige bedrijven groeien spectaculair, anderen laten

Nadere informatie

Basiskennis Calculatie

Basiskennis Calculatie Basiskennis Calculatie Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren UITWERKINGEN Derde druk Basiskennis Calculatie Uitwerkingen Basiskennis Calculatie Uitwerkingen Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren Derde druk Noordhoff

Nadere informatie

MKBi-Groeifonds Obligaties

MKBi-Groeifonds Obligaties MKBi-Groeifonds Obligaties Brede kennis en ervaring in zowel de financiële wereld als het ondernemerschap is de basis van het MKBi Groeifonds Geef het mkb de juiste impuls met het MKBi Groeifonds! Meer

Nadere informatie

STARTFLEX. Onderzoek naar ondernemerschap onder studenten in Amsterdam

STARTFLEX. Onderzoek naar ondernemerschap onder studenten in Amsterdam Onderzoek naar ondernemerschap onder studenten in Amsterdam Colofon ONDERZOEKER StartFlex B.V. CONSULTANCY Centre for applied research on economics & management (CAREM) ENQETEUR Alexander Sölkner EINDREDACTIE

Nadere informatie

Boekhouden geboekstaafd

Boekhouden geboekstaafd Boekhouden geboekstaafd Drs. H. Fuchs S.J.M. van Vlimmeren OPGAVEN Zevende druk Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Drs. H. Fuchs S. J. M. van Vlimmeren Zevende druk Noordhoff

Nadere informatie

SYLLABUS SECURITY AWARENESS WORKSHOP Personeel

SYLLABUS SECURITY AWARENESS WORKSHOP Personeel 3/10/2012 TRIO SMC SYLLABUS SECURITY AWARENESS WORKSHOP Personeel Pagina 1 van 9 Verantwoording 2012 Uniformboard te Vianen en 2012 Trio SMC te Almere. Copyright 2012 voor de cursusinhoud Trio SMC te Almere

Nadere informatie

Kansen voor Financiering in de Zaanstreek. 7 december 2015

Kansen voor Financiering in de Zaanstreek. 7 december 2015 Kansen voor Financiering in de Zaanstreek 7 december 2015 Kansen voor Financiering 2 Maar zo kan het ook! 3 Kansen voor Financiering Noord-Holland Gezamenlijk initiatief van Provincie Noord-Holland en

Nadere informatie

Installatiehandleiding. Installatiehandleiding voor de ODBC-driver

Installatiehandleiding. Installatiehandleiding voor de ODBC-driver Installatiehandleiding Installatiehandleiding voor de ODBC-driver van UNIT4 Multivers (Accounting) Online 8.1 Copyright 2013 UNIT4 Software B.V., Sliedrecht, The Netherlands Alle rechten voorbehouden.

Nadere informatie

Basisstudie in het boekhouden

Basisstudie in het boekhouden OPGAVEN Basisstudie in het boekhouden M.H.A.F. van Summeren, P. Kuppen, E. Rijswijk Zevende druk Basisstudie in het boekhouden Opgavenboek Opgavenboek Basisstudie in het boekhouden M.H.A.F. van Summeren

Nadere informatie

Handleiding e-mail. Aan de slag. in beroep en bedrijf. Handleiding e-mail

Handleiding e-mail. Aan de slag. in beroep en bedrijf. Handleiding e-mail Aan de slag in beroep en bedrijf Branche Uitgevers 1 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand dan wel openbaar gemaakt

Nadere informatie

Fiscale Jaarrekening. Henk Fuchs Yvonne van de Voort OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk

Fiscale Jaarrekening. Henk Fuchs Yvonne van de Voort OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk Fiscale Jaarrekening Henk Fuchs Yvonne van de Voort OPGAVEN- EN WERKBOEK Tweede druk Fiscale jaarrekening Opgaven- en werkboek Fiscale jaarrekening Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Yvonne van de Voort

Nadere informatie

Belastingrecht voor het ho 2014

Belastingrecht voor het ho 2014 Belastingrecht voor het ho 2014 Uitwerkingen opgaven Deel 7 Erfbelasting en schenkbelasting Henk Guiljam Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Belastingrecht voor het ho 2014 Uitwerkingen Noordhoff Uitgevers

Nadere informatie

OENOE WOENOE NOE WOENOE

OENOE WOENOE NOE WOENOE NOE WOENOE ENOE WOENOE OENOE WOENOE NOE WOENOE WOENOE WOE WOENOE WOENO WOENOE WO WOENOE IN WOENO DE OR Wel over eens, niet over eens Een luchtige inleiding in OR-land A. Maat Samensteller(s) en uitgever

Nadere informatie

EXPERTS MET KARAKTER

EXPERTS MET KARAKTER EXPERTS MET KARAKTER KANSEN BENUTTEN? EERST ZIEN, DAN SCHAKELEN Tempo-Team is specialist in flexibele arbeid. Door onze koppeling van commercieel denken en een sterke betrokkenheid, zijn we al 35 jaar

Nadere informatie

INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRAND- VEILIGHEID Specifieke normen en verwijzingen

INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRAND- VEILIGHEID Specifieke normen en verwijzingen INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRAND- VEILIGHEID Specifieke normen en verwijzingen Publicatiedatum : 1 augustus 2014 Ingangsdatum : 1 augustus 2014 VOORWOORD Pagina 2/5 De Vereniging van Inspectie-instellingen

Nadere informatie

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Word Gevorderd 2010. 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: augustus 2012

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Word Gevorderd 2010. 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: augustus 2012 Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Word Gevorderd 2010 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: augustus 2012 ISBN: 978-90-817910-7-6 Dit boek is gedrukt op een papiersoort

Nadere informatie

LOL. Module. Begroting. 2013 Stichting Entreprenasium. Versie 0.1: april 2013

LOL. Module. Begroting. 2013 Stichting Entreprenasium. Versie 0.1: april 2013 N W O LOL Z Module Begroting Versie 0.1: april 2013 2013 Stichting Entreprenasium Inleiding 2 Inleiding 2 Opbrengst 4 Stakeholders 8 Middelen 12 Strategie 15 P l a n n e n In de module plannen maakte je

Nadere informatie

Hét middellange krediet voor uw bedrijfsinvesteringen.

Hét middellange krediet voor uw bedrijfsinvesteringen. Hét middellange krediet voor uw bedrijfsinvesteringen. Brede kennis en ervaring in zowel de financiële wereld als het ondernemerschap is de basis van het MKBi Groeifonds Geef het mkb de juiste impuls met

Nadere informatie

Qredits bestaat vijf jaar. Dat is een felicitatie waard: in de eerste. plaats natuurlijk aan Qredits en haar medewerkers die deze

Qredits bestaat vijf jaar. Dat is een felicitatie waard: in de eerste. plaats natuurlijk aan Qredits en haar medewerkers die deze (GESPROKEN WOORD GELDT) Majesteit, dames en heren! Qredits bestaat vijf jaar. Dat is een felicitatie waard: in de eerste plaats natuurlijk aan Qredits en haar medewerkers die deze organisatie in korte

Nadere informatie

RESULTAATGERELATEERDE

RESULTAATGERELATEERDE erde OVER NO CURE NO PAY RESULTAATGERELATEERDE BELONING Resultaatgerelateerde beloning Over no cure no pay OVER NO CURE NO PAY RESULT AATGERELATEERDE BELONING RESULTAATGERELATEERDE BELONING 02 Resultaatgerelateerde

Nadere informatie

Belastingwetgeving 2015

Belastingwetgeving 2015 Belastingwetgeving 2015 Opgaven Niveau 5 MBA Peter Dekker RA Ludie van Slobbe RA Uitgeverij Educatief Belastingwetgeving Opgaven Niveau 5 MBA Peter Dekker RA Ludie van Slobbe RA Eerste druk Uitgeverij

Nadere informatie

De 15 valkuilen om voor op te passen bij het aangaan van een lening of krediet!

De 15 valkuilen om voor op te passen bij het aangaan van een lening of krediet! De 15 valkuilen om voor op te passen bij het aangaan van een lening of krediet! Wees u bewust van deze valkuilen om niet bedrogen uit te komen Pagina 1 Inhoudsopgave Inleiding... 3 Valkuil 1. Aanbiedingen...

Nadere informatie

NIEUWE SJABLONEN VOOR KLEOS GEBRUIKERSINSTRUCTIE

NIEUWE SJABLONEN VOOR KLEOS GEBRUIKERSINSTRUCTIE NIEUWE SJABLONEN VOOR KLEOS GEBRUIKERSINSTRUCTIE Kleos Postbus 23 7400 GA Deventer T: 0570 67 35 55 F: 0172 46 69 98 E: software@kluwer.nl I: kleos.kluwer.nl/ Hoewel bij deze uitgave de uiterste zorg is

Nadere informatie

www.dubbelklik.nu Handleiding Access 2010

www.dubbelklik.nu Handleiding Access 2010 www.dubbelklik.nu Handleiding Access 2010 Deze handleiding is onderdeel van Dubbelklik, een lesmethode Technologie, ICT/ Loopbaanoriëntatie en Intersectoraal Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave

Nadere informatie

Jaarrekening. Henk Fuchs UITWERKINGEN OPGAVEN. Tweede druk

Jaarrekening. Henk Fuchs UITWERKINGEN OPGAVEN. Tweede druk Jaarrekening Henk Fuchs UITWERKINGEN OPGAVEN Tweede druk Jaarrekening Uitwerkingen opgaven Jaarrekening Uitwerkingen opgaven Henk Fuchs Tweede druk Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Opmaak binnenwerk:

Nadere informatie

Recepten voor succesvol financieren

Recepten voor succesvol financieren Recepten voor succesvol financieren Masterclass Bio Based Economy Utrecht, 15 feb 2013 Annemieke Busch Rol MKB financiering bij AgNL Wegwijzer voor de MKB 'er binnen AgNL op financieringsgebied. Borgstellingskrediet,

Nadere informatie

Belastingrecht voor het ho 2012

Belastingrecht voor het ho 2012 Belastingrecht voor het ho 2012 Uitwerkingen opgaven Deel 9 Formeel belastingrecht Henk Guiljam Noordhoff Uitgevers Groningen Belastingrecht voor het ho 2012 Uitwerkingen Noordhoff Uitgevers Groningen

Nadere informatie

Curatoren middag 2015

Curatoren middag 2015 Curatoren middag 2015 Alternatieve financieringsvormen Wat zijn de mogelijkheden in het huidige financieringslandschap 11 november 2015 Spreker: Onderwerpen 1. Financieringsbehoefte bedrijfsleven 2. Veranderende

Nadere informatie

ondernemend investeren en coachen

ondernemend investeren en coachen ondernemend investeren en coachen Informal Investment Services ondernemend investeren en coachen U bent ondernemer of topbestuurder. U heeft uw onderneming succesvol verkocht of u bent teruggetreden uit

Nadere informatie

* * Europese Stichting tot verbetering van de levens- en arbeidsomstandigheden. van. arbeidsrecht. arbeidsverhoudingen

* * Europese Stichting tot verbetering van de levens- en arbeidsomstandigheden. van. arbeidsrecht. arbeidsverhoudingen m * * Europese Stichting tot verbetering van de levens- en arbeidsomstandigheden L E X I C O N van arbeidsrecht en arbeidsverhoudingen ** k EUR op ir EUROPESE STICHTING TOT VERBETERING VAN DE LEVENS- EN

Nadere informatie

Ondernemingsfinanciering

Ondernemingsfinanciering Een beknopt overzicht van de financieringsmogelijkheden die de overheid u kan bieden. Ondernemingsfinanciering Introductie Als ondernemer moet u snel en eenvoudig kunnen zien hoe de overheid kan helpen

Nadere informatie

Boekhouden geboekstaafd

Boekhouden geboekstaafd Boekhouden geboekstaafd Drs. H. Fuchs S.J.M. van Vlimmeren UITWERKINGEN Achtste druk Boekhouden geboekstaafd 2 Uitwerkingen Boekhouden geboekstaafd 2 Uitwerkingen Drs. H. Fuchs S. J. M. van Vlimmeren

Nadere informatie

Jeroen ter Huurne Algemeen Directeur Collin Crowdfund 30 april 2015

Jeroen ter Huurne Algemeen Directeur Collin Crowdfund 30 april 2015 PowerPoint heeft het automatisch downloaden van deze externe afbeelding niet toegestaan om om te voorkomen dat uw privacy in het gevaar komt. U kunt de afbeelding alsnog downloaden en weergeven door op

Nadere informatie

Boekhouden geboekstaafd

Boekhouden geboekstaafd Boekhouden geboekstaafd Drs. H. Fuchs S.J.M. van Vlimmeren OPGAVEN Achtste druk Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Drs. H. Fuchs S. J. M. van Vlimmeren Achtste druk Noordhoff

Nadere informatie

Handleiding Programmeren en bewerken CAM (graveermachine) Aan de slag. in beroep en bedrijf. Handleiding Programmeren en bewerken CAM (graveermachine)

Handleiding Programmeren en bewerken CAM (graveermachine) Aan de slag. in beroep en bedrijf. Handleiding Programmeren en bewerken CAM (graveermachine) Aan de slag in beroep en bedrijf Handleiding Programmeren en bewerken CAM (graveermachine) Branche Uitgevers 1 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in

Nadere informatie

IDEE > PLAN > PITCH. In 3 stappen van idee { naar financiering

IDEE > PLAN > PITCH. In 3 stappen van idee { naar financiering In 3 stappen van idee { naar financiering Inhoud 1. Inleiding 2. De stappen 3. Stap 1: Het idee 4. Stap 2: Het plan 5. Stap 3: De pitch 6. Tips en Adressen Inleiding Je hebt een idee voor een nieuw bedrijf.

Nadere informatie

Ken- en stuurgetallen

Ken- en stuurgetallen Ken- en stuurgetallen personeelsmanagement subtitel staat hier etcetera benchmarkcijfers voor strategie en beleid editie 2011-2012 onder redactie van steven marshall en filip van den bergh in samenwerking

Nadere informatie

Bridging The Gap EquiCon Corporate Finance. Financiering van Innovatie

Bridging The Gap EquiCon Corporate Finance. Financiering van Innovatie Financiering van Innovatie Introductie Fred Hoogeland financieringsspecialist (> 25 jr ervaring) van equity tot rekening courant van starters tot groeiers en bedrijfovernames Evelyn Overduin business &

Nadere informatie

Geld Vrijmaken voor Ondernemers

Geld Vrijmaken voor Ondernemers Masterclass Geld Vrijmaken voor Ondernemers Het zijn turbulente tijden voor ondernemers. Een interessante Overname, een tijdelijke dip in de omzet, opzetten van nieuwe business, overal is geld voor nodig.

Nadere informatie

INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRANDVEILIGHEID Goed- en afkeurcriteria bouwkundige brandveiligheid

INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRANDVEILIGHEID Goed- en afkeurcriteria bouwkundige brandveiligheid INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRANDVEILIGHEID bouwkundige brandveiligheid Versie : 1.0 Publicatiedatum : 1 augustus 2014 Ingangsdatum : 1 augustus 2014 VOORWOORD Pagina 2/6 De Vereniging van Inspectie-instellingen

Nadere informatie

De hybride vraag van de opdrachtgever

De hybride vraag van de opdrachtgever De hybride vraag van de opdrachtgever Een onderzoek naar flexibele verdeling van ontwerptaken en -aansprakelijkheid in de relatie opdrachtgever-opdrachtnemer prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis ing. W.A.I.

Nadere informatie

FISCALE TIPS & BLUNDERS. 2016 1e druk Copyright Finovion

FISCALE TIPS & BLUNDERS. 2016 1e druk Copyright Finovion FISCALE TIPS & BLUNDERS 2016 1e druk Copyright Finovion Wij heten u van harte welkom. WELKOM Dit handzame boekje met financiële blunders en fiscale tips ontvangt u van Finovion. Wij zijn een ondernemend

Nadere informatie

Belastingrecht MBA 2014

Belastingrecht MBA 2014 Belastingrecht MBA 2014 Uitwerkingen opgaven Deel 6 Formeel belastingrecht Henk Guiljam Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Belastingrecht MBA 2014 Uitwerkingen Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten 1

Nadere informatie

Georges Dockx JUISTE MARKETING. Voor kmo s en zelfstandigen die meer resultaat willen met minder budget

Georges Dockx JUISTE MARKETING. Voor kmo s en zelfstandigen die meer resultaat willen met minder budget Georges Dockx DE JUISTE MARKETING Voor kmo s en zelfstandigen die meer resultaat willen met minder budget Uitgegeven door Georges Dockx in samenwerking met BOEK MAKERIJ.be D/2015/Georges Dockx, auteur-uitgever

Nadere informatie

Fase B. Entree. Leerstijlen. 2013 Stichting Entreprenasium. Versie 0.1: januari 20]3

Fase B. Entree. Leerstijlen. 2013 Stichting Entreprenasium. Versie 0.1: januari 20]3 N W Fase B O Z Entree Leerstijlen Versie 0.1: januari 20]3 2013 Stichting Entreprenasium Inleiding 2 Inleiding 2 Indeling 4 Strategie 6 Leerstijl Ieder mens heeft zijn eigen leerstijl. Deze natuurlijke

Nadere informatie

De 7 valkuilen voor ondernemers bij crowdfunding. Whitepaper 7 Valkuilen voor ondernemers bij Crowdfunding

De 7 valkuilen voor ondernemers bij crowdfunding. Whitepaper 7 Valkuilen voor ondernemers bij Crowdfunding De 7 valkuilen voor ondernemers bij crowdfunding Whitepaper 7 Valkuilen voor ondernemers bij Crowdfunding Indeling Bezig met het opstarten van een bedrijf? Of wilt u juist de volgende stap zetten met uw

Nadere informatie

Leven met ongewenste kinderloosheid

Leven met ongewenste kinderloosheid nadia garnefski vivian kraaij maya schroevers Leven met ongewenste kinderloosheid Boom Hulpboek amsterdam mmxiii 2013 N. Garnefski, V. Kraaij & M. J. Schroevers p / a Uitgeverij Boom, Amsterdam Behoudens

Nadere informatie

Vermogen opbouwen voor later

Vermogen opbouwen voor later BeleggingsRekening U wilt geld opzij zetten voor later en een vermogen opbouwen. Omdat uw kinderen nog gaan studeren, u graag die verre reis wilt maken, een tweede huis wilt kopen, eerder wilt stoppen

Nadere informatie

Ondernemingsfinanciering. _ De overheid helpt

Ondernemingsfinanciering. _ De overheid helpt Ondernemingsfinanciering _ De overheid helpt 2 Introductie Om uw bedrijfsplannen te realiseren heeft u geld nodig. De overheid kan u helpen bij het financieren van uw ondernemingsactiviteiten. In deze

Nadere informatie

Najaarsseminar VAB Geld als Water

Najaarsseminar VAB Geld als Water Najaarsseminar VAB Geld als Water 7 november 2013 Lodewijk Kolfschoten Stelling 1 Mijn klanten willen alleen maar bankfinanciering Page 2 Crowdfunding Page 3 Wat is crowdfunding? Een alternatieve wijze

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding 6. 1 Introductie 7 Ondernemerschap in Nederland 8 Drie manieren om een bedrijf te starten 8 IK als ondernemer 9

Inhoud. Inleiding 6. 1 Introductie 7 Ondernemerschap in Nederland 8 Drie manieren om een bedrijf te starten 8 IK als ondernemer 9 Inhoud Inleiding 6 1 Introductie 7 Ondernemerschap in Nederland 8 Drie manieren om een bedrijf te starten 8 IK als ondernemer 9 2 Instanties in Nederland 13 Belangrijke instanties voor ondernemers 14 Kamer

Nadere informatie

MEMO Crowdfunding Algemeen

MEMO Crowdfunding Algemeen MEMO Crowdfunding Algemeen Introductie Door middel van deze memo willen wij u graag nader informeren over (de mogelijkheden van) crowdfunding. Crowdfunding heeft zich de afgelopen jaren in Nederland ontwikkeld

Nadere informatie

Beschouwingen naar aanleiding van het wetsvoorstel Aanbestedingswet

Beschouwingen naar aanleiding van het wetsvoorstel Aanbestedingswet Beschouwingen naar aanleiding van het wetsvoorstel Aanbestedingswet Preadviezen voor de Vereniging voor Bouwrecht Nr. 38 Beschouwingen naar aanleiding van het wetsvoorstel Aanbestedingswet prof. mr. J.M.

Nadere informatie

Aan de slag. Handleiding Voorraadbeheer

Aan de slag. Handleiding Voorraadbeheer Aan de slag in beroep en bedrijf Handleiding Voorraadbeheer februari 2007 Branche Uitgevers 1 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Bedrijfsfilosofie... 3. Liberforte Pensioen... 4. Liberforte Hypotheek... 5. Liberforte Werkgeversdiensten... 6

Inhoudsopgave. Bedrijfsfilosofie... 3. Liberforte Pensioen... 4. Liberforte Hypotheek... 5. Liberforte Werkgeversdiensten... 6 2 Inhoudsopgave Bedrijfsfilosofie...................... 3 Liberforte Pensioen...................... 4 Liberforte Hypotheek...................... 5 Liberforte Werkgeversdiensten..................... 6 3

Nadere informatie

DE ERKEND HYPOTHECAIR PLANNER INFORMEERT U GRAAG OVER: De ondernemer en zijn hypotheek

DE ERKEND HYPOTHECAIR PLANNER INFORMEERT U GRAAG OVER: De ondernemer en zijn hypotheek DE ERKEND HYPOTHECAIR PLANNER INFORMEERT U GRAAG OVER: De ondernemer en zijn hypotheek 1 Nederland telt meer dan 1 miljoen ondernemers zonder personeel. Daarnaast opereren er veel ondernemers die al dan

Nadere informatie

Juridische handreiking relatie BIM-protocol en de DNR 2011 (voor adviseurs en opdrachtgevers) prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis

Juridische handreiking relatie BIM-protocol en de DNR 2011 (voor adviseurs en opdrachtgevers) prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis Juridische handreiking relatie BIM-protocol en de DNR 2011 (voor adviseurs en opdrachtgevers) prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis s-gravenhage, 2015 Omslagfoto Het voorbereiden van renovatiewerkzaamheden

Nadere informatie

SYLLABUS FRAUDEWAARSCHUWING: PHISHING! WORKSHOP TRIO SMC. De nieuwste tactieken en de mogelijke impact op uw business in 2013 Uniformboard & Trio SMC

SYLLABUS FRAUDEWAARSCHUWING: PHISHING! WORKSHOP TRIO SMC. De nieuwste tactieken en de mogelijke impact op uw business in 2013 Uniformboard & Trio SMC 12/10/2012 TRIO SMC SYLLABUS FRAUDEWAARSCHUWING: PHISHING! WORKSHOP Pagina 1 van 9 Verantwoording 2012 Uniformboard te Vianen en 2012 Trio SMC te Almere. Copyright 2012 voor de cursusinhoud Trio SMC te

Nadere informatie

VOORBELD ONDERNEMINGSPLAN. Metdit voorbeeld ondernemingsplan kunjegelijkaan deslag! www.voorbeeld-ondernemingsplan.nl

VOORBELD ONDERNEMINGSPLAN. Metdit voorbeeld ondernemingsplan kunjegelijkaan deslag! www.voorbeeld-ondernemingsplan.nl VOORSTARTENDEONDERNEMERS VOORBELD ONDERNEMINGSPLAN Metdit voorbeeld ondernemingsplan kunjegelijkaan deslag! www.voorbeeld-ondernemingsplan.nl VOORSTARTENDEONDERNEMERS Hetpakketvoordestartendeondernemer

Nadere informatie

Kennisbijeenkomst Bedrijfsoverdracht. 16 mei 2013

Kennisbijeenkomst Bedrijfsoverdracht. 16 mei 2013 Kennisbijeenkomst Bedrijfsoverdracht 16 mei 2013 Van bedrijf naar kapitaal Vóór en na de bedrijfsoverdracht drsj.j.a. Knol, 06-8197 2288 Agenda 1. Verkoop klaar maken van uw onderneming 2. Bedrijf verkocht:

Nadere informatie

Cultuur is een eerste levensbehoefte

Cultuur is een eerste levensbehoefte 10 Cultuur is een eerste levensbehoefte Interview Tekst Kelly Bakker Foto s Tessa Wiegerinck Journalist, cultuurkenner en ondernemer in één Je stapt in die achtbaan en kan dan eigenlijk niet meer anders

Nadere informatie

Ondernemen en innoveren in 2013 Geld verdienen met hulp van de overheid

Ondernemen en innoveren in 2013 Geld verdienen met hulp van de overheid Financiële regelingen, fiscale voordelen en adviesdiensten voor de ondernemer Ondernemen en innoveren in 2013 Geld verdienen met hulp van de overheid Als ondernemer wilt u vooruit. Voor sommigen van u

Nadere informatie

www.dubbelklik.nu Handleiding Homeplanner

www.dubbelklik.nu Handleiding Homeplanner www.dubbelklik.nu Handleiding Homeplanner Deze extra opdrachten zijn onderdeel van Dubbelklik, een lesmethode Technologie, ICT/ Loopbaanoriëntatie en Intersectoraal Alle rechten voorbehouden. Niets uit

Nadere informatie

Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders. Tekstboek. DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34

Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders. Tekstboek. DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34 Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders Tekstboek DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34 Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders P.J. Meijer A.G. Sciarone Tekstboek Herziene editie

Nadere informatie

Ted Knoester. Contractmanagement in de praktijk

Ted Knoester. Contractmanagement in de praktijk Ted Knoester Contractmanagement in de praktijk Ted Knoester Contractmanagement in de praktijk Derde druk ISBN 978-90-368-0384-7 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Media 2013 Alle rechten voorbehouden.

Nadere informatie

De koppeling tussen ING Internetbankieren en UNIT4 Multivers Online. De versies Small, Medium, Large en XtraLarge

De koppeling tussen ING Internetbankieren en UNIT4 Multivers Online. De versies Small, Medium, Large en XtraLarge De koppeling tussen ING Internetbankieren en UNIT4 Multivers Online De versies Small, Medium, Large en XtraLarge De koppeling is verkrijgbaar in de volgende pakketversies: S(mall): M(edium): L(arge): XL

Nadere informatie

Tips voor Succesvolle Productlancering

Tips voor Succesvolle Productlancering Tips voor Succesvolle Productlancering Door Welmoet Babeliowsky 2015-2016 Hallo! Ben je zelfstandige, coach, trainer of adviseur? Dan heb ik gelijk een vraag aan je! Stel je eens voor: Dat je een nieuw

Nadere informatie

Van familiebedrijf naar familiekapitaal Vóór en na de bedrijfsoverdracht

Van familiebedrijf naar familiekapitaal Vóór en na de bedrijfsoverdracht Objectief Onafhankelijk Overzichtelijk & ondernemend Van familiebedrijf naar familiekapitaal Vóór en na de bedrijfsoverdracht Praktijkdag: 'De Switch naar Advieskantoor' Bunnik, 18 november 2014 drsj.j.a.

Nadere informatie

De koppeling tussen ING Internetbankieren en Unit4 Multivers Online. De versies Small, Medium, Large en XtraLarge

De koppeling tussen ING Internetbankieren en Unit4 Multivers Online. De versies Small, Medium, Large en XtraLarge De koppeling tussen ING Internetbankieren en Unit4 Multivers Online De versies Small, Medium, Large en XtraLarge Unit4 Software B.V. Telefoon 0184 444444 Postbus 102 Telefax 0184 444445 3360 AC Sliedrecht

Nadere informatie

Bijlage 1: Beschrijving Seed Capital

Bijlage 1: Beschrijving Seed Capital Bijlage 1: Beschrijving Seed Capital Doel Het doel van de Seed-faciliteit is: De onderkant van de Nederlandse risicokapitaalmarkt zodanig stimuleren en mobiliseren, dat technostarters in hun kapitaalbehoefte

Nadere informatie

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Gevorderden 2013. 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: December 2013

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Gevorderden 2013. 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: December 2013 Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Gevorderden 2013 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: December 2013 ISBN: 978-90-820856-9-3 Dit boek is gedrukt op een papiersoort

Nadere informatie

Ideeën Plannen. Het is tijd voor de NOM! Ambities

Ideeën Plannen. Het is tijd voor de NOM! Ambities I N V E S T E R E N I N O N T W I K K E L I N G Ideeën Plannen Het is tijd voor de NOM! Ambities Missie De NOM is de permanente katalysator van economische ontwikkeling in Noord-Nederland. Dit is niet

Nadere informatie

HET ONDERNEMINGSPLAN: handleiding voor een overtuigend plan

HET ONDERNEMINGSPLAN: handleiding voor een overtuigend plan HET ONDERNEMINGSPLAN: handleiding voor een overtuigend plan Indeling Woord vooraf De functie van het business plan; aandachtspunten Het business plan als visitekaartje van de ondernemer De communicatie

Nadere informatie

INSPECTIE BRANDBEVEILIGING Vakbekwaamheid en ervaring

INSPECTIE BRANDBEVEILIGING Vakbekwaamheid en ervaring INSPECTIE BRANDBEVEILIGING Versie : 2.0 Publicatiedatum : 1 september 2012 Ingangsdatum : VEILIGHEID DOOR SAMENWERKEN VOORWOORD Inspectie Brandbeveiliging Pagina 2/18 Het CCV is de beheerder van de CCV

Nadere informatie