Innovatie, retrofit en toekomstwaarde Concurrerende gebiedsontwikkeling door duurzaamheid Linda van Hilten, Jurgen van der Heijden (AT Osborne)

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Innovatie, retrofit en toekomstwaarde Concurrerende gebiedsontwikkeling door duurzaamheid Linda van Hilten, Jurgen van der Heijden (AT Osborne)"

Transcriptie

1 (Gepubliceerd als: Jurgen van der Heijden, Linda van Hilten (2015), Innovatie, retrofit en toekomstwaarde, Concurrerende gebiedsontwikkeling door duurzaamheid, p in: Geiske Bouma, Elke Vanempten (Red.) Ruimte maken, Bijdragen aan de Plandag 2015, Stichting Planologische Discussiedagen, Antwerpen.) Innovatie, retrofit en toekomstwaarde Concurrerende gebiedsontwikkeling door duurzaamheid Linda van Hilten, Jurgen van der Heijden (AT Osborne) Abstract Wij geloven in een investeringsstrategie die aan duurzaamheid zijn kracht ontleent en juist daardoor rendabel en concurrerend is. De kern van deze strategie is dat een nieuwe investering bovenop een voorgaande investering komt, innovatie. Deze innovatie verbetert de voorgaande, retrofit, en creëert een platform voor de volgende investering, toekomstwaarde. Volgt daaruit een concurrerende wijze van gebiedsontwikkeling? Om dat te bepalen zullen we eerst de concurrentie moeten vaststellen, en de concurrentiekracht van duurzaamheid. Die blijkt vooral aanwezig in woongebieden waar mensen deze langzaam transformeren tot productiegebieden. Daar doet zich de vitaliteit van de energieke samenleving voelen en dat versterkt de concurrentiekracht van duurzame gebiedsontwikkeling. Tot die samenleving behoort PPPS, publiek privaat particuliere samenwerking. Daarin verdelen burgers, bedrijven, overheden en instellingen de taken op een wijze die past bij duurzame gebiedsontwikkeling. Hieruit laten wij tenslotte een strategie volgen voor rendabel investeren in concurrerende duurzame gebiedsontwikkeling. 1

2 Innovatie, retrofit en toekomstwaarde Concurrerende gebiedsontwikkeling door duurzaamheid Linda van Hilten, Jurgen van der Heijden (AT Osborne) Stellingen Als elke volgende investering nieuwe waarde creëert, voorgaande investeringen meer waard maakt, en de deur opent naar volgende investeringen die weer hetzelfde doen, dan ontstaat een opwaartse spiraal in de gebiedsontwikkeling die duurzaam is en daarom concurrerend. Kapitaal extensieve, endogene gebiedsontwikkeling is duurzamer dan kapitaalintensieve, exogene gebiedsontwikkeling. Pak de verduurzaming van woningen samen op met de buurt en met veel meer activiteiten tegelijk, zoals het levensloopbestendig maken van de woningen. De energieke samenleving betekent dat een majeure transformatie plaatsvindt van woongebieden die langzaam veranderen in productiegebieden. AT Osborne (Linda) (Jurgen) AT Osborne lost ruimtelijke vraagstukken op met 150 managers en consultants verdeeld over vestigingen in Nederland, België en Frankrijk. Zij werken aan infrastructuur, gebiedsontwikkeling, milieu, real estate, risico s, allianties, bestuur en recht. 2

3 Innovatie, retrofit en toekomstwaarde Concurrerende gebiedsontwikkeling door duurzaamheid 1. Inleiding Zon-PV-panelen op een bestaande woning zijn tegelijk een innovatie en een retrofit. De innovatie is dat de voorziening van elektriciteit een nieuw karakter krijgt. De retrofit is dat de bestaande woning opnieuw geschikt wordt gemaakt om te blijven functioneren. Daarnaast betekenen deze zonnepanelen toekomstwaarde, omdat zij de optie bieden om bijvoorbeeld onderdeel te worden van een smart grid. Dat verbindt panelen in de buurt aan elkaar en aan apparaten in de buurt, zoals wasmachines die door het smart grid op het juiste moment worden ingeschakeld. Als dit smart grid er komt, dan is dat opnieuw een innovatie en een retrofit tegelijk. De nieuwe innovatie is de komst van het smart grid zelf en de mogelijkheden die dit biedt. De nieuwe retrofit is dat de zonnepanelen als zodanig beter gaan functioneren, en de woning ook. Daarnaast heeft deze volgende innovatie, het smart grid, ook weer een toekomstwaarde, omdat het opties biedt op weer volgende stappen. Denk aan laadpalen die auto s met hun accu s koppelen aan de zon-pv-panelen, woningen en apparatuur in de buurt. En zo kun je doorgaan en niet alleen langs dit energiepad, maar bijvoorbeeld ook bij het verbeteren van de natuur in de omgeving, het transformeren van kantoren, het verduurzamen van bedrijventerreinen, het vervangen van infrastructuur en tal van stappen in gebiedsontwikkeling. Wij zien een investeringsstrategie voor ons die met elke volgende innovatie nieuwe waarde creëert, voorgaande investeringen meer waard maakt, en de deur opent naar volgende investeringen die weer hetzelfde doen. Er ontstaat een opwaartse spiraal in de gebiedsontwikkeling die niet alleen financieel gunstig is, maar ook goed voor mens en milieu, en die daarom duurzaam is. Die spiraal vinden is noodzakelijk, want veel investeringen zijn nog altijd onduurzaam en helaas concurrerend, omdat zij kosten mogen afwentelen op mens en milieu. Kunnen we deze onduurzame gebiedsontwikkeling beconcurreren met duurzame gebiedsontwikkeling die door innovatie, retrofit en toekomstige opties steeds meer waarde aanbrengt? Deze vraag willen we in dit in dit paper beantwoorden. Organische gebiedsontwikkeling en uitnodigingsplanologie zijn twee actuele visies op gebiedsontwikkeling. We beginnen de beantwoording van onze vraag door deze beide visies aan te vullen met de door ons benoemde opwaartse spiraal. Volgt daaruit een concurrerend model? Om dat te bepalen zullen we eerst de concurrentie moeten vaststellen, en de concurrentiekracht van duurzaamheid. Die blijkt vooral aanwezig in woongebieden waar mensen deze langzaam transformeren tot productiegebieden. Daar doet zich de vitaliteit van de energieke samenleving voelen en dat versterkt de concurrentiekracht van duurzame gebiedsontwikkeling. Tot die samenleving behoort PPPS, publiek privaat particuliere samenwerking. Daarin verdelen burgers, bedrijven, overheden en instellingen de taken op een wijze die past bij duurzame gebiedsontwikkeling. Hieruit laten wij tenslotte een strategie volgen voor rendabel investeren in concurrerende duurzame gebiedsontwikkeling. 2. Organische gebiedsontwikkeling en uitnodigingsplanologie De kern van organische gebiedsontwikkeling bestaat uit de krachten die een gebied zelf heeft, de versterking hiervan én de onderlinge versterking tussen die krachten. 1 Een gebied ontwikkelt zich van binnenuit, oftewel endogeen. Dit staat in contrast met de gebiedsontwikkeling die we bijna honderd jaar hebben gekend en die exogeen van karakter is. Neem landbouw, wonen en werken, drie krachten die in veel gebieden aanwezig zijn, maar meestal van elkaar gescheiden. Een oude dorpskern heeft zich onafhankelijk ontwikkeld van nieuwe woonwijken, van bedrijventerreinen en van landbouw. Alles ligt naast elkaar en heeft weinig met elkaar. Nieuwe elementen zijn bijna honderd jaar lang van buiten naar binnen gekomen als investeringen die aan een gebied zijn opgelegd en daaruit niet of nauwelijks zijn voortgekomen. Hoogtepunt van deze exogene gebiedsontwikkeling waren de Vinex-locaties en vele bedrijventerreinen en kantoren die tot 2008 steeds sneller werden gerealiseerd. Zoals wel vaker is een hoogtepunt de voorspeller van een crisis. Onder invloed van de financiële crisis in 2008 wordt een omslag gemaakt van kapitaalintensieve naar kapitaalextensieve gebiedsontwikkeling. Zeker tot 2008 ging een grote hoeveelheid geld rond dat op zoek was naar projecten om nog meer geld te maken. Daarna is dit in de gebiedsontwikkeling omgeslagen. In 1 Zie Planbureau voor de Leefomgeving & Urhahn Urban Design (2012), Vormgeven aan de Spontane Stad, Belemmeringen en kansen voor organische stedelijke herontwikkeling, Den Haag, Amsterdam 3

4 plaats van geld dat projecten zoekt, en zo grote kapitaalinjecties geeft in gebiedsontwikkeling, is nu sprake van bestaande projecten en gebieden die proberen alle eindjes aan elkaar te knopen om zo hun waarde vast te houden. Wij beweren niet als enigen dat deze kapitaal extensieve gebiedsontwikkeling een gezonde vorm van projectontwikkeling is. Met zoveel woorden zegt dit ook dat geld, dat op zoek is naar projecten, een ongezonde projectontwikkeling tot gevolg heeft. De tragedie van leegstaande kantoren is daarvan misschien wel het meest kenmerkende voorbeeld. Wat we waarnemen is het verschil tussen exogene en endogene gebiedsontwikkeling. Bij een exogeen project doet niet ter zake in hoeverre een gebied daarvan waardevoller wordt, als het project er maar komt. Bij endogene projecten doet juist ter zake dat het gebied waardevoller wordt, omdat er behoefte is aan bijvoorbeeld kinderopvang, woonruimte, werkruimte, gezamenlijke buitenruimte, natuur, voedsel, energie of werkgelegenheid. Om het project te financieren gaan de initiatiefnemers op zoek naar geld. Deze werkwijze past binnen het idee van organische gebiedsontwikkeling, waarbinnen het (door)ontwikkelen van een gebied toekomt aan een volgend project en mensen vraagt om daarin te investeren. Wij denken dat ons idee van de opwaartse spiraal hier goed in past en een aanvulling kan zijn. Immers, elke innovatie is zelf van waarde, voegt waarde toe aan voorgaande investeringen, retrofit, en biedt een reële optie voor volgende stappen, toekomstwaarde. Deze optie is een uitnodiging voor volgende stappen en daarmee past de opwaartse spiraal in het idee van uitnodigingsplanologie. 2 De manieren waarop vastgoed, de openbare ruimte, infrastructuur en het landschap worden vormgegeven en gebruikt leveren een belangrijke bijdrage aan de veerkracht van onze leefgebieden, of aan de afbraak daarvan. De opgave waar we met z n allen voor staan is te streven naar gezonde, veerkrachtige gebieden. Daarmee wordt duurzaamheid als thema binnen de gebiedsontwikkeling steeds belangrijker, maar wat is nou duurzaam en dragen organische gebiedsontwikkeling en uitnodigingsplanologie daaraan bij? Onze stelling is dat een investering in gebiedsontwikkeling duurzaam is als deze niet alleen bijdraagt aan de rendementsdoelstellingen van de investeerder, maar ook aan een opwaartse spiraal waarin de kwaliteit van de omgeving endogeen groeit. De kapitaalintensieve en exogene gebiedsontwikkeling van de afgelopen eeuw zijn we niet kwijt, want deze is nog steeds concurrerend, denk aan de kantorentragedie. Voorname oorzaak zijn pensioenfondsen die kantoren in hun boeken zetten als een rendabele belegging, ook al zijn daarvoor geen huurders. Dit duurt nog steeds voort met als gevolg dat er nieuwe lege kantoren bijkomen. 3 Vaak is onduurzaam investeren goedkoper en daarmee helaas concurrerend. Veel onduurzaamheid zit in het afwentelen van kosten op mens en milieu door het opmaken van grondstoffen, het veroorzaken van uitstoot en het vernietigen van natuur en biodiversiteit, die niet meer goed gemaakt kunnen worden. De investering draagt bij aan een neerwaartse spiraal. De vraag is of de opwaartse spiraal concurrerend is. Wij zien twee concurrerende verdienmodellen en een analyse van beide is nodig om te kunnen bepalen of het duurzame model de concurrentie aankan met het onduurzame verdienmodel. 3. Concurrentie Exogene en kapitaalintensieve gebiedsontwikkeling is uitstekend verenigbaar met de wijze waarop de meeste bedrijven, overheden en instellingen zijn geconditioneerd: steeds grotere organisaties werken aan steeds meer efficiëntie en winst, of besparing. Daarmee zijn zij in staat om steeds meer te bouwen, steeds meer koeien te houden, of bijvoorbeeld steeds meer natuur te ontwikkelen. Dominant zijn centraal gestuurde organisaties die gericht zijn op het zo snel en zoveel mogelijk leveren van producten en diensten. Dit zijn niet alleen bedrijven, zoals een verffabriek of een transportbedrijf, maar ook overheden en instellingen, zoals een school of ziekenhuis. De opdracht om snel en veel te leveren leidt tot specialisatie en tot druk om te groeien, want omvang helpt bij snelheid en volume. Gevolg is productie op steeds minder plaatsen voor steeds meer mensen. We zien een contrast ontstaan tussen een centralistische productieaanpak die steunt op een enkelvoudige, op specialisatie gebaseerde waardencreatie, en een decentrale productiestructuur die berust op een organische waardencreatie die gebruik maakt van wat er is. Achter centrale en decentrale productie zitten twee economische modellen waarin bedrijven, overheden en burgers op verschillende manieren waarde creëren en daaraan kunnen verdienen. Concurrentie tussen deze 2 Peter van Rooy (2011), Uitnodigingsplanologie als sociaal-cultureel perspectief, Building Business, Amsterdam. 3 Leonie Janssen-Jansen (2010), Luchtbellen en luchtkastelen in de ruimtelijke ordeningen: wie prikt ze door? Preadvies voor de BNSP en de Minister van Ruimte, Amsterdam Institute for Social Science Research (AISSR). 4

5 beide verdienmodellen is een realiteit. Het eerste verdienmodel past bij een centraal georganiseerde productie- en distributiestructuur. Een ondernemer ontwerpt en maakt zijn producten of diensten. Hij verdient door zo snel mogelijk zoveel mogelijk te produceren en te verkopen. Productiefactoren zijn in handen van één ondernemer of bedrijf (from one to many). Zo snel mogelijk zoveel mogelijk producten maken op één plek bevordert het ontstaan van steeds grotere organisaties. Het bevordert ook de geografische scheiding tussen wonen, werken, onderwijs, zorg, recreatie, welzijn, cultuur, natuur en veel meer. Alleen los van elkaar kunnen deze activiteiten zo snel en zoveel mogelijk georganiseerd worden. Daartussen zijn tal van verplaatsingen nodig over uitgebreide infrastructuur. Het tweede verdienmodel bestaat naast verdienen aan het maken van producten, ook uit verdienen aan gebruik en hergebruik van producten, en daaraan verdien je geheel anders. Gebruik is het nieuwe bezit en bezitters proberen hun bezit zo goed mogelijk te exploiteren. Dat doen zij om te beginnen door duurzaam om te gaan met grondstoffen, opdat deze door hergebruik weer wat opleveren. Daarnaast scheelt het binnen het tweede verdienmodel kosten om dezelfde voorziening of infrastructuur (bouwwerk, dezelfde auto of keuken) met anderen te delen. Hergebruik en delen zijn voorname stappen richting een duurzame economie en daarbij passen de stappen innovatie, retrofit, toekomstwaarde. Denk aan een groen dak dat als innovatie zorgt voor meer groene kwaliteit en een betere energieprestatie van het pand eronder. Als retrofit krijgt het pand een betere dakbedekking, omdat deze minder onderhoud nodig heeft en veel langer meegaat. Toekomstwaarde is bijvoorbeeld een eetbaar dak, of zonnepanelen die het vanwege de koele omgeving beter doen op dit dak, of het afkoppelen van het riool omdat het dak water vasthoudt. Rond een groen dak ontstaat al snel een gemeenschap van partijen die elkaar nodig hebben om deze nu en in de toekomst zo goed mogelijk te kunnen gebruiken. Dit zijn bijvoorbeeld bewoners, de gemeente en het waterschap die streven naar een veerkrachtige leefomgeving. Dat is naast gezondheid van belang voor de ruimtelijke inrichting en voor de economie, en heeft nog een toegevoegde waarde, namelijk het ontstaan van gemeenschap die weer nieuwe zaken gaat ondernemen. Waarom zouden partijen het bij een groen dak laten wanneer zij elkaar eenmaal gevonden hebben en zich bijvoorbeeld niet ook storten op het lokale groen of water? Het ontstaan van gemeenschappen die samen waarde creëren, is ook een kracht van het tweede verdienmodel omdat het creatieve en samenbindende krachten losmaakt. Kort gezegd is het tweede verdienmodel duurzamer dan het eerste. In maatschappelijke effecten wint het tweede verdienmodel de concurrentie, maar niet altijd in economische eenvoud en directe financiële inkomsten. Daar wint het eerste verdienmodel het vaak nog, en dit verdienmodel heeft positieve kanten, zoals dat innovatieve producten sneller betaalbaar worden door schaalgrootte en efficiëntie. Toch lijkt het zeer de moeite waard om de opkomst van de decentrale en organische productie actief te stimuleren. Reden is dat de centrale productie stuit op grenzen. Denk aan het grote beroep dat wordt gedaan op grondstoffen, de afhankelijkheid en (milieu)kosten van logistieke bewegingen, of aan zorg en onderwijs waarvan de grootschaligheid de menselijke maat ver overstijgt. Tegelijk toont de decentrale productie, hoe klein die ook nog is, een nieuwe, interessante vitaliteit, zoals rond groene daken. Er vindt een omkering plaats en er ontstaat daadwerkelijk concurrentie, maar hoe sterk is die en dragen de stappen innovatie, retrofit en toekomstwaarde daaraan bij? 4. De kracht van de concurrentie Nederland telt meer dan zeven miljoen woningen. Vijftig jaar geleden waren dat er iets meer dan drie miljoen. Nieuwbouw van vier miljoen woningen maakte de bouw tot een grote economische sector en een belangrijk politiek onderwerp in de afgelopen halve eeuw. Voorname spelers waren banken, beleggers, projectontwikkelaars, waaronder woningcorporaties, en politieke kopstukken, vaak wethouders. Het individu kreeg als consument een woning en kon sinds 1980 door middel van inspraak enig eigen geluid laten horen. Die rollen zijn nu omgekeerd, want de nieuwbouw staat op een laag pitje, en intussen vertegenwoordigen deze zeven miljoen woningen en hun bewoners een enorme waarde, waarin dagelijks grote bedragen omgaan voor gebruik, onderhoud en in toenemende mate productie. Steeds meer huizen wekken energie op, of zijn onderdeel van een systeem om zorg en welzijn te leveren. Dat het huis ook een werkplek is, is voor veel mensen heel normaal. Kinderopvang voor kleine groepjes kinderen, koken voor de buurt, of huiswerkklasjes, er gebeurt veel thuis en veel is denkbaar. Zo is er software om alle boeken in een huis onderdeel te maken van de plaatselijke bibliotheek. Elke volgende stap maakt de buurt meer waard door innovatie, retrofit en toekomstwaarde. Daarbij verplaatst de productie zich van grote, centrale aanbieders naar mensen die nu nog klant van die aanbieder zijn, en dit gaat verder. Deze mensen 5

6 stellen zich namelijk op als burgers die niet alleen voor zichzelf gaan produceren, maar dat collectief doen en zorgen voor solidaire oplossingen. Dit staat ook wel bekend als de energieke samenleving. Een groeiend aantal groepen bewoners pakken de verduurzaming van hun woningen collectief op, bijvoorbeeld door samen te isoleren en zonnepanelen te plaatsen. Waarom niet ook samen het levensloopbestendig maken van de woning oppakken? 4 De noodzaak om dit zelf op te pakken heeft reeds een aantal bewoners wakker geschud. Het scheelt tijd en moeite om dat samen te doen, of om daarvoor zelfs gemeenschappelijke ruimten te creëren of gezamenlijk iemand in te huren om het voor je te organiseren. Dit gaat zijn sporen achterlaten in de fysieke omgeving: door aanpassing van woningen en overname van wijkgebouwen, maar ook door leegstand van verzorgingshuizen. Zorg is naast energie de grote trekker van de transformatie van woongebieden. Anno 2015 zijn er meer dan honderd zorgcoöperaties en meer dan honderd energiecoöperaties voor en door bewoners actief. Zij veranderen zorg en welzijn, de duurzaamheid van energie, het karakter van woongebieden, het gebruik van infrastructuur, de koopkracht van mensen, de lokale economie en nog veel meer. Opvallend is dat mensen zich niet alleen richten op zorg of energie, maar vaak op beide en meer, zoals voedsel, natuur, vervoer en veiligheid. Opvallend is ook hoe deze activiteiten elkaar onderling versterken, denk aan een stadstuin die het groene karakter van een buurt versterkt en waarin zorgcliënten werken aan voedselproductie en groenbeheer. Zichtbaar zijn eerste ontwikkelingen waarin bewoners dit samen financieren. 5 Lokaal blijken mensen in staat tot een bijzondere, gecombineerde wijze van productie. Die staat in contrast met de dominante centraal gestuurde productie zoals we die kennen. Om te komen tot organische gebiedsontwikkeling is een andere benadering nodig. Deze komt voort uit de aaneenschakeling van een eindeloze reeks kapitaal extensieve investeringen. Kleinschalige initiatieven en burgers spelen hierin een bijzondere rol, die we voorheen weinig zagen in gebiedsontwikkeling. Inmiddels zien we op allerlei plaatsen voorbeelden ontstaan en deze voorbeelden en mensen inspireren elkaar vervolgens weer via tal van netwerken. Woonwijken veranderen van enkel plekken om te wonen in plekken waar productie plaatsvindt van energie, zorg en veel meer. Er vindt een majeure operatie plaats die de komende decennia gaat zorgen voor een complete gedaanteverwisseling van de woonomgeving, die ook een productieomgeving wordt. Dit is een krachtige beweging die bepalend zal zijn voor de markt, en bepalend is voor de concurrentiekracht van organische gebiedsontwikkeling. 5. PPPS: de juiste balans tussen publiek, privaat en particulier Lokale energiecoöperaties beconcurreren energiebedrijven, maar zij gaan ook in zee met elkaar om samen groene energie te produceren. Zo n les leren bijvoorbeeld grote zorginstellingen door te zoeken naar mogelijkheden tot samenwerking met de snel opkomende zorgcoöperaties. Waterschappen zijn zeer geïnteresseerd in manieren om water te beheren met bewoners, particuliere terreinbeheerders en boeren. 6 Bewoners nemen met water en groen verantwoordelijkheid voor de ruimtelijke inrichting. Zeker in de stad dragen zij bij aan gezondheid en leefbaarheid, en ook aan klimaatbestendigheid. Centrale productie verdwijnt niet omdat er via bewonersinitiatieven meer decentrale productie opkomt. Beide vormen van productie vullen elkaar aan en kunnen elkaar beconcurreren. Het naast elkaar bestaan van de twee verdienmodellen is een realiteit binnen de energieke samenleving. Overheden zien dat mensen decentraal gaan produceren. Tegelijkertijd nemen zij ook de problemen waar rond centrale productie. Ruimte geven aan decentrale productie biedt mogelijkheden om bijvoorbeeld zorg en welzijn overeind te houden, te werken aan waterveiligheid en klimaatbestendigheid, en de economie weerbaar te maken tegen het steeds schaarser worden van grondstoffen, waaronder fossiele energie. Dit zijn doelstellingen van groot maatschappelijk belang en het idee is dat de overheid hieraan kan werken door daarin andere grote centraal gestuurde organisaties te betrekken. Denk aan zorgverzekeraars, energiebedrijven, banken, bouwbedrijven en vervoerders. Productie en productontwikkeling is een zaak van bedrijven, want onder meer hun risico. Dit wil niet zeggen dat zij zonder enige interactie met de gebruikers tot nieuwe producten moeten komen, om vervolgens te 4 Felix van Gemen, Layana Mokoginta (2014), Energie en zorg achter de voordeur, Energie+ nr.1 Maart 2014, pag

7 kijken of het product aanslaat. Waarom bijvoorbeeld niet in goed overleg met collectieven van bewoners uitvinden wat hen in hun buurten kan helpen om sneller projecten rond besparing en verduurzaming van energie te realiseren? De bewonerscollectieven nemen namelijk ook een risico door aan projecten te werken en vaak ook (mee) te investeren. Het is de moeite waard als zij dit met behulp van het bedrijfsleven kunnen verminderen, en hiervan zijn al enkele voorbeelden. Ook zijn er al enkele voorbeelden, door bewoners afgedwongen, van zorgaanbieders die speciaal aanbod hebben voor zorgcoöperaties. Maar het omgekeerde is ook waar, bepaalde taken en rollen kunnen beter niet bij particulieren worden belegd, maar zijn juist bij uitstek geschikt om neer te leggen bij (semi)publieke of private partijen. Denk aan netbeheer en waterbeheer. De kunst zit hem er dus in om de goede verdeling te vinden en daarin de samenwerking op te zoeken: een publiek-private-particuliere-samenwerking, PPPS. 7 Het tijdsgewricht waarin we ons bevinden is bij uitstek geschikt om op zoek te gaan naar de goede balans hierin binnen gebiedsontwikkeling. Waar moet je nou in ieder geval rekening mee houden als je dit momentum wilt aangrijpen en een nieuwe manier van gebiedsontwikkeling wilt stimuleren? Rijk, provincies en gemeenten werken actief samen met burgers die decentraal produceren. Bedrijven en instellingen volgen weliswaar in dit spoor, maar met achterstand. Onze veronderstelling is dat we opkomst van de decentrale productieomgevingen, naast de centrale productiesystemen, verder kunnen stimuleren als bedrijven en instellingen nu het been bijtrekken. Naast de overheid kunnen financiële instellingen (banken, investeerders, verzekeraars) daarbij behulpzaam zijn, omdat zij in staat zijn in samenwerking met decentrale producenten gebieden langs organische weg te ontwikkelen. 6. Duurzaam dividend uit investeringen in gebiedsontwikkeling Een eindeloze hoeveelheid investeringen veranderen woongebieden langzaam in productiegebieden. Elke investering kan een woning helpen veranderen in een onderdeel van lokale energieproductie, een plek waar je zorg kunt ontvangen, een onderdeel van het lokale systeem van natuur en water, een plek waar recycling van grondstoffen plaatsvindt. Al die investeringen zijn innovaties die de buurt meer waard maken vanwege deze innovaties zelf. Kon je daar bijvoorbeeld eerder geen energie produceren en nu wel, dan is dat een nieuwe waarde, net als het kunnen leveren van zorg, of het verdienen aan het terugwinnen van grondstoffen. Tegelijk verbetert hiermee de bestaande functie van de buurt, retrofit. Die deed bijvoorbeeld al aan recycling, maar doet dit nu beter, of had al natuur en water, maar nu functioneren die beter ten behoeve van gezondheid en klimaat. Zoals aangegeven leggen al deze investeringen ook de rode loper uit voor weer volgende investeringen, de toekomstwaarde. Zo creëert een beter systeem van groen en water de kans op meer groen, waaronder eetbaar groen waaraan mensen zelf kunnen werken door middel van stadslandbouw. Natuur versterkt de capaciteit van een gebied om water vast te houden, en natuur is goed voor waterzuivering en waterwinning. Elke volgende stap is een innovatie die nieuwe waarde creëert, maar ook een retrofit die bestaande waarden beter laat functioneren. De investering rendeert daarom twee keer en rendeert een derde keer als je meerekent dat volgende stappen voorwaarden creëren voor daaropvolgende stappen. Zo heeft natuur de waarde gecreëerd om water te gaan winnen, omdat natuur water zuivert. In het gebied ontstaat een opwaartse spiraal, een opeenvolging van innovatie, retrofit en toekomstwaarde. In de ruimtelijke inrichting komen steeds meer investeringen voor die geheel of gedeeltelijk passen in dit patroon: een opwaartse spiraal die zorgt voor steeds meer kwaliteit in de leefomgeving. Zeker in woongebieden mengt dit uitstekend met de energieke samenleving en wij hebben betoogd dat dit zorgt voor nog meer duurzame waardencreatie door de vorming van gemeenschappen. Wij geloven in een investeringsstrategie die aan duurzaamheid zijn kracht ontleent en juist daardoor rendabel en concurrerend is. De kern van deze strategie is dat een nieuwe functie bovenop een bestaande functie komt, deze verbetert en een platform creëert voor de volgende nieuwe functie, en zo voort. Als investeerders geloven steeds meer burgers daar al in en zaak is om ook andere partijen daarin te betrekken. Overheden kunnen hun geld in wijken stoppen, bijvoorbeeld door budgetten voor groen, water en welzijn ter beschikking te stellen aan de bewoners. Bedrijven kunnen investeren in het werk rond energie, zorg, woningonderhoud en vervoer van bewoners. Pensioenverzekeraars kunnen geld beleggen in sterke wijken en 7 Jurgen van der Heijden (2011), Productie door de Burger. Democratischer dan volksvertegenwoordiging, Delft, Eburon. 7

8 bijvoorbeeld in de winkelcentra daar, omdat daar koopkrachtige bewoners zullen zijn. Banken tenslotte kunnen geld lenen aan de bewonersinitiatieven in de veronderstelling dat zij terug zullen kunnen betalen. Het dividend zal duurzaam zijn, omdat het voortkomt uit duurzame gebiedsontwikkeling. Is dit concurrerend, of met andere woorden, kan drie keer verdienen aan innovatie, retrofit en toekomstwaarde op tegen een onduurzame exogene investering die kosten afwentelt op mens en milieu? Feitelijk kennen we het antwoord op deze vraag niet, maar normatief wel, het moet concurrerend zijn. 8

Integraal werken en het recht

Integraal werken en het recht AT Osborne Integraal werken en het recht Startbijeenkomst Slimme en gezonde stad Utrecht, 18 juni 2015 Jurgen van der Heijden Deze presentatie 1. Integraal werken 2. Integraal werken en handhaving van

Nadere informatie

Beleggers in gebiedsontwikkeling

Beleggers in gebiedsontwikkeling Beleggers in Incentives en belemmeringen voor een actieve rol van institutionele beleggers bij de herontwikkeling van binnenstedelijke gebieden P5 presentatie april 2015 Pelle Steigenga Technische Universiteit

Nadere informatie

Versnelling van de energietransitie met de lokale energiecoöperatie Jurgen van der Heijden, april 2014

Versnelling van de energietransitie met de lokale energiecoöperatie Jurgen van der Heijden, april 2014 (verschenen in nr. 3, september 2014 Magazine Energie+) Versnelling van de energietransitie met de lokale energiecoöperatie Jurgen van der Heijden, april 2014 Alle gemeenten zien in meer of mindere mate

Nadere informatie

Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta)

Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta) Agenda Stad Concernstaf CSADV Stadhuis Grote Kerkplein 15 Postbus 538 8000 AM Zwolle Telefoon (038) 498 2092 www.zwolle.nl Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta) Hoe houden we onze delta leefbaar

Nadere informatie

De Cleantech Regio Stedendriehoek 1 daagt uit!

De Cleantech Regio Stedendriehoek 1 daagt uit! Stedendriehoek 1 daagt uit! Eo Wijers-prijsvraag 2014-2015 1 Apeldoorn, Brummen, Deventer, Epe, Lochem, Voorst en Zutphen eo wijers-stichting voor ruimtelijke kwaliteit in de regio Stedendriehoek daagt

Nadere informatie

Presentatie Mariëtte Bouwer Ymere Maatschappelijk Vastgoed. 19 april 2012 pagina 1

Presentatie Mariëtte Bouwer Ymere Maatschappelijk Vastgoed. 19 april 2012 pagina 1 Presentatie Mariëtte Bouwer Ymere Maatschappelijk Vastgoed 19 april 2012 pagina 1 Strategie van Ymere Missie Ymere werkt als maatschappelijke onderneming aan wijken met perspectief, waar bewoners willen

Nadere informatie

1. Branding en voorzieningen in gehele subregio Cultuurhistorie benadrukken Toegankelijkheid zorg vergroten (sociaal, fysiek) Wie: overheid,

1. Branding en voorzieningen in gehele subregio Cultuurhistorie benadrukken Toegankelijkheid zorg vergroten (sociaal, fysiek) Wie: overheid, Transformatie van de woningvoorraad Een afname van het aantal huishoudens heeft gevolgen voor de woningvoorraad. Dit geldt ook vergrijzing. Vraag en aanbod sluiten niet meer op elkaar aan. Problemen van

Nadere informatie

De straatondernemers. visie & business plan krimp 26 oktober 2011

De straatondernemers. visie & business plan krimp 26 oktober 2011 De straatondernemers visie & business plan krimp 26 oktober 2011 Desiree Markiet (Rochdale Projectontwikkeling) Marc Koehler (Marc Koehler Architects) Armand Paardekoper- Overman (OIII architecten) Xander

Nadere informatie

Bestedingskader middelen Stedelijke Herontwikkeling

Bestedingskader middelen Stedelijke Herontwikkeling Bestedingskader middelen Stedelijke Herontwikkeling Inleiding Stedelijke herontwikkeling Voor de ruimtelijke ontwikkeling van Utrecht is de Nieuwe Ruimtelijke Strategie opgesteld die in 2012 door de Raad

Nadere informatie

Ons groene buurtproject en de gemeente!

Ons groene buurtproject en de gemeente! Ons groene buurtproject en de gemeente! Groen Dichterbij! Bouw aan een goede relatie met jullie gemeente en creëer een gemeenschappelijke win-win 24 november 2012 Energieke Buurt Jitske Tiemersma Workshop

Nadere informatie

Het Jaar van de Ruimte

Het Jaar van de Ruimte meets Het Jaar van de Ruimte Het Vastgoedsymposium Informatiebrochure Vrijdag 4 december 2015 Utrecht, Nederland Voorwoord Stichting Hèt Vastgoedsymposium is een samenwerkingsverband tussen de drie academische

Nadere informatie

Stellingen Provinciale Staten

Stellingen Provinciale Staten Stellingen Provinciale Staten Thema s en onderwerpen Toelichting... 2 Algemene informatie... 3 Thema: Economie... 3 1.1 Samenwerking Duitsland *... 3 2.1 Landbouw... 3 3.1 Recreatie en toerisme... 4 Thema

Nadere informatie

Mosterd uit Almen, kaas van boerderij Pas Op, verse asperges om

Mosterd uit Almen, kaas van boerderij Pas Op, verse asperges om Windenergie als streekproduct: van dichtbij is beter. Mosterd uit Almen, kaas van boerderij Pas Op, verse asperges om de hoek, akkerbrood gebakken door bakker Wijnand van Loarnse tarwe: eerlijk en heerlijk!

Nadere informatie

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Burgers, bedrijven, milieu-organisaties en overheden hebben vandaag op initiatief van minister Verhagen van Economische Zaken, Landbouw en

Nadere informatie

Structureel aanbod op de Nederlandse kantorenmarkt

Structureel aanbod op de Nederlandse kantorenmarkt Analyse Structureel aanbod op de Nederlandse kantorenmarkt DO Research 1 Structureel aanbod op de kantorenmarkt Het aanbod van kantoorruimte in Nederland loopt nog altijd op. In totaal wordt momenteel

Nadere informatie

Energie van ons allemaal

Energie van ons allemaal VNO-NCW Themabijeenkomst Energietransitie Michael Fraats Trianel Energie B.V. 28 November 2011 1 Energie van ons allemaal 30-11-2011 2 Energie van ons allemaal is de essentie van Trianel Energie: Gericht

Nadere informatie

Inspiratiebijeenkomst ISV na 2014. Het nieuwe denken, enkele initiatieven

Inspiratiebijeenkomst ISV na 2014. Het nieuwe denken, enkele initiatieven Inspiratiebijeenkomst ISV na 2014 Het nieuwe denken, enkele initiatieven De wereld rond stedelijke vernieuwing is de laatste jaren aanzienlijk veranderd en blijft volop in beweging. Er is bij veel partijen

Nadere informatie

Sociale Windenergie. Windenergie langs de A16. Wind A16 & Sociale windenergie

Sociale Windenergie. Windenergie langs de A16. Wind A16 & Sociale windenergie Sociale Windenergie & Windenergie langs de A16 1 Ons idee Samen Sociale Windenergie realiseren door samenwerking lokale initiatieven in Zundert?? 2 Wat zijn onze doelstellingen? DUURZAAM LOKAAL BETAALBAAR

Nadere informatie

Overijssel kleurt groen in 2020

Overijssel kleurt groen in 2020 Overijssel kleurt groen in 2020 Natuur en Milieu Overijssel Circulaire economie Vitale leefomgeving Kracht van de samenleving Waarom een groen Overijssel? Winst voor iedereen: Vitale leefomgeving voor

Nadere informatie

Stadsboeren in Nederland

Stadsboeren in Nederland Stadsboeren in Nederland Door: ir. Rosanne Metaal Directie Europees Landbouwbeleid &Voedselzekerheid DG AGRO, Ministerie Economische Zaken Presentatie Alumni-netwerk, 12 november 2013, Uit Je Eigen Stad

Nadere informatie

Innovatieagenda Melkveehouderij

Innovatieagenda Melkveehouderij Innovatieagenda Melkveehouderij stappen naar een nieuwe melkweg samen met ketenpartijen in de melkveehouderij INLEIDING NL 20 Waarom een innovatieagenda? Innovatie is een belangrijke voorwaarde voor de

Nadere informatie

Leefbaarheid en openbare ruimte

Leefbaarheid en openbare ruimte Leefbaarheid en openbare ruimte Elma Schoenmaker, Marjan Ketner, Williëtte Arendonk Ingrid Meeuwsen Ger Vergeer, Xiaolu Hu Annette van Brenk e.a. Peter Schmitz directeur BELW stedenbouw sen. bouwtechniek

Nadere informatie

Leegstand, herbestemming en verzorgingshuizen: een verkenning door de oogharen heen

Leegstand, herbestemming en verzorgingshuizen: een verkenning door de oogharen heen Lars Brugman Lars Brugman is projectadviseur/onderzoeker bij Kadaster Ruimte & Advies. Hij legt zich toe op complexe maatwerkvraagstukken vanuit de bij het Kadaster beschikbare ruimtelijke informatie.

Nadere informatie

ESCo s die nog meer doen dan energiediensten leveren

ESCo s die nog meer doen dan energiediensten leveren ESCo s die nog meer doen dan energiediensten leveren Caspar Boendermaker & Peter van Dommele BNG Bank & Cablean Opbouw Onze ervaring met ESCo s ESCo+ Made In, By & For Business concept past in heel Nederland

Nadere informatie

Manifest voor de Spontane Stad

Manifest voor de Spontane Stad Manifest voor de Spontane Stad Uit publicatie: De Spontane Stad Auteur: Urhahn Urban Design Uitgeverij: BIS Publishers, 2010 ISBN 978-90-6369-255-1 Wij pleiten voor de Spontane Stad als uitgangspunt voor

Nadere informatie

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

Samen op weg naar een Smart City

Samen op weg naar een Smart City Samen op weg naar een Smart City Amsterdam Smart City (ASC) is een uniek samenwerkingsverband tussen bedrijven, overheden, kennisinstellingen én de Amsterdammer. ASC loopt voorop in de ontwikkeling van

Nadere informatie

Deze laatste begroting van de huidige bestuursperiode nodigt uit tot vooruitkijken.

Deze laatste begroting van de huidige bestuursperiode nodigt uit tot vooruitkijken. Geacht college, raad en toehoorders, Ik wil graag beginnen met een compliment voor deze begroting, die naar het schijnt in een bijzonder korte tijd is opgesteld. En daarnaast voor de uiterst overzichtelijke

Nadere informatie

Hoog tijd voor een écht duurzame landbouw

Hoog tijd voor een écht duurzame landbouw nnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnn... Hoog tijd voor een écht duurzame landbouw een visie over de hervormingen in de landbouw Oktober 2013 nnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnn... Inleiding Landbouwbeleid heeft grote invloed op

Nadere informatie

Beter worden in wat we samen zijn!

Beter worden in wat we samen zijn! Beter worden in wat we samen zijn! Wie zijn we? Wat doen we? De gemeenten in de regio Stedendriehoek werken samen. Samen staan we sterk en maken we ons sterk voor het nog verder verbeteren van het VESTIGINGSKLIMAAT.

Nadere informatie

Wie zitten in het netwerk van Refill?

Wie zitten in het netwerk van Refill? Wat is Refill? Refill is een netwerk van vooraanstaande grote, innovatieve en kleinere bedrijven dat leegstaande kantoorgebouwen in kennissteden voorziet van een duurzame, multifunctionele invulling. Refill

Nadere informatie

POL-uitwerking Landelijk Gebied Noord-Limburg

POL-uitwerking Landelijk Gebied Noord-Limburg POL-uitwerking Landelijk Gebied Noord-Limburg Bestuursafspraken CONCEPT versie 27 november 2015 1. Inleiding Het landelijk gebied van de regio Noord-Limburg is divers van karakter; bestaande uit beekdalen,

Nadere informatie

Duurzame op bedrijventerreinen: Naar een gebiedsgerichte aanpak

Duurzame op bedrijventerreinen: Naar een gebiedsgerichte aanpak Duurzame op bedrijventerreinen: Naar een gebiedsgerichte aanpak KIvI Jaarcongres Sustainable Mobility,6 november 2013 Pieter Tanja Leefbaarheid en gezondheid in stad en regio verkeersveiligheid geluidoverlast

Nadere informatie

3.2 De omvang van de werkgelegenheid

3.2 De omvang van de werkgelegenheid 3.2 De omvang van de werkgelegenheid Particuliere bedrijven en overheidsbedrijven nemen mensen in dienst. Collectieve sector = Semicollectieve sector = De overheden op landelijk, provinciaal en lokaal

Nadere informatie

Dynamische en bruisende Spoorzone dromen realiseren achter het spoor, we gaan ervoor

Dynamische en bruisende Spoorzone dromen realiseren achter het spoor, we gaan ervoor Dynamische en bruisende Spoorzone dromen realiseren achter het spoor, we gaan ervoor Ambitie en Aanleiding Activiteiten Te realiseren waarden Onze werkwijze Ambitie Spoorzone met allure * Kwaliteitsverbetering

Nadere informatie

Maken dat natuur tegen een stootje kan Natuur combineren met

Maken dat natuur tegen een stootje kan Natuur combineren met Vooruit met natuur Stelt u zich voor een sterke, fitte, sprankelende natuur, waarvan je volop kunt genieten. Natuur dichtbij, die ontspant en die maakt dat je je prettig voelt op de plek waar je woont.

Nadere informatie

Zondag Ontwikkeling. Profiel. Over Zondag Ontwikkeling. ...gelooft in mogelijkheden, niet in beperkingen

Zondag Ontwikkeling. Profiel. Over Zondag Ontwikkeling. ...gelooft in mogelijkheden, niet in beperkingen Zondag Ontwikkeling...gelooft in mogelijkheden, niet in beperkingen Zondag Ontwikkeling is altijd op zoek naar betere oplossingen op het gebied van wonen en commercieel vastgoed. Ons streven is om snel

Nadere informatie

Hoe word je van vrijwilligersorganisatie een bedrijf?

Hoe word je van vrijwilligersorganisatie een bedrijf? Hoe word je van vrijwilligersorganisatie een bedrijf? Workshop 6.4, Evenement Hier Opgewekt Den Haag, 21 november 2014 Arien Scholtens, dea Jurgen van der Heijden, CALorie Hoe word je van vrijwilligersorganisatie

Nadere informatie

De stad als onderneming?

De stad als onderneming? IkZitopZuidZ id De stad als onderneming? Willem Sulsters & Hidde van der Veer Conferentie Kansrijk ondernemen in de krachtwijken Rotterdam, 14 oktober 2009 IkZitopZuid Wie zijn wij? IZoZ is een privaat

Nadere informatie

Initiatieven in je stad; op je handen zitten of op je handen staan?

Initiatieven in je stad; op je handen zitten of op je handen staan? Stedelijke vernieuwing Lelystad Initiatieven in je stad; PowerPoint Stedelijke vernieuwing presentatie op uitnodiging. Lelystad op je handen zitten of op je handen staan? Jop Fackeldey, 11 februari 2014

Nadere informatie

Ik ben als bestuurder in deze provincie bijzonder geïnteresseerd in de kansen van nieuwe energie voor onze kenniseconomie.

Ik ben als bestuurder in deze provincie bijzonder geïnteresseerd in de kansen van nieuwe energie voor onze kenniseconomie. Welkomstwoord van Jan Franssen, Commissaris van de Koningin in Zuid-Holland, bij het Lustrumcongres 'Geothermal Heat is Cool' van het Platform Geothermie, Den Haag, 24 oktober 2012 ---------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

Buurtenergie Boekelo, 29 januari 2013

Buurtenergie Boekelo, 29 januari 2013 Buurtenergie Boekelo, 29 januari 2013 Programma > 20.00 U. Welkom namens de dorpsraad door Joost Brunink > 20.10 U. Welkom namens de gemeente door Rienk van der Werff, en toelichting op duurzaamheidsbeleid

Nadere informatie

De opkomst van all-electric woningen

De opkomst van all-electric woningen De opkomst van all-electric woningen Institute for Business Research Jan Peters Directeur Asset Management Enexis Inhoud Beeld van de toekomst Veranderend energieverbruik bij huishoudens Impact op toekomstige

Nadere informatie

De klimaatbestendige stad: hoe doe je dat?

De klimaatbestendige stad: hoe doe je dat? De klimaatbestendige stad: hoe doe je dat? De klimaatbestendige stad Klimaatadaptatie van stedelijk gebied staat sinds kort prominent op de publieke agenda. Op Prinsjes dag heeft het kabinet de Deltabeslissing

Nadere informatie

Van solitair naar solidair waterbeheer Jurgen van der Heijden, AT Osborne, februari 2010

Van solitair naar solidair waterbeheer Jurgen van der Heijden, AT Osborne, februari 2010 Van solitair naar solidair waterbeheer Jurgen van der Heijden, AT Osborne, februari 2010 Inleiding Naast kwaliteiten als isolatie en koeling hebben groene daken als eigenschap dat zij water vasthouden.

Nadere informatie

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Fons Claessen sr.adviseur klimaat, energie & duurzaamheid Gemeente Nijmegen Waarom moeten we iets doen?? 1: Klimaatverandering 2: Energie en grondstoffen 3.

Nadere informatie

1. We willen doorgaan met behoud en versterking van de kwaliteiten van de IJsseldelta

1. We willen doorgaan met behoud en versterking van de kwaliteiten van de IJsseldelta Resultaten Advies en Initiatiefraad Nationaal Landschap IJsseldelta 29 november 2013 Nationaal Landschap IJsseldelta is in verandering. Transitie noemen we dat. We bereiden ons voor op een andere manier

Nadere informatie

Werkende bedrijventerreinen

Werkende bedrijventerreinen Werkende bedrijventerreinen Dr. Cees-Jan Pen, programmamanager Platform31/Lector Vastgoed Fontys 1 Mijn agenda Bedrijventerreinen hoger op de politieke agenda: banen, mkb, leefbaarheid, economisch belang

Nadere informatie

Echt thuis. Ondernemingsplan 2011-2015

Echt thuis. Ondernemingsplan 2011-2015 Echt thuis Ondernemingsplan 2011-2015 2 INLEIDING Mooiland is een woningcorporatie met circa 27.000 woningen verspreid over ruim 150 gemeenten in heel Nederland. Daarmee zijn wij een van de twintig grootste

Nadere informatie

Kinderopvang in transitie. Derk Loorbach, Zeist, 27-11-2014

Kinderopvang in transitie. Derk Loorbach, Zeist, 27-11-2014 Kinderopvang in transitie Derk Loorbach, Zeist, 27-11-2014 Conclusies Ingrijpende maatschappelijke verandering vraagt aanpassing Transities leiden tot onzekerheid, spanning en afbraak Omgaan met transities

Nadere informatie

Leegstand Kantoren. Jobinside 5 november 2010. Sacha Klinkhamer Floor Schipper

Leegstand Kantoren. Jobinside 5 november 2010. Sacha Klinkhamer Floor Schipper Leegstand Kantoren Jobinside 5 november 2010 Sacha Klinkhamer Floor Schipper Presentatie Jobinside Inleiding door Sacha Klinkhamer (Infrastructuur & Milieu) Aanleiding, cijfers, probleemanalyse, oorzaken,

Nadere informatie

De redactie zette de vijf service providers die

De redactie zette de vijf service providers die SERVICE PROVIDERS rondetafel service ProviDing Dient kwaliteit advies Service providers dragen bij aan een hoge kwaliteit van financieel advies. Ze noemen het heel belangrijk ervoor te zorgen dat beleidsmakers

Nadere informatie

Samen, duurzaam doen!

Samen, duurzaam doen! Samen, duurzaam doen! Een online platform voor duurzaamheid in de Kromme Rijn en Utrechtse Heuvelrug Transitie: We leven niet in een tijdperk van verandering maar in een verandering van tijdperken Jan

Nadere informatie

Rabin Baldewsingh. 27 juni SBR congres

Rabin Baldewsingh. 27 juni SBR congres Samen op weg naar een klimaatneutraal Den Haag Rabin Baldewsingh wethouder duurzaamheid gemeente Den Haag 27 juni SBR congres Den Haag Ambitie Den Haag klimaatneutraal in 2040 CO 2 -emissie reduceren door:

Nadere informatie

Urgenda ESCo-project. Peter Odermatt

Urgenda ESCo-project. Peter Odermatt Urgenda ESCo-project Peter Odermatt Inleiding Ambitie Urgenda: Vergroten energie efficiency in NL Beter benutting hernieuwbare energie potentieel in NL Verkennen onder welke voorwaarden ESCo s een bijdrage

Nadere informatie

STERKE STEDEN - STERKE REGIO S - STERK NEDERLAND

STERKE STEDEN - STERKE REGIO S - STERK NEDERLAND STERKE STEDEN - STERKE REGIO S - STERK NEDERLAND Nederland moet snel uit de crisis. Steden zijn de economische motor van Nederland. Zij vormen de spil in krachtige netwerken met het bedrijfsleven, het

Nadere informatie

Kansen voor Noord-Drenthe Triple P-monitor: onderzoek naar de duurzaamheid in Tynaarlo en Aa en Hunze.

Kansen voor Noord-Drenthe Triple P-monitor: onderzoek naar de duurzaamheid in Tynaarlo en Aa en Hunze. Kansen voor Noord-Drenthe Triple P-monitor: onderzoek naar de duurzaamheid in Tynaarlo en Aa en Hunze. Rabobank Noord-Drenthe. Een bank met ideeen. www.rabobank.nl/noord-drenthe Triple P-onderzoek Rabobank

Nadere informatie

Natuurlijk comfortabel -Visie op de afvalwaterketen in de regio Vallei en Veluwe-

Natuurlijk comfortabel -Visie op de afvalwaterketen in de regio Vallei en Veluwe- Vallei & Eem Veluwe Oost Veluwe Noord WELL DRA Natuurlijk comfortabel -Visie op de afvalwaterketen in de regio Vallei en Veluwe- februari 2015 concept De aanpak handelingsperspectieven Ontwikkelingen maatschappij

Nadere informatie

Clean Tech Delta. Privaat-publiek samenwerkingsverband voor economische structuurversterking. Welkom bij de Provada!

Clean Tech Delta. Privaat-publiek samenwerkingsverband voor economische structuurversterking. Welkom bij de Provada! Clean Tech Delta Privaat-publiek samenwerkingsverband voor economische structuurversterking Welkom bij de Provada! Wij van Clean Tech Delta, thuishaven voor cleantech innovaties in de regio Delft-Rotterdam-Drechtsteden,

Nadere informatie

ANBO THEMA-ONTBIJT. Wonen. Dinsdag 7 oktober 2014, Sociëteit De Witte, Den Haag

ANBO THEMA-ONTBIJT. Wonen. Dinsdag 7 oktober 2014, Sociëteit De Witte, Den Haag ANBO THEMA-ONTBIJT Wonen Dinsdag 7 oktober 2014, Sociëteit De Witte, Den Haag Impressie van het Woonontbijt van ANBO. Op 7 oktober heeft ANBO in de Sociëteit de Witte in Den Haag een ontbijt georganiseerd,

Nadere informatie

Van belang. Het verhaal van de Nederlandse Vereniging van Banken

Van belang. Het verhaal van de Nederlandse Vereniging van Banken Van belang Het verhaal van de Nederlandse Vereniging van Banken De som der delen De uitdagingen van de sector Door de NVB Van belang De nieuwe realiteit In Nederland zijn ruim tachtig Nederlandse en buitenlandse

Nadere informatie

Stadsdialoog particuliere woningverbetering

Stadsdialoog particuliere woningverbetering Stadsdialoog particuliere woningverbetering Jasper van der Wal, Hiske de Ridder en Rob van Beek 6 oktober 2013 14.30 uur Opening 14.35 uur Terugkoppeling resultaten van de stadsenqûete 14.45 uur Nadere

Nadere informatie

HERBESTEMMINGSINFORMATIE PROFESSIONALS

HERBESTEMMINGSINFORMATIE PROFESSIONALS HERBESTEMMINGSINFORMATIE PROFESSIONALS www.herbestemmingnoord.nl Kenniscentrum Herbestemming Noord Het doel van Kenniscentrum Herbestemming Noord is een duurzame herbestemming tot stand te brengen met

Nadere informatie

Erfgoed als krachtvoer. Tips voor een nieuwe toekomst voor dorpen, steden en regio s

Erfgoed als krachtvoer. Tips voor een nieuwe toekomst voor dorpen, steden en regio s Erfgoed als krachtvoer Tips voor een nieuwe toekomst voor dorpen, steden en regio s U wilt nieuw leven blazen in uw dorp, stad of regio? Als alles tegen zit, is er altijd nog het erfgoed. Het DNA van het

Nadere informatie

De consumenten beoordeelden de concepten met een rapportcijfer en noemden één woord/term per concept dat bleef hangen. Zie hieronder de uitkomsten.

De consumenten beoordeelden de concepten met een rapportcijfer en noemden één woord/term per concept dat bleef hangen. Zie hieronder de uitkomsten. UITKOMSTEN WONINGPANEL DE VOORSPRONG: Woningpanel De Voorsprong > Inleiding Tijdens De Voorsprong 2013 vroeg Energiesprong een woningpanel de verschillende concepten te beoordelen. De groep van 33 consumenten,

Nadere informatie

Grootschalige verduurzaming door creatieve coalities

Grootschalige verduurzaming door creatieve coalities Grootschalige verduurzaming door creatieve coalities André de Groot gemeente Rotterdam, programma Versnelling010 27 januari 2015 Opbouw stedelijk programma Duurzaam Groene, gezonde en veerkrachtige stad

Nadere informatie

Stappenplan Zon op Huurwoning Amsterdam

Stappenplan Zon op Huurwoning Amsterdam Context Klimaatprobleem Er is sprake van een wereldwijd klimaatprobleem, waarbij de temperatuur over de afgelopen decennia structureel is opgelopen. Deze trend wordt veroorzaakt door de uitstoot van broeikasgas,

Nadere informatie

Nieuwe aanpak van de woningbouwproductie in Den Haag

Nieuwe aanpak van de woningbouwproductie in Den Haag Nieuwe aanpak van de woningbouwproductie in Den Haag Henk Harms, gemeente Den Haag Directeur Ontwikkeling en Realisatie Internationale stad van Vrede en Recht Den Haag: na New York, tweede VN stad Wereldstad

Nadere informatie

Initiatiefnemers Mahasti Tafahomi Jasmijn Kok Lyla Kok

Initiatiefnemers Mahasti Tafahomi Jasmijn Kok Lyla Kok Initiatiefnemers Mahasti Tafahomi Jasmijn Kok Lyla Kok Contactgegevens Mini Villa Verwersdijk 92 2611NK Delft Tel:06-42381703 kvk: 27297548 www.minivilla.nl e: info@minivilla.nl MINI VILLA In Nederland

Nadere informatie

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB Gemeenten hebben forse ambities op het gebied van duurzaamheid, innovatie en lokale

Nadere informatie

Tweedaagse mastercourse Structureren en financieren van projecten in de nieuwe realiteit

Tweedaagse mastercourse Structureren en financieren van projecten in de nieuwe realiteit Tweedaagse mastercourse Structureren en financieren van projecten in de nieuwe realiteit De NEPROM en Fakton starten komend najaar de tweedaagse mastercourse Structureren en financieren van projecten in

Nadere informatie

Dries Stoel en Marcèle van Kerkvoorde. Uw businessmodel voor de toekomst

Dries Stoel en Marcèle van Kerkvoorde. Uw businessmodel voor de toekomst Dries Stoel en Marcèle van Kerkvoorde Uw businessmodel voor de toekomst Missie: economische groei door versterken van innovatie in het MKB Concurrentiekracht van Nederland versterken Innovatie in het MKB

Nadere informatie

Krimp in Fryslân. Inwonertal

Krimp in Fryslân. Inwonertal Krimp in Fryslân Bevolkingsdaling, lokaal en regionaal, is een vraagstuk van nu én de komende jaren. Hoewel pas over enkele decennia de bevolking van Fryslân als geheel niet meer zal groeien, is in sommige

Nadere informatie

Duurzaamheid in Amersfoort: kansen en inspiratie Het Amersfoorts Afwegingskader Duurzaamheid

Duurzaamheid in Amersfoort: kansen en inspiratie Het Amersfoorts Afwegingskader Duurzaamheid Duurzaamheid in : kansen en inspiratie Het s Afwegingskader Duurzaamheid s Afwegingskader Duurzaamheid s Afwegingskader Duurzaamheid Leefomgeving Dit project draagt bij aan een gezond woon- en werkklimaat

Nadere informatie

Greenspread. realising sustainable connections

Greenspread. realising sustainable connections Greenspread realising sustainable connections Greenspread, het Energieakkoord en CoopDeZon Inleiding Inleiding Greenspread richt zich op het ontwikkelen van lokale duurzame-energieproductiemiddelen. Greenspread

Nadere informatie

Werken aan de zorg van morgen

Werken aan de zorg van morgen Werken aan de zorg van morgen Uitkomsten zorgdebat VNG Jaarcongres 2015 E-health, wonen en zorg Whitepaper Ruim baan voor initiatieven om langer gezond thuis te wonen Hoofdstuk 1: Uitdagingen Hoofdstuk

Nadere informatie

Jeanet van Antwerpen, directeur SADC Ontbijtsessie Dutch Green Building Week 22 september 2015

Jeanet van Antwerpen, directeur SADC Ontbijtsessie Dutch Green Building Week 22 september 2015 Circulaire gebiedsontwikkeling Jeanet van Antwerpen, directeur SADC Ontbijtsessie Dutch Green Building Week 22 september 2015 SADC 9/23/2015 titel SADC 9/23/2015 titel SADC 9/23/2015 Circulaire werkmilieus

Nadere informatie

Wat stelt De Nationale DenkTank 2012 voor om de voedselketen te verduurzamen*?

Wat stelt De Nationale DenkTank 2012 voor om de voedselketen te verduurzamen*? Samenvatting van de bevindingen van de Nationale DenkTank 2012 boer Consument Wat stelt De Nationale DenkTank 2012 voor om de voedselketen te verduurzamen*? verwerker *De voorstellen van de denktank voor

Nadere informatie

Vier Trends rond Regio Zwolle. Hans Peter Benschop Trendbureau Overijssel Zwolle, 31 oktober 2014

Vier Trends rond Regio Zwolle. Hans Peter Benschop Trendbureau Overijssel Zwolle, 31 oktober 2014 Vier Trends rond Regio Zwolle Hans Peter Benschop Trendbureau Overijssel Zwolle, 31 oktober 2014 1. Waar verdienen we ons geld? In de Stad (maar ga niet te makkelijk uit van trends) Aan de ene kant Dynamiek

Nadere informatie

JUDITH LEKKERKERKER 11 FEBRUARI 2016

JUDITH LEKKERKERKER 11 FEBRUARI 2016 JUDITH LEKKERKERKER 11 FEBRUARI 2016 Verdere verstedelijking Groei concentreert zich in grotere steden o omvang van de stad o ligging ten opzichte van het economisch kerngebied o aanwezigheid van hoger

Nadere informatie

Perspectief voor de Achterhoek

Perspectief voor de Achterhoek Perspectief voor de Achterhoek 1 Perspectief voor de Achterhoek Aanleiding Op 23 september organiseerde De Maatschappij met Rabobank Noord- en Oost-Achterhoek een interactieve bijeenkomst met als doel

Nadere informatie

Op weg naar Duurzaam Breda!

Op weg naar Duurzaam Breda! Een initiatief van betrokken burgers Op weg naar Duurzaam Breda! De belangrijkste uitdaging voor de samenleving is weer binnen de draagkracht van de aarde te gaan leven. We leven al lang niet meer van

Nadere informatie

Leve het werkmilieu. ZEE EVENT 10/11/10 Jeanet van Antwerpen Partner-bestuurder

Leve het werkmilieu. ZEE EVENT 10/11/10 Jeanet van Antwerpen Partner-bestuurder Leve het werkmilieu ZEE EVENT 10/11/10 Jeanet van Antwerpen Partner-bestuurder Opbouw Context: zekerheden van de toekomst Duurzaamheid gebiedsontwikkeling en werkmilieus Sturingsknoppen: ruimtelijk, financieel,

Nadere informatie

11 Duitse en Nederlandse gemeenten

11 Duitse en Nederlandse gemeenten 11 Duitse en Nederlandse gemeenten Kennisuitwisseling inzake klimaatbescherming Ontwikkeling van klimaatconcepten en doorontwikkeling van reeds bestaande concepten Vaststelling klimaatconcepten in de gemeenteraden

Nadere informatie

Cleantech Markt Nederland 2008

Cleantech Markt Nederland 2008 Cleantech Markt Nederland 2008 Baken Adviesgroep November 2008 Laurens van Graafeiland 06 285 65 175 1 Definitie en drivers van cleantech 1.1. Inleiding Cleantech is een nieuwe markt. Sinds 2000 heeft

Nadere informatie

Ontwikkelingen Zonne-energie

Ontwikkelingen Zonne-energie Ontwikkelingen Zonne-energie : Energieke Samenleving onderweg naar morgen Bert Bakker NIEUW: Bezuidenhoutseweg 50 2594 AW Den Haag 070 3040114 De oorsprong van (duurzame) energie De zon als energieleverancier

Nadere informatie

Duurzaam vernieuwen en samenwerken in de bouw

Duurzaam vernieuwen en samenwerken in de bouw Duurzaam vernieuwen en samenwerken in de bouw Prof.dr. Jacqueline Cramer Universiteit Utrecht Opzet lezing Wat zijn de grote opgaven in de bouw op het gebied van duurzaamheid? Hoe kunnen deze opgaven worden

Nadere informatie

Rapport sluiting verzorgingshuizen

Rapport sluiting verzorgingshuizen Rapport sluiting verzorgingshuizen ActiZ is een ondernemende branchevereniging die haar leden faciliteert om een gezonde onderneming te kunnen exploiteren die hoogwaardige zorg en ondersteuning biedt.

Nadere informatie

Voorstel 2: Creëer grondstoffenhubs en recycle bedrijfsafval

Voorstel 2: Creëer grondstoffenhubs en recycle bedrijfsafval Gemeenteblad Initiatiefvoorstel voor de raadsvergadering van.. Jaar 2015 Nummer Publicatiedatum Agendapunt initiatiefvoorstel Onderwerp Initiatiefvoorstel van het raadslid

Nadere informatie

Kick-off programma Kwaliteit van de Samenleving in Zuid-Holland 10 december 2015

Kick-off programma Kwaliteit van de Samenleving in Zuid-Holland 10 december 2015 Kick-off programma Kwaliteit van de Samenleving in Zuid-Holland De aftrap Op heeft JSO met u de aftrap gegeven van het programma Kwaliteit van de Samenleving in Zuid- Holland. Het programma voorziet in

Nadere informatie

Voortzetting van de subsidieregeling

Voortzetting van de subsidieregeling Voortzetting van de subsidieregeling De huidige regeling Leefbaarheid en Gemeenschapsvoorzieningen is zo succesvol dat deze recht doet aan continuering. De 60 aanvragen bij de laatste tranche van deze

Nadere informatie

Tot slot. Aanbevelingen. Inleiding. Naar een lerende economie Investeren in het verdienvermogen van Nederland synopsis van WRR - rapport 90

Tot slot. Aanbevelingen. Inleiding. Naar een lerende economie Investeren in het verdienvermogen van Nederland synopsis van WRR - rapport 90 Hoe ziet dat er on de praktijk uit? (per sector / organisatie / afdeling / functie) Natuurlijke hulpbronnen en mensen zullen schaars zijn en de beschikbaarheid van kapitaal is niet te voorspellen. Met

Nadere informatie

Meerjarenplan. Vereniging Plaatselijk Belang Hoonhorst 2013-2016

Meerjarenplan. Vereniging Plaatselijk Belang Hoonhorst 2013-2016 Meerjarenplan Vereniging Plaatselijk Belang Hoonhorst 2013-2016 Inleiding Dit meerjarenplan is het vervolg op het meerjarenplan 2009 2012. Veel uit het vorige plan is gerealiseerd, maar er zijn ook projecten

Nadere informatie

Voordracht voor de raadsvergadering van

Voordracht voor de raadsvergadering van <datum raadsvergadering> Voordracht voor de raadsvergadering van Jaar 2013 Publicatiedatum * Agendapunt * Datum indiening september 2013 Tekst wordt gepubliceerd in Tekst wordt gepubliceerd in Onderwerp

Nadere informatie

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen De toekomst van de energievoorziening Gemeenten, provincies, bedrijven en projectontwikkelaars gaan zich steeds meer richten op duurzame energiedoelstellingen,

Nadere informatie

Leegstand vraagt om rigoureuze aanpak

Leegstand vraagt om rigoureuze aanpak Leegstand vraagt om rigoureuze aanpak Het fenomeen Leegstand van ongekende omvang Landelijk 15% en groeiend Van de ruim 15.000 kantoren in Nederland staan er bijna 900 volledig en 1.900 gedeeltelijk leeg.

Nadere informatie

'Maak werk van Vrije tijd in Brabant'

'Maak werk van Vrije tijd in Brabant' 'Maak werk van Vrije tijd in Brabant' OPROEP VANUIT DE VRIJETIJDSSECTOR Opgesteld door: Vrijetijdshuis Brabant, TOP Brabant, Erfgoed Brabant, Leisure Boulevard, NHTV, MKB, BKKC, Stichting Samenwerkende

Nadere informatie