Marktverkenning Energiefonds Fryslân - concept-rapportage -

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Marktverkenning Energiefonds Fryslân - concept-rapportage -"

Transcriptie

1 Marktverkenning Energiefonds Fryslân - concept-rapportage - Nijmegen, 27 juni 2012 Buck Consultants International Postbus BL Nijmegen Telnr : Fax :

2 Inhoudsopgave 1 Inleiding 2 Insteek 1: volledig revolverend fonds 3 Insteek 2: meters maken in DE 4 Leren van andere provincies 5 Conclusies 6 Advies Energiefonds Fryslân Bijlagen A Wind B Zon PV C Biomassa D Geothermie/aardwarmte E Overige energiebronnen F Energiebesparing G DE-gebiedsontwikkeling Follow-up aan gesprekken Buck Consultants International,

3 1 Inleiding Vraagstelling Fryslân hoge ambities t.a.v. duurzame energie In huidige tempo en klimaat (crisis, wisselend nationaal beleid) doelen in 2020 e.v. niet gehaald Vraag: bestaat vanuit de markt behoefte aan een revolverend Energiefonds om meters te maken in de opwekking van duurzame energie en eventueel in energiebesparing Spanningsveld in vertrekpunt 1. Financiële kaders leidend: fondsomvang intact houden met jaarlijks rendement van netto 3% 2. Inhoudelijke kaders leidend: duurzame energieprojecten versnellen en realiseren Buck Consultants International,

4 Aanpak marktverkenning Deskanalyse bestaande initiatieven en alternatieve fondsen (andere provincies, financials) Interviews (Semi-)overheidspartijen met helikopterview Bedrijven betrokken bij lopende energie-initiatieven Financiers van energieprojecten Belangenorganisaties Leren van elders via interviews Andere provincies Rijksoverheid Buck Consultants International,

5 (Semi-)overheidspartijen met een helikopterview Gemeente Leeuwarden, Peter Luimstra Prov. Fryslân, Pyke Kroes & Pier Tiedema (groen gas rijden) Prov. Fryslân, Sjef v.d. Lubbe (landbouw) Prov. Fryslân, Jitske Stavenga & Jadranka Cace (zon) Energy Valley, Gerrit van Werven NOM, Allard van Dijk Trekkers van uiteenlopende energie-initiatieven OMRIN, John Vernooij & Hein Grafhorst Econvert, Fred Bruijn Ekwadraat, Douwe Faber ECOmmunity, Bert Krikke (voormalig dir. Tri0dos Vastgoed) Visser Smit Hanab, Kees van der Zalm Woon Friesland, Bindert Kloosterma & Woningst. Stellingerwerf, Peter Spoelstra Club2025, Johan ten Brinke Essent B2B, Bas de Jong Essent Local Energy Solutions, Sjoerd de Ruiter & Ronald Bennega Alliander, Michiel Olij Buck Consultants International,

6 Financiers van energieprojecten Da Vinci Finance, Johannes Houtsma Groenvermogen, Jan-Willem Köning & Philip Tan Triodos Bank, Anne Mieke v.d. Werf & Delmer Soppe Friesland Bank (nu Rabobank), Kees Akkerman Rabobank, Daan Dijk & Rogé de Haas (volgt 3 juli) Belangenorganisaties Friese Milieufederatie, Hans v.d. Werf & Eelke Freerk Broersma LTO Noord, Gerard van Drooge Leren van elders Min. EL&I / Min. I&M, Joris Pinkster Provincie Limburg, Pierre Senster Provincie Noord-Holland, Victor Eiff & Jonâ van Belokm Provincie Overijssel, Arnout Potze Buck Consultants International,

7 2 Insteek 1: volledig revolverend fonds Het gaan voor een volledig revolverend fonds van ca. 100 mln.., met een netto doelrendement van 3%, impliceert: Enkele grote projecten en alleen gestandaardiseerde kleine projecten (overhead kosten minimaliseren) Inzetten op bewezen technologie (risico reductie) Vragen van marktconform rendement (compensatie van failures) Marktbehoefte concrete projecten/programma s geïdentificeerd, waarvan slechts enkele investeringsrijp en revolverend binnen 7-10 jaar Meeste kansen Conclusie Windenergie op land PV bij zakelijk klein- en middenverbruikers ( 25 mln..) Bij nadruk op financiële zekerheid géén marktbasis voor fonds Inzet via 3-4 concrete programma s effectiever Buck Consultants International,

8 3 Insteek 2: meters maken in DE Inzet op realiseren van een schaalsprong Ingezette geld keert bij voorkeur terug, maar dit is geen harde eis; het Energiefonds vormt één van de middelen om de gewenste energietransitie / DE-schaalsprong te realiseren Doel: breekpunt forceren/ kantelpunt realiseren door projecten te versnellen witte vlekken in eigen en marktfinanciering te vullen (eerste of laatste 10-15%) Alle vormen van DE nodig voor realiseren van overall doelstelling NL/Fr. (14% in 2020) Sluiten van lokale kringlopen Ontwikkelen van nieuwe markt/initiatieven Realiseren van substantiële DE-productie/energiebesparing Tal van projecten/initiatieven voor realiseren DE-doelstellingen Marktbehoefte verschilt per DE-domein Mogelijke inzet Energiefonds Buck Consultants International,

9 Grote initiatieven Nodig voor het realiseren van een schaalsprong Claim op Energiefonds Randvoorwaarden Wind Grootschalige locatie op land (in combinatie met sanering ).> 60 mln Voorfase hoog risico, (o.a. RO), zeker rendement realisatie Zon PV Zakelijk klein- en middenverbruik Opschalen lokale initiatieven Overheidsgebouwen Woningcorporaties 25 mln., gunstige leningen (3 ipv 6%) 15 mln. (idem) Geen Risico-afdekking? - Subsidie tbv organisatie Aanjagen nieuwe samenwerking EIB-financiering? Biomassa Concept voor bundeling kleinschalige mestvergisting Verwerking zuiveringslib Rijden op groen gas mln. tbv 2 biogasleidingen 10 mln. droogfabriek 20 mln. tbv hele bedrijfskolom Pilot gascollectie Markt buiten regio pakt op Totaalconcept cruciaal Geothermie / aardwarmte Gebruik aardwarmte op beperkt aantal plakken interessant mln. voor 6 locaties - Overige energievormen Blue Energy Tientallen miljoenen voor opschaling Succesvolle pilot Energiebesparing Gebouwde omgeving Landbouw Herinzet restwarmte In combinatie met PV (15 mln.) mln. Organisatie Kennisuitwisseling + subsidie Organisatie Gebiedsontwikkeling Enkele projecten (ECOmmunity, Lauwersoog, Heerenveen) > 40 mln. Planuitwerking + voorinvestering in grid Buck Consultants International,

10 4 Leren van andere provincies DE-fondsen (met sterk wisselende omvang) bij bijna alle provincies in oprichting Wisselend voortgang in besluitvorming: van planuitwerking, besluitvorming GS, tot aanbesteding fondsbeheer Provincie Fryslân loopt naar verhouding achter met besluitvormingsproces Geen van provincies heeft (uitgebreide) marktverkenning verricht Algemene lijn Energiefondsen andere provincies Mix aan instrumenten, met (achtergestelde) leningen, participaties/deelnemingen en garantiestellingen (terughoudend) Extern fondsbeheer, met provincie als opdrachtgever/aandeelhouder Focus op grote projecten met beperkte risico`s, maar daarnaast ook oog voor risicokapitaal/seed investeringen en kleine projecten (veelal gescheiden) Niet iedereen kiest voor een herinvestering van middelen gedurende de looptijd van het fonds Eenmalig inzet van middelen in bv. Overijssel en Flevoland Na afgesproken looptijd Collegebesluit over al dan niet opnieuw inzetten voor DE Buck Consultants International,

11 Doelstelling t.a.v. mate van revolverendheid verschilt per provincie: Prov.. LB: Fondsomvang nominaal in stand houden Prov. NH: Fondsomvang nominaal in stand houden Prov. OV: Doelrendement van 2% op portefeuille niveau Besef van risico`s aanwezig en politiek/begrotingswijs afgedekt: Prov. LB: Risicoreserve van 100%, met ingebouwd evaluatiemoment na 1 jaar Prov. NH: Fonds voorstel i.o., wel al reservering opgenomen voor rentelasten Prov. OV: Risicoreservering van 33% (excl. leningen voor energiebesparing) en reservering voor gederfde rente Daarnaast veelal aanvullende voorzieningen voor realisatie DE projecten Prov. LB: Subsidies voor particulieren, VvE, (sport)verenigingen, gemeenschapshuizen en scholen (compartiment 1) Prov. NH: GS advies om naast fonds ook subsidiepot meenemen Prov. OV: Subsidieregelingen voor kleine bedragen & SVN MKB leningen Nieuwe Energie, met lage rente leningen tot ,- Buck Consultants International,

12 Veelal aparte regeling voor duurzaamheidsleningen aan particulieren Prov. LB: SVN leningen aan particulieren (compartiment 2) Prov. OV: SVN leningen voor particuliere woningen (buiten Energiefonds) Overheidslegitimatie wordt wisselend ingevuld Keuze voor staatssteun (provincie Overijssel) Staatssteun onder de Algemene Groep Vrijstelling (AGV) Insteek is om 2%punt onder de marktrente te gaan zitten Als overheid, aanvullend op de financiële sector Marktconform rendement als doelstelling (andere provincies) Geen staatssteun Naast fonds ook subsidiepot Buck Consultants International,

13 5 Conclusies De markt heeft behoefte aan helderheid Vertaalt provincie Fryslân haar hoge DE-ambities ook in financiering van projecten, of laat ze dat volledig aan de markt over? Andere provincies richten fondsen in, dus wordt Fryslân relatief minder aantrekkelijk voor grootschalige projecten Tijd om knopen door te hakken/energie te laten stromen! Er zijn niet voldoende concrete projecten, die een volledig revolverend fonds (3% netto rendement) rechtvaardigen Alternatief: geld inzetten - al dan niet via Special Purpose Vehicles (SPV) - in 3-4 projecten/programma`s, die op termijn rendabel zijn Selectie van deze 3-4 projecten/programma s op basis van: Min of meer zekere terugbetaling van provinciale middelen binnen 7-10 jaar Substantieel effect van projecten op realisatie van DE-doelstellingen (waarbij het ene DE-domein per geïnvesteerde euro hoger scoort dan het andere, bijvoorbeeld effect per geïnvesteerde euro voor windenergie hoger dan voor zonne-energie) Kansen voor (o.a. financiële) betrokkenheid van provinciale bevolking en bedrijvigheid Buck Consultants International,

14 3-4 volledig revolverende projecten/ programma`s Investering Bijdrage Energiefonds Investerings periode Terugve rdientijd DEproductie Opmerkingen Wind Park Fryslân Ca 8 mln.. voorfase 510 mln.. realisatie 60 mln.. (12,5%) _ PM 300 MW 3,35 PJ voorfase risicovol realisatie hoog renderend PV MKB 50 mln.. 25 mln.. (50%) bedrijven in 10 jaar < 10 jaar 25 MW 0,07 PJ Matig renderend; lening van ca. 3% Geothermie mln mln. (25%) 6 projecten in 10 jaar?? Case by case afweging PM?????? Noot: Bedragen en effecten betreffen orde van grootte op basis van gesprekken Buck Consultants International,

15 DE-effect van 3-4 projecten/programma s Huidig energie gebruik in Fryslân 63 PJ Effect 3-4 projecten/initiatieven komende 10 jaar 3-4 PJ DE-effect van 5% tot 6% van huidig energiegebruik (m.n. wind grote slag) Tegelijkertijd wel een fors DE-impuls Bijna verdubbeling van de huidig DE-productie (2-3 PJ) Volledige DE-doelstellingen worden niet gehaald Afname van DE-productie door wegvallen MEP-projecten Trend van stijgend energiegebruik (van 63 naar 80 PJ in 2020) Noodzaak voor denken in schaalsprong! Buck Consultants International,

16 Indien het fonds niet volledig revolverend hoeft te zijn, zijn er genoeg projecten/initiatieven voor realiseren van substantieel DE-effect Selectie afhankelijk van nagestreefde doelen provincie DE-opbrengst, bij voorkeur gerelateerd aan doorlooptijd en omvang investeringen Realisatiesnelheid, mede in relatie tot financieel rendement en doorloopsnelheid geld Andere maatschappelijke doelen, zoals binnen provincie gerealiseerde werkgelegenheid, sanering van verspreide windmolens, mestprobleem bij vervallen van melkquotum, etc. Behoefte aan financiële ondersteuning van provincie heeft betrekking op verschillende stadia van projecten Organisatie van massa : vraagbundeling/totaaloplossing voor cluster van bewoners of bedrijven (bijv. warmtenet of zonnepanelen in wijk), opschaling en koppeling vragers en aanbieders (bijv. rijden op groen gas) Ontwikkelkosten van project: technische haalbaarheid, marktstudie, vergunningstraject, businessplan, etc. essentieel voor marktintroductie en risicoreductie financiers risicovol (eventueel uit Doefonds?) Projectrealisatie: invullen financieringstekort t.b.v. sluitende businesscase bij voor markt te lange terugverdientijd en/of te hoge financieringskosten gezien risicoprofiel Exploitatiebijdrage/afzetgarantie: via SDE, e.d., geen rol provincie behalve als launching customer voor eigen verbruik Buck Consultants International,

17 Andere provincies kiezen in verband met bovenstaande voor mix Subsidies t.b.v. idee-uitwerking en kleinschalige projecten Laagdrempelig krediet t.b.v. ontwikkelkosten en organisatie clusterproject Krediet/participatie voor op termijn rendabele projecten Buck Consultants International,

18 6 Advies Energiefonds Fryslân Politieke afweging Als volledige revolverendheid centraal: geen fonds, maar investeren in 3-4 programma s/spv s met redelijk zeker rendement op langere termijn DE-ambities/ meters maken centraal: fonds met mix aan financiële instrumenten complementair aan aanbod op kapitaalmarkt (gunstige voorwaarden, maar in principe nominaal revolverend met reservering voor risico s) opties: Energiefonds Fryslân Participatie in nationaal Energiefonds (Groen Investerings Maatschappij, Energiefonds Nederland, oid) Energiefonds niet voldoende, drie bouwstenen zijn belangrijk: Faciliteren van organiserend vermogen Budget voor (meest risicovolle) ontwikkelkosten van projecten, bij succes terugbetaald Energiefonds voor projectrealisatie (ca. 100 mln..) Buck Consultants International,

19 Ontwikkelpot (onderdeel opgehoogd Doefonds?), eerste richtingen: Investeren in voorfase van projecten (1 e fase investering) Gaat om concreet realiseerbare projecten/initiatieven, met substantiële inbreng projecttrekkers zelf Alleen financieren van aanloopkosten (geen exploitatie-financiering) Er moet zicht zijn op rendement in vervolgfase (al dan niet via Energiefonds) Bij succes terugbetalen Energiefonds, eerste richtingen: Ga voor het nominaal in stand houden van het fonds en boek gederfde renteopbrengsten vooraf af Besteed het fonds uit - bijv. via aanbesteding - onder voorwaarde fondsomvang minimaal in stand (nominaal) Focus op projecten > 1 mln., maar sluit kleine projecten niet uit bijv. via apart compartiment - voor draagvlak en maatschappelijke rol Geef prioritaire DE-velden aan, maar sluit niet uit Er moet zicht zijn op aanzienlijk rendement, zowel financieel als in DE-productie Bijdrage Energiefonds moet leiden tot substantiële multiplier uit markt Buck Consultants International,

20 Beoog je een tijdelijk of structureel DE impuls? Tijdelijk Kies voor een eindige looptijd (min. 15 jaar), Herinvestering gedurende looptijd beperkt Na einde looptijd, keuzevrijheid voor besteding van middelen Structureel Looptijd niet vastleggen (maximale flexibiliteit) Vergroten effect door herinvestering van middelen Sturing door inbouwen evaluatiemoment (bv iedere 7 jaar) Vergroot je effect: Mogelijkheid tot herinvesteren van middelen gedurende looptijd (geen verplichting, afhankelijk van projectaanwas) Keuze voor aanjaag financiering, gaan voor provinciale bijdrage van doorgaans 20%, met maximum van 50%. Fondsmultiplier door inleg van derden? Buck Consultants International,

21 Bijlage 20

22 A Wind Maatschappelijke rol voor de Provincie DE doelstelling van minimaal 400 MW (nu meer?) Grip op grootschalige ontwikkelingen Saneren van bestaande losse windmolens (door participatie rechten in project) op het land Wind Op land renderend, m.n. risico`s rondom SDE, draagvlak en procedures/vergunningen Op zee grootschalig, risicovol als provincie On/near shore Wind Park Fryslân Realiseren grootschalig windpark Drie mogelijke locaties, met ieder zijn voor- en nadelen Bij 300 MW; investering van 510 mln.., plus 8 mln.. voorfase Financieringsbehoefte door Energiefonds Grote pre is ook mee doen in voorfase (vergunningen, etc.) Investering van ca. 60 mln.. (versterken EV) voor investeringsfase Participatie lijkt meest geëigende investeringsvorm What if not Zonder Provincie pakt een ander, bv Venture Capitalist, het wel op; zij realiseren waardesprong volledig en sanering/participatie komt niet van de grond Buck Consultants International,

23 B Zon PV Maatschappelijke rol van de Provincie Doelstelling van 50 MW in 2015 en 500 MW in 2020 (nu 5 MW) 25 MW via particuliere woning eigenaren (wordt geen fondsbijdrage voor gevraagd) 15 MW via zakelijk klein en midden verbruik (m.n. agrarische bedrijven ) 10 MW via grootverbruikers (m.n. woningbouwcorporaties) Combinatie mogelijk met asbestsanering bij agrariërs Particuliere woning eigenaren Investering is financieel rendabel, met voor particulieren een acceptabele terugverdientijd. Er zijn reeds financiële instrumenten beschikbaar, zoals Green Loans, leaseconstructies en Lenteakkoord-subsidie Behoefte aan PR en het ontzorgen van particulieren (totaalconcepten) Geen financieel knelpunt, dus ook geen fondsbijdrage gevraagd. Wel zien we dat Provincies elders gestandaardiseerde leningen aanbieden via SVN Buck Consultants International,

24 Zakelijk klein- en middenverbruik Investering is financieel rendabel, echter terugverdientijd (12-15 jaar), in combinatie met gebrek aan liquiditeit, te lang. Behoefte aan gunstige lening (bv 3% i.p.v. 6%) voor liquiditeit en verkorten terugverdientijd Potentie bij agrarische bedrijven in Fryslân is groot, circa bedrijven voor komende 10 jaar (100 p.j.), à gemiddeld ,- geeft investering van 50 mln... Bij fondsbijdrage van 50%, gevraagde investeringsbijdrage van 25 mln.. Combinatie met asbestsanering maatschappelijk interessant Gemeentelijke gebouwen/scholen (klein- en middenverbruik) Financieel interessant, echter loopt vast op prikkels (huurder versus eigenaar) Marktpartijen zijn bezig met het opzetten van nieuwe samenwerkingsconstructies Behoefte aan overheid als aanjager van nieuwe samenwerkingsconstructies Grootverbruikers (> KWH) Realiseren zonnepanelen vooralsnog financieel niet interessant Mogelijk op LT bij aanpassing salderingsregels, bv via certificaten voor particulieren Buck Consultants International,

25 Woningbouwcorporaties (particuliere huurders) Knelpunten zijn de huidige salderingsregels (salderen achter de deur), investeringsregels voor corporaties en doorbelasten naar huurders (beperkingen) Er wordt onderzoek gedaan door landelijke overheid naar potentiële businesscases: Bouwen van geschakelde-individuele installaties op flatgebouwen Collectieve installaties; en boekhoudkundig salderen (aanpassen wetgeving Behoefte aan garantiestelling/risico-afdekking door Provincie, en geld ophalen via lokale overheid bij Europa (EIB) Opschalen van lokale initiatieven Massa nodig om te vergemakkelijken: gezamenlijk inkopen en organiseren Nu 30 initiatiefgroepen (financieringsbehoefte binnen 1 jaar); met gemiddeld huizen per dorp en investering van ca ,- per huis Proces geld nodig voor opzetten organisatie (ca ,- euro subsidie) en vervolgens financiering, via lening met gunstige voorwaarden (2-3%) op 1/3 van investeringsbedrag à gem. 225K. Uitgaande van 20 initiatieven per jaar geeft dit een jaarlijkse financieringsbehoefte van 0,1 mln.. subsidie en 1,5 mln.. investering (15 mln.. voor 10 jaar) Buck Consultants International,

26 C Biomassa Maatschappelijke rol van de Provincie DE doelstelling niet geconcretiseerd Inzet provincie gericht op opschaling productie en stimulering toepassing groen gas (o.a. via rijden op groen gas) Afschaffing melkquotum in 2014 leidt in potentie tot vergroten melkafzet met 10%- 20%, mits oplossing voor mestoverschot Kleinschalige mestvergisting bij boeren Veel interesse, maar investering nog niet rendabel Probleem: per bedrijf relatief kleine gasproductie (te laag rendement voor WKK installatie) Toekomstige concepten worden momenteel onderzocht: Gas per bedrijf ophalen (analoog aan melk ophalen) en inzetten bij zuiveringsfabrieken Gas collecteren via ringleiding (2 concrete projecten) Realiseren schaalsprong door voeren 2 sporenbeleid; naast ringleidingen projecten ook pilot voor gas collectie Buck Consultants International,

27 Project Biogasleiding NO Fryslân (BioNoF) Investering van 20 mln.. (w.v. 5 mln.. uit Waddenfonds) Behoefte: externe partijen aanjagen tot financiering Project Biogasleiding ZW Fryslân??? Co-vergisting Erg risicovol, investering van circa 2 mln.. per installatie Momenteel schaarste aan co-subtracten (feedstock), waardoor exploitatie niet rendabel, circa 70% van initiatieven in zwaar weer Niet inzetten op nieuwe installaties (alleen haalbaar bij bijzondere locaties), maar verhogen efficiëntie van bestaande installaties (investering van ca ,- per installatie). Boeren zelf investeren, echter geen bancaire financiering (co-vergist. afgeschreven) Uitgaande van een reikwijdte van 20 co-vergistingsinstallaties en een 50% investeringsbijdrage vanuit Energiefonds, behoefte aan 1,75 mln.. Buck Consultants International,

28 Mest raffinage Mestraffinage veelbelovende oplossing voor toename mestoverschot bij afschaffing melkquota Techniek waarbij minerale stromen worden gescheiden, waardoor er minder volume hoeft worden afgezet, en bij inzet stikstof minder kunstmest hoeft worden aangeschaft. Een onzekere kans (potentie is groot), maar techniek nog niet praktijk rijp Behoefte om vanuit Energiefonds 2-3 pilot projecten op te zetten in periode , zodat bedrijven na 2014 (afschaffing melkquota) fullswing kunnen uitrollen Investering van ca. 0,3 0,4 mln.. per mestraffinage, geeft investeringsbehoefte van ca. 1 mln.., waarvan zeg 0,5 mln.. vanuit Energiefonds Verwarmen zwembaden/flats op houtverbranding duurzaam landschapsonderhoud Hout oogsten voor energieopwekking, met potentie door veel bossen in NO & ZO Fryslân Knelpunt zit hem in het schaalniveau van gemeenten (langdurige samenwerking nodig voor genoeg massa), plus vigerende contracten met groendiensten (prijsopslag bij terugkopen hout) Er spelen 2 initiatieven (BP wordt opgesteld), met investeringsvolume van 1-2 mln.. per initiatief Behoefte aan Provincie als regie (organiseren) & aanjager van financiering (afdekken risico`s) Buck Consultants International,

29 Verwerken zuiveringsslib Verwerken zuiveringsslib van alle Friese rioolwaterinstallaties; vergisten op Eco Park Wierde, wat overblijft drogen en inzetten als biobrandstof op restwarmte REC Investering van ca. 20 mln.. in droogfabriek, waarvan 10 mln.. financieringsvraag Energiefonds Als provincie Fryslân niet instapt, komt project ook van de grond, wel blijft het rioolslib dan niet in de regio (naar Limburg) niet sluiten van lokale kringlopen-. Rijden op Groen Gas Doelstelling auto`s op groen gas in 2015 (nu 400) Laaghangend fruit (eigen wagenpark OMRIN, gemeenten, etc.) is geplukt. Knelpunt is het wispelturige beleid vanuit de Rijksoverheid, het volatiele prijsverschil tussen gas en diesel, en het ontbreken van organisatiekracht om zowel pomp als klanten langdurig aan elkaar te verbinden Behoefte: forceren doorbraak rijden op groen gas, financiering door banken moeilijk Schaalsprong maken waarbij de provincie de hele bedrijfskolom organiseert, en zekerheden stellen dat men elkaar (producten & afnemers) niet halverwege in de steek laat. Buck Consultants International,

30 Financieren vanuit Energiefonds Voorfinancieren van biogasproductie, met harde afspraken in de keten Voorfinancieren van vulpunten, al met 10 vrachtwagens beginnen i.p.v. 20 Mee investeren in aanschaf LNG vrachtwagens Voorfinancieren van biogasproductie Gevraagde fondsbijdrage van mln.. Nog weinig concrete projecten, m.u.v. project Oude Haske, biogas uit OMRIN centrale Heerenveen opwerken naar aardgas, met investering van 5 mln.. met marktconform rendement (Bijdrage uit fonds nodig?). Realiseren van openbare tankpunten op industrieterreinen Het netwerk moet groter worden Behoefte aan financiering opstart/risico`s; klein beginnen, komen er vanzelf meer auto` Marktbehoefte voor 10 pompen, à 0,5 mln.. per pomp = investeringsvolume van 5 mln.. Mee investeren in aanschaf LNG vrachtwagens Uitgaande van 200 zware vrachtauto`s op snelweg, waarbij helft meerkosten van LNG vrachtwagen, geeft een benodigde fondsbijdrage van 3,6 mln.. Buck Consultants International,

31 D Geothermie/aardwarmte Maatschappelijke rol van de Provincie Gebruik aardwarmte voor verschillende doelen Economische structuurversterking van de Friese tuinbouw, benutting eerdere investeringen in tuinbouwgebieden (voorkomen leegloop/desinvesteringen) Geothermie Grootschalige projecten, met enerzijds grote aanloopverliezen, maar wel zicht op rendement van 15-20% en kostenbesparing voor tuinbouw van circa 20% Banken huiverig om >60% te financieren en tuinders (door hevige crisisjaren) niet solvabel Investering per project van ca mln.. waarbij risico`s met name in aanloopverliezen, in combinatie met onzekerheid of tuinder overeind blijft In Fryslân nu 6-8 potentiële projecten, waarvan 2 in fase financiering rond krijgen. Uitgaande van 6 projecten voor komende 10 jaar, en een 25% bijdrage vanuit Energiefonds geeft dit een fondsbehoefte van ca mln.. Buck Consultants International,

32 E Overige energiebronnen Zoet-zout water Blue Energy lange termijn Houtwarmte Resthout/snelgroeiend hout inzetten in warmtenetten Getijdenenergie. Niet onderzocht! Buck Consultants International,

33 F Energiebesparing Duurzaam bouwen woningbouw (potentiële afnemers) ligt stil Energiebesparing in de gebouwde omgeving Lokale initiatieven met rijtje van minimaal woningen, waardoor aanzienlijke investeringsblokken ontstaan Subsidiegeld nodig tbv opzetten nieuwe samenwerkingsvormen (corporatie structuur) Naast zon op dak (zie onderdeel B; met fondsbehoefte van 15 mln.. voor komende 10 jaar), ook isolatie en mogelijk WKO interessant (lage risico`s, maar ook lange terugverdienperiode) Energiebesparing landbouw Behoefte aan informatieverstrekking en ervaring uitwisseling tussen boeren Opzetten kennisuitwisselingsproject en vervolgens subsidiebijdragen verstrekken van 5-10% van de te plegen investering (niet revolverend) Buck Consultants International,

34 Inzet restwarmte Warmtenetten, deels in combinatie met geothermie Investering van mln.. per waternet, geeft mln. bij 4 netten Erg kapitaal intensief, met geringe bijdrage aan energieproductie Commercieel rendabel, muv verbindende infra/hoofdleiding Grootschalige warmteronde Leeuwarden (ELES) CAPEX van 76 mln.. Gevraagde bijdrage uit Energiefonds van mln.. voor afdekken risico`s in de onrendabele top van de infrastructuur vanwege over dimensionering en daarmee verkorten terugverdientijd voor commerciële partijen. ECWS (Sexbierum) afhankelijk van besluitvorming van beoogde leveranciers en afnemers Consortium neemt komende maand go/no go beslissing Gevraagde bijdrage aan Provincie in onderhandeling Logische warmte koppelingen in de industrie Inzetten op eenvoudige en simpele koppelingen (1 leiding) van bv fabriek met bv naastgelegen zwembad Investering van ca. 0,2-0,4 mln.., met stukje onrendabele top en terugverdientijd van 7-8 jaar Behoefte aan 3-4 projecten per jaar met maximum van voor Fryslân Totale investering van circa 5 mln.. Buck Consultants International,

35 G DE-gebiedsontwikkeling De kernvraag is in hoeverre grootschalige DE gebiedsontwikkelingen gefinancierd moeten worden uit het Energiefonds Binnen gebiedsontwikkeling wellicht bepaalde DE-voorzieningen interessant om te financieren Het betreft dan m.n. de voorwaardenscheppende infrastructuur (bv grid) Kans op onrendabele voorinvestering (afdekken onrendabele top) is groot Drie grootschalige DE-gebiedsontwikkelingsprojecten in het vizier Energielandschap Heerenveen Koppeling met windenergie ECOmmunity Park in Oosterwolde Realiseren meest duurzame business park met ca. 100 duurzaamheidsaspecten Behoefte aan beperkte bijdrage voor planuitwerking (terug te betalen bij succes) & enkele mln.. euro`s voorinvestering in grid via laagrentende lening Groene Energieconcept Lauwersoog Totaalconcept met Biogas, LNG infra, op- en overslaghaven, Recreatie & Toerisme, Kwekerijen, etc. Investering van mln.. over periode van ca. 8 jaar. Gevraagde fondsbijdrage van ca. 30 mln.. Buck Consultants International,

Overijssel maakt werk van nieuwe energie!

Overijssel maakt werk van nieuwe energie! Overijssel maakt werk van nieuwe energie! U wilt met uw onderneming of woningcorporatie werk maken van nieuwe energie of energiebesparing. Maar u krijgt de financiering niet (volledig) rond via een bancaire

Nadere informatie

Vergisting anno 2010 Rendabele vergister onder SDE 2010. Hans van den Boom 22 april 2010 Sectormanager Duurzame Energie

Vergisting anno 2010 Rendabele vergister onder SDE 2010. Hans van den Boom 22 april 2010 Sectormanager Duurzame Energie Vergisting anno 2010 Rendabele vergister onder SDE 2010 Hans van den Boom 22 april 2010 Sectormanager Duurzame Energie Financieren Duurzame energie binnen Rabobank Groep Maatwerk Sustainability naast Food

Nadere informatie

Overijssel maakt werk van nieuwe energie!

Overijssel maakt werk van nieuwe energie! Overijssel maakt werk van nieuwe energie! U wilt met uw onderneming of woningcorporatie werk maken van nieuwe energie of energiebesparing. Maar u krijgt de financiering niet (volledig) rond via een bancaire

Nadere informatie

Raadsinformatieavond invulling sociale randvoorwaarden windenergie Zonzeel Welkom

Raadsinformatieavond invulling sociale randvoorwaarden windenergie Zonzeel Welkom Raadsinformatieavond invulling sociale randvoorwaarden windenergie Zonzeel Welkom 19 november 2015 1 Opzet presentatie 1. Inleiding 2. Terugblik/voorgeschiedenis 3. Gemeentelijke ambitie vertaald naar

Nadere informatie

Nije enerzjy foar Fryslân. september 2013

Nije enerzjy foar Fryslân. september 2013 Nije enerzjy foar Fryslân september 2013 Inleiding Nije enerzjy foar Fryslân - 1 Nije enerzjy foar Fryslân Nije enerzjy foar Fryslân geeft een beeld van feiten en cijfers op het gebied van duurzame energie.

Nadere informatie

Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten

Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten voor financiering van duurzame energie 4 Voorwoord Euro s zijn vaak de sleutel om projecten voor de opwekking van duurzame

Nadere informatie

Notitie energiebesparing en duurzame energie

Notitie energiebesparing en duurzame energie Notitie energiebesparing en duurzame energie Zaltbommel, 5 juni 2012 Gemeente Zaltbommel Notitie energiebesparing en duurzame energie 1 1. Inleiding Gelet op de ambities in het milieuprogramma 2012-2015

Nadere informatie

PARKSTAD LIMBURG ENERGIE TRANSITIE

PARKSTAD LIMBURG ENERGIE TRANSITIE 1 PARKSTAD LIMBURG ENERGIE TRANSITIE BIJEENKOMST 3 DECEMBER 2015 Programma Duurzaam Landgraaf TON ANCION WETHOUDER GEMEENTE LANDGRAAF RONALD BOUWERS PROJECTLEIDER DUURZAAMHEID WIE ZIJN WIJ? PROJECTTEAM

Nadere informatie

Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025

Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025 Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025 Willemien Veele Cor Kamminga 08-04-16 www.rijksmonumenten.nl Achtergrond en aanleiding Ambitie om in 2020 16% van de energie duurzaam op te wekken in Fryslân

Nadere informatie

Presentatie Duurzame Energie. Podiumbijeenkomst 17 maart

Presentatie Duurzame Energie. Podiumbijeenkomst 17 maart Presentatie Duurzame Energie Podiumbijeenkomst 17 maart Energie-opgave 2 Kader: Mondiaal Lokaal Klimaatakkoord Parijs (2015) Ministerie EZ/ NL Energie Neutraal 2050 Provinciaal uitvoeringsprogramma (2016)

Nadere informatie

Hartelijk welkom! Uniek nieuw initiatief Transition Town Breda Energie coöperatie: Brabants Eigen Energie (BREE)

Hartelijk welkom! Uniek nieuw initiatief Transition Town Breda Energie coöperatie: Brabants Eigen Energie (BREE) Hartelijk welkom! Uniek nieuw initiatief Transition Town Breda Energie coöperatie: Brabants Eigen Energie (BREE) Peter Nuijten Mob: 06-22811585 E-mail: peter.nuijten@hotmail.nl 1 Concept Energie coöperatie

Nadere informatie

Intentieovereenkomst tussen het Ministerie van. Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en. Rabobank met betrekking tot het Revolverend

Intentieovereenkomst tussen het Ministerie van. Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en. Rabobank met betrekking tot het Revolverend Intentieovereenkomst tussen het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en Rabobank met betrekking tot het Revolverend Fonds Energiebesparing 11 Juli 2013 Betrokken partijen Initiatiefnemer:

Nadere informatie

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op?

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op? Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Groen gas Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 100 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 3 PJ. Extra inspanning 200 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 6 PJ.

Nadere informatie

Overijssel maakt werk van nieuwe energie!

Overijssel maakt werk van nieuwe energie! Overijssel maakt werk van nieuwe energie! U wilt met uw onderneming of woningcorporatie werk maken van nieuwe energie of energiebesparing. Maar u krijgt de financiering niet (volledig) rond via een bancaire

Nadere informatie

Nije enerzjie foar Fryslân Samen op naar 16% duurzame energie in 2020

Nije enerzjie foar Fryslân Samen op naar 16% duurzame energie in 2020 Nije enerzjie foar Fryslân Samen op naar 16% duurzame energie in 2020 Gegevens : CO2 monitor, CBS, AGNL, ECN, KEMA, Min EL&I e.a.. Verwerkt i.o.m. : PDF, Energy Valley, Ekwadraat, Provincie Fryslân, AGNL

Nadere informatie

Actualiteiten vanuit de praktijk. Bouw en Vastgoedcursus 12-6-2014

Actualiteiten vanuit de praktijk. Bouw en Vastgoedcursus 12-6-2014 Actualiteiten vanuit de praktijk Bouw en Vastgoedcursus 12-6-2014 Algemeen PT Finance Actualiteiten Toegenomen aandacht tijdelijk beheer. Toenemende aandacht voor exploitatie. Fiscale optimalisatie door

Nadere informatie

Slim aanbesteden en financiering

Slim aanbesteden en financiering Caspar Boendermaker BNG Advies, oktober 2013 Onderwerpen: BNG en duurzaamheid Valkuilen bij verduurzaming Financiering verduurzaming corporatiewoningen; 2 Onze missie: Lage financieringskosten voor maatschappelijke

Nadere informatie

Samenwerken met agrariërs geeft kansen voor groene energie. Ton van Korven Projectleider Bio-economie Ton.van.Korven@zlto.nl

Samenwerken met agrariërs geeft kansen voor groene energie. Ton van Korven Projectleider Bio-economie Ton.van.Korven@zlto.nl Samenwerken met agrariërs geeft kansen voor groene energie Ton van Korven Projectleider Bio-economie Ton.van.Korven@zlto.nl LTO inzet duurzame energie 1. Verbetering inkomenspositie door (decentrale)energieproductie

Nadere informatie

Rabin Baldewsingh. 27 juni SBR congres

Rabin Baldewsingh. 27 juni SBR congres Samen op weg naar een klimaatneutraal Den Haag Rabin Baldewsingh wethouder duurzaamheid gemeente Den Haag 27 juni SBR congres Den Haag Ambitie Den Haag klimaatneutraal in 2040 CO 2 -emissie reduceren door:

Nadere informatie

AGEM Holding B.V. Bestuur: Wethouders AGEM U.A. en Guus Ydema. AGEM Levering B.V. Directeur: Guus Ydema

AGEM Holding B.V. Bestuur: Wethouders AGEM U.A. en Guus Ydema. AGEM Levering B.V. Directeur: Guus Ydema Informatiebijeenkomst Leefbaar Buitengebied Oude IJsselstreek Jacquo Harbers 2 december 2015 Coöperatieve vereniging Achterhoekse Groene Energiemaatschappij U.A. Bestuur: wethouders gemeenten AGEM Holding

Nadere informatie

Deel 3: de Productie(-installatie) MONITOR

Deel 3: de Productie(-installatie) MONITOR Deel 3: de Productie(-installatie) MONITOR Deze Monitor gaat over productie-installaties: windturbines, windparken collectieve zonprojecten andere productie-installaties alle productie-projecten waar jullie

Nadere informatie

Geothermie. traditioneel energiebedrijf?

Geothermie. traditioneel energiebedrijf? 31 maart 2010 T&A Survey Congres Geothermie Duurzame bron voor een traditioneel energiebedrijf? Hugo Buis Agenda Duurzame visie & ambities Waarom kiest Eneco voor Geothermie? Stand van zaken Markten Pro

Nadere informatie

Van Duurzame Energie naar uro s Nieuwe tak voor Agrarische Sector!?

Van Duurzame Energie naar uro s Nieuwe tak voor Agrarische Sector!? Van Duurzame Energie naar uro s Nieuwe tak voor Agrarische Sector!? Kansen en Uitdagingen! ZLTO 22 september 2011 Hans van den Boom sectormanager Duurzame Energie Financieren Duurzame energie binnen Rabobank

Nadere informatie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie Duorsume enerzjy yn Fryslân Energiegebruik en productie van duurzame energie 1 15 11 oktober 1 Inhoud Management Essay...3 1 Management Essay De conclusies op één A4 De provincie Fryslân heeft hoge ambities

Nadere informatie

Grootschalige PV, stimulansen voor, en vanuit het bedrijfsleven. Marc Kok, directeur Energie Service Noord West

Grootschalige PV, stimulansen voor, en vanuit het bedrijfsleven. Marc Kok, directeur Energie Service Noord West Grootschalige PV, stimulansen voor, en vanuit het bedrijfsleven Marc Kok, directeur Energie Service Noord West Trends:: Stijgende prijzen? foto: epa Duitse zon drukt dagprijs Nederlandse stroom 31-01-2012

Nadere informatie

DEventer Energieke Verbinding Pilot ESCo

DEventer Energieke Verbinding Pilot ESCo DEventer Energieke Verbinding Pilot ESCo Inhoud 1. Inleiding 2. Wat is een ESCo? 3. Wat is de meerwaarde van een ESCo? 4. Organisatie en positionering 5. Belemmeringen en risico s 1.1 DEventer Energieke

Nadere informatie

CPB doorrekening verkiezingsprogrammaʼs: Duurzaamheid"

CPB doorrekening verkiezingsprogrammaʼs: Duurzaamheid CPB doorrekening verkiezingsprogrammaʼs: Duurzaamheid" Inleiding! Wat zijn de plannen van de politieke partijen op gebied van duurzaamheid en wat betekent het voor de bouw?" Dit document zet de verschillende

Nadere informatie

2-7-2014. Energieakkoord voor duurzame groei. Juli 2014 WERK IN UITVOERING. Ed Nijpels. Wie zaten aan tafel tijdens de onderhandelingen?

2-7-2014. Energieakkoord voor duurzame groei. Juli 2014 WERK IN UITVOERING. Ed Nijpels. Wie zaten aan tafel tijdens de onderhandelingen? Energieakkoord voor duurzame groei Juli 2014 WERK IN UITVOERING Ed Nijpels Wie zaten aan tafel tijdens de onderhandelingen? 1 Waarom een Energieakkoord? Perspectief Consistentie Ambitie Realiteit Groei

Nadere informatie

Symposium De Groene Delta van Nijmegen. Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014

Symposium De Groene Delta van Nijmegen. Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014 Symposium De Groene Delta van Nijmegen Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014 Noodzaak tot veranderen 13-10-2014 2 En toen was daar... http://www.energieakkoordser.nl/ https://energiekgelderland.nl/paginas/default.aspx

Nadere informatie

Raymond Roeffel Directeur Trineco. Regelgeving, Organisatie en beheermodellen rondom Zonne

Raymond Roeffel Directeur Trineco. Regelgeving, Organisatie en beheermodellen rondom Zonne Raymond Roeffel Directeur Trineco Regelgeving, Organisatie en beheermodellen rondom Zonne Agenda Waarom zonnestroom? Wet en regelgeving rondom zonnesystemen Salderingstarieven De meest voorkomende situaties

Nadere informatie

Provinsje Fryslan Leeuwarden, 25 maart 2014. Frans van Wieren. duurzaam ondernemen en toch geld verdienen Presentatie Financiering Esco s

Provinsje Fryslan Leeuwarden, 25 maart 2014. Frans van Wieren. duurzaam ondernemen en toch geld verdienen Presentatie Financiering Esco s Provinsje Fryslan Leeuwarden, 25 maart 2014 Frans van Wieren duurzaam ondernemen en toch geld verdienen Presentatie Financiering Esco s Financiering Esco s Terugverdientijd Vormen van financiering Esco

Nadere informatie

Geothermie en Glastuinbouw Partners voor een duurzame toekomst? Nico van Ruiten Amsterdam, 31 maart

Geothermie en Glastuinbouw Partners voor een duurzame toekomst? Nico van Ruiten Amsterdam, 31 maart Programma Kas als Energiebron Geothermie en Glastuinbouw Partners voor een duurzame toekomst? Nico van Ruiten Amsterdam, 31 maart Inhoud Kenmerken glastuinbouw Introductie Programma Kas als Energiebron

Nadere informatie

Duurzaam benutten van warmte

Duurzaam benutten van warmte Duurzaam benutten van warmte Netwerkbijeenkomst duurzame regionale energie Gelderland 12 juni 2013 Door: Hans Wouters Programma energietransitie Provincie Gelderland Provincie zet zich in op de toepassing

Nadere informatie

Financiële modellen in transitie

Financiële modellen in transitie Financiële modellen in transitie JAN-COEN VAN ELBURG, GUIDO HOEK Rebel Energy Water & Climate Biomass & Biogas Wind Geothermal Hydro Solar Water & Energy Bij Rebel sinds: 2005, sinds 2012 directeur rebel

Nadere informatie

Het Lokaal Duurzaam Energiediensten Bedrijf

Het Lokaal Duurzaam Energiediensten Bedrijf Het Lokaal Duurzaam Energiediensten Bedrijf Waarom? Duurzaam omgaan met Energie: Security of Supply, Leveringszekerheid voor de toekomst Economie, Klimaat en Milieu, Sociaal, Betaalbaarheid in de toekomst

Nadere informatie

Belangrijk voor uw business case: stimuleringsregelingen. Bertus Postma

Belangrijk voor uw business case: stimuleringsregelingen. Bertus Postma Belangrijk voor uw business case: stimuleringsregelingen Bertus Postma 1 Onderwerpen Berenschot Algemene ontwikkelingen stimuleringsregelingen Relatie met projectfasering Regionale regelingen Geothermie:

Nadere informatie

De toekomst van biogasproductie uit dierlijke mest

De toekomst van biogasproductie uit dierlijke mest Themamiddag Kansen voor verwaarden van dierlijke mest De toekomst van biogasproductie uit dierlijke mest Auke Jan Veenstra 28-03-2014 Missie Groen Gas Nederland bundelt kennis, stimuleert projecten en

Nadere informatie

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Burgers, bedrijven, milieu-organisaties en overheden hebben vandaag op initiatief van minister Verhagen van Economische Zaken, Landbouw en

Nadere informatie

Rendement en risico Fonds Regionaal Duurzaam 1

Rendement en risico Fonds Regionaal Duurzaam 1 Rendement en risico Fonds Regionaal Duurzaam 1 Rendement Via het Meewind-fonds Regionaal Duurzaam 1 kunt u beleggen in duurzame energie in de regio. Daarmee levert u een bijdrage aan de overgang naar duurzame

Nadere informatie

Lokale duurzame energie ontwikkelen. Derck Truijens 18 april 2013

Lokale duurzame energie ontwikkelen. Derck Truijens 18 april 2013 Lokale duurzame energie ontwikkelen Derck Truijens 18 april 2013 Inhoud Windunie: samen voor de wind Lokale duurzame energie initiatieven Lokaal duurzame energie ontwikkelen Het begon in 2000... De energiemarkt

Nadere informatie

Wat is het Agroconvenant?

Wat is het Agroconvenant? Wat is het Agroconvenant? Nationale doelen Agroconvenant: 200 PJ Biomassa, 12 PJ Windenergie 2 %/jr Efficiencyverbetering 30 % Reductie broeikasgasemissies Gebaseerd op ambitieuze Schoon & Zuinig doelen,

Nadere informatie

Noord Friesland, een zonnige en zuinige toekomst

Noord Friesland, een zonnige en zuinige toekomst Noord Friesland, een zonnige en zuinige toekomst 25 maart Sint Annaparochie Programma 20.00 uur Opening bijeenkomst en toelichting op het Programma 20.10 uur Energiebesparing (Greet Ruitenberg) 20.45 uur

Nadere informatie

Regio Stedendriehoek

Regio Stedendriehoek Regio Stedendriehoek 1 Energieneutrale regio Energietransitie Stedendriehoek Apeldoorn, Brummen, Deventer, Epe, Lochem, Voorst,Zutphen Netbeheer en Duurzame Gebiedsontwikkeling Pieter van der Ploeg, Alliander

Nadere informatie

JESSICA. Een nieuwe manier van investeren in stedelijke ontwikkeling

JESSICA. Een nieuwe manier van investeren in stedelijke ontwikkeling JESSICA Een nieuwe manier van investeren in stedelijke ontwikkeling JESSICA voor Rijks- en provinciale overheden? In deze info-sheet wordt ingegaan op de specifieke voordelen van het instrument JESSICA

Nadere informatie

Bijlage 2: Beleidsnotitie ET Samen in versnelling

Bijlage 2: Beleidsnotitie ET Samen in versnelling Bijlage bij Statenbrief - zaaknummer 2015-007744 Bijlage 2: Beleidsnotitie ET Samen in versnelling Voortgang en toekomst IEG duurzame voorziening 1. Inleiding In deze notitie wordt ingegaan op de resultaten

Nadere informatie

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Erik van der Steen HYS legal 1 HYS Legal Inleiding Triodos Bank: Waarom we graag duurzaam vastgoed financieren Jones

Nadere informatie

Passen duurzame ontwikkelingen binnen het vergunningenbeleid anno 2008

Passen duurzame ontwikkelingen binnen het vergunningenbeleid anno 2008 Symposium Vink Sion Passen duurzame ontwikkelingen binnen het vergunningenbeleid anno 2008 Beetgum, 24 januari 2008 Douwe Faber Directeur E kwadraat advies Inhoudsopgave E kwadraat advies Vergunningen

Nadere informatie

Ontwikkelingen Zonne-energie

Ontwikkelingen Zonne-energie Ontwikkelingen Zonne-energie : Energieke Samenleving onderweg naar morgen Bert Bakker NIEUW: Bezuidenhoutseweg 50 2594 AW Den Haag 070 3040114 De oorsprong van (duurzame) energie De zon als energieleverancier

Nadere informatie

Slim financieren Energieprojecten, de volgende stap!

Slim financieren Energieprojecten, de volgende stap! Slim financieren Energieprojecten, de volgende stap! 6 Voorwoord Energieprojecten, de volgende stap! In de afgelopen jaren heeft de reeks IPO publicaties Slim Financieren de basisbegrippen en uitgangspunten

Nadere informatie

Schriftelijke vragen van de CDA-fractie aan het college van B&W. Datum: 16 juni 2015. Geacht college,

Schriftelijke vragen van de CDA-fractie aan het college van B&W. Datum: 16 juni 2015. Geacht college, Schriftelijke vragen van de CDA-fractie aan het college van B&W Datum: 16 juni 2015 Betreft: duurzaamheidslening Geacht college, Op 30 oktober 2014 is tijdens de programmabegroting 2015 een motie van het

Nadere informatie

De business case: Mest verwaarden. Hans van den Boom Sectormanager Food & Agri Rabobank Nederland

De business case: Mest verwaarden. Hans van den Boom Sectormanager Food & Agri Rabobank Nederland De business case: Mest verwaarden Hans van den Boom Sectormanager Food & Agri Rabobank Nederland Hengelo 28 maart 2014 mln. kg fosfaat Export van fosfaat moet met 50% stijgen 200 175 150 125 100 75 50

Nadere informatie

Bezwaren en oplossingen analyse van de denktanksessies installatiebranche

Bezwaren en oplossingen analyse van de denktanksessies installatiebranche Bezwaren en oplossingen analyse van de denktanksessies installatiebranche Bezwaren / Opmerkingen uit de Yellow paper sessie van 25-06-2014 Omvang 1. Alleen voor grote bedrijven met grote projecten 2. Te

Nadere informatie

Synergie energie hergebruik overheden, agrarische sector en industrie

Synergie energie hergebruik overheden, agrarische sector en industrie Synergie energie hergebruik overheden, agrarische sector en industrie Doelstelling thema bijeenkomst: Inzicht in ontwikkelingen bij overheid, industrie en agrarische sector Inzicht in kansen voor synergie

Nadere informatie

De Lokale Duurzame Energie Coöperatie. EnergieCoöperatieBoxtel WWW.ECBOXTEL.NL. Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk

De Lokale Duurzame Energie Coöperatie. EnergieCoöperatieBoxtel WWW.ECBOXTEL.NL. Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk De Lokale Duurzame Energie Coöperatie EnergieCoöperatieBoxtel Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk WWW.ECBOXTEL.NL LDEC: Waarom en waartoe leidt het Samen met leden realiseren van betaalbare, duurzame,

Nadere informatie

600 het aanbod voor de ontwikkeling van windenergie in fryslân van

600 het aanbod voor de ontwikkeling van windenergie in fryslân van aanbod600 het aanbod voor de ontwikkeling van windenergie in fryslân van Platform Duurzaam Fryslân Colofon Aanbod600, voor ontwikkeling van windenergie in Fryslân Ontwikkeld door: Pride Finance en Platform

Nadere informatie

Visie op Sociale windenergie. Burgerinitiatief Duurzaam Drimmelen

Visie op Sociale windenergie. Burgerinitiatief Duurzaam Drimmelen Visie op Sociale windenergie Burgerinitiatief Duurzaam Drimmelen Wat zijn onze doelstellingen? DUURZAAM LOKAAL BETAALBAAR Duurzaam Drimmelen wil duurzaamheid in gemeente Drimmelen vergroten Ecologisch,

Nadere informatie

Notitie begrip revolverend fonds

Notitie begrip revolverend fonds Notitie begrip revolverend fonds Uitgevoerd in opdracht van: Provincie Fryslân Buck Consultants International Nijmegen, 16 mei 2012 1 Definitie revolverend fonds Publiek revolverende middelen zijn in de

Nadere informatie

De financiering van geothermie in de glastuinbouw

De financiering van geothermie in de glastuinbouw De financiering van geothermie in de glastuinbouw Rabobank en Geothermie Anneke Postma Sectormanager Tuinbouw, Rabobank Nederland Inhoud presentatie Deel 1: Deel 2: Deel 3: Deel 4: Deel 5: Deel 6: Rabobank

Nadere informatie

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening 1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% kunnen wel even wachten met grote maatregelen 17% 1 Een beetje dringend, we kunnen nog wel even wachten met grote maatregelen,

Nadere informatie

UITVOERINGSPROGRAMMA 2015-2020

UITVOERINGSPROGRAMMA 2015-2020 UITVOERINGSPROGRAMMA Het Uitvoeringsprogramma van het Milieubeleidsplan omvat negentien projecten waarin de verschillende milieurelevante thema s en de vier benoemde doelgroepen (inwoners, bedrijven, samenkomen.

Nadere informatie

Zonne-energie voor ondernemers

Zonne-energie voor ondernemers Zonne-energie voor ondernemers Een zonnige en zuinige toekomst? Johannes Zijlstra 20-03-2013 LTO Noord Advies Zonne energie; drijvende kracht!? 1 Zonuren Onderwerpen Energie en duurzaamheid Ontwikkeling

Nadere informatie

LochemEnergie Lochemse Coöperatieve Energievereniging

LochemEnergie Lochemse Coöperatieve Energievereniging LochemEnergie Lochemse Coöperatieve Energievereniging Ja ik wil zonne-energie, maar... Wat moet ik doen? Is het financieel rendabel? Welke zonnecellen zijn het beste? Waar en door wie worden panelen geïnstalleerd?

Nadere informatie

Renewable energy in the Reijerscop area Peter Dekker Luc Dijkstra Bo Burgmans Malte Schubert Paul Brouwer

Renewable energy in the Reijerscop area Peter Dekker Luc Dijkstra Bo Burgmans Malte Schubert Paul Brouwer Renewable energy in the Reijerscop area Peter Dekker Luc Dijkstra Bo Burgmans Malte Schubert Paul Brouwer Introductie Methode Subsidies Technologien Wind Zon Geothermisch Biomassa Externe Investeerders

Nadere informatie

Business Case Windpark Lage Weide. Raadsinformatie avond 20 maart

Business Case Windpark Lage Weide. Raadsinformatie avond 20 maart Business Case Windpark Lage Weide Raadsinformatie avond 20 maart 1 Doelstelling presentatie Aspecten het sociaal ondernemen Energie-U Inzicht in de algemene financiële haalbaarheid van een windpark Inzicht

Nadere informatie

Duurzame dienstverlening Rekenen aan rendement

Duurzame dienstverlening Rekenen aan rendement Duurzame dienstverlening Rekenen aan rendement Rekenen aan rendement zonnepanelen Monique van der Meij Energie-adviseur Monique.vanderMeij@flynth.nl mobiel: 06 53 26 19 68 LTO Noord Programma Ondernemer

Nadere informatie

Financieringsoplossingen voor duurzame ambities. Caspar Boendermaker, 22 april 2014, Breukelen

Financieringsoplossingen voor duurzame ambities. Caspar Boendermaker, 22 april 2014, Breukelen Financieringsoplossingen voor duurzame ambities Caspar Boendermaker, 22 april 2014, Breukelen Opbouw Financiering corporatie sector Verduurzaming Financiering verduurzaming Geschiedenis Gemeentelijke Credietbank

Nadere informatie

Alphen aan den Rijn, Boskoop, Rijnwoude Samen, lokaal en duurzaam! ENERGIEK ALPHEN AAN DEN RIJN

Alphen aan den Rijn, Boskoop, Rijnwoude Samen, lokaal en duurzaam! ENERGIEK ALPHEN AAN DEN RIJN Alphen aan den Rijn, Boskoop, Rijnwoude Samen, lokaal en duurzaam! ENERGIEK ALPHEN AAN DEN RIJN Energiek Alphen aan den Rijn AGENDA 1. Opening 2. Wie en wat is Energiek Alphen aan den Rijn 3. Gemeente

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Energieloket EBGV 20-11-2015 Hier Opgewekt

Energieloket EBGV 20-11-2015 Hier Opgewekt Energieloket EBGV 20-11-2015 Hier Opgewekt Gerben van Lunteren, Feike van der Zandt, Aernoud Olde, Renske den Exter, Raoul Santibanez Gemeenten: Blaricum, Bussum, Hilversum, Huizen, Laren, Muiden, Naarden,

Nadere informatie

Raadsvoorstel. categorie/agendanr. stuknr. B. en W RA B 3 12/167. jaar stuknr. Raad. Onderwerp: Energienota gemeente Emmen

Raadsvoorstel. categorie/agendanr. stuknr. B. en W RA B 3 12/167. jaar stuknr. Raad. Onderwerp: Energienota gemeente Emmen svoorstel Onderwerp: Energienota gemeente Emmen Portefeuillehouder: T. Houwing-Haisma Afdeling Beleid en Regie Team Ruimtelijk Beleid Rudi Gengler, telefoon ((0591)68 54 39) Aan de gemeenteraad Voorgesteld

Nadere informatie

Presentatie Guus Ydema, directeur AGEM NCLG Achterhoek 21 april 2016

Presentatie Guus Ydema, directeur AGEM NCLG Achterhoek 21 april 2016 Presentatie Guus Ydema, directeur AGEM NCLG Achterhoek 21 april 2016 Inhoudsopgave presentatie 1. Energietransitie: besparing, opwekking, ruimte 2. AGEM, stand van zaken 3. Programma Zon op Erf De urgente

Nadere informatie

AGEM ACHTERHOEKSE GROENE ENERGIEMAATSCHAPPIJ

AGEM ACHTERHOEKSE GROENE ENERGIEMAATSCHAPPIJ Bijlage 1; algemene informatie AGEM AGEM ACHTERHOEKSE GROENE ENERGIEMAATSCHAPPIJ Verantwoording tekst; Deze bijlage is een bewerkte versie van een raadvoorstel van de gemeente Doetinchem (L. Nieuwenhuis).van

Nadere informatie

Workshop mestvergisting. Jan Willem Bijnagte CCS Energie advies Bijnagte@cocos.nl

Workshop mestvergisting. Jan Willem Bijnagte CCS Energie advies Bijnagte@cocos.nl Workshop mestvergisting Jan Willem Bijnagte CCS Energie advies Bijnagte@cocos.nl BioEnergy Farm 2 Project beschrijving Europees project Marktontwikkeling mono-mestvergisting Verspreiden onafhankelijke

Nadere informatie

Opties voor productie van duurzame energie in de regio Helmond d.m.v. van mest en andere biomassa

Opties voor productie van duurzame energie in de regio Helmond d.m.v. van mest en andere biomassa Opties voor productie van duurzame energie in de regio Helmond d.m.v. van mest en andere biomassa Jennie van der Kolk, Alterra Helmond, 22-02-13 Nico Verdoes, Livestock Research Inhoud presentatie Wetenschapswinkel

Nadere informatie

Peter Huijs/Yvonne de Graaf Afdeling. Naam en telefoon. Portefeuillehouder

Peter Huijs/Yvonne de Graaf Afdeling. Naam en telefoon. Portefeuillehouder Onderwerp De keuze van de gemeente uit de mogelijkheden om het windpark Elzenburg/De Geer te realiseren als begin 2016 wordt besloten om het proces hiervoor voort te zetten. Datum 2 september 2015 Naam

Nadere informatie

Gezamenlijk aan de slag met Zonne-energie

Gezamenlijk aan de slag met Zonne-energie Gezamenlijk aan de slag met Zonne-energie Advies op Maat Johannes Zijlstra 09-12-2013 LTO Noord Advies Onderwerpen Rendement zonnepanelen Wat bepaalt de terugverdientijd Rendementsberekening Voor wie is

Nadere informatie

Green Deal. 21 November 2013 Herry Nijhuis (AgentschapNL) Coördinerend manager Green Deals

Green Deal. 21 November 2013 Herry Nijhuis (AgentschapNL) Coördinerend manager Green Deals Green Deal 21 November 2013 Herry Nijhuis (AgentschapNL) Coördinerend manager Green Deals Inhoud presentatie Overheidsbeleid Green Deal Green Deal Aanpak Voorbeelden van Green Deals Green Deal initiatief

Nadere informatie

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03 1 van 13 5-7-2011 17:03 Enquête Enquête beheer Ingelogd als: aqpfadmin Uitloggen Enquête sta s eken Enquête beheer > De Klimaat Enquête van het Noorden > Statistieken Algemene statistieken: Aantal respondenten

Nadere informatie

Maatschappelijke kosten baten analyse (MKBA)

Maatschappelijke kosten baten analyse (MKBA) Maatschappelijke kosten baten analyse (MKBA) Een introductie Inhoud Deel 1 - Theorie Wat is een MKBA? Hoe stel ik een MKBA op? Voor- en nadelen Deel 2 - Praktijk Praktijkvoorbeeld: bedrijventerrein t Heen

Nadere informatie

Potentieel zon corporatiesector 25-11-2013 1. Zonnig huren: Ronald Franken r.franken@atrive.nl

Potentieel zon corporatiesector 25-11-2013 1. Zonnig huren: Ronald Franken r.franken@atrive.nl Zonnig huren: Ronald Franken r.franken@atrive.nl ODE Voorzitter zon-sectie zon@duurzameenergie.org 06-31685246 25-11-2013 1 Potentieel zon corporatiesector 1,2 Miljoen eengezinswoningen 0.6 Miljoen goed

Nadere informatie

HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHH HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHH

HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHH HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHH PS2009- INITIATIEFVOORSTEL Aan de leden van Provinciale Staten Initiatief voorstel Duurzaamheidsfonds Gelderland Beknopte samenvatting van inhoud voorstel: Bij de voorjaarsnota 2009 (PS2009-447) is ingestemd

Nadere informatie

DRENTHE DUURZAAM. 10 punten om met de Drenten te komen tot een nog mooier Drenthe

DRENTHE DUURZAAM. 10 punten om met de Drenten te komen tot een nog mooier Drenthe DRENTHE DUURZAAM 10 punten om met de Drenten te komen tot een nog mooier Drenthe FEBRUARI 2015 Inleiding Duurzaamheid is de pijler voor een vitaal Drenthe. Dat is het uitgangspunt voor de PvdA in Drenthe.

Nadere informatie

Energievisie Borne 22 september 2011. Michel Leermakers Linda Rutgers Twence. Co Kuip HVC. www.twence.nl

Energievisie Borne 22 september 2011. Michel Leermakers Linda Rutgers Twence. Co Kuip HVC. www.twence.nl Energievisie Borne 22 september 2011 Michel Leermakers Linda Rutgers Twence Co Kuip HVC Inhoud van vanochtend Gemeente Borne Visie Twence Werkwijze Energievisie Resultaten Huidige energieconsumptie Bronpotentieel

Nadere informatie

Welkom. Accenture, 13 oktober 2011

Welkom. Accenture, 13 oktober 2011 Welkom Zuidas Energie Accenture, 13 oktober 2011 Vandaag Introductie Constructies Zuidas Energie Vraag Zuidas 1.000.000 m2 kantoren 100.000 vervoersmiddelen 10.000 woningen Vraag Zuidas Elektriciteit Warmte

Nadere informatie

Uit ervaring blijkt ook dat met energieverbeterende maatregelen gemiddeld 30% energiebesparing gerealiseerd

Uit ervaring blijkt ook dat met energieverbeterende maatregelen gemiddeld 30% energiebesparing gerealiseerd RAADSVOORSTEL Onderwerp : Pilot energieaanpak woningen Raadsvergadering : 2 december 2009 Politieke markt d.d.: - Agendapunt : 6 Portef.houder : wethouder Berkelder Voorstelnummer : 236649 BenW-besluit

Nadere informatie

Financieren van duurzaamheid. Servicepunt Duurzame Energie

Financieren van duurzaamheid. Servicepunt Duurzame Energie Financieren van duurzaamheid Peter Borghstijn BNG Bank Hans Hörter Servicepunt Duurzame Energie Inhoud BNG Bank Verduurzaming Financiering verduurzaming Geschiedenis 1914 Instituut voor de Rijksverrekening

Nadere informatie

AANBOD600 HET AANBOD VOOR DE ONTWIKKELING VAN WINDENERGIE IN FRYSLÂN VAN P DF. ryslân. latform uurzaam

AANBOD600 HET AANBOD VOOR DE ONTWIKKELING VAN WINDENERGIE IN FRYSLÂN VAN P DF. ryslân. latform uurzaam AANBOD600 HET AANBOD VOOR DE ONTWIKKELING VAN WINDENERGIE IN FRYSLÂN VAN Aanbod600 Het Platform Duurzaam F (PDF) doet de Provincie F hierbij het Aanbod600 voor samenwerking bij het bereiken van een fossielvrije

Nadere informatie

De kracht van delen in lokale wind- en zonprojecten

De kracht van delen in lokale wind- en zonprojecten De kracht van delen in lokale wind- en zonprojecten Menno van Rossum De Windcentrale Jeroen Vanson Greenchoice 21 November 2014 AGENDA Greenchoice Over Greenchoice Lokale initiatieven en coöperaties De

Nadere informatie

SEMINAR Zonne-energie voor woningbouwcorporaties

SEMINAR Zonne-energie voor woningbouwcorporaties SEMINAR Zonne-energie voor woningbouwcorporaties Gastheer: Bart Jansen, Atrivé i.s.m. Aedes vereniging van woningcorporaties Programma: 15.30-15.45 Energietrends voor corporaties Bart Jansen, Atrivé 15.45-16.00

Nadere informatie

TNO Early morning Toast Biogas trends and technology development. Leon Stille Leon.stille@tno.nl +31652779011

TNO Early morning Toast Biogas trends and technology development. Leon Stille Leon.stille@tno.nl +31652779011 TNO Early morning Toast Biogas trends and technology development Leon Stille Leon.stille@tno.nl +31652779011 TNO Partners TNO is een onafhankelijk kennis instituut met meer dan 80 jaar ervaring in technologie

Nadere informatie

Local Energy Solutions

Local Energy Solutions 24 mei 2011 Warmtelevering vanuit energiefabriek Apeldoorn Ontwikkeling van energie voor eigen gebruik naar externe levering aanleiding samenwerking warmteleiding Zuidbroek extra energie uit slachtafval

Nadere informatie

Zon Op School. Initiatiefvoorstel 1 7 APR. 2013. Initiatiefvoorstel aan de Raad GROENLINKS NIJIVIEGEN ~- INQEKDMEN. GEMEENTE NUMEQEN clas8.nr.: oy..

Zon Op School. Initiatiefvoorstel 1 7 APR. 2013. Initiatiefvoorstel aan de Raad GROENLINKS NIJIVIEGEN ~- INQEKDMEN. GEMEENTE NUMEQEN clas8.nr.: oy.. regjw. /3. 00 0 60 3 5 proowverartw.: 'So ~- INQEKDMEN Initiatiefvoorstel 1 7 APR. 2013 GEMEENTE NUMEQEN clas8.nr.: oy..si Zon Op School Initiatiefvoorstel aan de Raad Jos Reinhoudt, GroenLinl

Nadere informatie

Initiatiefvoorstel aan Provinciale Staten HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHH

Initiatiefvoorstel aan Provinciale Staten HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHH Initiatiefvoorstel aan Provinciale Staten PS2009-997 HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHH Duurzaamheidsfonds Gelderland HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHH

Nadere informatie

Zon op VVE. Wormerveer Eric de Lange 19 mei 2016

Zon op VVE. Wormerveer Eric de Lange 19 mei 2016 Zon op VVE Wormerveer Eric de Lange 19 mei 2016 Waarom doen we dit? Wereldwijde klimaatcrisis Klimaat top Parijs Energie Akkoord Nederland Klimaatzaak Urgenda Maar er gebeurt nog steeds te weinig en te

Nadere informatie

Presentatie Nieuwe energie voor het klimaat

Presentatie Nieuwe energie voor het klimaat Presentatie Nieuwe energie voor het klimaat WERKPROGRAMMA SCHOON EN ZUINIG en WKK Pieter Boot Inhoud 1. Waarom Schoon en Zuinig? 2. Welke doelen? 3. Hoe groot is de trendbreuk? 4. Hoofdlijnen gevolgde

Nadere informatie

Zon en salderen. De regels en de kansen. Job Swens

Zon en salderen. De regels en de kansen. Job Swens Zon en salderen De regels en de kansen. Job Swens Inhoud Kosten van elektriciteit Wetgeving Hoe werkt Salderen Keuzes Zonnestroom voor sportparken Limeira, 2012-08-03 Kosten van net-stroom prijscomponent

Nadere informatie

Regionale Energieagenda terugblik werksessies 30-10-2015

Regionale Energieagenda terugblik werksessies 30-10-2015 Regionale Energieagenda terugblik werksessies 30-10-2015 Verslag bijeenkomst regionale energieagenda 30 oktober 2015, Amersfoort 2 Regionale energieagenda 30-10-2015 Regionale Energieagenda terugblik werksessies

Nadere informatie

Benut alle kansen van zonnepanelen

Benut alle kansen van zonnepanelen 1 Benut alle kansen van zonnepanelen 2 5 voorbeelden: Pitch 1 3 Vabi Assets dag 2015 Klik om een thema te maken Vabi Assets dag 2015 Goed Wonen Joris Wismans 2650 woningen Toekomst Duurzaam woningbezit

Nadere informatie

praktijkcase groene aanbesteding stadsregio Arnhem Nijmegen

praktijkcase groene aanbesteding stadsregio Arnhem Nijmegen praktijkcase groene aanbesteding stadsregio Arnhem Nijmegen 1. ambitie en aanbesteding als middel idee / visie / proces / conclusie 2. model de Groene Cockpit ontwikkeling / structuur / toepassingsgebieden

Nadere informatie