Naar duurzame energie bij collectieve verwarmingsinstallaties

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Naar duurzame energie bij collectieve verwarmingsinstallaties"

Transcriptie

1 Afdrukdatum Naar duurzame energie bij collectieve verwarmingsinstallaties Atriensis b.v. Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze rapportage mag worden verveelvuldigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, in enige vorm en op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opname of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Atriensis b.v.. Atriensis b.v. Insulindelaan 122 Postbus AV Eindhoven T F I E KvK Oost Brabant ABN AMRO

2 Inhoudsopgave 1 Terugkeer collectieve verwarmingsinstallaties 3 2 Op weg naar CO 2-neutraal 5 3 Eigen wijs op weg 12 4 Exploitatie 25 2

3 1 Terugkeer collectieve verwarmingsinstallaties Een groot aantal corporaties heeft er recent een nieuwe tak van ondernemen bij. Opwekking, transport én levering van duurzame energie. Bij nieuwbouw, maar ook bij collectieve verwarmingsinstallaties in de bestaande voorraad. Geen onderdeel van de kerntaken volgens het Besluit Beheer Sociale Huursector (BBSH). Waarom slaan woningcorporaties deze weg in? 3 Verschillende redenen. Ten eerste de eisen aan de energieprestatie (EPC) bij nieuwbouw. Het komende decennium daalt de EPC naar nul. Het is praktisch onmogelijk om dit te realiseren zonder benutting van duurzame energie. Ten tweede de almaar stijgende woonlasten. Huren in de sociale sector volgen het niveau van de inflatie. De afgelopen vijftien jaar bedroeg deze minder dan 2,5% op jaarbasis. Energietarieven stegen in dezelfde periode echter jaarlijks met ongeveer 8%. Vooral het gevolg van milieuheffingen en hogere tarieven voor fossiele brandstoffen. Investeren in duurzame energie met als doel de betaalbaarheid van het wonen. De derde reden is de verantwoordelijkheid bij te dragen aan de beantwoording van het milieuvraagstuk. Het gasverbruik voor ruimteverwarming en opwarming van tapwater levert jaarlijks per huurwoning ongeveer 2,5 ton uitstoot van kooldioxide op. Twee hectare aan tropisch oerwoud is nodig om dat weer in zuurstof om te zetten. Benutting van biobrandstoffen, warmte-krachtkoppeling (WKK), warmtepompen, warmte-koudeopslag (WKO), geothermie (aardwarmte), industriële afvalwarmte, PV-panelen, zonnecollectoren. Opties te over. De eerste valkuil voor woningcorporaties. De conceptkeuze vindt te vaak alleen op technische argumenten plaats. Als voorkeur van de eigen projectleider, installatieadviseur of installateur op dat moment. Vaak per project een ander concept. Gevolgen: de corporatie bouwt geen expertise op, concepten sluiten onvoldoende aan bij wensen van bewoners en schaalgrootte is onder de maat. De volgende valkuil is het technische karakter van de planvoorbereiding. Volstrekte onderschatting van beheer en exploitatie van duurzame energie. Daarbij speelt de keuze voor het zelf exploiteren of het uitbesteden aan een marktpartij. Bij het zelf exploiteren richten steeds meer woningcorporaties een eigen energiebedrijf op. Ook daar de nodige vraagstukken. Een kleine selectie. Levert het energiebedrijf rechtstreeks aan bewoners of aan de

4 woningcorporatie, die vervolgens weer via de servicekosten doorlevert aan bewoners? Wat zijn de gevolgen van de Warmtewet? En hoe bereik je een optimale prestatie van de installatie. Niet alleen vanuit financieel oogpunt, maar ook vanuit de gebruikers. 4 Deze notitie beoogt om corporaties meer inzicht te geven in de belangrijkste aspecten op strategisch, tactisch en operationeel niveau. Allereerst komen in hoofdstuk 2 strategische aspecten aan bod. Hoe groot is de vraag naar duurzame energie en op welke wijze is deze in te vullen? Vervolgens komen de meer tactische zaken aan bod in hoofdstuk 3. Zelf doen of uitbesteden? Welke technieken zijn beschikbaar? Ten slotte in hoofdstuk 4 de operationele vraagstukken. Hoe ziet een exploitatieopzet eruit, fiscale aspecten, af te sluiten contracten, het beheer en wat zijn de gevolgen van de Warmtewet? Productie van duurzame energie staat bij woningcorporaties nog in de kinderschoenen. Er is nog een lange weg te gaan. Het delen van kennis en ervaringen en het leren van best practices is dan belangrijk. Atriensis draagt hier graag aan bij. Deze notitie is daar een voorbeeld van. Daarom zijn wij benieuwd naar reacties van woningcorporaties, die zelf ook actief werken aan duurzame energie in collectieve installaties. Zodat wij deze ervaringen weer door kunnen geven aan andere corporaties. Reageren? Mail naar

5 2 Op weg naar CO 2 -neutraal Allereerst het strategische kader voor woningcorporaties. Wat houdt een CO 2-neutrale woning in (2.1)? Binnen welke termijn is de hele voorraad CO 2-neutraal (2.2) en over hoeveel woningen handelt het (2.3)? Ten slotte de vraag op welke wijze vraag naar duurzame energie en aanbod daarvan het beste af te stemmen zijn (2.4). 2.1 Definitie 5 Het is zaak om inspanningen van woningcorporaties op het gebied van duurzame energie binnen de juiste context te plaatsen. Hoe stel je dan doelen en wat is de tijdshorizon? Allerlei termen zijn in zwang om het ideaalbeeld van energiezuinige woningen te duiden. Een EPC van nul, een energieneutrale, passieve, klimaatneutrale of CO 2-neutrale woning. Erg verwarrend. Deze notitie gaat in op duurzame energie. Daarom hier de keuze voor het begrip CO 2-neutrale woningen. De gangbare definitie is dat bij CO 2-neutrale woningen er geen netto uitstoot van broeikasgassen is om de woning te bouwen, gebruiken en af te breken. Alle uitstoot van CO 2 van de woning wordt gecompenseerd of opgeslagen. Een CO 2 neutrale woning betekent dus niet dat er geen uitstoot van CO 2 is. Uit de schoorsteen van een houtkachel komt bijvoorbeeld ook CO 2. Deze is echter te compenseren door nieuwe bomen te planten.. De samenstelling van de atmosfeer verandert dus niet binnen het tijdsbestek van de levensduur van de bomen. Dit in tegenstelling tot gasgestookte ketels. De CO 2 die bij verbranding van aardgas vrijkomt is miljoenen jaren geleden vastgelegd. Door aardgas te verbranden komt CO 2 weer terug in de atmosfeer, waardoor de balans verandert. Het doel is dus het bereiken van CO 2-neutrale woningen. Hoe definieer je CO 2-neutrale woningen op hanteerbare wijze voor woningcorporaties? Voor bouw, onderhoud en sloop van woningen is er ook uitstoot van CO 2, voor verwarming en koeling van ruimtes, opwarming van

6 tapwater, liften galerijverlichting, huishoudelijk elektraverbruik en vervoer en recreatie van de bewoners. Welke van deze aspecten vallen onder milieudoelstellingen van woningcorporaties? De inperking schuilt in aspecten, waarop de woningcorporatie op relatief korte termijn directe invloed heeft in bestaande woningen. In eerste instantie gaat het dan alleen om verwarming van ruimtes en tapwater inclusief de bijbehorende hulpenergie. Het vervolg van deze notitie en de hierin opgenomen voorbeelden beperken zich ook hiertoe. Maar uiteraard is denkbaar dat corporaties deze relatief beperkte definitie van CO 2-neutrale woningen uitbreiden met de koeling van ruimtes en collectieve gebouwgebonden voorzieningen zoals liften, hydrofoor en galerijverlichting. Optioneel valt ook de energievraag van de feitelijk bouw en het onderhoud inclusief sloop onder de definitie van CO 2-neutrale woningen. Figuur: Maak ruimte voor vernieuwing, VROM-raad, juli Een volledig duurzaam energiesysteem is van fundamenteel belang voor een bestendig en duurzaam economisch systeem op lange termijn. Zo n duurzaam energiesysteem is volledig gebaseerd op hernieuwbare bronnen en niet afhankelijk van (fossiele) energie uit politiek instabiele regio s. Voor 2050 betekent dit concreet een reductie van minstens 80 tot 95 procent van de CO2-emissie ten opzichte van Om dat te realiseren is een transitie naar andere energiebronnen en een veel efficiënter energiegebruik noodzakelijk Tijdshorizon Vaak zijn doelen uitgedrukt in verbetering van energielabels, een reductiepercentage van gasverbruik of in een percentage minder uit te stoten CO 2. Toch is het beter om niet de besparing ten opzichte van de huidige situatie, maar een einddoel als uitgangspunt te kiezen. Daardoor zijn alle beslissingen van woningcorporaties ook voor allerlei tussendoelenbeduidend beter te spiegelen aan het einddoel. Het besluitvormingsproces is ermee gebaat. Voor nieuwbouw is de verwachting dat deze op niet al te lange termijn CO 2-neutraal is voor ruimteverwarming, warm tapwater met bijbehorende hulpenergie. De EPC bedraagt in 2020 nul. Op dit moment bewijzen diverse pilots in de nieuwbouw dat dit mogelijk is. De verwachting is dat rond 2030 het Nederlandse aardgas en rond 2040 de olie op wereldschaal opraken. Het jaar 2050 als eindstation ligt voor de hand. Door vanaf nu bij nieuwbouw meteen al CO 2-neutraal als doel te stellen en bij bestaande woningen 2050 uit uitgangspunt hiervoor te kiezen, ontstaat een overzichtelijke termijn om een gerichte strategie uit te stippelen. Haalbaarheid van investeringen in duurzame energie is namelijk gebaat bij de lange termijn. Rendement op dit type investeringen vereist veel en langdurige afzet.

7 Samenvattend: 7 Definieer of de verantwoordelijkheid van de woningcorporatie voor invulling van het begrip CO 2-neutraal woningbezit verder gaat dan alleen verwarming van ruimtes en warme tapwater plus bijbehorende hulpenergie. Bijvoorbeeld: koeling van ruimtes collectieve voorzieningen in gebouwen zoals hydrofoor, liften en galerijverlichting energievraag voor de feitelijke bouw, onderhoud en sloop huishoudelijke energieconsumptie Stel vast wanneer het totale woningbezit CO 2-neutraal is: het eindstation Fixeer vervolgens de tussenstations. Haalbare tijdstippen voor de afzonderlijke onderdelen voor bijvoorbeeld uitvoering van pilots en het vervolgens starten en afronden van een deelopgave. Het gaat dan om: Nieuwbouw CO 2-neutraal Bestaande woningen met collectieve gasgestookte installaties CO 2-neutraal Bestaande woningen met individuele gasgestookte installaties CO 2-neutraal 2.3 Omvang opgave De omvang van de opgave richt zich op het totale aantal woningen enerzijds en de duurzaam op te wekken hoeveelheid energie in dit woningbezit anderzijds. Allereerst de omvang van de voorraad. Ervan uitgaande dat op afzienbare termijn alle nieuwe woningen CO 2-neutraal opgeleverd worden, richt de opgave zich op het bestaande woningbezit anno Momenteel zijn er 2,4 miljoen huurwoningen met een gemiddelde leeftijd van 35 jaar. Gemiddeld slopen corporaties jaarlijks volgens het Centraal Fonds Volkshuisvesting woningen. In dit tempo resteren in 2050 nog steeds 1,8 miljoen van de huidige 2,4 miljoen woningen. Corporaties verkopen volgens datzelfde Centraal Fonds Volkshuisvesting ook jaarlijks gemiddeld woningen. Nog steeds zouden daarmee in ,2 miljoen van de huidige huurwoningen bij corporaties in exploitatie blijven. Vaak resteert er echter een verantwoordelijkheid van corporaties voor dat verkochte bezit. Immers: De verkochte woningen zijn onderdeel van een vereniging van eigenaren, waarin de corporatie een substantieel aandeel heeft

8 Er is een terugkoopplicht voor de corporatie Door de situering van verkocht bezit ten opzichte van de huurwoningen is alleen een gezamenlijke strategie gericht op CO 2-neutrale woningen mogelijk Het handelt volgens deze inzichten dus om 1,2 miljoen huurwoningen plus 0,6 miljoen particuliere woningen, die in een gezamenlijke strategie CO 2-neutraal moeten worden. Overigens beschikt dit woningbezit in 2050 over de respectabele gemiddelde leeftijd van 75 jaar! Hoeveel duurzame energie moet naar verwachting duurzaam opgewekt worden in die 1,8 miljoen woningen? Het gaat in ieder geval om de energievraag voor verwarming van ruimten en tapwater met bijbehorende hulpenergie. De zogenaamde trias energetica schrijft de volgende drietrapsraket voor: 8 1. Terugdringing energievraag door bijvoorbeeld isolatie of slimme ventilatietechnieken 2. Benutting van duurzame energie voor de resterende energievraag 3. Met de fossiele brandstoffen voor de daarna nog resterende energievraag moet zo zuinig mogelijk omgegaan worden Allereerst de huidige energievraag. Op dit moment verbruikt een gemiddelde huurwoning ongeveer m 3 aardgas op jaarbasis voor ruimteverwarming en warm tapwater. Duurzame energie is afwezig. Het rendement van verbranding van fossiele brandstoffen is ongeveer 80% tot 90%. Al veel ketels met hoog rendement, maar ook nog ketels met verbeterd rendement. De netto energiebehoefte voor ruimteverwarming en warme tapwater exclusief hulpenergie bedraagt daarmee zo n 40 GJ per jaar. Ongeveer een kwart is voor opwarming van tapwater en ongeveer driekwart voor ruimteverwarming. Deze energievraag is echter te hoog om als basis te fungeren voor dimensionering van de benodigde capaciteit aan duurzame energie. Immers conform de trias energetica dringen woningcorporaties de energievraag nog aanzienlijk terug door naisolatie in de bestaande voorraad de komende decennia. Wat is dan over enkele decennia de te verwachten energievraag voor ruimteverwarming en warme tapwater? De gemiddelde energetische kwaliteit van de bestaande voorraad ligt anno 2010 op energielabel D. Dit strookt globaal met de nieuwbouwkwaliteit van ongeveer 20 jaar

9 geleden. Als deze tendens zich doorzet, bereikt de bestaande voorraad van anno 2030 ongeveer de nieuwbouwkwaliteit van Een nieuwbouwwoning van 2010 met een gasgestookte combiketel met hoog rendement verbruikt naar verwachting op jaarbasis ongeveer 600 m 3 aardgas. Bij een rendement van ruim 90% bij verbranding van aardgas bedraagt de netto energiebehoefte voor ruimteverwarming en warm tapwater ongeveer 20 GJ per jaar. Daarmee is dus de verwachting dat de netto energiebehoefte van de gemiddelde sociale huurwoning vanaf 2030 ten opzichte van 2010 halveert. Hierbij benadert het aandeel voor warm tapwater de energievraag voor ruimteverwarming. 9 Hoe verder hierna richting 2050? Wat is technisch haalbaar? Uiteraard heel veel. Met zeer ingrijpende maatregelen is de energievraag van bestaande woningen nog verder terug te brengen dan het niveau van hedendaagse nieuwbouw. Maar is dit financieel haalbaar? Waarschijnlijk niet. In de bestaande voorraad valt de energievraag verder terug te dringen, maar vanaf een bepaald punt is het rendabeler om een hogere energievraag te accepteren en forser in te zetten op duurzame energie. Concept- en productontwikkeling beïnvloedt gedurende de komende decennia dit kantelpunt. Maar een netto energiebehoefte in de bestaande bouw op het niveau van de nieuwbouwkwaliteit van 2010 lijkt een verstandig uitgangspunt. Zeker bij investeringen met een tijdshorizon van 40 jaar of meer. Hoe om te gaan met tijdelijk hogere energievraag bij dimensionering van duurzame energie doordat er nog toekomstige naisolatieronden gepland staan? Hoe het risico op overcapaciteit aan duurzame energie door die toekomstige naisolatie te vermijden? Ga bij dimensionering van duurzame energie uit van de toekomstige netto energiebehoefte. Opties: Maak tijdelijk gebruik van fossiele brandstoffen voor de energievraag die te zijner tijd wegvalt Zet overcapaciteit aan duurzame energie te zijner tijd in voor andere afnemers Geef de duurzame energie een plug and play karakter, zodat deze bij het teruglopen van de energievraag eenvoudig op een andere locatie inzetbaar is

10 2.4 Gebiedsgericht denkkaderd Individueel of collectief? Met inzichten van heden komen bij grondgebonden eengezinswoningen voorlopig alleen individuele installaties voor opwekking van duurzame energie in beeld. Denk aan bijvoorbeeld volledig met PV-panelen bedekte hellende daken in combinatie met warmtepomptechnologie. Of individuele WKO-installaties (warmte koude opslag). Bij gestapelde woningen en grondgebonden eengezinswoningen in gebieden met een hogere bebouwingsdichtheid komen collectieve installaties voor duurzame energie al snel om de hoek. De argumentatie: 10 Opwekking van duurzame energie is zowel qua investering als exploitatie een kostbare aangelegenheid. Vanaf een minimum aantal woningaansluitingen van 30 tot 50 is een collectieve installatie gunstiger in exploitatie dan afzonderlijke individuele aansluitingen. Kosten voor energieopwekking zijn bij individuele installaties praktisch recht evenredig met het aantal woningen. Bij collectieve installaties zijn kosten van energieopwekking slechts beperkt gevoelig voor de projectomvang en lopen omgerekend per woning fors terug bij een groter aantal woningaansluitingen. Dit heeft te maken met het gegeven dat de benodigde capaciteit in individuele woningen steeds meer op een extreme piekvraag afgestemd is: buren zijn niet thuis waardoor er ook warmteverlies is via woningscheidende wanden, de woning is afgekoeld door een lange periode van afwezigheid of er is vraag naar warm tapwater. Deze situaties doet zich uiteraard nooit gelijktijdig voor bij alle woningen van een collectieve installatie, waardoor er naar verhouding per woning beduidend minder capaciteit vereist is. En uiteraard lopen vaste kosten niet recht evenredig op met het aantal aangesloten woningen. Er is nog steeds één ketelhuis vereist en één regelkast Collectieve installaties bieden meer flexibiliteit naar de toekomst. Omschakeling naar nieuwe technieken of brandstoffen is op termijn eenvoudiger te realiseren. Het is duidelijk dat tijdens de levensduur van woningen de komende decennia nieuwe opties ontstaan zoals mini- of micro WKK, brandstofcellen en biobrandstoffen. Aanpassing van een collectieve installatie is eenvoudiger dan ombouw van vele individuele installaties. Ook het af- en bijschakelen van capaciteit is beter realiseerbaar

11 Collectieve installaties zijn dus absoluut gebaat bij schaal. Zet daarom alles op alles om ook in de tijd- zoveel mogelijk aansluitingen te realiseren. Hoe te komen tot een gebiedsgericht denkkader? Breng in kaart: 11 a) De ontwikkeling van de indicatieve energievraag in de tijd (2010, 2020, 2030, etc.) van de eigen woningcomplexen voor respectievelijk ruimteverwarming, koeling, warm tapwater en van collectief en individueel elektraverbruik b) De energievraag van derden in de nabijheid van de eigen complexen, eveneens in de tijd en geordend naar ruimteverwarming, koeling, warm tapwater en van collectief en individueel elektraverbruik c) Aanbod (cq locaties) inclusief capaciteit van duurzame energiebronnen in en nabij de eigen complexen zoals platte en hellende daken voor PV-panelen, oppervlakte- en bodemwater voor warmtepompen of WKO, geothermie of opstelplaatsen voor windmolens d) Indicatief aanbod (cq locaties) inclusief capaciteit van duurzame energiebronnen van derden in de nabijheid van de eigen complexen; bijvoorbeeld bestaande of in voorbereiding zijnde installaties voor duurzame energie, duurzame stadsverwarming of industriële afvalwarmte Het gebiedsgerichte denkkader vereist analyse van de energievraag van de eigen complexen (a) plus eventueel de energievraag van derden (b) in de nabijheid van de eigen complexen. Zet deze energievraag op gebiedsniveau af tegen het aanbod van duurzame energie van de eigen complexen (c) plus het eventuele aanbod van derden (d) in de nabijheid van de eigen complexen. Hierbij is zorgvuldig onderscheid nodig naar de verschillende typen energievraag zoals ruimteverwarming, warmte voor opwarming van tapwater of elektriciteitsvraag van huishoudens. Ook de factor tijd speelt bij het gebiedsgerichte denkkader een rol. Resultaten zijn: Inzicht per gebied hoe de energievraag van het eigen woningbezit optimaal middels duurzame energie in de tijd in te vullen is Helderheid welk vastgoed of welke bedrijfsprocessen in de nabijheid van het eigen woningbezit tot een beter resultaat gaan leiden door matching over en weer van energiebehoefte versus aanbod van duurzame energie Kader om alle beslissingen van de corporatie bij bouw en exploitatie af te stemmen op de toekomstvisie op CO 2-neutrale woningvoorraad

12 3 ÂEigen EigenÊwijs op weg Nadat de strategie is bepaald (hoofdstuk 2), volgt het tactische kader. Is de opwekking zelf en levering aan huurders een taak voor de corporaties of voor marktpartijen (3.1)? En welke technieken hebben in welke situatie de voorkeur (3.2)? 3.1 Relatie exploitant versus afnemer 12 Er spelen bij de inrichting van de exploitatie door woningcorporaties steeds twee vragen. Ten eerste wie de duurzame energie opwekt en exploiteert. Ten tweede wie de energie levert aan afnemers. Voor beide vragen zijn er drie opties: de corporatie (toegelaten instelling) zelf, een externe marktpartij of een door de toegelaten instelling op te richten onderneming voor exploitatie van die duurzame energie. Hiermee ontstaan hiermee een vijftal opties. In de onderstaande figuur volgt een vergelijking tussen die vijf opties: Figuur: Producent en leverancier Wie produceert duurzame energie? Wie levert aan afnemer? Extra exploitatiekosten van duurzame energie geintegreerd in energietarief Centrale woonhuisaansluiting vereist, ook bij bestaand vastgoed Veel technische wijzigingen voor huurders bij bestaande blokverwarming Beperking wijzigingen contractrelatie voor huurders bij bestaande blokverwarming 1 Toegelaten instelling Toegelaten instelling 2 Externe energieleverancier Externe energieleverancier 3 Externe energieleverancier Toegelaten instelling 4 Energie BV toegelaten instelling Energie BV toegelaten instelling 5 Energie BV toegelaten instelling Toegelaten instelling nee ja ja ja ja nee ja nee ja nee nee ja nee ja nee nee nee ja nee ja Energie buiten de servicekosten nee ja nee ja nee Minimalisering beslag op investeringscapaciteit Focus op kerntaken door toegelaten instelling Flexibiliteit bij eigendomswijzigingen woningen nee optie optie deels deels nee volledig volledig deels deels nee ja nee ja nee

13 Corporaties doen er goed aan om weloverwogen voor één van deze constructies te kiezen. Meerdere constructies binnen een toegelaten instelling bemoeilijkt de opbouw van expertise en tot een onevenredig zware administratieve lastendruk. Bij de keuze is het verstandig te overleggen met de eigen accountant en belastinginspecteur. Op de volgende pagina s volgt een korte en algemene omschrijving van de vijf mogelijkheden om de relatie tussen afnemer en energieproducent in te richten. 13

14 1 De toegelaten instelling produceert en levert ook rechtstreeks aan de afnemer Afnemer energie Toegelaten instelling Externe energieleverancier Energie BV toegelaten instelling 14 De meest bekende situatie voor woningcorporaties. Zeker vanuit bestaande situaties met blokverwarming middels gasgestookte ketels. Grote nadeel van exploitatie van opwekking van duurzame energie binnen de toegelaten instelling is dat de toegelaten instelling gebruikelijk alleen de inkoop van energie via servicekosten bij afnemers in rekening brengt. Kortom de extra vastgoedgerelateerde investerings- en exploitatiekosten van de installatie voor duurzame energie vallen vervolgens binnen de toegelaten instelling. Bij nieuwbouw is het gevolg dat de onrendabele top verder stijgt, omdat de huurprijs gebruikelijk al gemaximeerd is vanuit markten betaalbaarheidsgrenzen. Bij bestaand vastgoed verhogen corporaties ter dekking van de door de investering in duurzame energie gestegen kosten de huur verder, waar vervolgens een verdere verlaging van de energienota voor huurders tegenover staat. Geen wenselijke situatie. De energieopwekking is daarmee onderdeel van de vastgoedexploitatie en de marktpositie van het complex komt onder druk. Andere nadelen zijn de introductie van risico s op exploitatie van een energiebedrijf binnen de toegelaten instelling en de minder transparante exploitatie door menging van energie- en vastgoedexploitatie binnen dezelfde entiteit. Tevens is het bijzonder onhandig dat bij toekomstige verkoop van afzonderlijke woningen binnen het complex de energielevering praktisch niet te separeren is.

15 2 De externe energieleverancier levert rechtstreeks aan de afnemer Afnemer energie Toegelaten instelling Externe energieleverancier Energie BV toegelaten instelling 15 Een rechtstreekse leveringsrelatie tussen een externe energieleverancier en de afnemer biedt soms grote voordelen voor corporaties. Feitelijk is dit natuurlijk al de meest voorkomende situatie in Nederland als het gaat om verwarming met fossiele brandstoffen. Huurders beschikken over een gasgestookte combiketel en kiezen zelf hun energieleverancier. Verschil is wel dat er bij duurzame energie sprake is van verplichte winkelnering. Voor transformatie naar duurzame energie moet de toegelaten instelling wel de juiste randvoorwaarden voor de externe energieleverancier scheppen. Denk bij nieuwbouw aan een geschikte opstelruimte, afstemming van de woninginstallatie op de duurzame energieopwekking of het ter beschikking stellen van hellende en platte daken voor bijvoorbeeld warmtepompen, zonneboilers of PVpanelen. Bij bestaande woningen is soms nodig dat de huidige traditionele collectieve verwarming en het transportnet tot aan de woningaansluiting verkocht of ingebracht wordt bij de externe energieleverancier. Of de corporatie dient bestaande radiatoren aan stijgstrangen te wijzigen, zodat de externe warmteleverancier over een centrale woonhuisaansluiting als afleverpunt beschikt. Voor een goede leveringssituatie zal een externe partij immers bij bestaande woningen een centrale aansluiting met absolute meting (water- en warmtemeters) vereisen en dus geen relatieve verbruiksmeting via metertjes op radiatoren. Het eigendom van de externe leverancier loopt van de energieopwekking tot en met het transportnet en de afgifte op de centrale regelunit met warmtemeter in de woning. Voordeel hiervan is dat bij toekomstige verkoop van woningen uit het complex de energielevering uitstekend te separeren is. Andere mogelijke overwegingen van woningcorporaties om deze constructie te kiezen zijn de focus op kerntaken, de voorkeur om geen energielasten in servicekosten op te nemen en het eventuele geringere beslag op de financieringscapaciteit. Voorwaarde voor dit laatste is wel dat de externe leverancier de aansluitkosten niet in één keer doorbelast, maar via jaarlijkse aansluitvergoedingen.

16 3 De externe energieleverancier levert de duurzaam opgewekte energie aan de toegelaten instelling, die via de servicekosten doorlevert aan de afnemers Afnemer energie Toegelaten instelling Externe energieleverancier Energie BV toegelaten instelling 16 Deze situatie is enigszins vergelijkbaar met traditionele blokverwarming. De toegelaten instelling koopt energie in de vorm van aardgas in bij een externe leverancier. Via de servicekosten belast de toegelaten instelling deze nota door aan huurders. Ook hier geldt dat de toegelaten instelling wel de juiste randvoorwaarden voor de externe energieleverancier moeten scheppen. Denk bij nieuwbouw aan geschikte opstelruimte, afstemming van het transportnet en de woninginstallatie op de energieopwekking of het ter beschikking stellen van hellende en platte daken. Bij bestaande woningen is soms denkbaar dat het huidige traditionele collectieve ketelhuis verkocht of ingebracht wordt bij de externe energieleverancier om als backup voor de nieuwe installaties te gaan dienen. Wat geen vereiste is, is dat de corporatie bestaande radiatoren aan stijgstrangen wijzigt, zodat de externe warmteleverancier over een centrale woonhuisaansluiting als afleverpunt beschikt. De corporatie blijft immers de energienota zelf via de servicekosten verdelen. Het eigendom van de externe energieleverancier loopt van de energieopwekking tot en met de centrale warmtemeter, waar aan de toegelaten instelling afgeleverd wordt. Nadeel dat hier tegenover staat is dat bij toekomstige verkoop van woningen uit het complex de energielevering lastiger te separeren is. Andere mogelijke overwegingen van woningcorporaties om wel voor deze constructie te kiezen zijn de focus op kerntaken, de wens om geen wijzigingen in de leveringsrelatie met bestaande huurders in gang te zetten en het eventuele geringere beslag op middelen. Voorwaarde voor dit laatste is wel dat de externe leverancier de aansluitkosten niet in één keer doorbelast, maar via jaarlijkse aansluitvergoedingen.

17 4 De toegelaten instelling wekt duurzame energie op binnen een aparte onderneming en deze levert rechtstreeks aan de afnemer Afnemer energie Toegelaten instelling Externe energieleverancier Energie BV toegelaten instelling 17 Deze mogelijkheid is vergelijkbaar met de meest voorkomende situatie in Nederland als het gaat om verwarming met fossiele brandstoffen. Huurders hebben een gasgestookte combiketel en rekenen rechtstreeks af bij hun energieleverancier. Verschil is wel dat er bij duurzame energie sprake is van verplichte winkelnering. Een rechtstreekse leveringsrelatie tussen de eigen energie BV van de toegelaten instelling en de afnemer biedt voor- en nadelen. Nadeel kan zijn dat de energiekosten niet meer verlopen via de servicekosten, maar dat de energie BV van de toegelaten instelling zelf leveringscontracten met alle afzonderlijke afnemers moet afsluiten. Ander mogelijk nadeel bij bestaande woningen is dat soms de huidige traditionele collectieve verwarming en het transportnet tot aan de woningaansluiting verkocht of ingebracht moeten worden bij energie BV van de toegelaten instelling. Als radiatoren aangesloten zijn op stijgstrangen, dan moet dat gewijzigd worden zodat een centrale woonhuisaansluiting als afleverpunt ontstaat. Voor een goede leveringssituatie zal de eigen energie BV immers ook bij bestaande woningen over een centrale aansluiting met absolute meting (water- en warmtemeters) moeten beschikken en dus geen relatieve verbruiksmeting via metertjes op radiatoren. Het eigendom van de eigen energie BV loopt van de energieopwekking tot en met het transportnet en de regelunit met warmtemeter in de woning. Bij complexen met zowel huur- als koopwoningen en verenigingen van eigenaren waar corporaties huurwoningen willen verkopen, verdient deze constructie met een rechtstreekse leveringsrelatie in plaats van via de servicekosten de voorkeur. Voordeel is namelijk dat bij toekomstige verkoop van woningen uit het complex de energielevering uitstekend te separeren is. Andere mogelijke overwegingen van woningcorporaties voor deze constructie zijn de focus op kerntaken binnen de toegelaten instelling en de voorkeur om geen energielasten in de servicekosten op te nemen. Het beslag op financieringscapaciteit is iets minder doordat er sprake is van het recht op vooraftrek van de btw op de investering (zie ook 4.3).

Rendement duurzame energie verklaard

Rendement duurzame energie verklaard Afdrukdatum 06 01 2011 1 Rendement duurzame energie verklaard Atriensis b.v. Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze rapportage mag worden verveelvuldigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand

Nadere informatie

Rendement duurzame energie verklaard

Rendement duurzame energie verklaard 1 Rendement duurzame energie verklaard Atriensis b.v. Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze rapportage mag worden verveelvuldigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt,

Nadere informatie

Energieambities in strategisch voorraadbeleid

Energieambities in strategisch voorraadbeleid TEN KROODE & VAN ZEE ORGANISATIE-ADVISEURS Energieambities in strategisch voorraadbeleid Artikel 090.003 12 februari 2008 In opdracht van SenterNovem Ten Kroode & Van Zee, organisatie-adviseurs www.tkvz.nl

Nadere informatie

armtewet: : meer vragen dan antwoorden 1 Warmtewet

armtewet: : meer vragen dan antwoorden 1 Warmtewet Warmtewet armtewet: : meer vragen dan antwoorden 1 Onderwerp Warmtewet: meer vragen dan antwoorden Het eerste voorstel is alweer bijna tien jaar oud. Ook de beoogde invoeringsdatum van 1 januari 2013 staat

Nadere informatie

Warmtepompen en warmtebronnen. Warmtepompen

Warmtepompen en warmtebronnen. Warmtepompen Warmtepompen en warmtebronnen (augustus 2006) Warmtepompen Wat is een warmtepomp? Warmtepompen zijn duurzame energiesystemen die energie uit de omgeving, zoals buitenlucht, bodem of grondwater, omzetten

Nadere informatie

Frisse Lucht GREEN PACKAGE. Energie uit de lucht - 100% duurzaam

Frisse Lucht GREEN PACKAGE. Energie uit de lucht - 100% duurzaam GREEN PACKAGE Energie uit de lucht - 100% duurzaam Het comfort van vloerverwarming, koeling en warmtapwater in een duurzaam energiesysteem voor bij u thuis. Frisse Lucht Green Package, duurzame energie

Nadere informatie

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug CONCEPT Omgevingsdienst regio Utrecht Mei 2015 opgesteld door Erwin Mikkers Duurzame energie per Kern in gemeente Utrechtse Heuvelrug

Nadere informatie

Energielasten als een van de uitgangspunten bij nieuwbouw en renovatie

Energielasten als een van de uitgangspunten bij nieuwbouw en renovatie Energielasten als een van de uitgangspunten bij nieuwbouw en renovatie Door Eric van Zee, april 2008 Energie steeds groter deel van de woonlasten De kosten voor verwarming en warm tapwater vormen een steeds

Nadere informatie

Achtergrond Warmtewet

Achtergrond Warmtewet Achtergrond Warmtewet Bron: AEDES Handreiking Warmtewet voor Woningcorporaties (VERSIE 1, dd 21 oktober) 1. Achtergrond: De Warmtewet is ontstaan als initiatiefwet vanuit de Tweede Kamer. Het heeft tien

Nadere informatie

Energieprestaties grondgebonden woningen

Energieprestaties grondgebonden woningen Energieprestaties grondgebonden woningen Meer wooncomfort met minder energie Het slimme duurzame bouwconcept. Van VolkerWessels Stap voor stap naar minder energiegebruik De overheid stelt steeds scherpere

Nadere informatie

De wet is met name ingevoerd om de consumenten (afnemers of gebruikers) te beschermen tegen te hoge tarieven.

De wet is met name ingevoerd om de consumenten (afnemers of gebruikers) te beschermen tegen te hoge tarieven. Gevolgen Warmtewet Waarvoor dient de Warmtewet? De wet is met name ingevoerd om de consumenten (afnemers of gebruikers) te beschermen tegen te hoge tarieven. Voor wie geldt de Warmtewet? Voor iedereen

Nadere informatie

Warmtewet vervolg. implementatie proces

Warmtewet vervolg. implementatie proces Warmtewet vervolg implementatie proces Indien Verhuurder ook Warmte-leverancier is, verandert de structuur /afwikkeling van de gemaakte kosten naar de huurder! => Advies- e/o Instemmings-plichtig! Landelijke

Nadere informatie

EEN DUURZAME ENERGIEVOORZIENING VOOR IEDEREEN

EEN DUURZAME ENERGIEVOORZIENING VOOR IEDEREEN A SUSTAINABLE ENERGY SUPPLY FOR EVERYONE A SUSTAINABLE ENERGY SUPPLY FOR EVERYONE o o o o Portaal (6x) Bo-Ex Stanleylaan Bo-Ex Livingstonelaan Isolatie Geen Wel Wel Glas enkel Dubbel Dubbel

Nadere informatie

Van energielabels naar energiebesparingsbeleid

Van energielabels naar energiebesparingsbeleid Afdrukdatum 05 12 2008 1 Van energielabels naar energiebesparingsbeleid Atriensis b.v. Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze rapportage mag worden verveelvuldigd, opgeslagen in een geautomatiseerd

Nadere informatie

De cijfers worden in GJ (GigaJoule) uitgedrukt. Dit is de eenheid van Warmte. Ter vergelijk, 1 GJ komt overeen met 278 kwh of +/- 32 m3 gas.

De cijfers worden in GJ (GigaJoule) uitgedrukt. Dit is de eenheid van Warmte. Ter vergelijk, 1 GJ komt overeen met 278 kwh of +/- 32 m3 gas. Project: woningen Maasbommel Datum: april 2014 Onderwerp: jaarrapportage nr. 4 Inleiding Eind februari 2013 zijn de drie woning in Maasbommel opgeleverd aan de huurders van Woonstichting De Kernen. Deze

Nadere informatie

Aanleiding. Waarom de Warmtewet

Aanleiding. Waarom de Warmtewet Warmtewet Inhoud Aanleiding Algemeen Status Leverancier, toezicht, systeem Tarief Bemetering Leveringsovereenkomst, geschillen Storingen Handhaving Inventarisatie en dilemma s Aanleiding Waarom de Warmtewet

Nadere informatie

Westlandse kassen verwarmen en koelen hele woonwijk

Westlandse kassen verwarmen en koelen hele woonwijk Westlandse kassen verwarmen en koelen hele woonwijk > Vestia investeert in duurzaamheid > Energieopslag in de bodem > Kas als energiebron > Samen werken aan een beter milieu inhoud 3 Samenwerken aan een

Nadere informatie

Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort

Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort WARMTEPOMPTECHNIEK Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort Voor verwarming en productie van sanitair warm water in nieuwbouw en renovatie Warmtepomptechniek in nieuwbouwprojecten Nieuw bouwen?

Nadere informatie

Vraag en Antwoord over de Warmtewet

Vraag en Antwoord over de Warmtewet Vraag en Antwoord over de Warmtewet Vraag Antwoord 1 Wat is de Warmtewet? De Warmtewet is er om huurders te beschermen tegen het betalen van te hoge kosten voor energieverbruik en meer inzicht te geven

Nadere informatie

Businesscases zonne-energie: waar kan het, en wat levert het op?

Businesscases zonne-energie: waar kan het, en wat levert het op? Businesscases zonne-energie: waar kan het, en wat levert het op? Door: Ronald Franken en Maarten Corpeleijn (r.franken@atrive.nl / m.corpeleijn@atrive.nl) 3 september 2013 Ten geleide Met het nieuwe energie-akkoord

Nadere informatie

Hemelbestorming of aardverschuiving?

Hemelbestorming of aardverschuiving? oktober 2012 1 Hemelbestorming of aardverschuiving? Aandachtspunten bij introductie van zonnepanelen en zonneboilers in Atriensis b.v. Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze rapportage mag worden verveelvuldigd,

Nadere informatie

H e t W A d u s E P C p a k k e t

H e t W A d u s E P C p a k k e t Uw partner in duurzame energie H e t W A d u s E P C p a k k e t De ultieme oplossing voor uw woning v1.0 april 2009 Voorwoord WAdus BV is een jong en dynamisch bedrijf. Het bedrijf is opgericht in 2008

Nadere informatie

Eindexamen vwo m&o 2012 - I

Eindexamen vwo m&o 2012 - I Opgave 2 Bij deze opgave horen de informatiebronnen 1 tot en met 5. In deze opgave blijft de btw buiten beschouwing. Projectontwikkelaar Bouwfonds ontwikkelt, bouwt en verkoopt het appartementencomplex

Nadere informatie

Warmteopwekking in de Muziekwijk. Duurzame warmte door houtsnippers 10 december 2014 M. Gehrels

Warmteopwekking in de Muziekwijk. Duurzame warmte door houtsnippers 10 december 2014 M. Gehrels Warmteopwekking in de Muziekwijk Duurzame warmte door houtsnippers 10 december 2014 M. Gehrels Artikelen 2 Muziekwijk Wijk met 333 woningen Gefaseerde bouw Duurzaam verwarmen Opdrachtgever: SWZ Opdracht

Nadere informatie

Stappenplan Zon op Huurwoning Amsterdam

Stappenplan Zon op Huurwoning Amsterdam Context Klimaatprobleem Er is sprake van een wereldwijd klimaatprobleem, waarbij de temperatuur over de afgelopen decennia structureel is opgelopen. Deze trend wordt veroorzaakt door de uitstoot van broeikasgas,

Nadere informatie

Warmte Nieuwegein Raads Informatie Avond

Warmte Nieuwegein Raads Informatie Avond Warmte Nieuwegein Raads Informatie Avond Frank Kersloot & Alex Kaat 21 april 2016 Inhoud presentatie 1. Stadswarmte in Nieuwegein 2. Het equivalent opwek rendement (EOR) 3. Tarieven voor klanten 4. Afsluitkosten

Nadere informatie

Regiobijeenkomst Warmtewet. 29 januari 2015

Regiobijeenkomst Warmtewet. 29 januari 2015 Regiobijeenkomst Warmtewet 29 januari 2015 Inhoud Doel Warmtewet Wat en wie vallen onder de Warmtewet Gevolgen Praktisch Risico s Grootste uitdagingen Wat kan Hellemans Consultancy voor u doen? Doel Warmtewet

Nadere informatie

DUURZAAM WAGENINGEN PRESENTATIE LUCHT-WATER WARMTEPOMPEN. Arie Kalkman

DUURZAAM WAGENINGEN PRESENTATIE LUCHT-WATER WARMTEPOMPEN. Arie Kalkman DUURZAAM WAGENINGEN PRESENTATIE LUCHT-WATER WARMTEPOMPEN Arie Kalkman DuurzaamWageningen: Bewonersinformatie warmtepompen Over TNO: TNO is een onafhankelijke not-for-profit onderzoeksorganisatie (voor

Nadere informatie

Opwekking duurzame energie en terugverdientijden. Niek Tramper

Opwekking duurzame energie en terugverdientijden. Niek Tramper en terugverdientijden Niek Tramper en terugverdientijden Zonneboiler geeft warm tapwater Zonnepanelen geven elektriciteit Warmtepomp geeft verwarming Pelletkachel geeft verwarming Zonneboiler Uitgangspunt:

Nadere informatie

Energieverspilling is zinloos

Energieverspilling is zinloos Aan de slag in de Bestaande Bouw Energieverspilling is zinloos in het verleden en daarna samengesteld door: Martin Liebregts Haico van Nunen Donderdag 13 september 2007 Milieu - Aandacht in de tijd 2/31

Nadere informatie

echt Nul op de meter HRsolar : Robbert van Diemen Techneco : Niels van Alphen

echt Nul op de meter HRsolar : Robbert van Diemen Techneco : Niels van Alphen echt Nul op de meter HRsolar : Robbert van Diemen Techneco : Niels van Alphen Agenda Wie is HRsolar Zonnewarmte V1.0 De markt Zonnewarmte V2.0 Zonnewarmte NOM Wie is HRsolar Nederlandse fabrikant van complete

Nadere informatie

Energietransitie. Bouw op onze kennis

Energietransitie. Bouw op onze kennis Energietransitie Bouw op onze kennis Programma Introductie Energieverbruik van een woning Energieverbruik in de praktijk Energieneutraal + Opslag van energie Bewoner centraal Wat doen wij? Een greep uit

Nadere informatie

Voor wie geldt de Warmtewet eigenlijk? Waarom wordt de Warmtewet ingevoerd? Waarom komt de informatie zo laat? Wie is mijn warmteleverancier?

Voor wie geldt de Warmtewet eigenlijk? Waarom wordt de Warmtewet ingevoerd? Waarom komt de informatie zo laat? Wie is mijn warmteleverancier? Sinds 1 januari 2014 is de Warmtewet van kracht. De Warmtewet heeft voor iedereen die geen eigen cv-installatie heeft gevolgen in de afrekening van de servicekosten. De invoering van de Warmtewet is veel

Nadere informatie

Warmte(levering) van de toekomst. Jeroen Roos (BuildDesk, business unit Gebiedsontwikkeling) Jeroen Roos Utrecht, 21 september 2010

Warmte(levering) van de toekomst. Jeroen Roos (BuildDesk, business unit Gebiedsontwikkeling) Jeroen Roos Utrecht, 21 september 2010 Warmte(levering) van de toekomst (BuildDesk, business unit Gebiedsontwikkeling) Ontwikkelingen nieuwbouw met effect op warmtevraag 2 Regelgeving: stapsgewijze EPC-verlaging (-> 0,6 -> 0,4 -> energieneutraal)

Nadere informatie

Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort

Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort WARMTEPOMPTECHNIEK Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort Voor verwarming en productie van sanitair warm water in nieuwbouw en renovatie Warmtepomptechniek in nieuwbouwprojecten Nieuw bouwen?

Nadere informatie

Ervaar het duurzame comfort van het nieuwe verwarmen met de Daikin Intergas Hybride.

Ervaar het duurzame comfort van het nieuwe verwarmen met de Daikin Intergas Hybride. minimaal 50% minder co 2 -uitstoot door halvering van uw gasverbruik Ervaar het duurzame comfort van het nieuwe verwarmen met de Daikin Intergas Hybride. Verwarm uw huis zoals u altijd gedaan heeft. Maar

Nadere informatie

De Warmtewet, gaan we nu echt voor besparing en verduurzaming of hebben we een bureaucratisch monster?

De Warmtewet, gaan we nu echt voor besparing en verduurzaming of hebben we een bureaucratisch monster? De Warmtewet, gaan we nu echt voor besparing en verduurzaming of hebben we een bureaucratisch monster? Drs ing Teus van Eck Biomassabijeenkomst Bodegraven, 7 mei 2009 Warmte is de grootste post in de

Nadere informatie

Bijlage I 20111278-07 Investeringen en energielasten Energiesprong woningbouw Maria van Bourgondiëlaan te Eindhoven. 1 Inleiding

Bijlage I 20111278-07 Investeringen en energielasten Energiesprong woningbouw Maria van Bourgondiëlaan te Eindhoven. 1 Inleiding Bijlage I 20111278-07 Investeringen en energielasten Energiesprong woningbouw Maria van Bourgondiëlaan te Eindhoven Datum Referentie Behandeld door 13 december 2011 20111278-07 P. Smoor/LSC 1 Inleiding

Nadere informatie

Duurzame systemen. Comfortabel genieten, maximale energiebesparing. Het goede gevoel, het juiste te doen. 01-10 - 2015

Duurzame systemen. Comfortabel genieten, maximale energiebesparing. Het goede gevoel, het juiste te doen. 01-10 - 2015 Duurzame systemen Comfortabel genieten, maximale energiebesparing 01-10 - 2015 Het goede gevoel, het juiste te doen. Onbezorgde luxe, duurzaam leven! Energiezuinig dankzij bodem-, lucht- en zonnewarmte

Nadere informatie

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen.

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. Inhoud De warmtemarkt Warmtevraag woningen Warmtemarkt voor woningen Gasdistributie en CV ketel Elektriciteitsdistributie

Nadere informatie

Gelijkwaardigheidsberekening warmtenet Delft

Gelijkwaardigheidsberekening warmtenet Delft NOTITIE PROJECT ONDERWERP Gelijkwaardigheidsberekening warmtenet Delft Bepalingsmethode DATUM 20 april 2006 STATUS Definitief 1 Inleiding...2 2 Uitgangspunten...2 3 Bepalingsmethode...2 3.1 Principe...2

Nadere informatie

Installatie overzicht bij EPC-concepten

Installatie overzicht bij EPC-concepten Installatie overzicht bij EPC-concepten Dit boekje geeft een overzicht van de belangrijkste installaties zoals die nu op de markt aanwezig zijn. PelserHartman probeert u een zo volledig mogelijk overzicht

Nadere informatie

Ulft. Energieneutraal wonen. De lage woonlasten Energieneutraal wonen en leven Realisatie woningen Plan Bomenbuurt. energielabel A++ EPC = 0,0

Ulft. Energieneutraal wonen. De lage woonlasten Energieneutraal wonen en leven Realisatie woningen Plan Bomenbuurt. energielabel A++ EPC = 0,0 Energieneutraal wonen Ulft De lage woonlasten Energieneutraal wonen en leven Realisatie woningen Plan Bomenbuurt energielabel A++ EPC = 0,0 22 energieneutrale twee-onder-een-kap koopwoningen Plan Bomenbuurt.

Nadere informatie

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Erik van der Steen HYS legal 1 HYS Legal Inleiding Triodos Bank: Waarom we graag duurzaam vastgoed financieren Jones

Nadere informatie

Energie Prestatie Vergoeding

Energie Prestatie Vergoeding Energie Prestatie Vergoeding handleiding Status Concept Auteur Ewald Hafkenscheid, Zelziuz BV - Werkgroep Prestatiegarantie Revisie historie 0.2a 29-1-2015 eerste concept met voorbeelden 0.5 9-2-2015 uitbreiding

Nadere informatie

buffer warmte CO 2 Aardgas / hout WK-installatie, gasketel of houtketel brandstof Elektriciteitslevering aan net

buffer warmte CO 2 Aardgas / hout WK-installatie, gasketel of houtketel brandstof Elektriciteitslevering aan net 3 juli 2010, De Ruijter Energy Consult Energie- en CO 2 -emissieprestatie van verschillende energievoorzieningsconcepten voor Biologisch Tuinbouwbedrijf gebroeders Verbeek in Velden Gebroeders Verbeek

Nadere informatie

nergiebespaar Concept

nergiebespaar Concept nergiebespaar Concept Totaalpakket - Warmtepomp Zonneboiler CV-ketel Iets meer investeren, veel meer besparen: Zeer hoge energiebesparing! Zeer hoge subsidie! Zeer veel comfort! Waarom duurzaam? Drie redenen

Nadere informatie

De zon als warmtebron. Hoe werkt een zonneboiler?

De zon als warmtebron. Hoe werkt een zonneboiler? koud tapwater 0900-9892 Zonneboilers Algemene informatie over actieve thermische zonne-energie De zon als warmtebron De zon is een onuitputtelijke bron van energie Zonne-energie omgezet in warmte is de

Nadere informatie

Energiebesparing op aanvraag?

Energiebesparing op aanvraag? Afdrukdatum 05 12 2008 1 Energiebesparing op aanvraag? Atriensis b.v. Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze rapportage mag worden verveelvuldigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of

Nadere informatie

Bestuur bewonersvereniging Het Breed p/a F. Witzen Het Hoogt 249 1025 GX AMSTERDAM. 22 maart 2010 stookkosten Eneco. Geachte bestuursleden,

Bestuur bewonersvereniging Het Breed p/a F. Witzen Het Hoogt 249 1025 GX AMSTERDAM. 22 maart 2010 stookkosten Eneco. Geachte bestuursleden, Bestuur bewonersvereniging Het Breed p/a F. Witzen Het Hoogt 249 1025 GX AMSTERDAM Datum Onderwerp 22 maart 2010 stookkosten Eneco Geachte bestuursleden, In het informatieboekje dat u aan alle bewoners

Nadere informatie

LZTi. Lucht / water warmtepompen. De ideale alles-in-één oplossing

LZTi. Lucht / water warmtepompen. De ideale alles-in-één oplossing LZTi Lucht / water warmtepompen LZTi De ideale alles-in-één oplossing De ideale alles-in-één oplossing Lucht, een eindeloze bron van energie. Een geschenk van moeder natuur dat onze aarde niet vervuilt,

Nadere informatie

Duurzame. warmte in uw bedrijf. Tot maar liefst 75% minder CO 2 -uitstoot vergeleken met warmte uit gas. Warmte van HVC comfortabel en duurzaam

Duurzame. warmte in uw bedrijf. Tot maar liefst 75% minder CO 2 -uitstoot vergeleken met warmte uit gas. Warmte van HVC comfortabel en duurzaam Duurzame warmte in uw bedrijf Tot maar liefst 75% minder CO 2 -uitstoot vergeleken met warmte uit gas Warmte van HVC comfortabel en duurzaam Warmte van HVC: slim, schoon en zorgeloos Als ondernemer moet

Nadere informatie

Hemelbestorming of aardverschuiving?

Hemelbestorming of aardverschuiving? 1 Hemelbestorming of aardverschuiving? Aandachtspunten bij introductie van zonnepanelen en zonneboilers in Atriensis b.v. Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze rapportage mag worden verveelvuldigd,

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

De waarde van stadswarmte. Hoe komt de prijs tot stand?

De waarde van stadswarmte. Hoe komt de prijs tot stand? De waarde van stadswarmte Hoe komt de prijs tot stand? De waarde van stadswarmte 3 Hoe komt de prijs tot stand? De energierekening is voor vrijwel iedereen een belangrijk onderdeel van de maandelijkse

Nadere informatie

Informatie over de Warmtewet Volkshuisvesting December 2014

Informatie over de Warmtewet Volkshuisvesting December 2014 Informatie over de Warmtewet Volkshuisvesting December 2014 1. Warmtewet algemeen Het waarom van de Warmtewet Als een huurder is aangesloten op stadsverwarming of blokverwarming (1 grote installatie voor

Nadere informatie

Duurzaam wonen zonder gas of stadsverwarming 15 april 2014 Piet Vink Centrum, Den Haag

Duurzaam wonen zonder gas of stadsverwarming 15 april 2014 Piet Vink Centrum, Den Haag Duurzaam wonen zonder gas of stadsverwarming 15 april 2014 Piet Vink Centrum, Den Haag Hilbrand Does www.energiegarant.nl september2013 Agenda 19:30-19:50: Inloop 19:50-20:00: Opening en introductie door

Nadere informatie

Het kan minder! ing. P. Hameetman

Het kan minder! ing. P. Hameetman Het kan minder! ing. P. Hameetman manager innovatie BAM Vastgoed bv Inleiding Afbakening: Presentatie is toegespitst op woningbouw Verdieping van technische mogelijkheden 2 Klimaatakkoord Gemeenten en

Nadere informatie

Warmtepompen. Werking warmtepomp 19-10-2015

Warmtepompen. Werking warmtepomp 19-10-2015 Warmtepompen Om een woning te verwarmen zijn diverse mileu vriendelijke mogelijkheden. Één van de mogelijkheden is een warmtepomp. Er zijn diverse verschillende soorten warmtepompen maar de proces werking

Nadere informatie

Rekenmodel Gelijk Als Anders (GAA) tarieven warmte

Rekenmodel Gelijk Als Anders (GAA) tarieven warmte 1 Rekenmodel Gelijk Als Anders (GAA) tarieven warmte ies: e kosten: voor bestaande projecten: Vastrecht SV = Vastrecht gas + all in rhoudskosten CV. voor nieuwe projecten (na 1-1-2007) de EAB zodanig in

Nadere informatie

Energieverspilling is zinloos

Energieverspilling is zinloos Aan de slag in de Bestaande Bouw Energieverspilling is zinloos in het verleden en daarna samengesteld door: Martin Liebregts Haico van Nunen Donderdag 13 september 2007 2/25 3/25 1. Praktijk van het verleden

Nadere informatie

Warmtekrachtkoppeling Wat, waarom en wanneer? Tine Stevens COGEN Vlaanderen Studiedag Slimme netten en WKK 29 februari 2012

Warmtekrachtkoppeling Wat, waarom en wanneer? Tine Stevens COGEN Vlaanderen Studiedag Slimme netten en WKK 29 februari 2012 Voor kwaliteitsvolle WarmteKrachtKoppeling in Vlaanderen Warmtekrachtkoppeling Wat, waarom en wanneer? Tine Stevens COGEN Vlaanderen Studiedag Slimme netten en WKK 29 februari 2012 1 COGEN Vlaanderen Doelstelling:

Nadere informatie

ENERGIE 0 IN DE PRAKTIJK KOSTEN EN OPBRENGSTEN EXACT GEMETEN

ENERGIE 0 IN DE PRAKTIJK KOSTEN EN OPBRENGSTEN EXACT GEMETEN ENERGIE 0 IN DE PRAKTIJK KOSTEN EN OPBRENGSTEN EXACT GEMETEN Wim van den Bogerd HOGERE DOEL Woonwijken met gezonde, energiezuinige en kwalitatief hoogstaande woningen waar het fantastisch wonen is! PROGRAMMA

Nadere informatie

ROL VAN INSTALLATIETECHNIEKEN EN IMPACT OP UW ONTWERP. Dirk Saelens. Afdeling Bouwfysica, Departement Burgerlijke Bouwkunde, K.U.

ROL VAN INSTALLATIETECHNIEKEN EN IMPACT OP UW ONTWERP. Dirk Saelens. Afdeling Bouwfysica, Departement Burgerlijke Bouwkunde, K.U. NAV STUDIENAMIDDAG MASSIEF PASSIEFBOUW IN DE PRAKTIJK: AANPAK VAN ONTWERP TOT REALISATIE NAAR EEN PASSIEVE WONING OP BASIS VAN TRADITIONELE BOUWMETHODES ROL VAN INSTALLATIETECHNIEKEN EN IMPACT OP UW ONTWERP

Nadere informatie

WORKSHOP ENERGIEVISIE

WORKSHOP ENERGIEVISIE WORKSHOP ENERGIEVISIE STELLING 1 Wij werken al vanuit een energievisie WAT ZIT ER IN EEN ENERGIEVISIE Hoe gaan we om met energie in bestaande bouw en in nieuwbouw, in zowel woningbouw als utiliteit en

Nadere informatie

DE WERKING VAN DE WARMTEPOMP

DE WERKING VAN DE WARMTEPOMP De duurzame energiebron is onuitputtelijk, maar heeft een te laag temperatuurniveau om de CV rechtstreeks op aan te kunnen sluiten. De temperatuur zal dus eerst verhoogd moeten worden, waardoor wij onze

Nadere informatie

Energiebesparingspact met bewoners

Energiebesparingspact met bewoners Afdrukdatum 09 06 2009 1 Energiebesparingspact met bewoners Atriensis b.v. Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze rapportage mag worden verveelvuldigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand

Nadere informatie

Duurzame. warmte in huis. Tot maar liefst 75% minder CO 2 -uitstoot vergeleken met warmte uit gas. Warmte van HVC comfortabel en duurzaam

Duurzame. warmte in huis. Tot maar liefst 75% minder CO 2 -uitstoot vergeleken met warmte uit gas. Warmte van HVC comfortabel en duurzaam Duurzame warmte in huis Tot maar liefst 75% minder CO 2 -uitstoot vergeleken met warmte uit gas Warmte van HVC comfortabel en duurzaam Warmte van HVC: slim, schoon en zorgeloos Een betrouwbare verwarming

Nadere informatie

Opleiding Duurzaam Gebouw:

Opleiding Duurzaam Gebouw: Opleiding Duurzaam Gebouw: Verwarming en sanitair warm water: ontwerp en regeling Leefmilieu Brussel Overzicht van de belangrijkste warmteopwekkers Jonathan FRONHOFFS CENERGIE Doelstelling(en) van de presentatie

Nadere informatie

Info sessie warmtepompen met bodem energie

Info sessie warmtepompen met bodem energie Info sessie warmtepompen met bodem energie Waarom warmtepomp Werking warmtepomp Waarom hybride Werking hybride Leo Janssen TPA Vaillant T.b.v Omgevings Dienst Midden Holland November 2013 Waarom een warmtepomp?

Nadere informatie

Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL SESSIE DUURZAAMHEID

Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL SESSIE DUURZAAMHEID Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL SESSIE DUURZAAMHEID donderdag 19 maart 2015 Duurzaamheid Duiding en context Groningen heeft de ambitie om in 2035 een energieneutrale stad te zijn.

Nadere informatie

Deerns ketenanalyse downstream van een van de twee meeste materiele emissies

Deerns ketenanalyse downstream van een van de twee meeste materiele emissies Deerns ketenanalyse downstream van een van de twee meeste materiele emissies 2013 Inleiding In het kader van de CO 2 prestatieladder is een ketenanalyse uitgevoerd naar de CO 2 productie door verwarming

Nadere informatie

Een nieuwe woning in Zoetermeer 42 woningen De Blauwe Tuinen

Een nieuwe woning in Zoetermeer 42 woningen De Blauwe Tuinen KLIMAATGARANT Een nieuwe woning in Zoetermeer 42 woningen De Blauwe Tuinen De energie van morgen vandaag in huis Project in Rijswijk Een energieneutrale woning: het kan! Binnenkort start de verkoop van

Nadere informatie

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Als facilitair manager bent u verantwoordelijk voor de huisvesting. Daarmee ook voor het energiegebruik van de huisvesting. In deze

Nadere informatie

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 Gas als zonnebrandstof Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 1 Inhoudsopgave 1 2 3 4 5 Introductie Meer hernieuwbare energie Extra hernieuwbare energie in Nederland? Verkennen

Nadere informatie

Duurzaam verwarmen en koelen met gas

Duurzaam verwarmen en koelen met gas Duurzame gaswarmtepompen voor o.a.: Kantoorgebouwen Frisse Scholen Verzorgingstehuizen (P4) (P6) (P7) www.gasengineering.nl Duurzaam verwarmen en koelen met gas De voordelen van verwarmen en koelen met

Nadere informatie

Duurzame klimaatinstallaties in Etten-Leur Woonbond Kennis- en Adviescentrum 6-11-2015 Siem Goede

Duurzame klimaatinstallaties in Etten-Leur Woonbond Kennis- en Adviescentrum 6-11-2015 Siem Goede Duurzame klimaatinstallaties in Etten-Leur Woonbond Kennis- en Adviescentrum 6-11-2015 Siem Goede Vraagstelling Inventariseren van de WKO-installaties van de complexen Wachter-Valpoort en Contrefort-Chrispijn.

Nadere informatie

Workshopmiddag Warmtewet

Workshopmiddag Warmtewet Workshopmiddag Warmtewet Femke Heine en Mahir Sari 31 oktober 2013 Disclaimer: Aan deze presentatie kunnen geen rechten worden ontleend. Algemeen 2 Op welke wijze gaat er door ACM gecommuniceerd worden

Nadere informatie

partners partners Aardwarmte Den Haag Zuid-West Het project Aardwarmte Den Haag Zuid-West basis in de nieuwe organisatie Aardwarmte

partners partners Aardwarmte Den Haag Zuid-West Het project Aardwarmte Den Haag Zuid-West basis in de nieuwe organisatie Aardwarmte Het project is een initiatief van de volgende zes partijen. Deze zes partners participeren op gelijkwaardige basis in de nieuwe organisatie Aardwarmte Den Haag VOF die de realisatie en exploitatie van

Nadere informatie

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd 1E SCHOOL duurzaam gerenoveerd DUURZAAM RENOVEREN investeren in MEERVOUDIGE OPBRENGST INHOUD PRESENTATIE 1 Niet duurzame school 2 Duurzaam bouwen & leven 3 Duurzame energie, kleinschalig opgewekt 4 Passief

Nadere informatie

Presentatie Pioneering 27 september 2011

Presentatie Pioneering 27 september 2011 Presentatie Pioneering 27 september 2011 1 Contactgegevens Dinkelborgh energie (DBE) Presentatie voor Pioneering Hans Visser (DBE) 06 53 87 86 79 Dinkelborgh Energie Wilhelminastraat 8 7591 TN Denekamp

Nadere informatie

Energieverbruik gemeentelijke gebouwen

Energieverbruik gemeentelijke gebouwen MILIEUBAROMETER: INDICATORENFICHE ENERGIE 1/2 Samenwerkingsovereenkomst 2008-2013 Milieubarometer: Energieverbruik gemeentelijke gebouwen Indicatorgegevens Naam Definitie Meeteenheid Energieverbruik gemeentelijke

Nadere informatie

Ruimteverwarming met warmtepompen:

Ruimteverwarming met warmtepompen: Ruimteverwarming met warmtepompen: principes en werking van verschillende warmtepompsystemen en toepassingen in woningbouw TRIAS ENERGETICA 2 1 Dus 1. Eerst goed isoleren en luchtdicht bouwen (de warmtebehoefte

Nadere informatie

NMDA, een redelijke prijs voor warmte

NMDA, een redelijke prijs voor warmte energie ir. J.B. de Wit, ing. A.A.L.Traversari mba De verrekening van warmtelevering (deel 1) NMDA, een redelijke prijs voor warmte Bij de verrekening van warmtelevering wordt uitgegaan van het nietmeer-dan-anders

Nadere informatie

Themabijeenkomst Warmtewet

Themabijeenkomst Warmtewet Themabijeenkomst Warmtewet Bas de Zwart Even voorstellen: Adviseur bij IF Technology Adviesbureau op het gebied van hernieuwbare warmte en koude en marktleider advies bodemenergie 60 mensen in Arnhem Beleid

Nadere informatie

Gebruikerspakket. Duurzaam energiesysteem Warmte en Koude. Dr. Struyckenplein

Gebruikerspakket. Duurzaam energiesysteem Warmte en Koude. Dr. Struyckenplein Gebruikerspakket Duurzaam energiesysteem Warmte en Koude Dr. Struyckenplein 1 Inhoud 1. Introductie 2. Hoe werkt het WKO(warmte koude opwekking) systeem 3. De duurzame levering van warmte en koude in uw

Nadere informatie

Werkblad huismodule. Quintel Intelligence. Antwoordblad

Werkblad huismodule. Quintel Intelligence. Antwoordblad Antwoordblad Opdracht 1 Noteer de startwaarden en scores Kijk bij het dashboard. Noteer de startwaarden en scores die je hier ziet staan in de tabel hieronder. Dashboard onderdelen CO₂ uitstoot (ton per

Nadere informatie

Themablad Energie B.V.

Themablad Energie B.V. Molenwei 2 Postbus 63 5680 AB Best tel: 030 693 60 00 fax: 0499 33 83 88 KvK nr. 31042832 E: info@atrive.nl I: www.atrive.nl Themablad Energie B.V. Agentschap NL Maarten Corpeleijn D a t u m 27 november

Nadere informatie

Bouwen is Vooruitzien

Bouwen is Vooruitzien Bouwen is Vooruitzien Energie van visie tot projecten Peter Op t Veld Inhoud Waar staan we? Europees energie en klimaatbeleid Tegenstelling collectief belang individueel belang Waar gaan we naar toe?

Nadere informatie

KleurrijkWonen en Duurzaamheid

KleurrijkWonen en Duurzaamheid KleurrijkWonen en Duurzaamheid Definitie: Duurzame ontwikkeling is een ontwikkeling waarbij de huidige generatie in haar behoeften wordt voorzien zonder de komende generaties deze mogelijkheid te onthouden

Nadere informatie

Cooling & Heating Innovations

Cooling & Heating Innovations Cooling & Heating Innovations W A R M T E P O M P E N D e w a r m t e p o m p a l s w a r m t e b r o n i s d é o p l o s s i n g v o o r onze dagelijkse behoefte aan verwarming met een zo hoog mogelijk

Nadere informatie

Raymond Roeffel Directeur Trineco. Regelgeving, Organisatie en beheermodellen rondom Zonne

Raymond Roeffel Directeur Trineco. Regelgeving, Organisatie en beheermodellen rondom Zonne Raymond Roeffel Directeur Trineco Regelgeving, Organisatie en beheermodellen rondom Zonne Agenda Waarom zonnestroom? Wet en regelgeving rondom zonnesystemen Salderingstarieven De meest voorkomende situaties

Nadere informatie

Bijlage bij uw huurovereenkomst (project EGW Arnhem Presikhaaf) versie 1.3 03-11-2015 tussenwoning

Bijlage bij uw huurovereenkomst (project EGW Arnhem Presikhaaf) versie 1.3 03-11-2015 tussenwoning Bijlage bij uw huurovereenkomst (project EGW Arnhem Presikhaaf) versie 1.3 03-11-2015 tussenwoning Naam huurder: Adres: Huurcontractnummer: Ingangsdatum huur: U heeft een overeenkomst met Portaal voor

Nadere informatie

Wonen in een energieneutrale woning

Wonen in een energieneutrale woning Wonen in een energieneutrale woning Als u kiest voor een huurwoning in Plantsoensingel Noord, kiest u voor een energieneutrale woning. Dat betekent dat uw energielasten een stuk lager zullen zijn dan u

Nadere informatie

Omnibusenquête 2013 Energiebesparende maatregelen

Omnibusenquête 2013 Energiebesparende maatregelen Omnibusenquête 2013 Energiebesparende maatregelen OMNIBUSENQUETE 2012 Deelrapport: energiebesparende maatregelen Mei 2014 Samenstelling rapport: Enquête-organisatie: In opdracht van: Marielle Bartels,

Nadere informatie

Waar zijn we met het verduurzamen van onze woningen in Nederland?

Waar zijn we met het verduurzamen van onze woningen in Nederland? Waar zijn we met het verduurzamen van onze woningen in Nederland? We hebben veelal nog verouderde woningen waarbij ongeveer een kwart van de huiseigenaren een hypotheekschuld heeft boven de huidige marktwaarde.

Nadere informatie

Eneco Broncomfort. Titel brochure

Eneco Broncomfort. Titel brochure Eneco Broncomfort Titel brochure 1 Verwarmen en koelen op een bijzondere manier In uw nieuwe woning kunt u het hele jaar door rekenen op een aangenaam en gelijkmatig binnenklimaat. Het is misschien even

Nadere informatie

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Werkblad 1, mbo Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Inleiding De wereldbevolking groeit al jaren vrij stevig. En de wereldwijde behoefte aan energie groeit mee: we kúnnen simpelweg niet meer zonder

Nadere informatie

Wonen in De Bron. Comfortabel en energiezuinig wonen 2 december 2009 Renate van Paassen Willem Bastein

Wonen in De Bron. Comfortabel en energiezuinig wonen 2 december 2009 Renate van Paassen Willem Bastein Wonen in De Bron Comfortabel en energiezuinig wonen 2 december 2009 Renate van Paassen Willem Bastein Onderwerpen Introductie Installaties in uw woning Warmte- en koudeopslag Warmtepomp Ventilatie VENDU

Nadere informatie