pagina Programmaplan Arnhem Energiestad onderwerp Programmaplan Arnhem Energiestad

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "pagina Programmaplan Arnhem Energiestad 2011-2014 onderwerp Programmaplan Arnhem Energiestad 2011-2014"

Transcriptie

1 1 Programmaplan Arnhem Energiestad

2 Programmaplan Arnhem Energiestad Visie De energiesector is van oudsher sterk vertegenwoordigd in Arnhem. Met de specifiek in Arnhem aanwezige mix van kennis, expertise en faciliteiten zijn de mogelijkheden voor economische groei volop aanwezig. Voor Arnhem is de transitie van een fossiele naar een duurzame (klimaatneutrale) energievoorziening daarom niet alleen een opgave, maar ook een kans. Het doet een beroep op ons vermogen en onze inzet tot verandering en innovatie. Het vraagt om investeringen in energiebesparing en in de ontwikkeling van duurzame brandstoffen en energiebronnen. Bovendien zijn maatregelen nodig om lokale negatieve klimaateffecten te bestrijden. De wereld staat voor de immense opgave om de komende decennia de transitie te maken van fossiele naar duurzame (hernieuwbare) brandstoffen. Veel werk is verricht, vanuit ondernemers, onderwijs, overheid en (maatschappelijke) organisaties. Met elkaar weten we veel over de toepassing van innovatie en acties op het terrein van energie, technologie en duurzaamheid.ook de gemeente Arnhem maakt daar werk van en benut de economische kansen die het biedt. Om de ambities op het gebied van energie, klimaat en millenniumdoelen te realiseren en hieraan een extra impuls te geven, gaat de gemeente nadrukkelijker en integraal gebruik maken van de in de stad aanwezige kennis, infrastructuur en (energie)bedrijven. We willen de energie in de stad mobiliseren door coalities te smeden, convenanten te sluiten en vooral te profiteren van elkaars sterke punten. We gaan samen met de stad het verschil maken op het thema energie. Dit inzicht brengt ons bij het programma Arnhem Energiestad. Zowel bestuurlijk als organisatorisch is gezocht naar verbindingen van tot nu toe min of meer aparte beleidsvelden. We hebben een Klimaatprogramma (april 2009) met allerlei projecten die energiereductie en energieneutraliteit nastreven, een Economsiche Agenda (mei 2009) waarmee we innovatie en bedrijvigheid in de Energie- en Milieutechnologie (EMT) stimuleren en zijn Millenniumgemeente (januari 2009), waarmee we een duurzame samenleving nastreven. We zijn ons bewust van de raakvlakken, werken samen, maar dat alleen is niet voldoende. In dit programmaplan verbinden we deze lijnen. Daarbij geeft een programmateam sturing aan inhoud en proces, zowel intern als extern, en het bewaakt de gemeentelijke doelstellingen. Dit betekent echter geen eenrichtingsverkeer, want het programma staat open voor iedereen die een bijdrage wil leveren aan een van de onderdelen. Ook dat wordt vanuit het het programmateam en medewerkers die hieraan zijn verbonden, aangemoedigd en ondersteund. Deze visie maken we concreet in dit programmaplan door het benoemen van acties en resultaten, te behalen in deze collegeperiode. We zijn ons ervan bewust dat de ingezette weg ook daarna moet worden voortgezet, om de lange termijn doelen te kunnen halen. 0.2 Doelen We willen een duurzame stad op de korte én de lange termijn. Met de inhoud en aanpak zoals geschetst in dit programmaplan Arnhem Energiestad , worden in Arnhem mens, milieu en economie beter, dat is onze overtuiging. Samen met de stad, krijgt Arnhem Energiestad de komende jaren betekenis! Deze ambitie is ingegeven door doelstellingen die de gemeenteraad in 2009 op drie beleidsvelden heeft gesteld, binnen de driehoek people, planet en profit en door overkoepelende doelstellingen in het Stadsprogramma Arnhem Aantrekkelijke centrumstad: - De unieke kwaliteiten van Arnhem, het groene en creatieve karakter, verder uitbouwen en bekend maken. Groen betekent in dit verband niet alleen het zichtbare, fysiek groen maar ook de vergroening van economie en de samenleving. Ook voor het begrip creativiteit geldt deze brede benadering: niet alleen creativeit in de artistieke zin, maar ook technische creativiteit die veelal innovatie wordt genoemd. - Sterke en kansrijke, onderscheidende economische sectoren versterken.

3 De energiesector is van oudsher sterk in Arnhem aanwezig. Dat maakt het in de eerste plaats tot een onderscheidende sector ten opzichte van andere steden/gebieden in Nederland en gezien deze oude en sterke wortels biedt het een goede basis voor vernieuwing en groei. 2 Millenniumgemeente (januari 2009) werkt aan de millenniumdoelen zeven en acht, een duurzame samenleving en fair trade. Het Klimaatprogramma (april 2009) streeft naar CO2-neutraliteit en de Economische agenda (mei 2009) stimuleert innovatie en bedrijvigheid in de EMT-sector. In het Lente-akkoord heeft het huidige college voor de periode een aantal doelen gesteld op het gebied van milieu en duurzame energie. Onder andere: verminderen energieverbruik en overschakelen op duurzame energiebronnen, ondersteunen en faciliteren ondernemerschap dat zich richt op de Energie binnen EMT en volledig duurzaam inkopen. 0.3 Uitgangspunten De gemeente Arnhem hanteert bij uitvoering van dit programma de volgende uitgangspunten: We zijn ambitieus en concreet. We benoemen resultaat en realiseren dit. We stellen ons open voor externe ideeën en deskundigheid. We faciliteren kennis & innovatie. We geven het goede voorbeeld. Wat we anderen vragen doen we minimaal zelf ook, of meer. We realiseren dit in de periode en zijn ons bewust van de lange-termijn effecten. We benaderen de programmalijnen integraal vanuit de driehoek people, planet, profit, omdat deze elementen elkaar versterken. We prefereren lokale en/ of regionale partners bij gelijke geschiktheid en/ of kosten bij levering van diensten en/ of producten. We benoemen in dit programmaplan gemeentelijke ambities en resultaten. Maar we kunnen het niet alleen. En dat willen we ook niet. De ambitie is dat Arnhem Energiestad uitgroeit tot een programma van en voor de stad. Daarom vragen we externe partners zoals ondernemers, onderwijs en burgers mee te doen en eigen acties toe te voegen aan het programma, dat daarmee een dynamisch karakter krijgt. 0.4 Communicatie & Marketing Voor de uitvoering van dit programmaplan stellen we een communicatie- en marketingplan op. We doen dit in samenspraak met onze partners. Kernwoorden hiervoor zijn: interactief, open en direct. Communicatie is een belangrijke pijler onder de uitvoering van het programma. We schaffen (gemeentebreed) een module aan om interactie via de website mogelijk te maken. De website staat open voor iedereen die mee wil werken aan het programma. Men kan ideeën en reacties kwijt, eigen acties invullen en partners zoeken om mee samen te werken. Met gerichte communicatie- en marketingacties (per programmalijn of onderdelen daarvan) gaan we het gemeentelijk programma in Arnhem en de regio promoten. Daarvoor zetten we ook bestaande middelen en netwerken vanuit de verschillende invalshoeken in. 0.5 Gemeentelijke dienstverlening Willen we slagen in onze ambitie, dan zal de gemeentelijke dienstverlening op orde moeten zijn. Dat geldt in de richting van de burger die subsidie vraagt voor woningisolatie, maar evenzeer voor het innovatieve bedrijf in de energiesector dat zoekt naar een locatie om zich te vestigen. Deze dienstverlening levert de gemeente nu ook al, maar versnipperd. Het gemeentelijk klimaatservicepunt verzorgt publiekscampagnes en participatieprojecten rond klimaat, afval, energie en water. Het loket Bouw, Wonen & Leefomgeving verstrekt onder andere informatie over (ver)bouwen en planologische procedures. Via het Klant Contact Centrum komen individuele vragen van inwoners en bedrijven binnen. We verbeteren onze dienstverlening deze collegeperiode door: Te onderzoeken of we 2012 één gemeentelijk loket voor burgers en bedrijven kunnen realiseren die vragen hebben op het terrein van people, planet, profit. Vragen worden hier snel en deskundig beantwoord en vergunningaanvragen ingenomen. De regiefunctie van de gemeente vorm te geven in constructieve samenwerking met externe partners. Een centrale informatiepositie in te nemen via inrichting van dit programma.

4 0.6 Financiën Dit programma heeft een looptijd van vier jaar. Voor de uitvoering heeft de raad voor 2011 financiële kaders vastgesteld. 3 People (Millennium): Er zijn structureel middelen beschikbaar om aan millenniumdoelen zeven en acht te voldoen. Behalve budget stelt de gemeente ook capaciteit ter beschikking. Profit (EMT): De noemer Profit valt financieel onder het budget van de Economische Agenda. Een deel hiervan is beschikbaar gesteld voor energie- en milieutechnologie. Om het volledige programma uit te kunnen voeren zoeken we naar financiering binnen de huidige budgetten of naar externe financiering. Behalve budget stelt de gemeente ook capaciteit ter beschikking. Planet (milieu): Onder Planet valt een scala aan projecten en budgetten. Deze zijn budgettair neutraal, dan wel met externe middelen gefinancierd. Financiering per programmalijn: Naar een Energieneutraal Arnhem: Veel projecten zijn kosten-neutraal. Voornaamste projecten waarvoor financiering is vereist worden gefinancierd vanuit gelden van derden. Dit zijn Stimulering Lokale Klimaatinitiatieven (SLOK) en Innovatieprogramma Klimaatneutrale Steden (IKS). Naar een duurzaam gebouwd Arnhem: Veel projecten zijn kosten-neutraal. Voor projecten als De grote Koppel en energielasten, wordt in 2011 onderzoek gedaan. Investeringen die mogelijk volgen op basis van deze onderzoeken, vragen een investeringsbudget. Deze budgetten zijn in dit programmaplan niet meegenomen. Naar een schoon Arnhems vervoer: Wordt voornamelijk extern gefinancierd vanuit Nationaal Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit (NSL), beperkt aangevuld binnen het bestaande financiële kader. Naar een klimaatbestendig Arnhem: Projecten worden veelal vanuit Europese financiering Future Cities gefinancierd. Duurzaam inkoopbeleid / Fair trade beleid: Kosten voor aanschaf van duurzame/eerlijke producten kunnen hoger zijn. Dit kan op termijn gevolgen hebben voor de budgetten inkoop. Het programma Arnhem Energiestad is een dynamisch programma. Dat betekent dat zich gedurende het lopende jaar nieuwe projecten en acties kunnen aandienen. Financiering van de uitvoering vindt plaats vanuit huidige, gemeentelijke budgetten. Mogelijkheden voor externe financiering worden permanent en in de volle breedte verkend. Een aantal maatregelen genoemd in dit programmaplan, levert op termijn financieel voordeel op, maar vragen om een voorinvestering. Bovendien is de mogelijkheid van het leveren van co-financiering bij subsidieaanvragen relevant. Deze financiële ruimte is nu niet aanwezig. Daarom is de prognose dat voor de jaren een (extra) investering noodzakelijk is. Aard en omvang hiervan volgt in begrotingscyclus Vervolg Dit programmaplan richt zich op onze gemeentelijke rol, verantwoordelijkheid en ambitie. De eerste stap is al gezet: op 8 december 2010 hebben we het inititiatief Arnhem Energiestad gedeeld met partners in de stad en gezamenlijk een intentieverklaring ondertekend. Hoe gaan we verder? We kunnen en willen immers de resultaten met onze partners realiseren. In het Lente-akkoord staat: We beginnen niet in het stadhuis op te schrijven wat volgens de gemeente goed is voor de stad... In plaats daarvan gaan we in gesprek met bewoners en ondernemers over een probleem in de stad, of kansen voor nieuwe ontwikkelingen. Dit is precies het vervolgtraject dat momenteel is ingezet. We zijn met de betrokken partners op weg naar een convenant met concrete afspraken. Met dit programmaplan neemt de gemeente het initiatief voor een samenhangend programma en laat zien welke rol en acties zij op zich wil nemen. We vragen andere partijen hun eigen acties toe te voegen. Daarom tekenden wij op 8 december 2010 een intentieverklaring en gaan wij op 24 juni 2011 een convenant ondertekenen met concrete afspraken.

5 In 2012 wordt het contract voor het ophalen van huisvuil opnieuw aanbesteed. De gemeente mikt hierbij op het vervangen van enkele vrachtwagens door groen gas wagens en de ontwikkeling van een tweetal waterstof-elektrische huisvuilwagens. Volgend jaar worden de eerste gesprekken gevoerd met de partijen die een rol kunnen spelen bij de ontwikkeling: Ginaf, de HAN, de Stadsregio en het Arnhemse Waterstofnetwerk. In dit voorbeeld zijn vrijwel alle programmalijnen van invloed, van duurzaam inkopen tot energietransitie en de Arnhemse EMT-sector. Een voorbeeld van de onderlinge beïnvloeding tussen de programmalijnen: 4 Kenmerkend voor de programma-opzet is dat bij uitvoering van elk van de zes lijnen nadrukkelijk gekeken is naar de onderlinge samenhang. Waar liggen de verbindingen en waar kunnen we over en weer versterken en versnellen. Dit loopt als een rode draad door het programmaplan. De zes programmalijnen zijn op de volgende wijze opgebouwd: Paragraaf 1: Huidige situatie Paragraaf 2: Doelen 2014 Paragraaf 3: Resultaten die bijdragen aan de doelen: per resultaat een korte omschrijving, wanneer het wordt opgeleverd en welke rol de gemeente speelt. Paragraaf 4: Context 0.8 Programmaplan Dit plan is opgebouwd langs zes programmalijnen die elkaar beïnvloeden en overlappen en samen de driehoek people, planet, profit vormen: energieneutraliteit, een toonaangevend energiecluster, duurzaam bouwen, schoon vervoer, klimaatbestendige stad en duurzaam inkopen en aanbesteden. Bij elke lijn zijn expliciet doelen en resultaten benoemd.

6 Programmalijn 1: 5 Naar een energieneutraal Arnhem 1.1 Huidige situatie In het protocol van Kyoto zijn wereldwijd afspraken gemaakt over het terugdringen van de emissie van broeikasgassen. Voor Nederland geldt voor de periode een reductieverplichting van 6%, ten opzichte van De rijksoverheid heeft in 2007 het doel geformuleerd om in % van de benodigde energie duurzaam op te wekken, 30% reductie in CO2-uitstoot ten opzichte van 1990 te hebben bereikt en tot dan per jaar 2% energie-efficiëntie te realiseren. Lokale en regionale overheden spelen een sleutelrol bij de ontwikkeling en uitvoering van dit energiebeleid. In Arnhem werken we aan besparing van het energieverbruik, de productie van duurzame energie en energieneutraliteit. Daarvoor is een netwerk van partners opgebouwd, waar we mee samenwerken. Voorbeelden: In Arnhem Centraal, heeft de gemeente een Koude-Warmteopslag (KWO) installatie in grondwater gerealiseerd. Deze installatie is een vorm van een duurzaam energiebedrijf. De typisch Arnhemse trolleybussen rijden op groene stroom, waardoor deze CO2 - neutraal zijn én geen fijnstof uitstoten. In en om Arnhem zijn veel bedrijven gevestigd die innovatieve energietechnieken ontwikkelen, zoals brandstofcellen voor waterstof en flexibele zonnecellen. Hogeschool Arnhem Nijmegen heeft een speciale leerstoel voor duurzame energie. KEMA heeft in opdracht van de gemeente Arnhem een energiestudie opgesteld. De studie onderzoekt beschikbare duurzame energiebronnen en energieverbruik. Bovendien zijn de verschillende duurzame energieopties beoordeeld op economische haalbaarheid en de bijdrage aan CO2-reductie. Met deze studie is deskundig onderzoek beschikbaar, op basis waarvan weloverwogen keuzes kunnen worden gemaakt. 1.2 Doelen Arnhem heeft als doel CO2-neutraal te worden. Een ambitieuze opgave die verder gaat dan de doestellingen van het Rijk. Onze huidige energievoorziening is gebaseerd op fossiele brandstoffen en die zijn de bron van CO2. De meest logische oplossing voor het indammen van de CO2-uitstoot is het gebruik van duurzame energiebronnen. Wanneer we de energie ook nog binnen de gemeentegrenzen kunnen opwekken zijn we energieneutraal! De ruimtelijke mogelijkheden hiervoor zijn beperkt. KEMA adviseert Arnhem om bij elke ontwikkeling toch in te zetten op energieneutraliteit met als compromis dat duurzame energie bij voorkeur op Arnhems grondgebied gewonnen wordt. Daarmee is energieneutraliteit het doel. Wat betekent deze richting? - Arnhem gaat niet voor compensatie middels klimaatbossen of inkoop van CO2-rechten. - Arnhem wil met inzet van de regio haar eigen duurzame energie opwekken. - Aardgas wordt teruggedrongen en op termijn uitgefaseerd. - Arnhem ontwikkelt waar mogelijk nieuwe infrastructuur om warmte in de huizen te krijgen. - Arnhem heeft haar burgers en bedrijven nodig om energieneutraal te kunnen worden en richt zich daarom op decentrale energieopwekking en actieve participatie van burgers en bedrijven. In het Lente-akkoord staan de de volgende doelen: 1. Toename opwekking duurzame energie 7% door over te schakelen op duurzame energiebronnen. 2. Jaarlijks 3% energiebesparing door terugdringen energieverbruik. 3. Stimuleren inrichting van een duurzaam energiebedrijf.

7 1.3 Resultaten 6 Opwekking duurzame energie Windenergie grootschalig Windenergie is een vorm van duurzame energie, het raakt nooit op en is schoon. Windenergie was in 2008 verantwoordelijk voor zo n 1% van de in Nederland geleverde energie. Het is op dit moment de grootste hernieuwbare energiebron. De kracht van wind is de relatief lage kostprijs van de opgewekte stroom. De verwachting is dan ook dat windenergie de komende jaren sterk toeneemt. Bijkomend positief effect van aanleggen van windturbines, is de werkgelegenheid en hierdoor de bijdrage aan de lokale economie. Windenergie is een rendabele technologie, de inpassing in het landschap is uitdagend. Windturbines hebben een sterke visuele impact. Bij burgers is niet altijd de kennis aanwezig over het nut en de noodzaak van windenergie en over de effecten van windturbines op de omgeving. Inpassing in de omgeving en communicatie zijn daarom aandachtspunten. In de gemeente Arnhem staat één kleine windturbine bij de rioolwaterzuivering in Elderveld, verantwoordelijk voor de totale gemeentelijke duurzame energie-opwekking in Arnhem op dit moment. Daarnaast loopt een particulier initiatief voor een windlocatie op de landtong ter hoogte van het industriegebied de Kleefse Waard en Koningspley. KEMA adviseert: We moeten onderzoeken of andere locaties in aanmerking komen voor nieuwe windprojecten. Zo zou een windpark van vijftien molens ongeveer 13% van de gehele elektriciteitsvraag kunnen leveren. Omdat deze krachtbron wordt aangemerkt als de meest kansrijke voor energieneutraliteit, onderzoeken we in 2011, in goed overleg met de provincie Gelderland, locaties waar grootschalige windenergie mogelijk zou zijn. Wat: Business case opstellen omtrent ruimtelijke en financiële haalbaarheid windenergie in Arnhem Wanneer: 2011 Zonne-energie In Nederland is tot op heden voor een bereik van 9 MW aan zonnepanelen geïnstalleerd. De landelijke regeling Stimulering Duurzame Energie geeft niet de gewenste impuls. Ter vergelijking: In Duitsland wordt deze capaciteit dagelijks geïnstalleerd. In 2015 of 2016 wordt het moment bereikt waarop een kilowattuur uit een zonnepaneel even veel kost als een kilowattuur uit het stopcontact. Investeren in een zonnepaneel levert na vijf jaar winst, wanneer de prijs van fossiele energie blijft stijgen. Pluspunt is dat zonnepanelen minder ruimte innemen en zichtbaar zijn, wat de betrokkenheid van burgers en bedrijfsleven bevordert. Voorbeeld is de gemeente Amersfoort, waar de gemeente en Eneco, de woonwijk Nieuwland volledig hebben voorzien van zonnepanelen. Wat: Laten plaatsen van m2 zonnepanelen of zonnefolie met een vermogen van 60 kwp op bestaand en/of nieuw gemeentelijk vastgoed (bijvoorbeeld sportcomplexen en scholen). De gemeente verhuurt gemeentelijke daken aan bedrijven die zonnepanelen plaatsen en exploiteren. Preferente partners zijn Arnhemse bedrijven. Wanneer: 2012, vervolgens jaarlijks bepalen van ambitie Rol gemeente: Facilitator Stads- en omgevingswarmte/ energievisie Aardgas is een fossiele brandstof. Daarmee past deze energievorm voor woningen en gebouwen niet binnen de doelstelling. Voor verwarming willen we gebruik maken van stads- en omgevingswarmte. Dit vraagt bij elke ontwikkeling een energievisie, waarin een keuze wordt gemaakt tussen verschillende energieconcepten zoals KWO, warmtewinning uit riool, stadswarmte of andere omgevingswarmte. Wat: De gemeente vraagt op dit moment bij iedere gebiedsontwikkeling van 200 of meer woningequivalenten om een energievisie. Deze norm wordt verlaagd naar 50 woningequivalenten. Wanneer: Direct

8 Waar kiezen we niet voor: Windenergie kleinschalig: Uit recente studies is gebleken dat kleine windturbines niet rendabel zijn. Waterkracht: Door de nabijheid van Driel is het onrealistisch in Arnhem een nieuw grootschalig stuwcomplex met een hydro-elektrische centrale te bouwen. Daarbij heeft de gemeente aangegeven dat ze de scheepvaart niet verder wil hinderen. Ook het plaatsen van een kleine turbine (35kW) in het vrij stromende water is onrendabel. Arnhem staat bekend als een stad met vele beken. De waterafvoer van die beken is echter te klein voor een kleinschalige hydro-elektrische centrale. Energiebesparing Energiebesparing is de eerste stap om CO2 uitstoot tegen te gaan. Kema adviseert: Zorg allereerst voor energiebesparing en hergebruik van warmte. In de energieatlas van Liander is het energieverbruik in de stad in kaart gebracht, op wijkniveau en per doelgroep. Ook is het energieverbruik van alle gemeentelijke gebouwen en openbare verlichting bekend. Energie besparen kan op verschillende manieren: isolatiemaatregelen in gebouwen, optimaliseren van bedrijfsprocessen, beïnvloeden (aankoop)gedrag van mensen via gerichte communicatie en voorlichting. Het Lente-akkoord vermeldt onderzoek naar het gebruik van ledlampen in de openbare verlichting. De ontwikeling van de ledlamp gaat erg snel. De gemeente doet onderzoek naar de verschillende led-technieken. 7 Wat: Onderzoek ledverlichting in openbare ruimte en bijbehorende investerings- en exploitatiekosten. Wanneer: 2011 Wat: Realiseren duurzame winkelstraat (Bakkerstraat) Wanneer: 2011 Rol gemeente: Facilitator en stimulator Wat: Uitvoeren 150 energiescans bij bedrijven (middelgrote en kleine energiegebruikers, kosteloos tot maximaa E 250,- per scan), waaruit het bedrijf kan zien waar het kan besparen en wat de terugverdientijd van de maatregelen is. Wanneer: 50 scans in 2011; 50 scans in 2012; 50 scans in 2013, facilitator, stimulator en handhaver Wat: Energiezuinige bedrijventerreinen. Bestaande en nieuwe bedrijventerreinen worden energiezuiniger, bijvoorbeeld door uitwisseling restwarmte en/of duurzame opwekking van energie. Gemeente geeft voorlichting en stimuleert aansluitend op initiatieven van bedrijvencontactgroepen, Stichting OKA Services en parkmanagementorganisaties. Wanneer: Direct, facilitator, stimulator en handhaver Wat: Seweex, realiseren van warmteterugwinning uit het riool in Rijnboog. Wanneer: 2011 besluit over realisatie; zo ja: 2013 gerealiseerd. en facilitator Wat: Isolatie particuliere woningen. Binnen de provinciale regeling verstrekken van subsidie aan Arnhemse woningeigenaren. Wanneer: In 2011 voor 750 woningen. Stimuleren inrichting gemeenschappelijk duurzaam energiebedrijf Succesvolle voorbeelden van lokale duurzame energiebedrijven kenmerken zich door een heldere keten van bronnen, verbruikers en de verbindingen daar tussen. Maatwerk waarin alle aspecten van techniek, organisatie, recht en financiën op de situatie en elkaar zijn afgestemd hebben kans van slagen. Voorbeeld daarvan is de koude- en warmte-opslag onder Arnhem Centraal. Maar ook in Rijnboog en andere ontwikkelingen met collectieve systemen

9 zullen organisaties ontstaan. Dit zijn gemeenschappelijke duurzame energiebedrijven. Daarnaast is een lokaal duurzaam energiedienstenbedrijf gewenst. Van dit bedrijf verwachten we optimale meerwaarde indien aan de volgende voorwaarden wordt voldaan: - Het is een bedrijf met een maatschappelijke doelstelling dat door een externe partij wordt opgericht en gerund. - Het energiebedrijf levert een bijdrage aan het behalen van de doelstelling door: o slechts en alleen duurzame energie op te wekken; o zowel projecten aan de aanbodzijde als aan de vraagzijde te ontwikkelen (opwek én besparing). - Het energiebedrijf biedt Arnhemse burgers en bedrijven de kans om actief te participeren in projecten, dan wel door energie af te nemen en/of te produceren. - Het energiebedrijf genereert winst die ten goede komt aan de professionalisering van de organisatie, verbetering of uitbreiding van bestaande projecten en/of investeringen in nieuwe projecten. - Het energiebedrijf ontzorgt Arnhemse burgers en bedrijfsleven door te voorzien in een één-loket-benadering. Wat: Realisatie lokaal duurzaam energiedienstenbedrijf Rol gemeente: Stimulator Context De gemeente kan deze energietransitie niet alleen voorbereiden en uitvoeren. Een stevige alliantie met alle betrokken partijen is noodzakelijk. De gemeente zet in op structurele samenwerking met en tussen energieleveranciers, kennisinstellingen, bedrijven, adviseurs, fabrikanten en ondernemers. Deze zijn onder te verdelen in drie hoofdgroepen: energieproducenten, netwerkbeheerders en energieconsumenten. Energieproducenten (grootschalige energie opwekking) De energieproducenten zijn in beginsel de bestaande grote energiemaatschappijen als Electrabel en NUON. Wanneer meer decentraal energie opgewekt wordt, wordt deze groep groter. Netwerken De gas- en elektriciteitsnetwerken in Arnhem worden geëxploiteerd door Alliander en het warmte netwerk is van NUON-warmte. Industriepark Kleefse Waard kent historisch gezien een eigen energie-infrastructuur. Mogelijk is dit een voorbeeld voor andere bedrijventerreinen of woonwijken. Verbruikers Woningbouwcorporaties zijn groot eigenaar en hebben onderhoudsprogramma s. De Nieuwe Kaart van Arnhem geeft aan waar toekomstige ontwikkelingen plaatsvinden. Dit levert natuurlijke investeringsmomenten op. Het verbruik van particulieren is divers. We onderscheiden bewoners die eigenaar zijn en verenigingen van eigenaren. Regio Ten slotte is het in de sfeer van samenwerking van belang dat een zo groot mogelijk deel van de energiebehoefte van Arnhem binnen de gemeentegrenzen kan worden opgelost. In het Lenteakkoord wordt een target van 7% van de totale Arnhemse energiebehoefte, te realiseren in 2014, neergezet. Voor het resterende deel is Arnhem afhankelijk van aanpassingen in de ruimtelijke ordening en van nieuwe technieken. Binnen Arnhem zijn de mogelijkheden in ruimtelijke, economische en technische zin beperkt. Daarom is samenwerking nodig, nationaal en binnen de regio en de provincie, om te zien waar duurzame energieopwekking voor Arnhem kan plaatsvinden. Bovendien is het gelet op het nieuwe karakter en de inhoudelijke complexiteit van dit van belang dat gemeenten kennis en ervaringen delen en onderling samenwerken. Arnhem doet dat binnen de Stadsregio. Bij plannen om duurzame energie zelf op te wekken zal altijd een zorgvuldige afweging gemaakt worden met betrekking tot te behalen duurzaamheids effecten, kosten en maatschappelijk draagvlak. In die afweging wordt ook consequent een vergelijking met een mogelijke inkoop van elders opgewekte duurzame energie meegenomen.

10 Programmalijn 2: 9 Naar een toonaangevend energiecluster in de Arnhemse regio 2.1 Huidige situatie Sinds 2004 stimuleert de gemeente de bedrijvigheid in de sector EMT. Dat doet zij samen met kennisinstellingen, ondernemers en andere overheden. Dit heeft geleid tot de oprichting van kennis-en innovatienetwerken zoals het Arnhems Waterstofnetwerk en het Gelders EMT-netwerk met stichting kiemt als spin in het innovatieweb. Maar ook tot ontwikkeling van Koningspleij/ Kleefsewaard als EMTlocatie, het eerste openbare waterstoftankstation in Nederland, een aantal nulemissie - voertuigen en tientallen ondersteunde bedrijfsinnovaties. Wat kenmerkt de EMT-sector in Arnhem: Een duidelijk energieprofiel. Wat Groningen is voor gas, is Arnhem voor elektriciteit; met TenneT, Alliander, KEMA en de trolley als belangrijke historische dragers van dat profiel. Forse groei in banen in de energiesector: 60% in 10 jaar. Bijna 1 op de 10 werknemers in Arnhem werkzaam in de EMT-sector, circa arbeidsplaatsen, 470 bedrijven. Daarmee staat de sector in de top 5 van werkgevers in Arnhem. In de Stadsregio zijn het bedrijven en banen en in de Provincie Gelderland banen. Steeds meer nieuwe bedrijven starten in de energiesector, bijvoorbeeld flexibele zonnecelfolie, waterstofelektrische systemen en bedenkers van slimmere energienetten, de zogenaamde smart grids. Ondanks deze prachtige uitgangspositie is er geen reden om achterover te leunen. Andere steden en referentieregio s - zoals het noordelijke Energy Valley en het zuidelijke Energy Hills - zijn op een aantal punten sterker ontwikkeld dan (de regio) Arnhem. We zien de komende jaren als hét moment om aan te pakken en de randvoorwaarden te versterken die nodig zijn voor verdere groei tot een toonaangevend energiecluster. 2.2 Doelen Met de Economisch agenda hanteren wij de volgende ambitie: (Regio) Arnhem heeft in 2015 een compleet, gegroeid en internationaal toonaangevend en erkend EMT-cluster opgebouwd rond enkele specifieke innovatietechnologieën en toepassingsgebieden. Omdat Arnhem vooral krachtig is in de E van Elektriciteit en duurzame, schone en efficiënte energiesystemen, leggen we daarop de focus. Om de gestelde ambitie samen met het cluster te kunnen realiseren, stellen we de volgende doelen: 1. Starters en innovatie: Stimuleren van nieuwe EMT-bedrijven en nieuwe EMT-innovaties in Arnhem en de regio. In aantal en (goede start-) kwaliteit. 2. Zien is geloven: We zorgen voor een aantal grote en optimaal zichtbare energieinnovatieprojecten. De eerste successen krijgen opvolging. Hierdoor ontstaat perspectief op meer bedrijvigheid, een sterke reputatie, en grote bijdragen aan milieu- en klimaat doelstellingen. 3. Kennis voor de groeiers: Versterken opleidingsaanbod en mogelijkheden om kennis om te zetten in nieuwe bedrijvigheid. Investeren in deze voorzieningen maakt het voor bedrijven met kennisvragen of behoefte aan gespecialiseerd personeel makkelijker om te innoveren en te groeien. Bovendien maakt het de regio aantrekkelijker als vestigingsplek. 4. Promotie en vestigingsmogelijkheden Arnhem scherper profileren: Het beschikbare aanbod van locaties scherper op de doelgroepen toesnijden.

11 Naast deze inhoudelijke doelstellingen stimuleert de gemeente de betrokkenheid van Arnhemse en regionale ondernemers en kennisinstellingen in energietechnologie bij alle Arnhemse en regionale (innovatieve) projecten Resultaten Starters- en innovatiebegeleiding in EMT De gemeente is medeoprichter van de Stichting kiemt. Deze Arnhemse stichting stimuleert de starters- en innovatiebegeleiding voor de EMT-sector. In het begin voor Arnhem, maar nu ook succesvol op Gelderse schaal, samen met een netwerk van meer dan 150 actieve bedrijven en kennisinstellingen. Door een subsidie aan de stichting en actieve deelname aan het netwerk steunt Arnhem de begeleiding vanuit kiemt. Uitgaande van eerdere inschattingen door de stichting, verwachten we de volgende resultaten in Arnhem. Wat: Minimaal vijf startende nieuwe bedrijven ondersteund met op maat gesneden advies voor bedrijfsplanontwikkeling, industrieel eigendom, selectie van partners en toeleveranciers, keuze huisvestingslocatie en andere voorkomende bedrijfsvragen, begeleiding is per direct beschikbaar Rol gemeente: Facilitator en stimulator Wat: Voor zeven starters wordt een starterslening van beschikbaar gesteld en wordt een financierbaar bedrijfsplan opgesteld, de regeling is per direct toegankelijk Rol gemeente: Facilitator en stimulator Wat: Minimaal 20 innovatie-ideeën van bestaande bedrijven of kennisinstellingen zijn ondersteund door korte begeleiding, gericht op aanscherping van het idee en/of openstaande vragen en vervolgens initiatiefnemers in contact te brengen met andere partijen in het netwerk die het antwoord of een deel daarvan kunnen leveren. Rol gemeente: Facilitator en stimulator Wat: Minimaal 10 bijeenkomsten voor EMT bedrijven en instellingen gehouden in Arnhem of de regio, waar partijen met innovatieve ideeën met elkaar in contact komen. Hieronder vallen workshops voor specifieke bedrijfsvragen, grotere netwerkbijeenkomsten en specifieke innovatiebijeenkomsten waarin een bepaald innovatie-idee met hulp van experts verder uitgewerkt kan worden. Rol gemeente: Facilitator en stimulator Wat: Stimuleren van een Energie-broedplaats voor nieuwe EMT-bedrijvigheid. Deze broedplaats of incubator is een bedrijfsverzamelgebouw met extra s waardoor starters er makkelijker terecht kunnen, zich meer kunnen concentreren op hun ondernemerschap en makkelijker toegang hebben tot extra hulp bij vragen. De gemeente heeft samen met kiemt diverse acties ondernomen en er is een aantal private initiatieven en mogelijke locaties bekend. We kunnen ondersteunen en versnellen met kennis, informatie, contacten, promotie. Wanneer: Tussenstand kansen en mogelijkheden per eind 2011 Rol gemeente: Facilitator en stimulator Zien is geloven Om van eerste successen naar toepassing op grotere schaal (en serieproductie) te komen, moet een innovatie gezien worden om op grotere schaal te komen. Op beide punten wil de gemeente resultaat helpen boeken. Wat: Op vijf markante locaties biedt de stad een podium aan onderscheidende lokale of regionale energietechnologie. Opties waar we rekening mee houden (zie ook de andere lijnen): zonnecelfolie (Helianthos), nulemissie waterstofelektrische voertuigen voor bijvoorbeeld afvalinzameling (NedStack, SilentMotor Company, HAN), Arnhemse Loloos als laadpunt voor elektrisch vervoer. We helpen zoeken en bewegen mee in beleid en regelgeving om de technologie op de beste plek in de stad en op de meest effectieve manier zichtbaar te maken. Rol gemeente: Facilitator en stimulator

12 Wat: Toepassing op grote schaal van Arnhemse energietechnologie. Samen met partners willen we Arnhemse of regionale energietechnologie toepassen op grotere schaal in Arnhem en/ of in nationale of Europese projecten. Hier hoort onderzoek naar kansrijke opties bij, maar we willen dus ook de volgende stap naar daadwerkelijke toepassing. Minimaal één van de onderscheidende technologieën willen we ook op grote schaal zichtbaar maken in Arnhem of nabije omgeving. Opties waar we vooral op in willen zetten zijn: ontwerp en aanleg van slim energienetwerk in combinatie met duurzame lokale energieopwekking voor enkele honderden woningen of vergelijkbare omvang. nulemissie waterstofelektrisch vervoer. Bijvoorbeeld in regionale of Europese openbaar vervoerconcessies of concessies voor regionaal doelgroepenvervoer (scholen, mensen met een beperking) of afvalinzameling (zie ook programmalijn schone mobiliteit). Ook hier verwachten we dat Arnhemse partners nog andere kansen en mogelijkheden naar voren brengen. Rol gemeente: Facilitator en stimulator Kennis voor de groeiers Wat: De gemeente steunt initiatieven voor versterking van het opleidingsaanbod en/of onderzoek- en ontwikkelmogelijkheden op het gebied van energietechnologie. Naast het luisteren en eventueel helpen concretiseren van ideeën gaat het ook om (co-)financiering en/of bestuurlijke of ambtelijke inzet en lobby om de uitvoering mede mogelijk te maken. Voorbeelden van Arnhemse initiatieven en partners waar we op inzetten zijn: HAN (landelijk Automotive Centre of Expertise & valorisatieprogramma ambities in duurzame energie ), ROC Rijn & IJssel (realisatie ROC Garage van de Toekomst) en stichting kiemt (vestiging Gelders Transitiecentrum, definitie doorbraakprojecten ). Rol gemeente: Stimulator 11 Promotie en vestigingsmogelijkheden scherper profileren Wat: Locatieontwikkeling Kleefsewaard/Koningspleij. De gemeente realiseert in samenhang met Industrie Park Kleefsewaard een onderscheidende vestigingslocatie voor EMT-bedrijven op Kleefsewaard/Koningspleij. Nadat het ingediende bestemmingsplan onherroepelijk is - verwacht medio wil de gemeente de volgende resultaten bereiken: Vaststellen stedebouwkundig plan en uitwerkingsplannen, uitvoeren marketingacties, ophogen gebied Koningspleij en grondafvoer Oude Veerweg. Dit alles afgestemd op de doelgroep van EMT-bedrijven. en facilitator Wat: De gemeente ondersteunt het cluster bij de promotie en bij de acquisitie van nieuwe deelnemers en wil onder andere de volgende resultaten bereiken, bij voorkeur samen met anderen: Opstelling en uitvoering van marketing- en acquisitieplan. Uitbreiding van het promotiemateriaal over beschikbare locaties en vestigingsklimaat. Hoofdsponsorschap voor het HAN Hydromotive studententeam bij deelname aan de jaarlijkse Shell ecomarathon. Sponsoring van het HAN Solarboat team voor deelname aan de (Inter-)nationale Frysian Solar challenge. Dit is een jaarlijkse elfstedentocht voor zonneboten. Rol gemeente: Facilitator en stimulator 2.4 Context Het versterken van het EMT-cluster op de E van elektriciteit en duurzame, schone en efficiënte energiesystemen kan de gemeente niet alleen. Betreffende partijen zullen zich daarvoor willen inzetten, eigen inspanningen plegen en middelen vrijmaken. De gemeente wil een aanjagende en ondersteunende rol vervullen. Daarom willen we ook deze programmalijn uitvoeren samen met partijen binnen het energiecluster. In het cluster zitten alle organisaties die betrokken of nodig zijn bij het maken of verspreiden van elektriciteit en duurzame, schone en efficiënte energiesystemen. Het gaat om de Arnhemse en regionale kennisinstellingen, grotere en kleine onderzoeks-, ontwikkel-, maak- en dienstverlenende bedrijven, overheden, investeerders en (eerste) klanten. Dit zijn de zogenaamde launching customers die met hun voortrekkersgedrag anderen over de streep kunnen trekken. Het cluster vormt dus niet alleen de doelgroep, maar vooral ook de groep van actoren waarmee de gemeente samenwerking zoekt om de ambities te realiseren.

13 Programmalijn 3: 12 Naar een duurzaam gebouwd Arnhem 3.1 Huidige situatie Het huidige Arnhemse beleid voor duurzaam bouwen dateert van 1998 en is gebaseerd op het Nationale Pakket Duurzaam Bouwen. Het bestaande beleid is ingehaald door strengere basiseisen in het Bouwbesluit. Met deze programmalijn incorporeren we het beleid duurzaam bouwen in het programma Arnhem Energiestad en geven hieraan een stevige impuls. Ook op dit thema zijn we ambititeus en leggen ons zelf hogere normen op dan marktpartijen. Resultaten van de afgelopen jaren op het gebied van duurzaam bouwen, geven aanleiding hieraan extra aandacht te schenken. Te behalen resultaten sluiten naadloos aan op de Woonagenda , in het bijzonder op het gebied van flexibel en levensloopbestendig bouwen en de particuliere voorraad, die het programma Arnhem Energiestad aanvullen. Vanaf 2007 heeft Arnhem samen met marktpartijen ervaring opgedaan met het instrument Gemeentelijke Praktijk Richtlijn, oftewel GPR, als hulpmiddel voor een prestatiegerichte werkwijze voor duurzaam bouwen. Meer dan 150 gemeenten werken er mee en bij de marktpartijen is lokaal en landelijk draagvlak voor deze werkwijze ontstaan. Duurzaamheid is in GPR opgebouwd uit 5 thema s: energie, milieu, gezondheid, gebruikskwaliteit en toekomstwaarde. Op elk van de vijf thema s kan een score tussen 0 en 10 gehaald worden. Een score 6 staat voor realisatie op Bouwbesluit. Het instrument is eenvoudig in gebruik en biedt keuzevrijheid, geen keurslijf. Om het Programmaplan nog beter af te kunnen stemmen op en te vergelijken met landelijk beleid m.b.t. de verduurzaming van de gebouwde omgeving, start Arnhem, naast het gebruik van GPR, ook met het monitoren op (basis van) energielabels. Nieuwbouw Om het huidige beleid en de huidige nieuwbouwpraktijk te vertalen naar prestatiescores met GPR, zijn 20 recent gerealiseerde nieuwbouwprojecten doorgerekend. Hieruit blijkt dat deze projecten ruimschoots boven Bouwbesluit presteren, met uitzondering van het thema energie. Projecten met de gemeente als opdrachtgever scoren lager dan private projecten. In april 2010 is met marktpartijen (woningcorporaties, projectontwikkelaars en architecten) gesproken over de nieuwe prestatiegerichte werkwijze en te stellen ambities. De marktpartijen staan positief tegenover het werken met GPR en pleiten voor het afspreken van realistische ambities. Verder spreken zij uit dat voor het slagen van deze werkwijze goede stroomlijning en afstemming van processen binnen de gemeente wenselijk is. Ten slotte geven zij aan dat eisen die de gemeente oplegt aan anderen, minimaal door haar zelf (ook) gerealiseerd moeten worden. De Rijksoverheid heeft GPR vanaf 1 januari 2010 aangewezen als toetsingsinstrument voor nieuwbouw. De eis is minimaal een score 7,0 op ieder van de vijf modules. Ervaringen van de afgelopen jaren vormen, in combinatie met ervaringen van andere gemeenten met GPR ( een 7 is goed haalbaar ), de nieuwe Arnhemse criteria voor duurzaam bouwen. Bestaande voorraad De gemeente Arnhem en de woningcorporaties hebben samen met andere gemeenten en corporaties geparticipeerd in de ontwikkeling van een vergelijkbare werkwijze voor de bestaande woningvoorraad. Concreet kan op dezelfde thema s de kwaliteit van bestaande woningen en gebouwen inzichtelijk worden gemaakt. Dat geldt ook voor verduurzaming door renovatie. Omdat de huidige kwaliteit van gebouw tot gebouw sterk verschilt is het niet verstandig om één ambitieniveau af te spreken. De Rijksoverheid heeft GPR vanaf 1 januari 2010 ook aangewezen als toetsingsinstrument voor duurzame renovatie van kantoorgebouwen. De eis is een verbetering van de score met 2 punten of minimaal een 7,0 op de 5 modules. De praktijk wijst uit dat dit voor het thema Energie mogelijk is, echter in veel gevallen moeilijk in combinatie met de andere thema s.

14 Realistisch is het hanteren van deze eis, een verbetering van de score met 2 punten of minimaal een 7,0 voor Energie en Gezondheid en het minimaal gelijk houden van de prestatie op de andere thema s Doelen Doel binnen duurzaam bouwen is het structureel invoeren van een prestatiegerichte werkwijze voor duurzaam bouwen. GPR is het meetinstrument. Hiermee worden naast energie, ook de prestaties op andere thema s van duurzaamheid meetbaar en bespreekbaar. Moment voor meting is bouwvergunningaanvraag. Nieuwbouw Score 2011 op basis van: Normen Bouwbesluit Normen Stadsregio Normen Arnhem Energie 6,9 7,0 8,0 Milieu 6,0 7,0 7,0 Gezondheid 6,0 7,0 7,0 Gebruikskwaliteit 6,0 7,0 7,5 Toekomstwaarde 6,0 7,0 7,O In de periode zijn bij de planvorming voor gemeentelijke bouwwerken, de normen uit bovengenoemde tabel 100% gehaald. Stimuleren en faciliteren dat in de periode bij minimaal 75% van de door marktpartijen gerealiseerde bouwwerken de Arnhemse streefwaarden zijn gehaald. Bestaande bouw In de periode is bij 100% van de door de gemeente gerenoveerde eigen bouwwerken een verbetering van de score met 2 punten of minimaal een 7 behaald op de modules Energie en Gezondheid van GPR Gebouw. Op de overige modules is de prestatie minimaal gelijk gebleven. Stimuleren en faciliteren dat in de periode bij minimaal 50% van de door marktpartijen gerenoveerde bouwwerken de verduurzaming inzichtelijk gemaakt is met behulp van GPR. Na evaluatie in 2014 worden gezamenlijk doelen geformuleerd. 3.3 Resultaten Om deze doelen te bereiken willen we: Vanaf 2011 bij alle nieuwbouw- en renovatie activiteiten van de gemeente in een zo vroeg mogelijk stadium (initiatief- en definitiefase) de streefwaarden meenemen in de planvorming. Maken voor het bereiken van deze normen en laten rapporteren bij goedkeuring van planvorming, contract en oplevering. Resultaten jaarlijks monitoren en op jaarlijkse stadsconferentie in juni openbaar maken. Bij gebiedsontwikkeling de doelen (en resultaten) actief communiceren met marktpartijen met als doel hun medewerking te krijgen. De gemeente faciliteert de prestatiegerichte werkwijze door marktpartijen kosteloos met GPR te laten werken. Wat: Nieuwe GPR-ambities realiseren, te beginnen met bij Fluvium/Rijnwijk nieuwbouw. Meerkosten voor het bereiken van streefwaarden blijven beperkt door bewuste keuzes te maken. Op het thema Energie zal de streefwaarde de eerstkomende jaren nog leiden tot een kostenverhoging van 5-10%. Daar staan lagere energiekosten in de exploitatie tegenover. Het vastgoedbedrijf gaat in 2011 investerings- en beheerbudgetten bundelen, zodat levensduur kostenberekeningen kunnen worden gemaakt. en facilitator Wat: Voorbeeldproject De Grote Koppel. Energieonderzoek, maatregelen uitvoeren. Kosten maken onderdeel uit van onderzoek. Uit te voeren maatregelen vragen investering, verdienen zich vanaf vijf jaren terug. Wanneer: 2011 onderzoek gereed, maatregelen uitgevoerd in 2013

15 Wat: Energieverbruik gemeentelijk vastgoed monitoren en maatregelen uitvoeren dit te verlagen. Kosten maken onderdeel uit van onderzoek. Uit te voeren maatregelen vragen investering, verdienen zich vanaf vijf jaren terug. Wanneer: In 2011 energiegebruik per locatie inzichtelijk, start maatregelen in Wat: Stimuleren dat particuliere woningeigenaren en VVE s hun woningen gaan isoleren Wanneer: 2011 Rol gemeente: Stimulator, facilitator en subsidieverstrekker Wat: Toetsen en handhaven binnen- en buitencontrole energiescore bij nieuwbouw. De gemeente heeft een licentie op GPR en verleent marktpartijen, op verzoek, toegang op deze licentie. Wanneer: 2011 Rol gemeente: Handhaver Wat: Belonen beste prestatie duurzaam bouwen met positieve publiciteit Wanneer: Jaarlijks, start in 2011 Rol gemeente: Stimulator 3.4 Context De voorbeeldfunctie van de gemeente Arnhem vullen we stevig in. Bij alle eigen gebouwen en projecten waarbij Arnhem een ontwikkelende partij is, worden de minimale streefwaarden gehaald. We verankeren interne procedures binnen de gemeente zodat de marktpartijen te maken hebben met een duidelijke lokale overheid. Duurzaam bouwen door marktpartijen is gebaseerd op vrijwilligheid, voor zover het ambitieniveau uitgaat boven het wettelijke Bouwbesluit en in situaties waarbij de gemeente geen grondpositie heeft. Daarom is het van belang natuurlijke contactmomenten tussen marktpartijen en de gemeente optimaal te benutten om duurzaam bouwen te bevorderen. Ambtenaren die rechtstreeks betrokken zijn bij contacten met bouwpartijen, dragen het gemeentelijke beleid uit en spannen zich in om samen met bouwpartijen een zo hoog mogelijke ambitie te realiseren. Landelijke ervaring leert dat we draagvlak bij marktpartijen kunnen creëren door een transparante en duidelijke werkwijze. Vanwege het (hoofdzakelijk) vrijwillige karakter van meedoen is veel aandacht voor communicatie en terugkoppeling op resultaten absoluut noodzakelijk. De GPR-methodiek leent zich daar bij uitstek voor. Het instrument geeft informatie over de genoemde thema s, maar ook over CO2 - reductie. Een groot aantal marktpartijen is, al dan niet vanuit maatschappelijk verantwoord ondernemen, actief op het gebied van duurzaamheid met behulp van GPR Gebouw. Dat geldt ook voor de Arnhemse woningcorporaties. Hoe duurzaam woningen en gebouwen uiteindelijk zijn wordt in belangrijke mate bepaald door de wijze van gebruik. Voorlichting aan bewoners is daarom zeer relevant: over wat de gemeente doet, wat de verantwoordelijkheid en invloed van bewoners is en over specifieke projecten.

16 Programmalijn 4: 15 Arnhems vervoer 4.1 Huidige situatie Schoon vervoer beweegt zich op de scheidslijn van economie, schone lucht en klimaat. Op dit moment rijden enkele voertuigen in Arnhem, die gebruik maken van alternatieve, schonere brandstoffen: een stadsbus, een vrachtwagen van 2Switch, een dienstauto van de gemeente Arnhem, allemaal op waterstof. Er rijden 45 elektrische bussen. Bovendien rijden een aantal ondernemers in en rond Arnhem op groen gas. Dat doet de gemeente ook met een aantal voertuigen en er is zowel een groen gas tankstation als een waterstoftankstation binnen de gemeentegrenzen. Gewenste groei van het aantal voertuigen op alternatieve brandstoffen voor ons eigen wagenpark, de Openbaar Vervoer (OV)-concessie en onze toeleveranciers baseren we op studies van Ecofys (wagenparkscans), Squarewise en TNO. Bij de ontwikkeling van duurzame brandstoffen voor voertuigen wordt nauw samengewerkt met de HAN Autotechniek. 4.2 Doelen Doel van deze programmalijn is inzet van nulemissie voertuigen (geen fijnstof en geen stikstofoxiden) in de stad. Daarmee werken we aan het hogere doel van realisatie van schone lucht. Energiebesparing kan worden gerealiseerd door zuiniger of minder te rijden. Het gebruiken en opwekken van duurzame energie realiseren we door te rijden met groen gasvoertuigen, elektrische voertuigen en waterstof-elektrische voertuigen, gevoed door plaatselijk gefabriceerde groene stroom of groen gas. De transitie naar dit doel verloopt via rijden op groen gas en het stimuleren van elektrisch vervoer. Het is nadrukkelijk de bedoeling om plaatselijke ondernemers mee te nemen in deze transitie, door participatie, verschonen van hun wagenpark en het inzetten van plaatselijk geproduceerde technieken. Ook in deze programmalijn geeft de gemeente zelf het goede voorbeeld door haar eigen wagenpark te verschonen en bij aanbestedingen eisen te stellen op het gebied van materieel. 4.3 Resultaten Openbaar Vervoer Inzet van duurzame energie in het OV wordt via twee sporen gerealiseerd: 1. Opnemen groen gas bussen en waterstofbussen in de OV concessie Samen met Stadsregio en MRA-gemeenten 1 zorgen voor een aanbesteding van groen afval waarbij het afval vergist wordt tot groen gas, eventueel aan te leveren als vloeibaar gas. In 2011 participeert de gemeente Arnhem in een Stadsregio-breed project waarbij we zoeken naar partners die willen vergisten en het realiseren van een groen gasvulpunt voor bussen in Arnhem. Dit gas dient in eerste instantie als brandstof voor de groen gas bussen. Daarnaast dient het als grondstof voor het duurzaam produceren van waterstof. Wat: Naast de trolleybussen rijden 15 groen gas bussen en 10 waterstofbussen in de stadsdienst en nog eens 80 groen gas streekbussen in Arnhem. Dat betekent een groei van de inzet van duurzame brandstof (groen gas uit afval) van 54% ten opzichte van het huidige wagenpark en een reductie van 15% van fijnstof en stikstofdioxide. Wanneer: Gereed in 2014 Rol gemeente: Facilitator 1 De Milieusamenwerking Regio Arnhem (MRA) verenigt de gemeenten Arnhem, Doesburg, Lingewaard, Duiven, Overbetuwe, Rijnwaarden, Westervoort, Renkum, Rheden, Rozendaal, en Zevenaar

17 Eigen wagenpark De gemeente geeft het goede voorbeeld. Daarom heeft de gemeente zelf een wagenparkscan uitgevoerd. Op basis hiervan is uitgerekend welke auto s op een natuurlijk moment vervangen kunnen worden door groen gas auto s. Dit zijn vooral de bestelauto s. Met het stroomlijnen van het uitleenbeleid, bijvoorbeeld door het bieden van passend vervoer, kunnen we op ons brandstofverbruik besparen. We kunnen jaarlijks meer gebruik maken van duurzame energieopwekking door onze auto s te vervangen door groen gas auto s, elektrische auto s (opgeladen met groene stroom), elektrische scooters of waterstof-elektrische auto s. Wat: We realiseren in het gemeentelijk wagenpark een energiebesparing van minimaal 12% ten opzichte van 2009 door slim om te gaan met het ter beschikking stellen van passend vervoer (afhankelijk van afstand en gebruik) en de vervanging van personenauto s en bestelauto s door A-labelauto s, groen gas auto s, elektrische scooters en (waterstof)elektrische auto s. Daarmee realiseren we groei van de inzet van duurzame energiebronnen van minimaal 30%. Stapsgewijs schakelt het gehele gemeentelijk wagenpark over op duurzame brandstof. Voertuigen schaffen we bij voorkeur aan bij regionale dealers. Wanneer: Direct. Doelen behaald in Tussen 2015 en 2020 schakelt het hele wagenpark over op duurzame brandstof. 16 Huisvuilwagens In 2012 wordt het contract voor het ophalen van huisvuil opnieuw aanbesteed. De gemeente mikt hierbij op het vervangen van enkele vrachtwagens door groen gas wagens en de ontwikkeling van twee waterstof-elektrische huisvuilwagens. Volgend jaar worden de eerste gesprekken gevoerd met de partijen die een rol kunnen spelen bij de ontwikkeling: Ginaf, de HAN, de Stadsregio en het Arnhemse Waterstofnetwerk. Wat: Het ophalen van huisvuil realiseert inzet van 30% duurzame energie ten opzichte van het totaalgebruik. In 2015 wordt het GFT-contract opnieuw aanbesteed. Dit geeft een kans om deze vrachtwagens te laten rijden op het afval dat ze ophalen. en facilitator Andere aanbestedingen Begin 2011 kijken we naar die contracten die voor 2014 opnieuw worden aanbesteed. Bij nieuwe aanbestedingen nemen we de eis op dat minimaal 30% van de voertuigen gebruik maakt van duurzame brandstof. Wat: Bij aanbesteding voor 2014 van andere diensten, zoals groen onderhoud, leerlingenvervoer en aangepast vervoer, wordt de eis gesteld dat minimaal 30% van het wagenpark op duurzame brandstof moet rijden. Wanneer: Direct Faciliteren ondernemers Om ondernemers te stimuleren hun wagenpark te verduurzamen, bieden we via stichting OKA Services gratis wagenparkscans aan. Deze scans zetten we breed in, inclusief elektrisch rijden en waterstof-elektrisch rijden. In dit project werken we samen met de Stadsregio, de provincie Gelderland en de MRA-gemeenten. Wat: Jaarlijks stelt de gemeente aan ondernemers gratis 10 wagenparkscans ter beschikking. Doel is het verduurzamen van het wagenpark van ondernemers. Wanneer: 2011 en stimulator

18 Faciliteren alternatieve brandstoffen In 2014 rijden in Arnhem allerlei voertuigen op alternatieve brandstoffen. De huidige twee tankstations aan de IJsseloordweg en de Van Oldenbarneveldtstraat bieden dan onvoldoende capaciteit. Optimaal zijn de Multi-fuelstations met benzine, diesel, bio-ethanol, groen gas en waterstof. Het nieuwe tankstation in Schuytgraaf zal alternatieve brandstoffen aanbieden. We zoeken naar mogelijkheden voor nieuwe vulpunten, bij bestaande tankstations en nieuwe, zoals aan de Westervoortsedijk. Wat: Stimuleren van het realiseren van groen gas tankstations, vloeibaar groen gas stations (vrachtverkeer), het plaatsen van elektrische laadpunten voor personenauto s en het opschalen van het waterstoftankstation (Kleefse Waard). Wanneer: Direct Rol gemeente: Stimulator Milieuzone Het Lente-akkoord beschrijft de invoering van een milieuzone voor vrachtverkeer in de binnenstad. Doel van deze zone is het meest vervuilende vrachtverkeer uit de binnenstad te weren en het schoner worden van het verkeer te versnellen, zodat de luchtkwaliteit en leefbaarheid verbeteren. Invoering hiervan levert een bijdrage aan de knelpunten op het gebied van luchtkwaliteit ter plaatse van de Eusebiusbuitensingel, Velperbuitensingel en Velperplein. De milieuzone voor vrachtverkeer breiden we uit met bestelverkeer, waarmee we het effect vergroten. Hierdoor worden plaatselijke ondernemers gestimuleerd hun wagenpark te verschonen. Met invoering van de milieuzone gaan we zorgvuldig om. Daarom heeft de gemeente zich aangesloten bij het landelijke convenant milieuzone en gaan we uit van het bij het convenant behorende stappenplan. 17 Wat: Arnhem stelt een milieuzone voor vrachtverkeer en bestelverkeer in, ondersteund door flankerend beleid (stadsdistributie, privileges rondom venstertijden). Doel is een reductie van de uitstoot van fijn stof en stikstofdioxide (5%), energiebesparing (10%) ten opzichte van het huidige verkeer in de binnenstad en toename (5%) van duurzame brandstof. Rol gemeente: Facilitator en vergunningverlener 4.4 Context In het kader van een schoon openbaar vervoer werkt de gemeente intensief samen met de gemeente Nijmegen, Stadsregio en provincie Gelderland. Deze samenwerking is gevormd onder de paraplu van het Nationaal Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit. Inzet van samenwerking is het vergroten van het aandeel duurzame energie bij vervoer. Hiervoor is ook de samenwerking met afvalverwerkers van belang. In Arnhems verband zijn de relaties met ondernemers (OKA services, dealers en tankstationhouders) in het kader van het stimuleren van alternatieve brandstoffen van belang. Bovendien werken we nauw samen met het Arnhemse Waterstofnetwerk en de HAN Autotechniek. Ten slotte is met de toekomstige invoering van de milieuzone en stadsdistributie, samenwerking gestart met Transport en Logistiek Nederland, de Vereniging verladers, ontvangers en eigen vervoerders en Arnhemse ondernemers in de binnenstad.

19 Programmalijn 5: 18 Naar een klimaatbestendig Arnhem 5.1 Huidige situatie Het klimaat verandert. Een verandering die we ook in Nederland en in Arnhem bemerken. Volgens het Intergovernmental Panel on Climate Change is het voor 90% zeker dat de mens, door de extra uitstoot van broeikasgassen, invloed uitoefent op het klimaat. In Nederland zijn we ons al decennia bewust van de gevolgen van het natter worden van het klimaat. Het is harder gaan regenen (stortbuien) en rivieren krijgen meer water te verwerken. Daar richten we ons op met het beleid Waterplan Arnhem en het Gemeentelijke Rioleringsplan. Door middel van onderzoek en maatregelen zorgen wij er samen met waterschappen voor, dat er geen sprake is van onacceptabele overlast door water op straat, hoge grondwaterstanden en hoogwater in de rivieren. We realiseren ons nog maar kort dat klimaatverandering ook een keerzijde heeft. Zomers worden warmer en droger met meer en langere hittegolven, langdurige perioden van droogte en lage rivierpeilen. Hadden we de afgelopen decennia in Gelderland gemiddeld 4 tot 6 tropische dagen per jaar, in 2050 zal dat aantal zijn verdriedubbeld. Lage rivierpeilen leiden tot grondwaterstanddaling en beperkingen voor koelwatergebruik. In steden blijft de hitte langer hangen, waardoor het woonklimaat en de luchtkwaliteit daar tijdelijk verslechteren. In het kader van het Europese Interregionale project Future Cities, wordt in Stadsregioverband onderzoek gedaan naar de gevolgen van klimaatverandering voor bebouwd gebied. Het project richt zich op het toepassen van meer groen, water en duurzame energie bij de vormgeving van de stad. Het projectmanagement van dit onderzoek, dat zich richt op mogelijke maatregelen die ongewenste gevolgen van hitte kunnen voorkomen, ligt bij de gemeente Arnhem. 5.2 Doelstelling Steden zijn door hun stenige karakter gevoelig voor klimaat- en weersveranderingen. Regenwater kan moeilijk weg komen wat kan leiden tot wateroverlast. Hitte blijft in de stad hangen. Doordat het beleid is gericht op het verder verdichten van onze steden (inbreiding van woningen staat voorop), wordt de stad gevoeliger voor de gevolgen van klimaatverandering. De focus ligt daarbij op het warmer en droger worden van het klimaat en de buitenruimte. Daarmee kent deze programmalijn vier doelen: 1. Voorkomen van verdere opwarming van de stad, minimaal die plekken waar nu al sprake is van (sterke) opwarming tijdens hittegolven. 2. Verminderen van hittestress zowel buiten als binnen(shuis). 3. Energie halen uit de buitenruimte waarmee we de temperatuur (hitte) in de buitenruimte verminderen (benutting van de opwarming door energie te halen uit de buitenruimte). 4. Vastleggen van CO2 in lokaal groen. De gemeente zet in op het realiseren van een prettige, klimaatbestendige buitenruimte. Voor de eigen openbare ruimte stelt zij richtlijnen op, stimuleert het proces in het realiseren en beheren en geeft zelf het goede voorbeeld. Bij een klimaatbestendige buitenruimte draait het ook om de private ruimte. In het klimaatbestendig maken van de private ruimte neemt de gemeente het initiatief maar ligt de realisatie bij de particulieren. 5.3 Resultaten De vier doelen vertalen we naar de volgende resultaten, waarvoor binnen Future Cities een belangrijke basis is gelegd.

20 Hittekaart Arnhem 19 Deze kaart geeft zicht op de plaatsen in Arnhem waar tijdens hittegolven sterke opwarming plaatsvindt en welke gebieden potentie hebben de stad te verkoelen. Belangrijke informatie voor de nieuwe structuurvisie van Arnhem en daarmee adviserend voor gebiedsontwikkelingen om ongewenste, verdere opwarming van de stad te verminderen dan wel te voorkomen. Wat: Hittekaart opstellen Wanneer: 2011 Ontwerp- en beheerrichtlijnen buitenruimte De ontwerprichtlijnen geven per thema (zoals groen, water, vormgeving openbare ruimte) op wijk-, straat- en pleinniveau aan welke concrete maatregelen het meest (kosten)effectief zijn om aan het subdoel te kunnen voldoen. De ontwerprichtlijnen voor de openbare ruimte worden onderdeel van de richtlijnen van de gemeente Arnhem. Daarnaast neemt de gemeente het initiatief om samen met particulieren tot richtlijnen te komen voor de inrichting en beheer van de private ruimte. Wat: Opstellen ontwerprichtlijnen Wanneer: 2011 Wat: Klimaatbestendige Van Muijlwijkstraat. In de periode 2011 tot en met 2013 wordt in en rond de Van Muijlwijkstraat intensief gemeten op stadsklimaat, luchtkwaliteit, binnenklimaat, energie-effecten en gezondheidseffecten (afstemming met GGD). Uitvoering door consortium van universiteiten en kennisinstituten binnen Nationaal Programma Kennis voor Klimaat. Van belang is goede communicatie met bewoners. Rol gemeente: Facilitator Inspiratieboek realisatie klimaatbestendige buitenruimte Inspanningen zijn nodig om tot de feitelijke realisatie van een klimaatbestendige, prettige buitenruimte te komen. Dit vereist bewustwording en acceptatie van dit thema. Goede ervaringen zijn gedaan bij andere en (denk aan Cradle to Cradle) met het opstellen van een inspiratieboek. Wat: Opstellen inspiratieboek goede voorbeelden. Wanneer: 2011 Maatregelenboek verminderen hittestress binnenshuis Hittestress binnenshuis kan eenvoudig worden verkomen met airconditioning. Vanuit energiebesparing is dit ongewenst. De nadruk zou moeten liggen op het toepassen van passieve koeling en duurzaam bouwen. Ook gedragsaanpassing is gewenst, zoals het sluiten van ramen en hitte-acclimatisatie. Daarom adviseren we aan kwetsbare groepen zoals ouderen en (jonge) kinderen, over de te nemen maatregelen bij hitte. Wat: Opstellen maatregelenboek goede voorbeelden Wanneer: 2012, in nauwe samenwerking met GGD Stimuleren vegetatiedaken en groene gevels. Een effectieve maatregel tegen hittestress, is de aanleg van groene daken en gevels, waarbij gevels ook nog eens een positief effect hebben op het klimaat in de buitenruimte.

Convenant Energie Made in Arnhem

Convenant Energie Made in Arnhem Convenant Energie Made in Arnhem Convenant pagina 1 Energie Made in Arnhem Partijen: De energiesector is van oudsher sterk vertegenwoordigd in Arnhem. Met de specifiek in Arnhem 1. De gemeente Arnhem,

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Regie op energie. Investeren in de productie van duurzame energie in de regio Arnhem-Nijmegen

Regie op energie. Investeren in de productie van duurzame energie in de regio Arnhem-Nijmegen Investeren in de productie van duurzame energie in de regio Arnhem-Nijmegen Regie op energie Wij, de 22 gemeenten in de regio Arnhem- Nijmegen, maken ons sterk voor een versnelde transitie van fossiele

Nadere informatie

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory.

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Een uitdagend klimaat 20 20 2020 In 2020 moet de uitstoot van CO 2 in de EU met 20% zijn teruggebracht ten opzichte van het 1990 niveau.

Nadere informatie

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Fons Claessen sr.adviseur klimaat, energie & duurzaamheid Gemeente Nijmegen Waarom moeten we iets doen?? 1: Klimaatverandering 2: Energie en grondstoffen 3.

Nadere informatie

Ontwerp Gezonde Systemen

Ontwerp Gezonde Systemen Ontwerp Gezonde Systemen Het huidige zonne-inkomen gebruiken De cycli van de natuur worden aangedreven door de energie van de zon. Bomen en planten vervaardigen voedsel op zonlicht. De wind kan worden

Nadere informatie

Programma Energie 2012-2015 Samenvatting Projectplan

Programma Energie 2012-2015 Samenvatting Projectplan Programma Energie 2012-2015 Samenvatting Projectplan Lokale Energie Lokale Energie - 4 Lokale energie-initiatieven - Een loket voor buurt- en dorpsinitiatieven Projectnaam : Lokale Energie Opdrachtgever

Nadere informatie

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013 Lijst Lammers Papendrecht 21 januari 2013 Aan de voorzitter van de gemeenteraad van de gemeente Papendrecht, de heer C.J.M. de Bruin Markt 22 3351 PB Papendrecht Betreft: gemeente Papendrecht aansluiten

Nadere informatie

Lijst Lammers. KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013. Persbericht. Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas?

Lijst Lammers. KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013. Persbericht. Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas? Lijst Lammers KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013 Persbericht Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas? Fractie Lijst Lammers pleit voor de Zonatlas in Papendrecht en vraagt

Nadere informatie

Onderwerp. raad Energie Made in [Arnhem] 14-5. EMiA. Arnhem toonaangevend in energie. Themasessie raad 14 mei 2012 Marc de Kroon, sr.

Onderwerp. raad Energie Made in [Arnhem] 14-5. EMiA. Arnhem toonaangevend in energie. Themasessie raad 14 mei 2012 Marc de Kroon, sr. EMiA Arnhem toonaangevend in energie Themasessie raad 14 mei 2012 Marc de Kroon, sr. adviseur EZ Het begin van Energie Made in [Arnhem] UN Millennium doelen: Duurzame samenleving Duurzaam inkopen CO2 reductie

Nadere informatie

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen De toekomst van de energievoorziening Gemeenten, provincies, bedrijven en projectontwikkelaars gaan zich steeds meer richten op duurzame energiedoelstellingen,

Nadere informatie

... Gemeente Eindhoven en Eneco in 2045... Samen gaan we voor decentrale en duurzame toekomst! Waarde creëren Stadhuisplein. Veranderende overheid

... Gemeente Eindhoven en Eneco in 2045... Samen gaan we voor decentrale en duurzame toekomst! Waarde creëren Stadhuisplein. Veranderende overheid Gemeente Eindhoven en Eneco in 2045 Energieneutraal Veranderende overheid Waarde creëren Stadhuisplein Zichtbaar maken van innovatie Als duurzame stad Samen gaan we voor decentrale en duurzame toekomst!

Nadere informatie

Zon Op School. Initiatiefvoorstel 1 7 APR. 2013. Initiatiefvoorstel aan de Raad GROENLINKS NIJIVIEGEN ~- INQEKDMEN. GEMEENTE NUMEQEN clas8.nr.: oy..

Zon Op School. Initiatiefvoorstel 1 7 APR. 2013. Initiatiefvoorstel aan de Raad GROENLINKS NIJIVIEGEN ~- INQEKDMEN. GEMEENTE NUMEQEN clas8.nr.: oy.. regjw. /3. 00 0 60 3 5 proowverartw.: 'So ~- INQEKDMEN Initiatiefvoorstel 1 7 APR. 2013 GEMEENTE NUMEQEN clas8.nr.: oy..si Zon Op School Initiatiefvoorstel aan de Raad Jos Reinhoudt, GroenLinl

Nadere informatie

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Burgers, bedrijven, milieu-organisaties en overheden hebben vandaag op initiatief van minister Verhagen van Economische Zaken, Landbouw en

Nadere informatie

Duurzame energie in balans

Duurzame energie in balans Duurzame energie in balans Duurzame energie produceren en leveren binnen Colruyt Group I. Globale energievraag staat onder druk II. Bewuste keuze van Colruyt Group III. Wat doet WE- Power? I. Globale energievraag

Nadere informatie

tot eind 2025 - LED verlichting bij vervanging - inzet slimme verlichtingsconcepten

tot eind 2025 - LED verlichting bij vervanging - inzet slimme verlichtingsconcepten Doelstelling Actie Doorlooptijd Wat gaan we doen Eigenaarschap Eigen organisatie 20% energiebesparing t.o.v. 2015 Energiebesparing gemeentelijke gebouwen 20% transitie naar hernieuwbare energie t.o.v.

Nadere informatie

VNG Raadsledencampagne

VNG Raadsledencampagne Duurzaam Drimmelen VNG Raadsledencampagne Klimaat niet zonder de Raad Invloed raadsleden Borging beleid Collegiaal bestuur Collegeakkoord 2010-2014 Duurzame ontwikkeling: Een ontwikkeling die kan voorzien

Nadere informatie

Duurzame ontwikkeling:

Duurzame ontwikkeling: Duurzaam Tynaarlo Duurzame ontwikkeling: Een ontwikkeling die kan voorzien in de behoeften van de huidige generaties zonder die van de toekomstige generaties in gevaar te brengen. (Our common future 1987)

Nadere informatie

Gas geven voor duurzame energie

Gas geven voor duurzame energie Gas geven voor duurzame energie Programma Programma Thema Thema Workshops Workshops Lokatie Lokatie Gelders Gelders netwerk netwerk voor voor duurzame duurzame energie energie Uitnodiging Netwerkbijeenkomst

Nadere informatie

Riedsútstel. Underwerp Duurzaamheidsbeleid 2014-2018

Riedsútstel. Underwerp Duurzaamheidsbeleid 2014-2018 Riedsútstel Ried : 22 januari 2015 Status : Opiniërend/Besluitvormend Eardere behandeling : Informerend d.d. 6 november 2014 Agindapunt : 10 Portefúljehâlder : M. van der Veen Amtner : mw. R.M.A. van Sonsbeek

Nadere informatie

Duurzaamheidsonderzoek en subsidiescan Combibad De Vliet te Leiden. 11 februari 2016

Duurzaamheidsonderzoek en subsidiescan Combibad De Vliet te Leiden. 11 februari 2016 Duurzaamheidsonderzoek en subsidiescan Combibad De Vliet te Leiden 11 februari 2016 1 Managementsamenvatting Inleiding De gemeente Leiden heeft in haar duurzaamheidsambitie doelen gesteld voor de korte

Nadere informatie

Tussenevaluatie Zutphen energieneutraal anno 2012 Forum 23 april 2012

Tussenevaluatie Zutphen energieneutraal anno 2012 Forum 23 april 2012 Tussenevaluatie Zutphen energieneutraal anno 2012 Forum 23 april 2012 Sabine van Galen-Avegaart Agenda 1. De opgave Zutphen energieneutraal 2. Resultaat van ons beleid in cijfers 3. Wat hebben we in 2010-2011

Nadere informatie

Samenwerkingsagenda Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en de Provincie Gelderland

Samenwerkingsagenda Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en de Provincie Gelderland en de Provincie Gelderland 22 maart 2016 Overwegende dat: De provincie Gelderland veel waarde hecht aan de aanwezigheid van onderwijs/kennisinstellingen in haar Provincie. Uiteraard in hun functie van

Nadere informatie

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening 1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% kunnen wel even wachten met grote maatregelen 17% 1 Een beetje dringend, we kunnen nog wel even wachten met grote maatregelen,

Nadere informatie

Almere. Uitkomsten van de zoektocht naar dé klimaatneutrale gemeente in Flevoland 2015

Almere. Uitkomsten van de zoektocht naar dé klimaatneutrale gemeente in Flevoland 2015 Uitkomsten van de zoektocht naar dé klimaatneutrale gemeente in Flevoland 2015 Natuur en Milieufederatie Flevoland heeft ook dit jaar weer een verkenning gedaan naar het klimaatneutrale gehalte van de

Nadere informatie

STARTDOCUMENT. 1. De kracht van samenwerking. 2. Waarom een NWP

STARTDOCUMENT. 1. De kracht van samenwerking. 2. Waarom een NWP STARTDOCUMENT 1. De kracht van samenwerking Deltalinqs Energy Forum, Havenbedrijf Rotterdam, Havenbedrijf Amsterdam, Havenbedrijf Eemsmond, Energy Valley, Stichting Zero Emissie Busvervoer, RAI Platform

Nadere informatie

Energiek Gelderland. Gelders debat. 12 februari 2014, 18.00-20.00 uur Hotel de Wageningsche Berg Wageningen. www.gelderland.

Energiek Gelderland. Gelders debat. 12 februari 2014, 18.00-20.00 uur Hotel de Wageningsche Berg Wageningen. www.gelderland. Uitnodiging Energiek Gelderland Gelders debat 12 februari 2014, 18.00-20.00 uur Hotel de Wageningsche Berg Wageningen www.gelderland.nl/geldersdebat Provinciale Staten van Gelderland gaan graag met u in

Nadere informatie

Vraag- en antwoordlijst Windenergie op Goeree-Overflakkee Aanleiding

Vraag- en antwoordlijst Windenergie op Goeree-Overflakkee Aanleiding 1 Vraag- en antwoordlijst Windenergie op Goeree-Overflakkee Versie: 25 april 2013 Opgesteld door: Windgroep Goeree-Overflakkee, gemeente Goeree-Overflakkee en provincie Zuid-Holland Aanleiding Waarom zijn

Nadere informatie

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken;

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken; INTENTIEVERKLARING CO 2 AFVANG, TRANSPORT en OPSLAG Partijen 1. De Minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, vertegenwoordigd door de heer ir. J. van der Vlist, Secretaris-Generaal

Nadere informatie

Startnotitie samenwerking Land van Cuijk gemeenten op het gebied van energie, klimaat & duurzaamheid

Startnotitie samenwerking Land van Cuijk gemeenten op het gebied van energie, klimaat & duurzaamheid Wij gaan voor groen! Startnotitie samenwerking Land van Cuijk gemeenten op het gebied van energie, klimaat & duurzaamheid 1. Aanleiding Al vele jaren wordt in de regio Noordoost Brabant samengewerkt aan

Nadere informatie

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op?

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op? Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Groen gas Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 100 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 3 PJ. Extra inspanning 200 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 6 PJ.

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen wij door gebruik te maken van duurzame energieopwekking van Nederlandse

Nadere informatie

Topgebied Energie: kansen voor Oost-Nederland Workshop - H. Datum 05 april 2011

Topgebied Energie: kansen voor Oost-Nederland Workshop - H. Datum 05 april 2011 Topgebied Energie: kansen voor Oost-Nederland Workshop - H Datum 05 april 2011 kiemt KANSEN CREËREN EN BENUTTEN Thecogas Binnenstadservice.nl Sidcon Ingrepro Bredenoord Nuon Helianthos Ubbink Solar Solesta

Nadere informatie

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03 1 van 13 5-7-2011 17:03 Enquête Enquête beheer Ingelogd als: aqpfadmin Uitloggen Enquête sta s eken Enquête beheer > De Klimaat Enquête van het Noorden > Statistieken Algemene statistieken: Aantal respondenten

Nadere informatie

Samen werken aan een duurzame Amerstreek. Rabobank Amerstreek. Een bank met ideeën.

Samen werken aan een duurzame Amerstreek. Rabobank Amerstreek. Een bank met ideeën. Samen werken aan een duurzame Amerstreek Rabobank Amerstreek. Een bank met ideeën. Samen werken aan een duurzame Amerstreek Rabobank Amerstreek heeft in dit VN Jaar van de Coöperatie 2012 het economisch

Nadere informatie

Notitie energiebesparing en duurzame energie

Notitie energiebesparing en duurzame energie Notitie energiebesparing en duurzame energie Zaltbommel, 5 juni 2012 Gemeente Zaltbommel Notitie energiebesparing en duurzame energie 1 1. Inleiding Gelet op de ambities in het milieuprogramma 2012-2015

Nadere informatie

Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving

Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving Enexis: energie in goede banen Even if you doubt the evidence, providing incentives for energy-efficiency and clean energy are the right thing to do

Nadere informatie

Resultaten van ons duurzaamheidsbeleid

Resultaten van ons duurzaamheidsbeleid Resultaten van ons duurzaamheidsbeleid In 2013 zijn we van start gegaan met de implementatie van ons duurzaamheidsbeleid en onderstaand ziet u de doelstellingen uit onze duurzaamheidsverklaring en de behaalde

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

gemeente Eindhoven Uitleg bij de indicatoren behorende bij de einddoelen van het programma Duurzaamheid

gemeente Eindhoven Uitleg bij de indicatoren behorende bij de einddoelen van het programma Duurzaamheid gemeente Eindhoven Inboeknummer Beslisdatum B&W Dossiernummer Bijlage bij RIB Einddoelen programma Duurzaamheid Uitleg bij de indicatoren behorende bij de einddoelen van het programma Duurzaamheid Energie

Nadere informatie

De opkomst van all-electric woningen

De opkomst van all-electric woningen De opkomst van all-electric woningen Institute for Business Research Jan Peters Directeur Asset Management Enexis Inhoud Beeld van de toekomst Veranderend energieverbruik bij huishoudens Impact op toekomstige

Nadere informatie

Doelstelling en doelgroep

Doelstelling en doelgroep klimaat op maat Klimaat op maat Het klimaat verandert en de olievoorraden raken langzaamaan op. Dat laatste betekent concreet dat de energieprijzen naar verwachting flink stijgen in de komende decennia.

Nadere informatie

Markt functioneert nu mondjesmaat, er is meer potentieel dan nu wordt gerealiseerd, want:

Markt functioneert nu mondjesmaat, er is meer potentieel dan nu wordt gerealiseerd, want: Marktanalyse Markt functioneert nu mondjesmaat, er is meer potentieel dan nu wordt gerealiseerd, want: Onbekendheid gebouweigenaren & gebruikers met de mogelijkheden en winst die te behalen valt Ondoorzichtige

Nadere informatie

Eneco Groep. Duurzame energie voor iedereen

Eneco Groep. Duurzame energie voor iedereen Eneco Groep Duurzame energie voor iedereen Duurzame koploper Eneco is het grootste energiebedrijf van Nederland in publieke handen. Onze missie is betaalbare duurzame energie mogelijk maken die altijd,

Nadere informatie

Gemeente Langedijk. Voorstel aan de raad

Gemeente Langedijk. Voorstel aan de raad Gemeente Langedijk Raadsvergadering : 22 januari 2013 Agendanummer : 15 Portefeuillehouder Afdeling Opsteller : H.J.M. Schrijver : Beleid en Projecten : Schutten Voorstel aan de raad Onderwerp : Nota Langedijk

Nadere informatie

De Lokale Duurzame Energie Coöperatie. EnergieCoöperatieBoxtel WWW.ECBOXTEL.NL. Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk

De Lokale Duurzame Energie Coöperatie. EnergieCoöperatieBoxtel WWW.ECBOXTEL.NL. Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk De Lokale Duurzame Energie Coöperatie EnergieCoöperatieBoxtel Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk WWW.ECBOXTEL.NL LDEC: Waarom en waartoe leidt het Samen met leden realiseren van betaalbare, duurzame,

Nadere informatie

Onderwerp: Kaders voor windenergie

Onderwerp: Kaders voor windenergie Aan het Algemeen Bestuur Datum: 02-10-2013 Onderwerp: Kaders voor windenergie Voorstel 1. Vaststellen van beleidskaders voor windenergie-initiatieven; 2. Kennis te nemen van het initiatief voor een windmolenpark

Nadere informatie

Peter Huijs/Yvonne de Graaf Afdeling. Naam en telefoon. Portefeuillehouder

Peter Huijs/Yvonne de Graaf Afdeling. Naam en telefoon. Portefeuillehouder Onderwerp De keuze van de gemeente uit de mogelijkheden om het windpark Elzenburg/De Geer te realiseren als begin 2016 wordt besloten om het proces hiervoor voort te zetten. Datum 2 september 2015 Naam

Nadere informatie

Overijssel maakt werk van nieuwe energie!

Overijssel maakt werk van nieuwe energie! Overijssel maakt werk van nieuwe energie! U wilt met uw onderneming of woningcorporatie werk maken van nieuwe energie of energiebesparing. Maar u krijgt de financiering niet (volledig) rond via een bancaire

Nadere informatie

Speech van commissaris van de koning Max van den Berg, debatavond Europese Commissie 'Energievoorziening in de toekomst', 30 januari 2014

Speech van commissaris van de koning Max van den Berg, debatavond Europese Commissie 'Energievoorziening in de toekomst', 30 januari 2014 Speech van commissaris van de koning Max van den Berg, debatavond Europese Commissie 'Energievoorziening in de toekomst', 30 januari 2014 Dames en heren, [Intro] Europa begint in Groningen. Zéker als het

Nadere informatie

Nuon Helianthos. Een doorbraak in zonne-energie.

Nuon Helianthos. Een doorbraak in zonne-energie. Nuon Helianthos Een doorbraak in zonne-energie. 2 Nuon Helianthos Een doorbraak in zonne-energie. Nuon Helianthos 3 Een duurzame samenleving staat hoog op de politieke en maatschappelijke agenda. Een wezenlijke

Nadere informatie

ZONNE-ENERGIE RIJNSTATE Van idee tot exploitatie

ZONNE-ENERGIE RIJNSTATE Van idee tot exploitatie ZONNE-ENERGIE RIJNSTATE Van idee tot exploitatie ZONNE-ENERGIE RIJNSTATE Van idee tot exploitatie 2 3 IDEE 6 ONTWIKKELING 10 CROWDFUNDING 14 REALISATIE 18 EXPLOITATIE 28 4 5 IDEE Rijnstate heeft maatschappelijk

Nadere informatie

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd 1E SCHOOL duurzaam gerenoveerd DUURZAAM RENOVEREN investeren in MEERVOUDIGE OPBRENGST INHOUD PRESENTATIE 1 Niet duurzame school 2 Duurzaam bouwen & leven 3 Duurzame energie, kleinschalig opgewekt 4 Passief

Nadere informatie

Prestatiecontracten voor bestaand maatschappelijk vastgoed: slim besparen én verduurzamen

Prestatiecontracten voor bestaand maatschappelijk vastgoed: slim besparen én verduurzamen Prestatiecontracten voor bestaand maatschappelijk vastgoed: slim besparen én verduurzamen 6 december 2011 Albert Hulshoff Ede 22 maart 2012 Prestatiecontracten - Prestatiecontracten - ESCo-eigenschappen

Nadere informatie

Regio Stedendriehoek

Regio Stedendriehoek Regio Stedendriehoek 1 Energieneutrale regio Energietransitie Stedendriehoek Apeldoorn, Brummen, Deventer, Epe, Lochem, Voorst,Zutphen Netbeheer en Duurzame Gebiedsontwikkeling Pieter van der Ploeg, Alliander

Nadere informatie

Wijk bij Duurstede, 16 september 2013. Betreft: Plan van aanpak duurzaamheid. Memo. Van: Wethouder Robbert Peek. Aan: Gemeenteraad Wijk bij Duurstede

Wijk bij Duurstede, 16 september 2013. Betreft: Plan van aanpak duurzaamheid. Memo. Van: Wethouder Robbert Peek. Aan: Gemeenteraad Wijk bij Duurstede Wijk bij Duurstede, 16 september 2013 Betreft: Plan van aanpak duurzaamheid. Memo Van: Wethouder Robbert Peek Aan: Gemeenteraad Wijk bij Duurstede behandeld door Jelger Takken toestelnummer 609 bijlagen

Nadere informatie

Duurzaamheidvisie Gemeente Staphorst

Duurzaamheidvisie Gemeente Staphorst r 2018 Duurzaamheidvisie Gemeente Staphorst Versie: Definitief (inclusief aangenomen amendementen) Duurzaamheidvisie Gemeente Staphorst Pagina 1 van 6 Inhoudsopgave 1. Verrekijker 2018 2. Essentie Duurzaamheidvisie

Nadere informatie

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB Gemeenten hebben forse ambities op het gebied van duurzaamheid, innovatie en lokale

Nadere informatie

Energieakkoord voor duurzame groei

Energieakkoord voor duurzame groei Energieakkoord voor duurzame groei Netwerkbijeenkomst Duurzame regionale energie Gelderland 15 januari 2014 Lodewijk de Waal Energieakkoord Wie zaten aan tafel? Inhoud presentatie Hoofdlijnen Energieakkoord

Nadere informatie

Raadsvoorstel. categorie/agendanr. stuknr. B. en W RA B 3 12/167. jaar stuknr. Raad. Onderwerp: Energienota gemeente Emmen

Raadsvoorstel. categorie/agendanr. stuknr. B. en W RA B 3 12/167. jaar stuknr. Raad. Onderwerp: Energienota gemeente Emmen svoorstel Onderwerp: Energienota gemeente Emmen Portefeuillehouder: T. Houwing-Haisma Afdeling Beleid en Regie Team Ruimtelijk Beleid Rudi Gengler, telefoon ((0591)68 54 39) Aan de gemeenteraad Voorgesteld

Nadere informatie

TITEL Deelname regionale aanbesteding van oplaadpunten voor elektrische auto s.

TITEL Deelname regionale aanbesteding van oplaadpunten voor elektrische auto s. RAADSVOORSTEL Van : Burgemeester en Wethouders Reg.nr. : 4562162 Aan : Gemeenteraad Datum : 17 december 2013 Portefeuillehouder : Wethouder J.C. Buijtelaar Wethouder C. van Eijk Agendapunt : B&W-vergadering

Nadere informatie

Energieloket EBGV 20-11-2015 Hier Opgewekt

Energieloket EBGV 20-11-2015 Hier Opgewekt Energieloket EBGV 20-11-2015 Hier Opgewekt Gerben van Lunteren, Feike van der Zandt, Aernoud Olde, Renske den Exter, Raoul Santibanez Gemeenten: Blaricum, Bussum, Hilversum, Huizen, Laren, Muiden, Naarden,

Nadere informatie

Beleidsnotitie. Kleine Windturbines in de Gemeente Oude IJsselstreek

Beleidsnotitie. Kleine Windturbines in de Gemeente Oude IJsselstreek Beleidsnotitie Kleine Windturbines in de Gemeente Oude IJsselstreek Aanleiding De afgelopen periode is de interesse voor kleine windturbines in Nederland toegenomen. Verwacht wordt dat de komende jaren

Nadere informatie

Aan de gemeenteraad Gemeente Steenwijkerland Vendelweg 1 8331 XE Steenwijk Steenwijk, 5-3-2013 Nummer voorstel: 2013/18

Aan de gemeenteraad Gemeente Steenwijkerland Vendelweg 1 8331 XE Steenwijk Steenwijk, 5-3-2013 Nummer voorstel: 2013/18 1 Voorstel aan de raad Aan de gemeenteraad Gemeente Steenwijkerland Vendelweg 1 8331 XE Steenwijk Steenwijk, 5-3-2013 Nummer voorstel: 2013/18 Voor raadsvergadering d.d.: 19-03-2013 Agendapunt: 06 Onderwerp:

Nadere informatie

Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten

Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten voor financiering van duurzame energie 4 Voorwoord Euro s zijn vaak de sleutel om projecten voor de opwekking van duurzame

Nadere informatie

Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2

Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2 Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2 Industrie Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 1% besparing op gas en elektra per jaar. Totaal is dat 8 % besparing in 2020. Opbrengst: 100 kiloton.

Nadere informatie

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Energietransitie Papierketen De ambities binnen Energietransitie Papierketen: Halvering van het energieverbruik per eindproduct in de keten per

Nadere informatie

Alleen ter besluitvorming door het College Actief informeren van de Raad. Collegevoorstel Openbaar. Onderwerp Windturbines De Grift

Alleen ter besluitvorming door het College Actief informeren van de Raad. Collegevoorstel Openbaar. Onderwerp Windturbines De Grift Collegevoorstel Openbaar Onderwerp Windturbines De Grift Programma / Programmanummer Grondbeleid / 1032 BW-nummer Portefeuillehouder J. van der Meer Samenvatting In dit voorjaar heeft de Raad van State

Nadere informatie

Overijssel maakt werk van nieuwe energie!

Overijssel maakt werk van nieuwe energie! Overijssel maakt werk van nieuwe energie! U wilt met uw onderneming of woningcorporatie werk maken van nieuwe energie of energiebesparing. Maar u krijgt de financiering niet (volledig) rond via een bancaire

Nadere informatie

Symposium De Groene Delta van Nijmegen. Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014

Symposium De Groene Delta van Nijmegen. Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014 Symposium De Groene Delta van Nijmegen Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014 Noodzaak tot veranderen 13-10-2014 2 En toen was daar... http://www.energieakkoordser.nl/ https://energiekgelderland.nl/paginas/default.aspx

Nadere informatie

Innovatienetwerk Nieuwe Energie Systemen (INES) Kies voor slimme technologie en bespaar energie

Innovatienetwerk Nieuwe Energie Systemen (INES) Kies voor slimme technologie en bespaar energie Innovatienetwerk Nieuwe Energie Systemen (INES) Kies voor slimme technologie en bespaar energie januari 2011 Alle tuinders in Gelderland kunnen besparen Wilt u uw energiekosten verlagen? Door energie te

Nadere informatie

PERSDOSSIER. Slimme energie voor A1 Bedrijvenpark Deventer

PERSDOSSIER. Slimme energie voor A1 Bedrijvenpark Deventer PERSDOSSIER Slimme energie voor A1 Bedrijvenpark Deventer Inleiding De gemeente Deventer heeft de ambitie een energieneutraal bedrijvenpark te ontwikkelen aan de A1 ten zuiden van Deventer. Op vrijdag

Nadere informatie

Beter worden in wat we samen zijn!

Beter worden in wat we samen zijn! Beter worden in wat we samen zijn! Wie zijn we? Wat doen we? De gemeenten in de regio Stedendriehoek werken samen. Samen staan we sterk en maken we ons sterk voor het nog verder verbeteren van het VESTIGINGSKLIMAAT.

Nadere informatie

Oosterhout Nieuwe Energie Voorbereiding oprichting coöperatie

Oosterhout Nieuwe Energie Voorbereiding oprichting coöperatie 1 Oosterhout Nieuwe Energie Voorbereiding oprichting coöperatie Wij willen Betaalbare, Duurzame, Eigen Energie in Oosterhout 3 Waarom ONE Betaalbaar Duurzaam Eigen Samen Goedkoper dan de markt Winsten

Nadere informatie

Bio energiecentrales Eindhoven

Bio energiecentrales Eindhoven Bio energiecentrales Eindhoven Frans Kastelijn Projectmanager Gemeente Eindhoven Maart 2009 Inhoudsopgave 1. Duurzame energie op lokaal niveau 2 Activiteiten op lokaal niveau 3. Bio energiecentrales in

Nadere informatie

VOORSTEL AB AGENDAPUNT :

VOORSTEL AB AGENDAPUNT : VOORSTEL AB AGENDAPUNT : PORTEFEUILLEHOUDER : F.K.L. Spijkervet AB CATEGORIE : B-STUK (Beleidsstuk) VERGADERING D.D. : 26 november 2013 NUMMER : WM/MIW/RGo/7977 OPSTELLER : R. Gort, 0522-276805 FUNCTIE

Nadere informatie

Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL SESSIE DUURZAAMHEID

Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL SESSIE DUURZAAMHEID Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL SESSIE DUURZAAMHEID donderdag 19 maart 2015 Duurzaamheid Duiding en context Groningen heeft de ambitie om in 2035 een energieneutrale stad te zijn.

Nadere informatie

Plannen Economische Agenda 20113-2014

Plannen Economische Agenda 20113-2014 Plannen Economische Agenda 20113-2014 Aanvalsplan 1: Marketing regio Amersfoort: be good and tell it Wat is het doel: Gerichte marketingcampagnes starten op het gebied van ondernemen in Amersfoort en de

Nadere informatie

Duurzaamheidsconvenant GVB Gemeente Amsterdam. Overwegende dat:

Duurzaamheidsconvenant GVB Gemeente Amsterdam. Overwegende dat: Duurzaamheidsconvenant GVB Gemeente Amsterdam 15 april 2015 Duurzaamheidsconvenant GVB Gemeente Amsterdam Overwegende dat: Amsterdam op alle fronten groeit, de economie goede vooruitzichten kent, het aantal

Nadere informatie

Naar een klimaatneutrale sportvereniging

Naar een klimaatneutrale sportvereniging Naar een klimaatneutrale sportvereniging Leidraad voor het maken van een eigen projectplan of Plan van Aanpak Inleiding Steeds meer sportverenigingen met een eigen accommodatie komen in actie om energie

Nadere informatie

Duurzaam Lage Weide Een bedrijventerrein vol kansen

Duurzaam Lage Weide Een bedrijventerrein vol kansen Utrechtse Energie! Duurzaam Lage Weide Een bedrijventerrein vol kansen Verbeter de werel Lage Weide op de kaart zetten als duurzaam bedrijventerrein dat wilt u toch ook? Een milieubewuste benadering van

Nadere informatie

Mijnwater 2.0 Heerlen. Hybride Duurzame Energie infrastructuur. Mijnwater 2.0 Heerlen

Mijnwater 2.0 Heerlen. Hybride Duurzame Energie infrastructuur. Mijnwater 2.0 Heerlen infrastructuur Mijnwater 2.0 Heerlen infrastructuur Structuurplan Duurzame Energie - Business plan Mijnwater Energiebesparing CO 2 reductie 1 Inhoudsopgave Mijnwater 1.0 Terugblik- Hoe zijn wij zover gekomen

Nadere informatie

Feeding the world with solar power.

Feeding the world with solar power. Feeding the world with solar power. inteqnion-solar.com Zonne-energie. Duurzame energiebron van de toekomst. De markt voor energievoorziening is volop in beweging. Fossiele brandstoffen als gas en olie

Nadere informatie

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST NOORD-NEDERLAND: PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST PROEFTUIN ENERGIE- TRANSITIE REGIONALE PARTNER IN DE EUROPESE ENERGIE UNIE Noord-Nederland is een grensoverschrijdende proeftuin

Nadere informatie

Klimaatbestendige steden

Klimaatbestendige steden Klimaatbestendige steden Klimaatbeleid en praktijk in Nederland Inspiratie voor Amersfoort Michaël Meijer Introductie Michaël Meijer Tuin- en Landschapsinrichting @ IAH Larenstein Planologie @ Radboud

Nadere informatie

Toelichting energie- en klimaatactieplan Ranst

Toelichting energie- en klimaatactieplan Ranst Toelichting energie- en klimaatactieplan Ranst Infomoment Ranst 23 september 2015 20u 1 Ranst timing 1. Voorstelling project aan schepencollege + goedkeuring: 12/2 2. werkgroep energie & klimaat: 19/3

Nadere informatie

VAN ONRENDABELE GROND NAAR DUURZAAM RENDEMENT

VAN ONRENDABELE GROND NAAR DUURZAAM RENDEMENT VAN ONRENDABELE GROND NAAR DUURZAAM RENDEMENT De overheid wil duurzame energie stimu leren en innovatie van duurzame energietechnieken bevor deren: meer duurzame energie in de toekomst. Doel is 16% duur

Nadere informatie

CO 2 Reductie doelstellingen

CO 2 Reductie doelstellingen CO 2 Reductie doelstellingen Gebr. Griekspoor BV Innovatief Proactief Duurzaam Betrokken Nieuw-Vennep 5 november 2013 Dilia van der Want. Afdeling KAM Akkoord directie: Datum: Handtekening: 0.0 Inhoudsopgave

Nadere informatie

Bijlage: Green Deal Sun Share Breda

Bijlage: Green Deal Sun Share Breda 1. Breda DuurSaam Breda DuurSaam is een onafhankelijke coöperatie die projecten opzet, begeleidt en uitvoert die bijdragen aan een volhoudbare, leefbare en gezonde Bredase samenleving. Deze projecten richten

Nadere informatie

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen.

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. Inhoud De warmtemarkt Warmtevraag woningen Warmtemarkt voor woningen Gasdistributie en CV ketel Elektriciteitsdistributie

Nadere informatie

Workshop 1: Kostenbesparing door energiezuinig gebouwbeheer door Bas Ambachtsheer, algemeen-directeur Cofely GDF-Suez

Workshop 1: Kostenbesparing door energiezuinig gebouwbeheer door Bas Ambachtsheer, algemeen-directeur Cofely GDF-Suez Gevraagd: Duurzaam commitment Klimaattop Amstelveen Donderdag 14 oktober 2010 Ambitie: Duurzaam in Amstelveen Tijdens de klimaattop staan inspiratie, matchmaking en commitment centraal. Amstelveense voorlopers

Nadere informatie

Volledige uitleg oproep Tools voor EnergielinQ

Volledige uitleg oproep Tools voor EnergielinQ Volledige uitleg oproep Tools voor EnergielinQ Inleiding Energiesprong is een programma dat de Stichting Experimenten Volkshuisvesting (SEV) uitvoert in opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken

Nadere informatie

Uitkomsten van de zoektocht naar dé klimaatneutrale gemeente in Flevoland 2014

Uitkomsten van de zoektocht naar dé klimaatneutrale gemeente in Flevoland 2014 Uitkomsten van de zoektocht naar dé klimaatneutrale gemeente in Flevoland 2014 Natuur en Milieufederatie Flevoland heeft ook dit jaar weer een verkenning gedaan naar het klimaatneutrale gehalte van de

Nadere informatie

B-130 Green Deal Nijmegen

B-130 Green Deal Nijmegen B-130 Green Deal Nijmegen Partijen: 1. De Minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, de heer M.J.M. Verhagen, de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, mevrouw J.W.E. Spies,

Nadere informatie

Energievisie Borne 22 september 2011. Michel Leermakers Linda Rutgers Twence. Co Kuip HVC. www.twence.nl

Energievisie Borne 22 september 2011. Michel Leermakers Linda Rutgers Twence. Co Kuip HVC. www.twence.nl Energievisie Borne 22 september 2011 Michel Leermakers Linda Rutgers Twence Co Kuip HVC Inhoud van vanochtend Gemeente Borne Visie Twence Werkwijze Energievisie Resultaten Huidige energieconsumptie Bronpotentieel

Nadere informatie

Raadsinformatieavond invulling sociale randvoorwaarden windenergie Zonzeel Welkom

Raadsinformatieavond invulling sociale randvoorwaarden windenergie Zonzeel Welkom Raadsinformatieavond invulling sociale randvoorwaarden windenergie Zonzeel Welkom 19 november 2015 1 Opzet presentatie 1. Inleiding 2. Terugblik/voorgeschiedenis 3. Gemeentelijke ambitie vertaald naar

Nadere informatie

s-hertogenbosch, juni 2013 Samenwerkingsovereenkomst Brabantse Pilot Publieke Laadinfrastructuur Provincie Noord-Brabant en Enexis

s-hertogenbosch, juni 2013 Samenwerkingsovereenkomst Brabantse Pilot Publieke Laadinfrastructuur Provincie Noord-Brabant en Enexis Samenwerkingsovereenkomst Brabantse Pilot Publieke Laadinfrastructuur Provincie Noord-Brabant en Enexis INHOUD 1. Inleiding 2. Pilot laadinfrastructuur Brabant 3. Overwegingen 4. Doelstellingen 5. Gefaseerde

Nadere informatie

1. Wethouder Tiemens te machtigen voor het ondertekenen van het Gelders Energie Akkoord.

1. Wethouder Tiemens te machtigen voor het ondertekenen van het Gelders Energie Akkoord. Collegevoorstel Openbaar Onderwerp Deelname Gelders Energieakkoord Programma Duurzaamheid Portefeuillehouder H. Tiemens Samenvatting Het Klimaatverbond, Alliander en Gelderse Natuur en Milieufederatie

Nadere informatie

MKBA Windenergie Lage Weide Samenvatting

MKBA Windenergie Lage Weide Samenvatting MKBA Windenergie Lage Weide Delft, april 2013 Opgesteld door: G.E.A. (Geert) Warringa M.J. (Martijn) Blom M.J. (Marnix) Koopman Inleiding Het Utrechtse College en de Gemeenteraad zetten in op de ambitie

Nadere informatie