Interview met Jan Kees de Jager. Kennismanagement bij de aid Downloaden is legaal telecom in het mkb extra katern: verslag lustrum symposium

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Interview met Jan Kees de Jager. Kennismanagement bij de aid Downloaden is legaal telecom in het mkb extra katern: verslag lustrum symposium"

Transcriptie

1 M a g a z i n e v o o r I n f o r m a t i e m a n a g e m e n t Interview met Jan Kees de Jager Kennismanagement bij de aid Downloaden is legaal telecom in het mkb extra katern: verslag lustrum symposium J a a r g a n g 8 - E d i t i e 2 - A p r i l

2 INHOUDSOPGAVE 47 5 DOWNLOADEN SYMPOSIUMKATERN 35 DE JAGER Leren van het verleden: de toekomst van ict bij de belastingdienst 5 Xander Bordeaux & Ivo Kerkkamp Hoe minder kennis, hoe haastiger het vonnis 31 Jos Overbeek Telecom diensten, bundels en kanalen voor het MKB 9 Mathijs van der Goot Downloaden biedt kansen 35 Niek Maas & Bas van Steen Perceptie van de kwaliteit van managementinformatie 13 Lenny van de Kerkhof & Wilco Brouwers Project management: project manager s tasks and responsibilities 38 Nicholas Blessing Mavengere Software Asset Management: Beyond software license compliance 17 Thijs van Beijsterveld De mens als zwakste schakel in informatiebeveiliging 41 Mark Bergman Modellen voor projectoverdracht 21 Gert den Hertog Projectbeschrijving Inkoopdossier bij Rijkswaterstaat 41 Sophie Verberne De waan van alledag 25 Leon Smulders Symposiumkatern 47 Innovating IT De opkomst en ondergang van Second Life 27 Harald Warmelink Het semi-wetenschappelijke magazine.ego is een uitgave van studievereniging Asset SBIT in samenwerking met alumnivereniging EKSBIT. Asset SBIT is de Tilburgse vereniging voor studenten Information Management en andere geïnteresseerden in dit vakgebied. Het magazine wordt verspreid onder alle leden van Asset SBIT en de alumnivereniging EKSBIT, de medewerkers van het departement Information Systems and Management aan de Universiteit van Tilburg en geïnteresseerden uit het bedrijfsleven. Redactieadres Asset SBIT Kamer E117 t.a.v. redactie.ego Postbus LE Tilburg [t] [f] [e] [i] Redactie Thijs van Beijsterveld Jeroen Bekkers Xander Bordeaux Niek Maas Joop Reijnhoudt Gertjan Scholten Bas van Steen Maarten J. van Strien Sander Vermeer Grafisch Ontwerp SBIT DsK. Vormgeving Niek Maas Jos Overbeek Joop Reijnhoudt Cas Schalkx Druk Drukkerij Offset Service, Valkenswaard Oplage exemplaren Copyright Voor overname van (delen van) artikelen dient schriftelijk toestemming te worden gevraagd aan de redactie. In de artikelen gedane uitspraken vallen onder de verantwoordelijkheid van de desbetreffende auteurs. COLOFON

3 REDACTIONEEL Innovatie? Nog geen halve week na de succesvolle viering van het vijfde lustrum van Asset SBIT ben ik naar het prachtige en zonnige Curaçao gevlogen. Ik schrijf dit uiteraard niet om alle.ego-lezers jaloers te maken, noch om jullie te laten denken dat het SBIT-bestuur het zich er tegenwoordig maar makkelijk vanaf maakt. Wat mij erg opvalt tijdens de eerste dagen dat ik hier zit, is de invloed die IT heeft op de huidige samenleving en dat is nou net waar het tijdens het jaarlijkse symposium over is gegaan. Misschien heb ik hier allemaal workaholics getroffen, maar een groot aantal van de mede-vakantiegangers legt regelmatig een verbinding met het kantoor aan. Thijs van BeijsteR veld jeroen bekkers IT-ontwikkelingen hebben het erg makkelijk gemaakt om vanaf je vakantieadres snel even je werkmail te checken. Voor bepaalde mensen misschien een uitkomst, maar voor velen verandert dit snel checken in het afhandelen van een paar belangrijke zaken.. en waar blijft de vakantie dan!? Deze ontwikkeling lijkt me een typisch voorbeeld van de fourth wave. En hoezeer deze fourth wave mijn aandacht ook heeft getrokken tijdens het symposium, zover laat ik het liever niet komen tijdens mijn vakantie! Hoe kan het ook anders dan dat er ook in de tweede editie van deze jaargang weer wordt gekeken naar de economische crisis. Het is dan ook een onderwerp dat menig (afgestudeerd) Information Management-student blijft intrigeren. Het is makkelijk te stellen dat dit komt omdat de studie en het werkgebied op een sterke manier gelieerd zijn aan de economen. Maar op dit moment blijkt toch dat dit voor elke branche het geval is.. xander bor deaux Joop Reijnhoudt Niek Maas Toch wordt ons vakgebied bij uitstek gezien als de branche die in grote mate afhankelijk is van investeringen die worden gedaan om innovatie mogelijk te maken. Verhalen over een groot aantal IT-consultants dat op dit moment op de bank zit, omdat managers IT-innovaties als luxe-product zien dat vaak ver staat van hun core-activiteiten. Dus wordt er veelal bezuinigd op IT-innovaties. Ik zeg bewust veelal, omdat dit niet bij iedereen het geval is. Bepaalde organisaties zijn juist van mening dat tijden van crisis moeten worden gebruikt om te innoveren. Zij vinden dat juist nu moet worden gekeken naar de efficiëntie van de bedrijfsprocessen. Als ik dan kijk naar de peniebele situatie waar bijvoorbeeld inefficiënt opererende autoproducenten zich in hebben genesteld, gebiedt de eerlijkheid mij te zeggen dat ik alleen maar in kan stemmen met dit inzicht. Voor degene die zich in hun dagelijks leven over de vraag innoveren of bezuinigen moeten buigen, kan ik hier helaas niet het goede antwoord geven. Wel denk ik dat er in deze editie van de.ego een aantal artikelen staan die, weliswaar niet direct over de crisis gaan, maar toch goed belichten wat de rol van IT is in de huidige samenleving. Net als bij de vraag innoveren of bezuinigen worden hier zowel de positieve als de negatieve kanten belicht. Daarnaast is de crisis tijdens het jaarlijkse Asset SBIT symposium ook uitgebreid aan bod gekomen. Een verslag van de lezingen van wetenschappers en prominenten uit het bedrijfsleven en de politiek vindt u achter in deze.ego. Bas van steen sander vermeer Gertjan Scholten Maarten j. van strien Ik hoop dat ik u nieuwsgierig heb weten te maken naar de volgende pagina s. Daarbij ga ik ervan uit dat de redactie de verwachtingen ook in deze editie weer heeft kunnen waarmaken. Maarten J. Van Strien Voorzitter Asset SBIT

4 A d v e r t e n t i e To p D e s k.ego

5 D o o r : X a n d e r B o r d e a u x e n I v o Ke r k k a m p Leren van het verleden: de toekomst van ICT bij de Belastingdienst A l s p ol it i c u s wa s h i j a c t ief i n d e b e s t u r e n v a n d i v e r s e p ol it ieke o r g a n i s at ie s e n a l s p e n n i n g me e s t e r v a n het l a ndel i j ke C DA bu r e au. A l s IC T - e r s t a r t t e h i j t i j d e n s z i j n s t udent e nt i j d z i j n e i g e n b e d r i j f j e wat h i j i n k o r t e t i j d w i s t t e o nt w i k kelen t o t e e n s u c c e s v ol le IC T - o nder nem i n g. D e c ombi n at ie v a n p ol it ieke a m b it ie, o nder nemer s c h ap e n g r o nd i g e IC T -ken n i s m a a k t hem u it e r m at e g e s c h i k t om a l s s t a at s s e c r e t a r i s v a n F i n a n c iën leid i n g t e g e v e n a a n N e d e rl a nd s g r o o t s t e e n m o g e l i j k o o k d e me e s t c omplexe IC T - o r g a n i s at ie : d e B e l a s t i n g d ien s t. A l le r e d e n du s v o o r d e. e g o - r e d a c t ie om e e n i nt e r v iew met Ja n K e e s d e Ja g e r a f t e nemen. Jan Kees de Jager Mr. drs. J.C. (Jan Kees) de Jager werd geboren op 10 februari 1969 te Kapelle (Zld.). Hij studeerde sociologische economie, bedrijfseconomie en Nederlands recht. De Jager was mede-oprichter van Spectra Vision BV. Hij was onder meer lid van het dagelijks bestuur en penningmeester van het CDA, lid van het Innovatieplatform, voorzitter van de vereniging NGN (platform voor de ICT professional) en bestuurslid van de brancheorganisatie van ICT-, Telecom- en Office-bedrijven ICT~Office. Mr. drs. J.C. de Jager werd op 22 februari 2007 benoemd tot staatssecretaris van Financiën. De carrière van Jan Kees de Jager Als jonge ondernemer ontpopte Jan Kees de Jager zich op het ondernemerschap. Met zijn onderneming wist hij in korte tijd een belangrijke positie op te eisen in de markt van ICT-dienstverleners. voor toeslagen voor huur en kinderopvang en fouten bij digitaal ingestuurde aangiften. Wat ligt er aan het falen van ICT ten grondslag, is het een organisatorische kwestie of zijn het technologische tekortkomingen? Zijn prestaties werden erkend door het ontvangen van de ICT Personality 2006 prijs. De juryvoorzitter omschreef De Jager als een onvermoeibare promotor van innovatie in het MKB als bron van economische groei, en noemde hem een inspirerend rolmodel voor andere ondernemers. In beide genoemde oorzaken zit een kern van waarheid. Techniek moet niet als sluitstuk worden gezien maar al in een eerder stadium betrokken worden bij beleidsontwikkelingen. We zien dat ICT nu wel op procesniveau is georganiseerd, maar dat de architectuur daar nog niet volledig op aangepast is. ICT is gewoon heel belangrijk. Daarnaast was hij ook actief in besturen van diverse politieke organisaties binnen het CDA. In juni 2000 werd De Jager op 31-jarige leeftijd penningmeester van het landelijke CDA bureau. Premier Balkenende had bij de vorming van zijn vierde kabinet het oog laten vallen op deze jonge ambitieuze ICT-ondernemer De Jager. Zo verruilde hij het penningmeesterschap van het CDA in voor de baan als staatssecretaris van Financiën in februari Computers doen tegenwoordig het meeste werk. Mensenhanden doen nog wel het ingewikkelde werk, maar veel minder werk dan vroeger. De Belastingdienst is ook sterk veranderd in de loop der tijd. Er is een toename geweest van het aantal belastingplichtigen van één naar zo n tien miljoen en de verwerking van 8 miljoen toeslagen is erbij gekomen. Ook is het aantal ondernemers ook sterk toegenomen van naar een miljoen. Door die groei is ICT hard nodig om alle aangiften te kunnen verwerken ICT-problemen Van oudsher beschikte de Belastingdienst over een moderne ICTarchitectuur en was het succesvol in het aantrekken en behouden van ICT-kennis. De laatste paar jaar echter haalde de Belastingdienst vaak het nieuws met problemen die werden toegeschreven aan ICT. Problemen met de premie-inning voor uitkeringen, nieuwe systemen Minister voor ICT De Belastingdienst erkende de ICT-problemen, bood uit monde van de staatssecretaris excuses aan en kondigde grote reorganisaties aan bij het automatiseringscentrum. Eén van de maatregelen die De Jager heeft getroffen is de aanstelling van een CIO bij de Belastingdienst. De.ego

6 CIO heeft ondermeer als taken meegekregen de ICT-hoofdstructuur te analyseren, standaarden neer te zetten en een enterprise architectuur in te voeren. Wij vroegen ons af of De Jager vindt dat een rijksbrede CIO, ofwel een minister van ICT, niet noodzakelijk zou zijn om op rijksbreed niveau afstemming te krijgen over één effectief ICT-beleid om de doelen van het kabinet te bereiken. Nee, dat denk ik niet. Als ondernemer vond ik wel dat er een minister voor zou moeten komen, maar als bewindspersoon zie ik nu dat beleid en uitvoering dan te ver uit elkaar zouden komen te staan. Daarom lijkt een rijksbrede CIO me niet gewenst. Beter is het om op het hoogste organisatieniveau een verantwoordelijke voor ICT te hebben. Bij de Belastingdienst zit de CIO nu dus in het landelijke managementteam. Vanuit het hoogste niveau bij de Belastingdienst moet ICT worden gedirigeerd en open standaarden worden opgelegd, bijvoorbeeld het gebruik van XBRL 1. Je ziet ook dat bij andere ministeries met grote uitvoeringsorganisaties zoals Defensie en UWV de ICT hoog in de organisatie is ingebed. Er moet doorzettingsmacht zijn. Als het nodig is moeten knopen snel en vakkundig doorgehakt kunnen worden. Legacyproblematiek De Belastingdienst staat bekend als een organisatie met een groot aantal legacy-systemen. We waren benieuwd in hoeverre de aanwezigheid van grote getale legacy-systemen de innovatie van een organisatie beperkt. De legacyproblematiek is enorm binnen de Belastingdienst. Een grand design plan om dit met een big bang uit te faseren is onmogelijk. Je zult keuzes moeten maken op basis van prioriteiten en onderscheid in de problematiek moeten kunnen definiëren. Jan Kees de Jager maakt onderscheid tussen stabiele en instabiele applicaties. De stabiele applicaties draaien al jaren probleemloos. Deze hebben wat minder urgentie om opnieuw te worden gebouwd. Door de legacy te encapsulaten en er een wrapper omheen te bouwen kunnen ze met behulp van webservices worden aangesloten op de nieuwe architectuur, aldus De Jager. De instabiele applicaties moeten eerder worden vervangen. Vaak zijn ze ook nog sterk onderhevig aan veranderende wet- en regelgeving. Vandaar dat zij de hoogste prioriteit krijgen. De applicaties dienen opnieuw gebouwd te moeten worden met behulp van moderne technologieën als.net en Java die ook moeten communiceren via webservices en een busarchitectuur met andere applicaties. Ook de applicatie die de toeslagen verwerkt, beschouwt De Jager als instabiel en heeft de hoogste prioriteit om veranderd te worden. Het toeslagensysteem moet worden omgebouwd naar een event gedreven 1 XBRL of extensible Business Reporting Language is een open standaard om.ego financiële gegevens uit te wisselen via het internet.

7 Interview Jan Kees de Jager architectuur. Wanneer bijvoorbeeld het event huwelijk wordt aangegeven, moet de architectuur zo flexibel en gekoppeld zijn dat consequenties met betrekking tot alle toeslagen meteen in één proces verwerkt kunnen worden. Visie en veranderende politieke prioriteiten Wij vroegen ons af in hoeverre de ICT en dan in dit geval die bij de Belastingdienst last heeft van veranderende politieke prioriteiten. De ene keer wil de Tweede Kamer zus, de andere keer weer zo en natuurlijk het liefst zo snel mogelijk. Wat is uw visie, hoe denkt u hier mee om te gaan? Je begint met beleid te vormen en wetgeving te maken. Processen en de organisatie worden hierop ingericht en vervolgens wordt ICT gebouwd om de processen en de organisatie te ondersteunen. De ICT moet goed aansluiten op de processen en organisatie en die moet weer goed aansluiten op het beleid en de wetgeving. Belangrijk is daarom een goede visie te hebben waar naar gewerkt moet worden, stelt De Jager. We moeten eerst alles goed op de rit hebben, pas dan kunnen we nieuwe zaken invoeren. Daarom heb ik ook nee gezegd tegen de uitvoering van de kilometerheffing door de Belastingdienst. Het is belangrijk om als bewindspersoon nee te kunnen zeggen. De politiek mag niet overvragen zoals in het verleden soms gebeurd is, aldus De Jager. Hij vindt dat bijvoorbeeld voor de invoering van een nieuwe fiscale regeling eerst goed gesproken moet worden met de wetgevers en beleidsmakers aan de ene kant en de medewerkers van de Belastingdienst aan de andere kant. Zo worden de mensen van de uitvoering vanaf het prille begin betrokken bij een verandering. Ziet u al veranderingen optreden sinds uw benoeming? Ja een veranderende houding zie ik bijvoorbeeld in de Kamercommissie Financiën. Oók zij hebben geleerd van de incidenten uit het verleden en nee zeggen wordt nu geaccepteerd zolang je dit goed kunt onderbouwen. Juist de Belastingdienst heeft grote klappen gehad zoals met WALVIS 2. Ze steunen het beleid voor complexiteitsreductie. Het bekende adagium is niet voor niets garbage in, garbage out (GIGO). Als de wetgeving onduidelijk is, wordt het voor de ICT ook onduidelijk. Er is steeds meer een beter samenspel tussen wetgeving en ICT zichtbaar. Leuker kunnen we het niet maken, wel makkelijker Het verminderen van de regeldruk, vereenvoudiging en innovatief ondernemerschap zijn de speerpunten die Jan Kees de Jager bij zijn aantreden heeft geformuleerd. Het is van belang dat we weer gaan redeneren vanuit vertrouwen. Redeneren vanuit wantrouwen leidt alleen maar tot regels en procedures waar zowel de burger, de ondernemer als uitvoeringsinstanties last van hebben. De Jager ziet een belangrijke plaats weggelegd voor risicomanagement bij het In formele zin ben ik als staatssecretaris van Financiën verantwoordelijk voor het fiscale beleid (wetgeving) en voor de Belastingdienst. Samen met de staatssecretaris van Economische Zaken ben ik verantwoordelijk voor het verminderen van regeldruk lasten voor het bedrijfsleven. Daarnaast ben ik verantwoordelijk voor het muntwezen en voor de dienst Domeinen. Directoraat Generaal Belastingdienst Uitvoerende dienst - 13 belastingregio s - 4 douaneregio s - Centrale administratie - Fiscale inlichtingen en opsporingsdienst/ Economische controledienst - Toeslagen - Belanstingtelefoon 12 beleidsteams Organisatieschema Belastingdienst Facilitaire centra - Centrum voor informatieen communicatietechnologie - Centrum voor kennis en communicatie - Centrum voor procesen productontwikkeling - Centrum voor facilitaire dienstverlening verminderen van de regeldruk. Regels moeten een doel hebben, een risico dat zij afdekken. Neem bijvoorbeeld de digitale factuur. Het versturen van digitale facturen is helemaal niet veel risicovoller dan het versturen van een gewone factuur per post. Wel moesten digitale facturen aan allerlei extra regels en procedures voldoen. Omdat de regels geen duidelijk doel dienden hebben wij ze onlangs afgeschaft. Dat scheelt het bedrijfsleven veel tijd en geld.. Bron: Ook het beter benutten van de gegevens die de overheid al van de burgers heeft is een belangrijk ontwikkelpunt. We printen en verzenden nu formulieren naar de burger. De ingevulde formulieren worden vervolgens in een ander systeem weer ingevoerd. Dat kan niet langer. We starten dit jaar met een proef om aangiftes al grotendeels ingevuld naar de burger te sturen. De volgende stap is om ook bankgegevens vast op te nemen, maar de systemen van veel banken zijn helaas nog niet zover om dat mee te nemen. Maar het is een mooie eerste stap. Ook het opzetten van een taxonomie en standaarden voor gegevensuitwisseling noemt De Jager als belangrijke ontwikkelingen om gegevensuitwisseling tussen overheidsinstanties te vergemakkelijken. Neem het begrip loon dat afhankelijk van de context vijf verschillende betekenissen kan hebben. De ene keer wordt 2 Wet Administratieve Lastenverlichting en Vereenvoudiging In Socialeverzekeringswetten (WALVIS) 3

8 Interview Jan Kees de Jager hier sv-loon bedoeld, op een ander moment bedoelen we het fiscaal loon en in weer andere omstandigheden hebben we het over het verzamelinkomen. Interesse in ICT- opleidingen In Computable stond onlangs een artikel over de campagne van ICT~Office Alles is IT 3. De campagne moet middelbare scholieren warm maken voor een carrière in de ICT. Onderdeel van de campagne is ICT er voor de klas. Ook de staatssecretaris heeft een gastles gegeven aan 5VWO-leerlingen. Wat zijn oorzaken en wat is de impact van de dalende populariteit van ICT-opleidingen zoals Information Management? Ten slotte Wij vroegen De Jager of het moeilijk is om als overheid bekwame ICT ers binnen te halen. De dalende studentenaantallen op de ICTopleidingen vormen geen probleem bij de werving van nieuw ICT talent binnen de Belastingdienst. Er werken al veel goede ICT ers bij de Belastingdienst, veel mensen kiezen voor de uitdaging die werken voor de overheid biedt. En zeker voor de starters is de overheid financieel een zeer interessante werkgever. De overheid heeft ook goede secundaire arbeidsvoorwaarden die vaak beter zijn dan die in het bedrijfsleven. Het gebrek aan belangstelling baart mij zorgen. ICT speelt juist een steeds grotere rol in de samenleving. Het is de grootste enabler van innovatie. Hij prijst het initiatief voor de campagne van ICT~Office en juist wijzelf als ICT ers zouden ook onze opleidingen meer moeten promoten, bijvoorbeeld op onze eigen middelbare school. HBO en WO ICT-ers hebben nog steeds een goed perspectief op de arbeidsmarkt. Wijzende op het gegeven van de concurrentie uit lage lonen landen: Die landen zijn vaak geen concurrentie voor ICT-werk op dat niveau. Een aantal zaken zoals de architectuur wil je dicht bij je eigen organisatie houden en niet op afstand in een ander land. Wil je op de hoogte gehouden worden van de werk zaamheden van de staatssecretaris van Financiën? Jan Kees de Jager schrijft regelmatig een persoonlijke nieuwsbrief over zijn werk. Je kunt je daar voor aanmelden door een mailtje te sturen naar

9 D o o r : M a t h i j s v a n d e r G o o t Telecom diensten, bundels en k analen voor het MKB D e N e d e rl a nd s e t e le c om m a rk t i s d e l a at s t e ja r e n s t e rk v e r a nderd. De g r o t e t e le c omc r a s h u it d e b e g i nja r e n v a n d e 21e e e uw l i j k t v e r g e t e n t e z i j n. E n kele g r o t e f u s ie s e n o v e r n a me s t u s s e n t e le c omop e r at o r s hebb e n d e a f g e l o p e n ja r e n pl a at s g e v o nden. C o nvergent ie v a n t e le c om e n I T i s é é n v a n d e r e d e nen v o o r d e z e f u s ie s e n o v e r n a me s. D e z e c o nvergent ie i s het s a men k omen v a n t e le c om- e n I T pr o duc t e n. Vr o e g e r wa s het du idel i j ker wat t e le c om wa s, m a a r t e g e nwo o r d i g i s d e l i j n t u s s e n t e le c om e n I T - pr o duc t e n s t e e d s v a g e r. Telecomoperators bieden steeds meer IT gerelateerde producten aan en ondervinden hierdoor steeds meer concurrentie van IT gerelateerde bedrijven, zoals Google en Microsoft. Het bij elkaar komen van telecom- en IT-producten heeft ook voor nieuwe concurrenten gezorgd voor telecomoperators, zoals de Voice over IP aanbieder Skype. Verder hebben overheidsregulering en snelle technologische ontwikkelingen ervoor gezorgd dat deze relatief competitieve telecomindustrie lastig te overleven is. Alle partijen in de industrie zullen constant hun marktpositie moeten herzien en nieuwe business-modellen voor telecomoperators zullen in beschouwing moeten worden genomen. Bundeling van producten en diensten De reactie van de telecomoperators op de convergentie van de telecomindustrie in de business-to-consumer markt is de zogenaamde triple play strategie. Triple play is het gecombineerde aanbod van televisie, internet en telefonie in bundels. Bij de aanschaf van een internetabonnement komt tegenwoordig de telefonie er voor een kleine meerprijs bij en televisie wordt op steeds meer manieren aangeboden in een bundel samen met internet. Eigenlijk is het bundelen van diensten door convergentie logisch. De convergentie van telecom en IT diensten zorgt er immers voor dat het bundelen meer kostenefficiënt kan. Het principe van bundelen zorgt er daarnaast ook voor dat het ontwikkelen van nieuwe geconvergeerde producten en diensten makkelijker te rechtvaardigen is. De redenen voor een telecomoperator voor het bundelen zijn simpel: stijgende omzet, minder verlies van klanten (lagere churn-rate) en verbeterde marges. Verhoging van de inkomsten kunnen worden gesplitst in de verhoging van het gemiddelde tarief per gebruiker (ARPU) en een hoger aantal klanten. De MKB-markt Triple play is de strategie voor de business-to-consumer markt voor de telecomoperators. De corporate markt wordt echter anders bediend, namelijk door gebruik te maken van een account manager. De wensen van deze grote klanten worden doorgenomen om zo tot een integrale telecomoplossing te komen. Echter, het operatingmodel voor het Midden- en Kleinbedrijf (MKB) is nog grotendeels onduidelijk. Daarom heeft Nolan, Norton & Co. een onderzoek geïnitieerd naar de gevolgen van de convergentie van de telecomindustrie voor het MKB in Nederland. De aanpak van dit segment is nog onduidelijk, terwijl er wel grote mogelijkheden voor telecomoperators liggen. Er zijn ongeveer MKB-bedrijven in Nederland en het MKB is verantwoordelijk voor 59% van de totale werkgelegenheid. Het MKB heeft verder een omzet van meer dan 700 miljard euro per jaar en telecom- en IT diensten worden steeds belangrijker voor het MKB, waardoor dit segment zeer interessante groeimogelijkheden biedt. Telecomoperators worstelen echter met de juiste benadering voor dit segment. De MKB-markt kent een grote heterogeniteit tussen de verschillende bedrijven en het lijkt onmogelijk om de markt op één bepaalde manier te benaderen. Een account manager voor een MKB-klant is vaak te duur voor een telecomoperator. De telecompropositie en verkoopkanalen voor het MKB zijn anders dan voor de grote corporate bedrijven. De verwachting is dat het MKB meer losse diensten afneemt en dit via een IT dienstverlener of een telecomdealer doet. Deze IT dienstverlener en telecomdealer brengen naar verwachting wel de telecom diensten samen, maar biedt niet of nauwelijks integratie. Het onderzoek Er is onderscheid gemaakt tussen drie deelgebieden in dit onderzoek: (1) De behoefte aan het bundelen van producten en diensten. Heeft het MKB behoefte aan een gebundelde telecomoplossing, of prefereert het losse diensten over bundels? En wat zijn de redenen hiervoor? (2) De scope van de geconvergeerde telecomproducten en -diensten. Welke telecomproducten en -diensten gebruikt het MKB en welke producteigenschappen worden belangrijk gevonden? (3) De verschillende verkoopkanalen. Welke kanalen worden gebruikt door het MKB en hoe tevreden is men hiermee?.ego

10 Onderzoeksfocus Hardwareproducent Telecom operator IT Service Provider Telecom dealer Klant producten, zoals online backup en online harde schijf ruimte. Deze diensten kunnen op afstand worden benaderd en worden gehost in een datacentrum. Als laatste, bestaat de softwareservices categorie uit zowel offline als online softwareproducten. Het productaanbod van telecomoperators in deze categorie behelst bijvoorbeeld internetbeveiligingssoftware en online CRM-systemen. In totaal zijn er 27 verschillende producten en diensten in deze vier categorieën meegenomen in het onderzoek en de diensten zijn uitgelegd door middel van de terminologie die de telecomoperators zelf ook gebruiken. Figuur 1: De telecommarkt Met meer dan bedrijven is de MKB markt te groot voor een enkel onderzoek. Het onderzoek is daarom afgebakend. Er is alleen gekeken naar bedrijven uit de provincies Utrecht, Noord-Holland en Zuid-Holland (de Randstad) met een bedrijfsgrootte tussen de 10 en 250 FTE. Verder is er gekeken naar twee sectoren: zakelijke dienstverlening en de groot- en detailhandel. In figuur 1 is de telecommarkt voor het MKB schematisch neergezet. Het kader laat de afbakening zien van het onderzoek. Telecom producten en diensten Het actuele aanbod (2008) van de grote telecom operators in Nederland is geanalyseerd en geplaatst in vier productcategorieën: Telefonie en beeld, Toegang en connectiviteit, Hosting en Softwareservices. De telefonie en beeld categorie bestaat uit alle producten en diensten die gerelateerd zijn aan de transmissie van geluid en video. Traditionele telecom producten, zoals vaste telefonie en mobiele telefonie en de innovatieve producten zoals Voice over IP vallen in deze categorie. De toegang en connectiviteit categorie bestaat uit producten en diensten die internet en data connectiviteit leveren. Voorbeelden zijn DSL en kabel internet verbindingen en VPN verbindingen. De Hosting categorie bestaat uit remote hosting Verkoopkanalen De verschillende verkoopkanalen voor het MKB volgen eigenlijk uit de lijnen van figuur 1 die bij de klant uitkomen. Het MKB kan via een telecom- of een kabelbedrijf zijn telecomdiensten afnemen, of via een derde partij. De verschillende verkoopkanalen worden uitgelegd in tabel 1. Het onderzoek is uitgevoerd door middel van een online vragenlijst. In totaal hebben er 97 bedrijven meegewerkt. De uitkomsten van de vragenlijst zijn vanuit drie perspectieven geanalyseerd: (1) alle respondenten, (2) kleinbedrijf tegenover middenbedrijf (omvang als onderscheidende factor) en (3) zakelijke dienstverlening tegenover groot- en detail handel (branche als onderscheidende factor). Voor de drie gebieden in dit onderzoek (bundelen, producten en diensten en verkoopkanalen) kan het volgende worden geconcludeerd: Bundelen In de vragenlijst werd op een vijfpuntsschaal gevraagd naar (1) de huidige mate van bundelen en (2) de geprefereerde mate van bundelen. Figuur 2 laat de antwoorden van de respondenten zien. Aan de linkerkant van het figuur staat de huidige mate van bundelen. De rechterkant van het figuur laat de verandering zien in de mate van bundelen. Er zijn 3 mogelijkheden ten opzichte van de huidige Tabel 1: De verkoopkanalen voor het MKB Telecombedrijf / kabelbedrijf Direct kanaal Rechtstreeks en direct via een telecomprovider. Dit kan via een website, telefoon of een winkelketen. Accountmanager Een persoonlijke gesprekspartner vanuit een telecom provider waarmee samen wensen en behoeften worden doorgenomen. Derde partijen Telecom dealer Een onafhankelijke telecom partij die telecom diensten van anderen verkoopt. Een business partner in de regio. IT leverancier Een bedrijf dat ook IT diensten aan een bedrijf levert. Dit kan een grote automatiseerder zijn of een MKB-bedrijf. 10.ego

11 Telecom in het MKB manier van bundelen, namelijk dat de respondent: (1) minder wil gaan bundelen, (2) gelijk wil blijven of (3) meer wil gaan bundelen. De dikte van de blokken in het figuur geeft het percentage van respondenten weer met de corresponderende huidige mate van bundelen. Zo is bijvoorbeeld het percentage van respondenten die hun huidige manier van bundelen in 1 bundel hebben erg klein. Er zijn veel mogelijkheden voor het bundelen van telecomdiensten in de MKBmarkt. 46% van de respondenten geeft aan meer te willen bundelen (alle blauwe blokken), terwijl maar 11% meer richting losse diensten wil (alle grijze blokken). De redenen voor het bundelen zijn uniform voor de respondenten (zowel het grootte als branche perspectief). De belangrijkste redenen zijn: prijs, service en support en bedrijfsrisico. Bij bedrijfsrisico kan worden geconcludeerd dat het MKB blijkbaar 1 betrouwbare partner prefereert, in plaats van het risico te spreiden over verschillende leveranciers. Producten en diensten Betrouwbaarheid is de meest belangrijke producteigenschap voor telecomdiensten. Betrouwbaarheid is zelfs belangrijker dan prijs of welke andere producteigenschap dan ook. Verder geeft het MKB aan weinig interesse te hebben in nieuwe telecomproducten en diensten. Deze lage interesse en het hoge belang van betrouwbaarheid lijkt aan te geven dat telecom meer als nuts diensten worden gezien. De respondenten willen gewoon dat de telecom werkt, maar meer onderzoek hiernaar is zeker nodig. of lokale IT-leveranciers, maar traditionele telecomproducten en -diensten worden nog steeds via een telecomleverancier geleverd en traditionele IT-producten via een IT-leverancier. Verder zijn de respondenten tevreden over hun huidige verkoopkanaal. Conclusie De MKB markt laat een grote diversiteit zien in verkoopkanalen, lijkt vast te zitten aan de traditionele verkoopkanalen, is tevreden met dit kanaal en laat een lage interesse zien in nieuwe innovatieve producten. Maar aan de andere kant: het MKB prefereert bundels over losse diensten, zolang de gebundelde diensten een duidelijk prijs en service en support voordelen bieden. Dit leidt tot de algemene conclusie dat het voor telecomoperators lastig is om een geïntegreerde en gebundelde telecomoplossing aan het MKB te bieden via een eigen verkoopkanaal. Voor het merendeel van de telecomoperators is de uitdaging daarom om betrouwbare diensten in gebundelde pakketten aan te bieden via de verschillende bestaande verkoopkanalen. Vaak zullen de verschillende kanalen partners zijn in de supply-chain, zoals lokale telecomdealers en IT-dienstverleners. Het is belangrijk voor een telecomoperator om preferred supplier te worden van deze partners, die traditioneel de telecom oplossing leveren aan het MKB. Het managen van deze verkoopkanalen en het aanbieden van betrouwbare diensten zijn daarom kritieke succes factoren voor telecom operators om succesvol te zijn in de MKB-markt. Verkoopkanalen Uit het onderzoek blijkt dat de respondenten vast lijken te houden aan de traditionele verkoopkanalen. Ze ontvangen dan wel verschillende producten en diensten via verschillende kanalen, zoals telecomdealers O v e r d e a u t e u r Mathijs van der Goot studeerde in januari af aan de Universiteit van Tilburg. Hij heeft zijn studie Information Management afgerond met een afstudeerstage bij Nolan, Norton & Co., een strategie-adviesbureau. Dit artikel is een samenvatting van zijn Master thesis. Het gehele rapport is te vinden op Huidige mate van bundelen In één bundel Meer gebundeld dan los Neutraal Meer los dan gebundeld Losse diensten Geprefereerde mate van bundelen Legenda Meer richting losse diensten Gelijk Meer richting bundelen 0 % 25 % 50 % 75 % 100 % Procentuele verandering van huidige bundeling naar geprefereerde bundeling Figuur 2: Bundeling-preferentie van het MKB.ego 11

12 12.ego A d v e r t e n t i e B D O

13 D o o r : L e n n y v a n d e K e r k h o f & W i l c o B r o u w e r s Perceptie van de kwaliteit van managementinformatie D e me e r d e rheid v a n m iddelg r o t e e n g r o t e o r g a n i s at ie s he e f t e e n E nt e r pr i s e R e s ou r c e P l a n n i n g s y s t e em ( h ier n a E R P - s y s t e em ) g e ï mplement e e r d om b e d r i j f s pr o c e s s e n t e aut om at i s e r e n e n me e r i n f o r m at ie u it d e b e d r i j f s g e g e v e n s t e v e r z a melen. D it lever t d a n o o k me e s t a l e e n p o s it ieve b i j d r a g e o p v o o r d e o r g a n i s at ie. Ee n v ol le d i g g e ï n s t a l le e r d E R P - s y s t e em b i n nen e e n o r g a n i s at ie i s e c ht e r n iet d e l a at s t e f a s e v a n d e a l g e hele i mplement at ie. Het i s v a n b e l a n g d at o r g a n i s at ie s n a d e i n s t a l l at ie bl i j v e n i nve s t e r e n i n het s y s t e em. Va a k i s t a c ht i g pr o c e nt v a n d e i mplement at ie a f g e r o nd n a i n s t a l l at ie e n c o n f i g u r at ie. A l le e n z a l met het n iet v ol br e n g e n v a n d e l a at s t e t w i nt i g pr o c e nt v a n d e i mplement at ie, d e o r g a n i s at ie n iet v ol le d i g k u n nen pr o f it e r e n v a n het E R P - s y s t e em o p het g e b ie d v a n m a n a g ement i n f o r m at ie. BDO CampsObers IT Auditors & Consultants (hierna BDO IT) merkt in de praktijk dat managers niet optimaal gebruik maken van de informatie die uit het ERP-systeem komt. Bij BDO IT bestaat het beeld dat de managementinformatie uit deze systemen door managers wordt beschouwd als onvolledig en/of onbetrouwbaar. Dit kan komen doordat managers zich vaak niet bewust zijn van de informatiebehoefte die zij hebben en daardoor problemen ondervinden met het bepalen hiervan. Al spoedig na de implementatie van ERP-software blijkt dan dat het systeem niet biedt wat de manager eigenlijk voor ogen had. Soms komt het voor dat managers de informatie uit het systeem zelfs ronduit als inadequaat bestempelen. Ze blijken vervolgens vaak geen gebruik te maken van de functionaliteiten die het ERP-systeem te bieden heeft om deze managementinformatie alsnog uit te werken en creëren eigen managementrapportages, al dan niet in combinatie met additionele informatie (uit andere systemen). BDO IT heeft bovenstaand beeld, welke ontstaan is op basis van haar werkzaamheden, getoetst in de praktijk. Maken managers nu wel of niet gebruik van de informatie uit het ERP-systeem en vinden zij deze informatie adequaat? Daarbij is adequaat vertaald naar betrouwbaar en volledig. In samenwerking met de Universiteit van Tilburg is onderzoek gedaan naar dit onderwerp. De focus van leveranciers van ERP-pakketten verschuift nog steeds richting midden en klein bedrijven, welke de doelgroep is voor BDO CampsObers Accountants & Adviseurs B.V. Dit onderzoek is dan ook uitgevoerd onder midden en kleine productie- en handelsondernemingen. Wat is adequate managementinformatie? In dit onderzoek is onderscheid gemaakt tussen financiële en nietfinanciële managementinformatie. Van beiden wordt in organisaties veelvuldig gebruik gemaakt, maar er bestaat steeds meer behoefte bij Betrouwbaarheid van financiële informatie Bestaan Volledigheid Rechten en verplichtingen Tijdigheid Juistheid Figuur 1: Omschrijving van de betrouwbaarheid van financiële informatie volgens NIVRA (2001).ego 13

14 accountants om de betrouwbaarheid van niet-financiële informatie te toetsen omdat ook deze informatie wordt meegenomen in de jaarlijkse controlewerkzaamheden. Door de introductie van het ERP-systeem is het verzamelen van beide vormen van managementinformatie makkelijker geworden, wat ook geldt voor het waarborgen van de betrouwbaarheid. Daarbij is de kwaliteit van financiële managementinformatie vaak beter gegarandeerd, omdat deze informatie gedurende een langere periode wordt gebruikt en deze vaak moet voldoen aan bepaalde wet- en regelgeving. Het vermoeden bestaat dat financiële informatie meer betrouwbaar zal zijn dan niet-financiële informatie. De betrouwbaarheid van niet-financiële informatie is bovendien vaak moeilijker meetbaar en toetsbaar dan de betrouwbaarheid van financiële informatie. B e n j e g e ï n t e r e s s e e r d i n e e n a f s t u d e e r o p d r a c h t b i n n e n B D O I T? Va n u i t d e p r a k t i j k k r i j g t i e d e r e s t a g i a i r e e e n v a s t e b e g e l e i d e r t o e g e w e z e n d i e o n d e r s t e u n i n g b i e d t g e d u r e n d e d e a f s t u d e e r - o f s t a g e p e r i o d e. D a a r n a a s t i s e r o o k d e m o g e l i j k h e i d o m 3-4 d a g e n a a n j e a f s t u d e r e n t e b e s t e d e n e n 1-2 d a g e n i n d e p r a k t i j k m e e t e l o p e n. N e e m v o o r m e e r i n f o r m a t i e c o n t a c t o p m e t K a r i n v a n L u i p e n v i a t e l e f o o n n u m m e r o f r a a d p l e e g d e w e b s i t e w w w. b d o. n l / i t. gebruik van een geautomatiseerd informatiesysteem. Ongeveer de helft van de respondenten is als manager werkzaam op de financiële afdelingen van organisaties. De overige respondenten bevinden zich op managementfuncties in diverse afdelingen. Voor het verder uitwerken van het kwaliteitsaspect betrouwbaarheid is gebruik gemaakt van definities die de beroepsorganisatie voor accountants, het Nederlands Instituut van Registeraccountants (NIVRA), heeft opgesteld. De betrouwbaarheid van financiële informatie is in het onderzoek nader omschreven in de volgende vijf getrouwheidsaspecten: bestaan, volledigheid, rechten en verplichtingen, tijdigheid en juistheid van de informatie (NIVRA, 2001). De betrouwbaarheid van niet-financiële informatie is uitgewerkt in de volgende drie getrouwheidsaspecten: exclusiviteit, integriteit en controleerbaarheid van de informatie (NIVRA, 1995). Resultaten van het onderzoek Uit het onderzoek blijkt dat de respondenten een hogere waardering van de betrouwbaarheid en volledigheid van managementinformatie hebben wanneer gebruik wordt gemaakt van een geautomatiseerd informatiesysteem om deze te genereren. Meer specifiek blijkt ook dat de perceptie van de betrouwbaarheid toeneemt wanneer een ERP-systeem wordt gebruikt bij het genereren van de managementinformatie. Uit het onderzoek blijkt verder dat controllers een hogere mate van betrouwbaarheid geven aan hun managementinformatie in vergelijking met de overige respondenten. Aanpak van het onderzoek Door middel van het afnemen van een elektronische enquête onder (potentiële) klanten van BDO is een eerste stap gezet in het in kaart brengen van de perceptie van de kwaliteit van managementinformatie. Ongeveer twee derde van de respondenten is werkzaam in een productiebedrijf en ongeveer een derde is werkzaam in een handelsonderneming. Daarnaast is onder de respondenten een grote diversiteit aan ERP-systemen operationeel, variërend van SAP R/3 en Baan tot aan zelf ontwikkelde maatwerk applicaties die organisatiebreed worden ingezet. Een enkeling maakte helemaal geen Dit ondersteunt de gedachte dat bij financiële managementinformatie een hogere mate van betrouwbaarheid wordt vereist. Respondenten maken gebruik van verschillende methodes om de mate van betrouwbaarheid van managementinformatie vast te stellen. De meest gebruikte methoden zijn periodieke controles en aansluitcontrole met brongegevens. Als uit controles fouten blijken, geven de respondenten aan dat zij de lagere mate van betrouwbaarheid meer accepteren wanneer de oorzaak van de fout bekend is, dan wanneer deze oorzaak niet bekend is. Betrouwbaarheid van financiële informatie Authenticiteit Duurzaamheid Integriteit Controleerbaarheid Exclusiviteit Juistheid Tijdigheid Volledigheid Figuur 2: Omschrijving van de betrouwbaarheid van niet-financiële informatie volgens NIVRA (1995) 14.ego

15 Managementinformatie NIVRA (1995) NIVRA-geschrift 53: Kwaliteitsoordelen over informatievoorziening. Amster-dam: NIVRA. NIVRA (2001) Samenvatting richtlijnen voor de accountantscontrole. Amsterdam: NIVRA. Bewerkingen op managementinformatie Zoals eerder vermeld, ziet BDO IT in de praktijk vaak dat buiten het ERP-systeem om aanvullende informatiebronnen en systemen worden gebruikt om managementinformatie (die het ERP-systeem volgens de klant niet kan leveren) op te stellen. Om dit te peilen zijn de volgende vier stellingen voorgelegd en de conclusie is dat het merendeel van de respondenten het met alle vier stellingen enigszins eens, eens of zeer mee eens is: Stelling 1: De betrouwbaarheid van managementinformatie neemt toe als bij de totstandkoming gebruik gemaakt wordt van een informatiesysteem. Stelling 2: De betrouwbaarheid neemt toe als er bewerkingen worden gedaan om tot de uiteindelijke managementinformatie te komen. Stelling 3: De betrouwbaarheid neemt toe als er informatie wordt toegevoegd om tot de uiteindelijke managementinformatie te komen. Stelling 4: De betrouwbaarheid neemt toe als er gegevens van externe bronnen worden toegevoegd aan de managementinformatie. In de praktijk blijkt echter dat de mate van betrouwbaarheid niet toeneemt wanneer men extra bewerkingen uitvoert of (handmatig) informatie toevoegt. Er is zelfs een risico op het afnemen van deze betrouwbaarheid. Zeker als gebruik gemaakt wordt van een externe bron, waarvan de betrouwbaarheid niet kan worden gewaarborgd. Ondanks het feit dat de volledigheid van managementinformatie toeneemt wanneer gebruik gemaakt wordt van een informatiesysteem, blijkt uit het onderzoek wel dat meer respondenten informatie gaan toevoegen wanneer ze gebruik maken van een informatiesysteem. Uit het onderzoek is verder gebleken dat de perceptie van betrouwbaarheid toeneemt wanneer men gebruik maakt van vastgestelde procedures om extra informatie toe te voegen. De meest voorkomende toegevoegde informatie is: Verklaringen over verschillen of ontwikkelingen; Interne historische gegevens; Interne budgetinformatie; Interne planninginformatie. De respondenten vinden hun eigen managementinformatie redelijk tot zeer betrouwbaar, ondanks het feit dat ze dus bewerkingen uitvoeren of informatie toevoegen. Wel zijn ze het erover eens dat deze betrouwbaarheid beter kan worden gewaarborgd wanneer er procedures aanwezig zijn voor het uitvoeren van bewerkingen en toevoegingen. De overtuiging van BDO IT blijft dat deze bewerkingen en toevoegingen niet nodig horen te zijn als het informatiesysteem of ERP-systeem beter aan zou sluiten bij de informatiebehoefte van managers. Tot slot Met de resultaten van dit onderzoek heeft BDO IT meer inzicht gekregen in de beleving van kwaliteit van managementinformatie door de manager en kunnen wij de manager meer bewust maken van de mate van betrouwbaarheid en volledigheid van de eigen managementinformatie. Daarnaast is duidelijk dat we bij klanten alert moeten zijn op kwalitatief goede procedures voor bewerking en informatietoevoeging, om zo het aantal managers dat zijn managementinformatie als onbetrouwbaar ervaart te verkleinen. Tenslotte kunnen we onze diensten op het gebied van het aansluiten van ERP-systemen op de informatiebehoeften - en het daarmee elimineren van nabewerking en toevoeging - beter afstemmen op de beleving van de klant op dit gebied. De intentie bestaat om meer inzicht te krijgen in enkele zaken door middel van een vervolgonderzoek. Er zijn nog enkele vragen onbeantwoord, zoals welke waarborgen gebruikt een manager om betrouwbare managementinformatie te genereren, welke procedures gebruikt hij/zij en waarom sluit het informatie systeem niet aan bij de informatiebehoefte? O v e r d e a u t e u r s L e n n y v a n d e K e r k h o f i s b i n n e n B D O I T w e r k z a a m a l s a d v i s e u r e n h e e f t i n s a m e n w e r k i n g m e t W i l l e m v a n G r o e n e n d a a l ( U n i v e r s i t e i t v a n T i l b u r g ) h e t o n d e r z o e k u i t g e v o e r d. Vo o r v r a g e n o f i n f o r m a t i e o v e r d i t o n d e r w e r p k a n j e c o n t a c t o p n e m e n v i a L e n n y.v a n. d e. K e r k h o b d o. n l. W i l c o B r o u w e r s i s b i n n e n B D O I T A u d i t o r s & C o n s u l t a n t s w e r k z a a m a l s s e n i o r a d v i s e u r o p d e l o c a t i e T i l b u r g. H i j i s v o o r z i t t e r v a n e e n e x p e r t i s e c e n t r u m v a n B D O I T o p h e t g e b i e d v a n M i c r o s o f t D y n a m i c s N a v i s i o n, e e n v e e l g e b r u i k t E R P - s y s t e e m b i j k l a n t e n v a n B D O.ego 15

16 16.ego A d v e r t e n t i e P w C

17 B y : T h i j s v a n B e i j s t e r v e l d Soft ware Asset Management: Beyond software license compliance I n t he d i g it a l e c o n omy o f t o d ay, s o f t wa r e i s e s s e nt i a l t o e v e r y o r g a n i z at i o n, l a r g e a nd s m a l l. P r o c e s s e s o f o r g a n i z at i o n s a r e h i g h ly d e p e ndent o n a v a r iet y o f c r it i c a l s o f t wa r e appl i c at i o n s a nd o r g a n i z at i o n s i nve s t v a s t a m ou nt s o f m o ney, o n av e r a g e o ne - f i f t h o f a n o r g a n i z at i o n s I T e x p e nd it u r e s, i nt o l i c e n s e s f o r s o f t wa r e. T h i s r e l i a n c e o n s o f t wa r e w i l l o n ly c o nt i nue t o g r ow i n t he ne a r f ut u r e. B ut s u r pr i s i n g ly t he m aj o r it y o f o r g a n i z at i o n s, i n p a r t i c u l a r s m a l l a nd me d iu m s i z e d o r g a n i z at i o n s, o f t e n d o n o t i nve s t c om men s u r a ble e f f o r t s i nt o m a n a g i n g t hei r s o f t wa r e a s s e t s, wh i c h g o e s b e y o nd t e c h n i c a l c o nt r ol a nd s t a nd a r d m a i nt e n a n c e. One of the main consequences of poor management of software assets that organizations are facing is noncompliance with license agreements. Software license compliance means in short that an organization only uses software of which it has purchased a license and therefore has the rights to use the corresponding software according to the license agreement. Not being software license compliant can expose the organization to severe extensive legal, financial and operational implications, when caught in a software audit. In the worst-case scenario an organization s reputation can get damaged badly (i.e. association with illegal software). Software audit A software audit is nothing more than a very accurate check if an organization s software inventory matches the proof of purchases. Often these software audits are initiated and performed by industry watchdogs (like the BSA, FAST, SIIA) or software manufacturers. The costs in line and manage the risks associated with software assets, while achieving maximum value from existing and future software investments. Software Asset Management A Software Asset Management (SAM) approach can mitigate the earlier mentioned risks of improper management of software assets, but goes beyond assuring software license compliance and can provide additional benefits. The overall objective of SAM is applying good corporate governance to an organization s software assets, but can be more precisely defined as managing, controlling and protecting an organization s software assets throughout their lifecycle, including managing the risks and costs arising from the use of those software assets. Software asset management is a complex process and involves many parts of an organization, many technology tools and a set of reliable business processes. probability to be caught in a software audit has increased the last few years, since a trend of a rising number of software audits has been observed. It is expected that 40% of medium to large sized organizations will face a software licensing audit this year. The underlying reason for this increase in audits is that the software vendors are looking for ways to generate additional revenue from existing users to make up for reduced spending on new licenses. In the T h e f a c t s M a n a g e m e n t o f s o f t w a r e a s s e t s i s i n s u f f i c i e n t l y o r g a n i z e d i n 8 0 % o f a l l t h e o r g a n i z a t i o n s. A b o u t 7 0 % o f t h e o r g a n i z a t i o n s h a v e a 3 0 % d i s c r e p a n c y b e t w e e n t h e p l a n n e d I T i n v e n t o r y a n d t h e i r a c t u a l I T i n v e n t o r y a n d o n a v e r a g e 1 0 t o 2 0 p e r c e n t m o r e s o f t w a r e i s d e p l o y e d t h a n a c t u a l l y l e g a l l y i s o w n e d. frame an example is given about the potential fines an organization faces if caught in a software audit. Missed opportunities Besides the risks involved with poor management of software assets, organizations inevitably will encounter missed opportunities, security issues and additional costs. In today s increasingly competitive business environment it is becoming of strategic importance to keep software SA M principles and tools The principles of SAM are graphically presented in figure 1, in what can also be called the desired end-state of SAM. Within SAM it is crucial that an organization has a central ownership repository (grey box in the figure) where detailed information is stored regarding all its software assets and which is updated and maintained persistently based on all changes captured by a range of (lifecycle) processes.ego 17

18 Ownership repository Software asset License creation License agreement Contract information: - Vendor - Identifier - T&C s Purchase information: - P.O./Req. number - Date - Status Cost information: - Initial - Maintenance - Upgrade etc. Grant information: - License type - Usage grant - Verifiable Mark for redeployment Procurement process License purchase avoidance Usage constraint Object information: - User - Site - CPU etc. Renewal Expiration Software ownership Business process automation Additional purchases Over-utilization Reconciliation process Software usage Under-utilization Discovery tool Usage removal Figure 1: SAM Principles which are supported by a mixture of tools (i.e. discovery and metering tools). This, to make it possible to reconcile the information stored in the ownership repository with the information obtained by a discovery tool. Reconciliation is one of the most important processes concerning SAM. The main factors in the reconciliation process involve: (1) Reconciling actual usage against the owned licenses (that can be proven) to avoid penalties associated with licensing violations (avoiding non software compliance), (2) reconciling software utilization against assets owned to maximize utilization of the asset base and (3) reconciling costs against budgets and forecasts. Precisely knowing what software assets an organization has, where they are and how A n e x a m p l e I m a g i n e a n o r g a n i z a t i o n w i t h c o m p u t e r s. A s a m p l e h a s b e e n d r a w n o f c o m p u t e r s a n d i t t u r n e d o u t t h a t 5 0 o f t h e c o m p u t e r s c o n t a i n e d i n c o r r e c t l y l i c e n s e d c o p y r i g h t e d p r o d u c t s. W h e n t h i s i s e x t e n d e d t o t h e t o t a l a m o u n t o f c o m p u t e r s i t c a n b e p r e d i c t e d t h a t a s m a n y a s o f t h e t o t a l s y s t e m s ( o n e f o u r t h ) w i l l c o n t a i n c o p y r i g h t e d p r o d u c t s t h a t m a y e x p o s e t h e o r g a n i z a t i o n t o c o m p l i a n c e e n f o r c e m e n t a u d i t s. I t w a s f o u n d t h a t t h e r e w e r e o n a v e r a g e 3 i n c o r r e c t l y l i c e n s e d p r o d u c t s p e r c o m p u t e r ( o f t h e e a r l i e r m e n t i o n e d c o m p u t e r s ), w h i c h g i v e s u s a n u m b e r o f p o t e n t i a l c o p y r i g h t v i o l a t i o n s. T h i s n u m b e r h a s t o b e m u l t i p l i e d w i t h a p o t e n t i a l f i n e o f t o p e r c o p y r i g h t v i o l a t i o n ( t h a t i s p e r c o p y r i g h t b e i n g v i o l a t e d a n d n o t p e r i n s t a n c e o f t h e s a m e c o p y r i g h t b e i n g v i o l a t e d ). T h e e x a m p l e i s c o n t i n u e d w i t h t h e f i n e p e r c o p y r i g h t v i o l a t i o n a n d i t i s a s s u m e d a n d e s t i m a t e d t h a t o f t h e ( c o m p u t e r s ) p o t e n t i a l v i o l a t i o n s, o n l y t w e n t y - f i v e a c t u a l c o p y r i g h t s w e r e i n v o l v e d. T h i s m e a n s t h a t t h e o r g a n i z a t i o n i s e x p o s e d t o a n a m o u n t o f i n f i n e s. T h e c o s t s o f a n o r g a n i z a t i o n s d o w n t i m e d u r i n g a n e n f o r c e m e n t a u d i t a r e n o t e v e n i n c l u d e d i n t h i s s u m. T h i s s u m i s c o m p a r e d w i t h t h e i n v e s t m e n t i n a s s e t m a n a g e m e n t d i s c o v e r y t o o l. S u c h a t o o l c o s t s a r o u n d 3 0 p e r c o m p u t e r, w h i c h i m p l i e s a n i n v e s t m e n t o f t o p u t a p r e t t y s o l i d e n d t o p o t e n t i a l c o p y r i g h t v i o l a t i o n i s s u e s. F u r t h e r m o r e, t h e d i s c o v e r y t o o l i s a ( s t a r t o f a ) l o n g t e r m s o l u t i o n ( o f c h a n g i n g p r o c e s s e s ) a s i t c a n p r o v i d e m o r e b e n e f i t s ( c o s t c o n t r o l, c o s t s a v i n g s a n d c o m p e t i t i v e a d v a n t a g e ) t h a n m e r e c o m p l i a n c e a s s u r a n c e. they are used is the foundation of proper management of software assets. But it should be stressed that SAM requires more than a tool to be successful and often certain processes within organizations should be redesigned and dedicated resources should be appointed until all possible benefits can be fully realized. Benefits of SAM The proper management of software assets can result in many potential benefits. These benefits go beyond the assurance of software license compliance and the pro-active dealing with several risks (legal, financial, operational, security breaches) that were mentioned already in the beginning of this article. One of the most important benefits that can be obtained with proper SAM is cost reduction, by preventing overdeployment of software (licenses), reduction of support costs and obtaining a better and stronger negotiating position with respect to software suppliers. Furthermore, competitive advantage benefits can be achieved with proper SAM, such as better personnel motivation and client satisfaction due to having less IT problems and better quality decisions can be made regarding the procurement of new applications, upgrades and extra licenses. 18.ego

19 Software Asset Management SA M at Dutch medium sized organizations The theory above and results out of various studies and investigations were put to practice and validated by conducting interviews at seven Dutch medium sized organizations. Subsequently, the information obtained during all the interviews was analyzed by comparing it to a SAM maturity model (combination of maturity model out of ISO standard and the generic maturity model out of the CobiT framework). After this it became clear that SAM can be considered as an immature practice at (Dutch) medium sized organizations. The overall average SAM maturity level was low (average score of 1.7 out of 5). In general there was a lack of documented processes and procedures concerning SAM, a lack of (formal) responsibilities regarding SAM and too much inconsistent tool usage occurred, where often organizations relied primarily on (time-consuming) manual operations. But the question remains what exactly causes this observed immaturity of SAM at Dutch medium sized organizations. Main cause one Especially Dutch small sized organizations underestimate the potential risks that are associated with poor SAM severely and are often not aware of the actual impact these risks potentially may have on the operational management of the organization. In addition it has been observed that there is a lack of awareness regarding the benefits that can be achieved with proper SAM. Due to underestimation of these two aspects naturally a limited amount of resources is put into the management of software assets (SAM). Main cause two The first main cause, low awareness contributes significantly to SAM being of low priority, but other factors were identified as well. The attitude and awareness of senior management regarding SAM plays an important role in this as well, since the IT department is generally occupied with what senior management perceives to be important. Due to SAM being virtually not on senior management s radar, it is not strange that SAM is of low priority to the IT department as well. Furthermore, the complexity and lack of transparency of software license models and agreements is identified as a prime contribution as well. Organizations are often discouraged to put sufficient resources Best Practices ITIL SAM ITIL License Management Software Asset Management IT Asset Management IT Service Management into the management of software assets, since the overall (wrongful) believe is that enormous amounts of time and money are needed to properly manage software assets and to be fully software license compliant. Therefore, it comes as no surprise that organizations perceive the management of software assets as being very timeconsuming. This is primarily correlated with the observed low maturity level of SAM at the interviewed organizations, since a low SAM maturity level is characterized by informal processes and inconsistent tools usage, resulting in the need for many time-consuming manual operations. Final remarks Although it has become evident that Dutch medium sized organizations still have a long way to go regarding SAM, a trend became apparent during this research. Dutch medium sized organizations are in different ways more and more aware that software assets are increasingly important and critical for supporting the majority of their business processes and in the end to execute their business properly. This was primarily reflected in the intentions and willingness of the interviewed organizations to improve and professionalize the management and control of software assets in the near future. In future research it should become apparent to what extent Dutch medium sized organizations have lived up to these intentions. Standards ISO/IEC BS ISO/IEC Figure 2: SAM does not exist in a vacuum, but is an important component in a larger practice called IT asset management (ITAM), where hardware asset management is part of as well. ITAM again falls within the IT service management framework. A b o u t t h e a u t h o r Thijs van Beijsterveld MSc. obtained his master degree in Information Management in December 2008 at Tilburg University and currently works as an IT auditor at the System & Process Assurance (SPA) department at PricewaterhouseCoopers (PwC). This article is based on his master thesis about software asset management, which he wrote as an intern at PwC (System & Process Assurance department). Therefore his thesis can be considered as reference for all the presented judgements and facts within this article. The complete master thesis can be obtained by sending an to 19

20 20.ego A d v e r t e n t i e M & I

CobiT. Drs. Rob M.J. Christiaanse RA PI themabijeenkomst Utrecht 29 juni 2005 9/2/2005 1

CobiT. Drs. Rob M.J. Christiaanse RA PI themabijeenkomst Utrecht 29 juni 2005 9/2/2005 1 CobiT Drs. Rob M.J. Christiaanse RA PI themabijeenkomst Utrecht 29 juni 2005 9/2/2005 1 Control objectives for information and related Technology Lezenswaardig: 1. CobiT, Opkomst, ondergang en opleving

Nadere informatie

Risk & Requirements Based Testing

Risk & Requirements Based Testing Risk & Requirements Based Testing Tycho Schmidt PreSales Consultant, HP 2006 Hewlett-Packard Development Company, L.P. The information contained herein is subject to change without notice Agenda Introductie

Nadere informatie

Enterprise Architectuur. een duur begrip, maar wat kan het betekenen voor mijn gemeente?

Enterprise Architectuur. een duur begrip, maar wat kan het betekenen voor mijn gemeente? Enterprise Architectuur een duur begrip, maar wat kan het betekenen voor mijn gemeente? Wie zijn we? > Frederik Baert Director Professional Services ICT @frederikbaert feb@ferranti.be Werkt aan een Master

Nadere informatie

Enterprise Portfolio Management

Enterprise Portfolio Management Enterprise Portfolio Management Strategische besluitvorming vanuit integraal overzicht op alle portfolio s 22 Mei 2014 Jan-Willem Boere Vind goud in uw organisatie met Enterprise Portfolio Management 2

Nadere informatie

Klant. Klant - Branche: Industrie - > 20000 employees - Vestigingen in > 25 landen. Specifiek - Profitabele, kosten gedreven strategy

Klant. Klant - Branche: Industrie - > 20000 employees - Vestigingen in > 25 landen. Specifiek - Profitabele, kosten gedreven strategy Klant Klant - Branche: Industrie - > 20000 employees - Vestigingen in > 25 landen Specifiek - Profitabele, kosten gedreven strategy IT characteristics - Constante verandering: organsiatie, techniek, processen.

Nadere informatie

WERKKOSTENREGELING. Exact Online Salaris ICT Accountancy praktijkdag: Salaris en HR innovaties

WERKKOSTENREGELING. Exact Online Salaris ICT Accountancy praktijkdag: Salaris en HR innovaties WERKKOSTENREGELING Exact Online Salaris ICT Accountancy praktijkdag: Salaris en HR innovaties 2 2014 EXACT - WERKKOSTENREGELING Agenda Exact Online Exact Online Salaris De huidige Werkkostenregeling Demo

Nadere informatie

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 QUICK GUIDE C Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 Version 0.9 (June 2014) Per May 2014 OB10 has changed its name to Tungsten Network

Nadere informatie

Taco Schallenberg Acorel

Taco Schallenberg Acorel Taco Schallenberg Acorel Inhoudsopgave Introductie Kies een Platform Get to Know the Jargon Strategie Bedrijfsproces Concurrenten User Experience Marketing Over Acorel Introductie THE JARGON THE JARGON

Nadere informatie

Enterprisearchitectuur

Enterprisearchitectuur Les 2 Enterprisearchitectuur Enterprisearchitectuur ITarchitectuur Servicegeoriënteerde architectuur Conceptuele basis Organisatiebrede scope Gericht op strategie en communicatie Individuele systeemscope

Nadere informatie

Maturity van security architectuur

Maturity van security architectuur Renato Kuiper Principal Consultant LogicaCMG renato.kuiper@logicacmg.com LogicaCMG 2006. All rights reserved Over de spreker Renato Kuiper Principal consultant Information Security bij LogicaCMG Hoofdredacteur

Nadere informatie

Joop Cornelissen BMC Klantendag 2011. Professionaliseren dienstverlening CMS

Joop Cornelissen BMC Klantendag 2011. Professionaliseren dienstverlening CMS Joop Cornelissen BMC Klantendag 2011 Professionaliseren dienstverlening CMS Agenda Introductie CIBER Waarom verder professionaliseren Tijdslijnen selectietraject Businesscase Scope implementatie Status

Nadere informatie

SURFnet User Survey 2006

SURFnet User Survey 2006 SURFnet User Survey 2006 Walter van Dijk Madrid, 21 September 2006 Agenda A few facts General picture resulting from the survey Consequences for the service portfolio Consequences for the yearly innovation

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

ISO/IEC 20000, van standaardkwaliteit naar kwaliteitsstandaard. NGI Limburg 30 mei 2007

ISO/IEC 20000, van standaardkwaliteit naar kwaliteitsstandaard. NGI Limburg 30 mei 2007 ISO/IEC 20000, van standaardkwaliteit naar kwaliteitsstandaard NGI Limburg 30 mei 2007 1 Tijdlijn 80-er jaren: ITIL versie 1 2000: BS 15000 2001: ITIL versie 2 2002: Aangepaste versie BS 15000 2005: BS

Nadere informatie

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 167 Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 Task clarity 1. I understand exactly what the task is 2. I understand exactly what is required of

Nadere informatie

Betekenis nieuwe GRI - Richtlijnen. Rob van Tilburg Adviesgroep duurzaam ondernemen DHV Utrecht, 23 November 2006

Betekenis nieuwe GRI - Richtlijnen. Rob van Tilburg Adviesgroep duurzaam ondernemen DHV Utrecht, 23 November 2006 Betekenis nieuwe GRI - Richtlijnen Rob van Tilburg Adviesgroep duurzaam ondernemen DHV Utrecht, 23 November 2006 Opbouw presentatie 1. Uitgangspunten veranderingen G2 - > G3 2. Overzicht belangrijkste

Nadere informatie

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014 Process Mining and audit support within financial services KPMG IT Advisory 18 June 2014 Agenda INTRODUCTION APPROACH 3 CASE STUDIES LEASONS LEARNED 1 APPROACH Process Mining Approach Five step program

Nadere informatie

Identity & Access Management & Cloud Computing

Identity & Access Management & Cloud Computing Identity & Access Management & Cloud Computing Emanuël van der Hulst Edwin Sturrus KPMG IT Advisory 11 juni 2015 Cloud Architect Alliance Introductie Emanuël van der Hulst RE CRISC KPMG IT Advisory Information

Nadere informatie

Incidenten in de Cloud. De visie van een Cloud-Provider

Incidenten in de Cloud. De visie van een Cloud-Provider Incidenten in de Cloud De visie van een Cloud-Provider Overzicht Cloud Controls Controls in de praktijk Over CloudVPS Cloudhosting avant la lettre Continu in ontwikkeling CloudVPS en de Cloud Wat is Cloud?

Nadere informatie

Hoe fysiek is informatiebeveiliging?

Hoe fysiek is informatiebeveiliging? Hoe fysiek is informatiebeveiliging? Johan de Wit Siemens Nederland NV Hoe fysiek is informatiebeveiliging? Informatie is voor organisaties van onschatbare waarde, het beschermen ervan heeft binnen organisaties

Nadere informatie

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept 7 juni 2012 KNX Professionals bijeenkomst Nieuwegein Annemieke van Dorland KNX trainingscentrum ABB Ede (in collaboration with KNX Association) 12/06/12 Folie 1 ETS

Nadere informatie

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7 Media en creativiteit Winter jaar vier Werkcollege 7 Kwartaaloverzicht winter Les 1 Les 2 Les 3 Les 4 Les 5 Les 6 Les 7 Les 8 Opbouw scriptie Keuze onderwerp Onderzoeksvraag en deelvragen Bespreken onderzoeksvragen

Nadere informatie

Copyright Stork N.V. 1

Copyright Stork N.V. 1 Management, een praktisch framework Taking up the challenge of optimizing your asset performance Stork Management Solutions Global Expertise Partner Complete, end-to-end solution Dedicated professionals

Nadere informatie

Offshore Outsourcing van Infrastructure Management

Offshore Outsourcing van Infrastructure Management Offshore Outsourcing van Infrastructure Management an emerging opportunity dr. Erik Beulen Atos Origin/Tilburg University 1 Agenda Introductie Ontwikkelingen Risicovergelijking Best practices Conclusies

Nadere informatie

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M.

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. (Bert) Vrijhoef Take home messages: Voor toekomstbestendige chronische zorg zijn innovaties

Nadere informatie

INFORMATIEBIJEENKOMST ESFRI ROADMAP 2016 HANS CHANG (KNAW) EN LEO LE DUC (OCW)

INFORMATIEBIJEENKOMST ESFRI ROADMAP 2016 HANS CHANG (KNAW) EN LEO LE DUC (OCW) INFORMATIEBIJEENKOMST ESFRI ROADMAP 2016 HANS CHANG (KNAW) EN LEO LE DUC (OCW) 14 november 2014 2 PROGRAMMA ESFRI Roadmap, wat is het en waar doen we het voor? Roadmap 2016 Verschillen met vorige Schets

Nadere informatie

Investment Management. De COO-agenda

Investment Management. De COO-agenda Investment Management De COO-agenda Vijf thema s 1) Markt 2) Wet- en regelgeving 3 5) Rol van de COO 5 3) Operations 4) Technologie 2012 KPMG Accountants N.V., registered with the trade register in the

Nadere informatie

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland 1. Londen In Londen kunnen gebruikers van een scootmobiel contact opnemen met een dienst

Nadere informatie

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet.

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. General: Please use the latest firmware for the router. The firmware is available on http://www.conceptronic.net! Use Firmware version

Nadere informatie

Wat heeft een tester aan ASL en BiSL?

Wat heeft een tester aan ASL en BiSL? TestNet Noord, Heerenveen, 20 november 2012 Wat heeft een tester aan ASL en BiSL? Eibert Dijkgraaf Intro Wie zit er in een typische beheer omgeving? Wat is kenmerkend voor testen : IN BEHEER? IN ONDERHOUD?

Nadere informatie

Uitnodiging Security Intelligence 2014 Dertiende editie: Corporate IAM

Uitnodiging Security Intelligence 2014 Dertiende editie: Corporate IAM Uitnodiging Security Intelligence 2014 Dertiende editie: Corporate IAM 5 maart 2014 De Beukenhof Terweeweg 2-4 2341 CR Oegstgeest 071-517 31 88 Security Intelligence Bijeenkomst Corporate IAM On the Internet,

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

Workflow en screenshots Status4Sure

Workflow en screenshots Status4Sure Workflow en screenshots Status4Sure Inleiding Het Status4Sure systeem is een ICT oplossing waarmee de transportopdrachten papierloos door het gehele proces gaan. De status kan gevolgd worden door de logistieke

Nadere informatie

Mentaal Weerbaar Blauw

Mentaal Weerbaar Blauw Mentaal Weerbaar Blauw de invloed van stereotypen over etnische minderheden cynisme en negatieve emoties op de mentale weerbaarheid van politieagenten begeleiders: dr. Anita Eerland & dr. Arjan Bos dr.

Nadere informatie

Auteurs: Jan van Bon, Wim Hoving Datum: 9 maart 2009. Cross reference ISM - COBIT

Auteurs: Jan van Bon, Wim Hoving Datum: 9 maart 2009. Cross reference ISM - COBIT Auteurs: Jan van Bon, Wim Hoving Datum: 9 maart 2009 Cross reference ISM - COBIT ME: Monitor & Evaluate Cross reference ISM - COBIT Management summary Organisaties gebruiken doorgaans twee soorten instrumenten

Nadere informatie

2 e webinar herziening ISO 14001

2 e webinar herziening ISO 14001 2 e webinar herziening ISO 14001 Webinar SCCM 25 september 2014 Frans Stuyt Doel 2 e webinar herziening ISO 14001 Planning vervolg herziening Overgangsperiode certificaten Korte samenvatting 1 e webinar

Nadere informatie

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability The role of mobility in higher education for future employability Jim Allen Overview Results of REFLEX/HEGESCO surveys, supplemented by Dutch HBO-Monitor Study migration Mobility during and after HE Effects

Nadere informatie

Talentmanagement in tijden van crisis

Talentmanagement in tijden van crisis Talentmanagement in tijden van crisis Drs. Bas Puts Page 1 Copyright Siemens 2009. All rights reserved Mission: Achieving the perfect fit Organisatie Finance Sales Customer Engineering Project management

Nadere informatie

Business Architectuur vanuit de Business

Business Architectuur vanuit de Business Business Architectuur vanuit de Business CGI GROUP INC. All rights reserved Jaap Schekkerman _experience the commitment TM Organization Facilities Processes Business & Informatie Architectuur, kun je vanuit

Nadere informatie

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder?

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Paul Louis Iske Professor Open Innovation & Business Venturing, Maastricht University De wereld wordt steeds complexer Dit vraagt om

Nadere informatie

Regie uit een andere Branche. Hoe om te gaan met de vraag en de levering. Facto Magazine Congres 12 mei 2009. www.quintgroup.com

Regie uit een andere Branche. Hoe om te gaan met de vraag en de levering. Facto Magazine Congres 12 mei 2009. www.quintgroup.com Regie uit een andere Branche Facto Magazine Congres 12 mei 2009 Hoe om te gaan met de vraag en de levering THIS DOCUMENT CONTAINS PROPRIETARY INFORMATION, WHICH IS PROTECTED BY COPYRIGHT. ALL RIGHTS RESERVED.

Nadere informatie

BiZZdesign. Bouwen van sterke en wendbare organisaties met behulp van standaarden, methode, technieken en tools. Research & Development

BiZZdesign. Bouwen van sterke en wendbare organisaties met behulp van standaarden, methode, technieken en tools. Research & Development BiZZdesign Bouwen van sterke en wendbare organisaties met behulp van standaarden, methode, technieken en tools Research & Development 1 Profile CV Joost Niehof Name Grade Nationality Residence Role Joost

Nadere informatie

Socio-economic situation of long-term flexworkers

Socio-economic situation of long-term flexworkers Socio-economic situation of long-term flexworkers CBS Microdatagebruikersmiddag The Hague, 16 May 2013 Siemen van der Werff www.seo.nl - secretariaat@seo.nl - +31 20 525 1630 Discussion topics and conclusions

Nadere informatie

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 Instructie Met als doel het studiecurriculum te verbeteren of verduidelijken heeft de faculteit FEB besloten tot aanpassingen in enkele programma s die nu van

Nadere informatie

IT risk management voor Pensioenfondsen

IT risk management voor Pensioenfondsen IT risk management voor Pensioenfondsen Cyber Security Event Marc van Luijk Wikash Bansi Rotterdam, 11 Maart 2014 Beheersing IT risico s Het pensioenfonds is verantwoordelijk voor de hele procesketen,

Nadere informatie

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN Mieke Audenaert 2010-2011 1 HISTORY The HRM department or manager was born

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

Understanding and being understood begins with speaking Dutch

Understanding and being understood begins with speaking Dutch Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1.

Nadere informatie

MEER AMBACHT DAN FABRIEK Data-Analyse en Process Mining Support www.coney.nl

MEER AMBACHT DAN FABRIEK Data-Analyse en Process Mining Support www.coney.nl MEER AMBACHT DAN FABRIEK Data-Analyse en Process Mining Support www.coney.nl DE TOOLS DIE WIJ GEBRUIKEN DATA- ANALYSE TOOLS DATA- ANALYSE SUPPORT PROCESS MINING TOOLS PROCESS MINING SUPPORT DATA- ANALYSE

Nadere informatie

Ctrl Ketenoptimalisatie Slimme automatisering en kostenreductie

Ctrl Ketenoptimalisatie Slimme automatisering en kostenreductie Ctrl Ketenoptimalisatie Slimme automatisering en kostenreductie 1 Ctrl - Ketenoptimalisatie Technische hype cycles 2 Ctrl - Ketenoptimalisatie Technologische trends en veranderingen Big data & internet

Nadere informatie

Memo Academic Skills; the basis for better writers

Memo Academic Skills; the basis for better writers Memo Academic Skills; the basis for better writers With the rise of broader bachelor degrees and the University College, Dutch universities are paying more attention to essays and other written assignments.

Nadere informatie

2013 Introduction HOI 2.0 George Bohlander

2013 Introduction HOI 2.0 George Bohlander 2013 Introduction HOI 2.0 George Bohlander HOI 2.0 introduction Importance HOI currency Future print = HOI 2.0 HOI 2.0 Print: Décomplexation/more simple Digital: New set-up Core values HOI Accountability

Nadere informatie

Kikkers en Heilige Koeien UvAConext & standaarden voor het primaire onderwijs en onderzoek proces

Kikkers en Heilige Koeien UvAConext & standaarden voor het primaire onderwijs en onderzoek proces Kikkers en Heilige Koeien UvAConext & standaarden voor het primaire onderwijs en onderzoek proces SURF Seminar September 2015 Frank Benneker, ICTS Universiteit van Amsterdam Perspectief ICTS & OO dienstverlening

Nadere informatie

Welke standaard is het beste? 4 december 2008, Bianca Scholten, bianca.scholten@task24.nl, tel. 06 52 45 25 98

Welke standaard is het beste? 4 december 2008, Bianca Scholten, bianca.scholten@task24.nl, tel. 06 52 45 25 98 Welke standaard is het beste? 4 december 2008, Bianca Scholten, bianca.scholten@task24.nl, tel. 06 52 45 25 98 Level 4 Business Planning & Logistics ISA-99 beveiliging binnen het control domain Level 3

Nadere informatie

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality De Relatie tussen Dagelijkse Stress en Emotioneel Eten: de Rol van Persoonlijkheid The Relationship between Daily Stress and Emotional Eating: the Role of Personality Arlette Nierich Open Universiteit

Nadere informatie

Workshop Low Cost High Value Service Delivery Models

Workshop Low Cost High Value Service Delivery Models Workshop Low Cost High Value Service Delivery Models 9 februari 2012 2011 - All rights reserved Noventum Service Management Consultants Ltd. 1 Low Cost High Value Service Delivery Models Low cost delivery

Nadere informatie

The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages

The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages 22/03/2013 Housing market in crisis House prices down Number of transactions

Nadere informatie

Introduction to IBM Cognos Express = BA 4 ALL

Introduction to IBM Cognos Express = BA 4 ALL Introduction to IBM Cognos Express = BA 4 ALL Wilma Fokker, IBM account manager BA Ton Rijkers, Business Project Manager EMI Music IBM Cognos Express Think big. Smart small. Easy to install pre-configured

Nadere informatie

ArchiMate voor kennismodellen van NORA en haar dochters. Marc Lankhorst 16 oktober 2013

ArchiMate voor kennismodellen van NORA en haar dochters. Marc Lankhorst 16 oktober 2013 ArchiMate voor kennismodellen van NORA en haar dochters Marc Lankhorst 16 oktober 2013 Agenda 13:00 introductie ArchiMate-status en -ontwikkelingen en NORA-kennismodel 14:00 parallelle workshops rond de

Nadere informatie

Safety Values in de context van Business Strategy.

Safety Values in de context van Business Strategy. Safety Values in de context van Business Strategy. Annick Starren en Gerard Zwetsloot (TNO) Papendal, 31 maart 2015. NVVK sessie Horen, Zien en Zwijgen. Safety Values in de context van Business strategy.

Nadere informatie

Introduction Henk Schwietert

Introduction Henk Schwietert Introduction Henk Schwietert Evalan develops, markets and sells services that use remote monitoring and telemetry solutions. Our Company Evalan develops hard- and software to support these services: mobile

Nadere informatie

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden Laatst bijgewerkt op 25 november 2008 Nederlandse samenvatting door TIER op 5 juli 2011 Onderwijsondersteunende

Nadere informatie

CHROMA STANDAARDREEKS

CHROMA STANDAARDREEKS CHROMA STANDAARDREEKS Chroma-onderzoeken Een chroma geeft een beeld over de kwaliteit van bijvoorbeeld een bodem of compost. Een chroma bestaat uit 4 zones. Uit elke zone is een bepaald kwaliteitsaspect

Nadere informatie

Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher

Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher Consultant Education Sick Pupils Educational Service Centre University Medical Centre The Netherlands

Nadere informatie

Optimalisatie. BMC klantendag 4 maart 2010

Optimalisatie. BMC klantendag 4 maart 2010 Applicatie Portfolio Optimalisatie BMC klantendag 4 maart 2010 Introductie Pim van der Kleij consultant applicatieen servicemanagement Benno Faase consultant servicemanagement 2 Sogeti Professioneel ICT-vakbedrijf

Nadere informatie

Van bedrijven voor bedrijven Peter Bareman en Annemarie van der Rest Wat betekent VV voor U? (inspecteur, vergunningverlener, beleidsmaker)

Van bedrijven voor bedrijven Peter Bareman en Annemarie van der Rest Wat betekent VV voor U? (inspecteur, vergunningverlener, beleidsmaker) Van bedrijven voor bedrijven Peter Bareman en Annemarie van der Rest Wat betekent VV voor U? (inspecteur, vergunningverlener, beleidsmaker) Samen optrekken voor continue verbetering veilige en gezonde

Nadere informatie

EXIN WORKFORCE READINESS professional

EXIN WORKFORCE READINESS professional EXIN WORKFORCE READINESS professional DE ERVARING LEERT ICT is overal. Het is in het leven verweven geraakt. In een wereld waarin alles steeds sneller verandert, is het lastig te bepalen wat er nodig is

Nadere informatie

Windows Server 2003 EoS. GGZ Nederland

Windows Server 2003 EoS. GGZ Nederland Windows Server 2003 EoS GGZ Nederland Inleiding Inleiding Op 14 juli 2015 gaat Windows Server 2003 uit Extended Support. Dat betekent dat er geen nieuwe updates, patches of security releases worden uitgebracht.

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

Op weg naar loyale klanten: Hoe ontwerp je een onderscheidende, multi-channel klantbeleving?

Op weg naar loyale klanten: Hoe ontwerp je een onderscheidende, multi-channel klantbeleving? Op weg naar loyale klanten: Hoe ontwerp je een onderscheidende, multi-channel klantbeleving? Via welke touchpoints iemand uw merk ook beleeft. Service via het contactcenter Een gesprek met een accountmanager

Nadere informatie

INNOVATIE MANAGEMENT SYSTEMEN

INNOVATIE MANAGEMENT SYSTEMEN INNOVATIE MANAGEMENT SYSTEMEN INNOVATIE MANAGEMENT NORMEN, INNOTEK GEEL 26/11/2013 PROF. DR. BART LETEN WAARDECREATIE DOOR INNOVATIE MARTWAARDE VAN APPLE INNOVATIE IS EEN COMPLEXE ACTIVITEIT Innovatie

Nadere informatie

IPFOS. Bestuurders Conferentie. Scenario planning voor verzekeraars onder solvency II Onno de Vrij, Head of Risk andfraud-sas

IPFOS. Bestuurders Conferentie. Scenario planning voor verzekeraars onder solvency II Onno de Vrij, Head of Risk andfraud-sas IPFOS Bestuurders Conferentie Scenario planning voor verzekeraars onder solvency II Onno de Vrij, Head of Risk andfraud-sas SCENARIO PLANNING DE TOEKOMST VOOR PENSIOENFONDSEN? Onno de Vrij, SAS HET

Nadere informatie

Mamut Validis Jan de Wit, Channel Manager NL

Mamut Validis Jan de Wit, Channel Manager NL Mamut Validis Jan de Wit, Channel Manager NL 19 mei 2009 janw@mamut.nl Agenda Overzicht Mamut Validis Wat is de business need? Actueel door Credit Crunch Wie gebruikt Mamut Validis en wanneer? Sales Materiaal:

Nadere informatie

Inrichten Architecture Governance Equens

Inrichten Architecture Governance Equens Inrichten Architecture Governance Equens Peter Droppert Equens SE Enterprise Architect 2011 Equens SE Peter.Droppert@nl.equens.com +31625199782 V4 20111110 Governance @ Equens 2 Agenda Architecture Governance

Nadere informatie

www.econocom.com Optimaliseer het gebruik van uw IT en Telecom infrastructuur

www.econocom.com Optimaliseer het gebruik van uw IT en Telecom infrastructuur www.econocom.com Optimaliseer het gebruik van uw IT en Telecom infrastructuur Efficiëntie Meegaan met de tijd Mobiliteit De markt verandert evenals onze manier van werken. Het leven wordt mobieler en we

Nadere informatie

Wat is Interaction Design?

Wat is Interaction Design? Wat is Interaction Design? Wat is interaction design? Designing interactive products to support the way people communicate and interact in their everyday and working lives. Preece, Sharp and Rogers (2015)

Nadere informatie

Omnichannel klantcommunicatie. Roberto Nagel M-EDP Solutions Manager Document Dialog

Omnichannel klantcommunicatie. Roberto Nagel M-EDP Solutions Manager Document Dialog Omnichannel klantcommunicatie Roberto Nagel M-EDP Solutions Manager Document Dialog Inhoud Wat is omnichannel? Hoe kom je er? Wat betekent dit voor de documentprofessional? Omnichannel retail Winkel website

Nadere informatie

To e-cf or not to e-cf? Jose de Leeuwe-Wisniewski 6 maart 2014

To e-cf or not to e-cf? Jose de Leeuwe-Wisniewski 6 maart 2014 To e-cf or not to e-cf? Jose de Leeuwe-Wisniewski 6 maart 2014 Programma e-cf Korte introductie e-cf Nut en noodzaak Stand van zaken in Europa In Nederland e-cf in de praktijk Ronde tafel discussie Het

Nadere informatie

Nieuwsbrief NRGD. Editie 11 Newsletter NRGD. Edition 11. pagina 1 van 5. http://nieuwsbrieven.nrgd.nl/newsletter/email/47

Nieuwsbrief NRGD. Editie 11 Newsletter NRGD. Edition 11. pagina 1 van 5. http://nieuwsbrieven.nrgd.nl/newsletter/email/47 pagina 1 van 5 Kunt u deze nieuwsbrief niet goed lezen? Bekijk dan de online versie Nieuwsbrief NRGD Editie 11 Newsletter NRGD Edition 11 17 MAART 2010 Het register is nu opengesteld! Het Nederlands Register

Nadere informatie

The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care

The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care Annemiek T. Harder Studies presented in this thesis and the printing of this

Nadere informatie

De toekomst van consultancy

De toekomst van consultancy De toekomst van consultancy Course Assignment Management Consulting 5 oktober 2013 Teska Koch 2518936 Teska.koch@hotmail.com Word count: 1.510 Een kijkje in de glazen bol: Wat is de toekomst van consultancy?

Nadere informatie

Architectuur principes binnen CP. Walter Huberts NAF Insight, 6 juli 2009 www.ing.com

Architectuur principes binnen CP. Walter Huberts NAF Insight, 6 juli 2009 www.ing.com Architectuur principes binnen CP Walter Huberts NAF Insight, 6 juli 2009 www.ing.com Agenda Context Organisatie Architectuur Architectuurproduct Het ontwikkelen van principes Principes in relatie tot architectuurproducten

Nadere informatie

Propositie van de werkgroep Agile Architecting. Louis Stevens Niklas Odding Herman van den Berg Frank Langeveld

Propositie van de werkgroep Agile Architecting. Louis Stevens Niklas Odding Herman van den Berg Frank Langeveld Propositie van de werkgroep Agile Architecting Louis Stevens Niklas Odding Herman van den Berg Frank Langeveld Hanoi traffic Factsheet Werkgroep AA Probleem: Agile zijn is moeilijk. Behoefte aan praktijk

Nadere informatie

Institute for Aerospace Maintenance Maastricht (IAMM) Kennis als wapen in mondiale concurrentie

Institute for Aerospace Maintenance Maastricht (IAMM) Kennis als wapen in mondiale concurrentie Institute for Aerospace Maintenance Maastricht (IAMM) Kennis als wapen in mondiale concurrentie 11 december 2014 Het project EUregio Life Cycle Costing (EULC2) is mede mogelijk gemaakt door bijdragen van

Nadere informatie

Enterprise Open Source. Business case. Power to Innovate 2015 1

Enterprise Open Source. Business case. Power to Innovate 2015 1 Enterprise Open Source. Business case. Power to Innovate 2015 1 Agenda 1 Mooie belofte 2 Business doelen 3 Alternatieve oplossingen 4 Voorkeur uitwerken 5 Business Case Power to Innovate 2015 2 1 Mooie

Nadere informatie

1.1 ORGANIZATION INFORMATION 1.2 CONTACT INFORMATION 2.1 SCOPE OF CERTIFICATION 2.2 AUDITOR INFORMATION 3.1 AUDIT CONCLUSIONS 3.2 MANAGEMENT SYSTEM EFFECTIVENESS 3.3 OBSERVATIONS Organization Address Name

Nadere informatie

Advanced Instrumentation. Hans van Gageldonk, Henk Hoevers, Gerard Cornet. 10 Oktober 2012

Advanced Instrumentation. Hans van Gageldonk, Henk Hoevers, Gerard Cornet. 10 Oktober 2012 Advanced Instrumentation Hans van Gageldonk, Henk Hoevers, Gerard Cornet 10 Oktober 2012 Agenda Wat is Advanced Instrumentation? Hoe past Advanced Instrumentation in de keten van fundamenteel onderzoek

Nadere informatie

Creatief onderzoekend leren

Creatief onderzoekend leren Creatief onderzoekend leren De onderwijskundige: Wouter van Joolingen Universiteit Twente GW/IST Het probleem Te weinig bèta's Te laag niveau? Leidt tot economische rampspoed. Hoe dan? Beta is spelen?

Nadere informatie

Application Services. Alles onder één dak: functioneel applicatiebeheer, applicatieontwikkeling en testdiensten

Application Services. Alles onder één dak: functioneel applicatiebeheer, applicatieontwikkeling en testdiensten Application Services Alles onder één dak: functioneel applicatiebeheer, applicatieontwikkeling en testdiensten Application Services van KPN Afdelingen smelten samen, markten verschuiven, klanten willen

Nadere informatie

Business & IT Alignment deel 1

Business & IT Alignment deel 1 Business & IT Alignment deel 1 Informatica & Economie Integratie 1 Recap Opdracht 1 Wat is integratie? Organisaties Strategie De omgeving van organisaties AH Bonuskaart AH Bonuskaart Economisch Geïntegreerd

Nadere informatie

Seminar BSC & IBM Cognos 8 22 September 2009 Yves Baggen- Solution Architect BI Charles van der Ploeg Partner en adviseur van Decido

Seminar BSC & IBM Cognos 8 22 September 2009 Yves Baggen- Solution Architect BI Charles van der Ploeg Partner en adviseur van Decido Seminar BSC & IBM Cognos 8 22 September 2009 Yves Baggen- Solution Architect BI Charles van der Ploeg Partner en adviseur van Decido 2008 IBM Corporation 2 3 Vraag? Hoe goed kent u uw bedrijfsvisie en

Nadere informatie

Onderzoeksresultaten Cloud Computing in Nederland. Alfred de Jong Principal Consultant Practice Leader Architectuur & Innovatie

Onderzoeksresultaten Cloud Computing in Nederland. Alfred de Jong Principal Consultant Practice Leader Architectuur & Innovatie Onderzoeksresultaten Cloud Computing in Nederland Alfred de Jong Principal Consultant Practice Leader Architectuur & Innovatie Introductie Quint Wellington Redwood Onafhankelijk Management Adviesbureau

Nadere informatie

Security Les 1 Leerling: Marno Brink Klas: 41B Docent: Meneer Vagevuur

Security Les 1 Leerling: Marno Brink Klas: 41B Docent: Meneer Vagevuur Security Les 1 Leerling: Klas: Docent: Marno Brink 41B Meneer Vagevuur Voorwoord: In dit document gaan we beginnen met de eerste security les we moeten via http://www.politiebronnen.nl moeten we de IP

Nadere informatie

EXIN WORKFORCE READINESS werkgever

EXIN WORKFORCE READINESS werkgever EXIN WORKFORCE READINESS werkgever DE ERVARING LEERT ICT is overal. Het is in het leven verweven geraakt. In een wereld waarin alles steeds sneller verandert, is het lastig te bepalen wat er nodig is om

Nadere informatie

Best Practice Seminar 14 NOVEMBER 2013

Best Practice Seminar 14 NOVEMBER 2013 Best Practice Seminar 14 NOVEMBER 2013 14.00: Welkom Best Practice Seminar 14.10: Centraal PMO als middelpunt van projecten en programma s Yvonne Veenma, Stedin 14.50: Pauze 15.30: Governance in een Enterprise

Nadere informatie

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Aim of this presentation Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Energieleveranciers.nl (Energysuppliers.nl) Founded in 2004

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

Contents. Introduction Problem Definition The Application Co-operation operation and User friendliness Design Implementation

Contents. Introduction Problem Definition The Application Co-operation operation and User friendliness Design Implementation TeleBank Contents Introduction Problem Definition The Application Co-operation operation and User friendliness Design Implementation Introduction - TeleBank Automatic bank services Initiates a Dialog with

Nadere informatie

Profile visitors NRC Q

Profile visitors NRC Q NRC Media presents About NRC Q A unique concept Business news platform for ambitious people on the go Short, sharp articles with professional infographics Daily newsletter at 5.30am News updates via WhatsApp

Nadere informatie

Michiel de van der Schueren

Michiel de van der Schueren Michiel de van der Schueren Voorzitter Business Solutions Sales Manager @ Verizon Business mail: michiel.devanderschueren@nl.verizonbusiness.com twitter: @michieldevander Het stelt zich tot doel SaaS-

Nadere informatie