Aardwarmte Duurzaamheid op de Afsluitdijk Wubbo Ockels over energie. Win! Gratis! In dit nummer:

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Aardwarmte Duurzaamheid op de Afsluitdijk Wubbo Ockels over energie. Win! Gratis! In dit nummer:"

Transcriptie

1 Nieuws / Cultuur / Beauty / Sport / Wonen / Voeding / Natuur en milieu / Duurzaam ondernemen / Reizen Gratis! Uitgave van de Stichting Dag Van De Aarde Jaargang 4, #1 februari/maart 2009 In dit nummer: RCI Het Rotterdam Climate Initiative wil de CO2-uitstoot in Rotterdam halveren. Kom ook in actie! Pagina 06 Ivo de Wijs Ivo de Wijs schreef een boek over dertig jaar Greenpeace in Nederland, en vertelt waarom hij de stichting een warm hart toedraagt. Pagina 09 Bionieuws Biologisch is in, dus vind je een volle pagina nieuwtjes en tips op...pagina 21 Aardwarmte Pagina 12 Duurzaamheid op de Afsluitdijk Pagina 13 Wubbo Ockels over energie Pagina 14 Eten Het is nog koud, het is nog winter. Blader door naar de eetpagina voor degelijke stamppottips, nu het nog mag! Pagina 21 Michael Braungart De groene chemicus over energiebesparing, maar dan niet ten koste van je gezondheid. Pagina 22 INTERVIEW: Ali B Rapper (en kersverse vader!) Ali B maakt zich tegenwoordig hard voor het klimaat. Hij gaat langs scholen en rampeneert erop los. Pagina 07 KUNST: Kunstlicht Spaarlampen, tl-buizen en ledlampen besparen energie, dat weten we. Maar wisten jullie al dat ze ook heel decoratief kunnen zijn? Pagina 08 NATUUR: Natuurperceptie Arjen Damen bezocht het Amazonegebied en schrijft over zijn kijk op de natuur daar. Pagina 20 Win! HIP ÉN VERANTWOORD KIJK SNEL OP PAGINA 08 EN WIN DEZE TAS!

2 02 SNAPSHOT Almere gaat voor duurzame energie Foto: Mara van Corstanje De natuur doet haar werk Hier laten we de koeien in hun waarde, want de natuur is sterk en slim genoeg om het goed te doen. Ze mogen hun hoorns houden en ze bepalen zelf wanneer en hoe vaak ze naar de volautomatische melkrobot gaan. Dat geeft mij ook meer vrijheid en zo zie ik mijn gezin meer! Ze belonen ons met mooie, gezonde melk en ik hoop nog lang met ze te kunnen werken. Henk Brandsma van Ugoclooster in Bolsward. Eerlijke Zuivel! Te koop in de biologische speciaalzaak. Wordt Zuiver Zuivel fan! En je wordt regelmatig op de hoogte gehouden van nieuwtjes over onze (Demeter) veehouders en producten. Bovendien nodigen we je dan uit voor de Zuiver Zuivel fandag zodat je onze veehouders beter kunt leren kennen! Meld je nu aan via Samen met de natuur

3 INHOUD/REDACTIE 03 REDACTIE INHOUD Hallo allemaal, Marieke Buijs kondigde het in de vorige editie al aan: ik heb de hoofdredactie van haar overgenomen. Het productieproces van mijn eerste krant was gelijk heel turbulent, maar wat wil je met een krant zo barstensvol energie. In de special vind je bijvoorbeeld alles over aardwarmte, een nog vrij onbekende vorm van alternatieve energie. Natuurlijk kun je weer je eigen kennis testen in de quiz, en op pagina 14 lees je over de visie op energieverbruik van oud-astronaut Wubbo Ockels. Tegenwoordig is hij hoogleraar en weet hij bijvoorbeeld al lang dat de elektrische auto een snelle opkomst moet en gaat maken. Ja, behalve hectisch is het vooral heel erg leuk om alles rondom de krant in de gaten te houden. Je spreekt boeiende mensen en komt veel te weten. Het ene redactielid speurt het web af voor de meest interessante sites, een ander zet de beste duurzame Energieterminologie Energie gaat nooit verloren en kan niet uit het niets ontstaan, zo dicteert de wet van behoud van energie ons. Wat energie wel kan, is van de ene vorm in de andere vorm veranderen. Soms gestuurd door ons, mensen, omdat we de ene vorm van energie beter kunnen gebruiken dan de andere. De verschillende vormen hebben lastige namen, maar met een beetje taalgevoel zijn deze logisch te verklaren. Daar gaan we: In materie ligt energie opgeslagen. Hebben we het over de energie in de kernen van atomen, dan hebben we het over nu cle ai re ener gie of kern ener gie. Energie opgeslagen in moleculen heet che mi sche ener gie. Wanneer de materie bijvoorbeeld wordt verbrand, wordt deze vorm van energie omgezet in ther mi sche ener gie: gadgets op een rijtje (mijn douchekop is onderweg!). En ik mag alles als eerste lezen. Dan is het nu de beurt aan jullie. Verdiep je in de wereld van de goede energie, dan weet je hoe je er op verantwoorde wijze toch lekker warmpjes bij kunt zitten gedurende dit laatste restje winter. Want hoewel de vogeltjes weer van zich laten horen; ik vind het nog steeds maar koud buiten. Met als voordeel dat ik me voorlopig nog uit kan leven op de meest wonderlijke stamppotcreaties zie voor inspiratie de eetpagina. Veel leesplezier toegewenst, Lotte Krijnen, hoofdredacteur warmte. De chemische energie van een batterij verandert in elek tri sche ener gie en vervolgens stra lings ener gie wanneer jij je zaklamp aanzet. Me cha ni sche ener gie wordt in tweeën gedeeld. Stel, je staat in de deuropening van een vliegtuig. De bodem van het vliegtuig drukt met evenveel energie terug als jouw po ten ti ele ener gie, veroorzaakt door jouw gewicht en het feit dat zwaartekracht bestaat. Doe je een stap naar voren, dan merk je nog weinig van je gewicht, maar van de zwaartekracht des te meer: je energie is omgezet in bewegings- oftewel ki ne ti sche ener gie. Tot slot: de kracht van mag ne ti sche ener gie maakt dat magneetjes aan de koelkast blijven kleven. Tekst: Lotte Krijnen Wintereditie II Jaargang 4 # 1 februari/maart Cross Your Borders Nieuws en Gadgets 04 Rotterdam Climate Initiative 06 Interview met Ali B 07 Kunst, cultuur en mode 08 Boeken 09 Bionieuws 10 Energiespecial 12 Ieder z n eigen warmteput 12 Duurzaamheid aan de Afsluitdijk 13 Energiequiz 13 De Zonnekoning van Nederland 14 Energie: groen vs grijs 15 Uitgelicht 16 Millenniumdoelen 17 De krant op school 17 Millennium Gemeente 17 Een kijkje over de grens 18 Films die je raken 19 Transsahara voor het goede doel 19 Natuurperceptie 20 Eten 21 Forum 22 Plein 23 Ps. Ik ben natuurlijk heel benieuwd naar je mening. Over de krant, over duurzaamheid, over de crisis of bijvoorbeeld over de nieuwe smaak ijs van Ben en Jerry s. Kortom: wil je iets aan me kwijt? Je reactie is welkom op Restaurantrecensie

4 04 NIEUWS & GADGETS KLIMAATCAMPAGNE Klimaatstraatfeest CADEAU Groene relatiegeschenken Het wordt steeds makkelijker om duurzame cadeaus via internet te bestellen. Sinds kort kun je hiervoor ook op terecht. De website is een idee van Ingrid Rompa. Het is niet de enige website met duurzame relatiegeschenken, maar wat deze site bijzonder maakt is het persoonlijke karakter. Bestellingen kun je gewoon via de mail of de telefoon doen en er is geen minimum afname. Je kan het cadeau op een milieuvriendelijke manier in laten pakken. Een op maat gemaakte tekst geeft het cadeau helemaal een persoonlijker karakter. Milieuvriendelijk Alle cadeaus zijn milieuvriendelijk. Het assortiment is nu nog beperkt, maar elke week komen er nieuwe geschenken bij. Voorbeelden zijn schrijfmappen gemaakt van boombast uit Oeganda of organizers gemaakt van gerecycled plastic. Veel mensen maken zich zorgen over de klimaatverandering, zo blijkt wel weer uit het nog elke dag groeiende aantal deelnemers aan het Nationale Klimaatstraatfeest. De actie is eind oktober 2008 gestart op initiatief van de HIER Klimaatcampagne. Het doel: ook jou aanzetten om met al je buren zo energiezuinig mogelijk leven. Je kunt individueel klimaatpunten verdienen door energie te sparen, maar helemaal leuk is het natuurlijk om met de hele buurt een actie te verzinnen. Koploper De ene straat kiest ervoor om auto s te delen, de andere om alle gloeilampen te vervangen door spaarlampen. Op dit moment heeft de Gironde uit Leusden de meeste punten behaald. De straat maakt dus grote kans een van de vijfhonderd straten te worden die op 16 mei een straatfeest cadeau krijgen. Tot die tijd worden ook al kleine feestjes gevierd. Zoals bijvoorbeeld door de bewoners van de Vrolijkstraat in Amsterdam, toen bleek dat ze met hun straat de tweeduizendste deelnemer waren. Op de site kun je, door je straatnaam in te tikken, controleren of jouw straat al is ingeschreven. De campagne loopt nog door tot de Dag van het Klimaatstraatfeest op 16 mei Zorg dus dat je meedoet want feestvieren voor een beter klimaat, dat willen we natuurlijk allemaal. Op dit moment vind je op de website ook een ontwerp van Noor Wentholt. Het gaat hier om een prachtige tas die is ontstaan uit een project in samenwerking met Dutch Design Development. Greencall Zonnig bellen Greencall is sinds januari 2009 een nieuw Nederlands telecombedrijf met oog voor duurzaamheid. Het aanbieden van opladers op zonne-energie zorgt ervoor dat een grote groep mensen duurzaam kan bellen. Bovendien gaat Greencall in gesprek met fabrikanten van mobiele telefoons. Greencall wil dat zij batterijen produceren die langer meegaan en dat er mobieltjes op de markt komen die op zonne-energie werken. Met Greencall wordt bellen dus een stuk zonniger! Een abonnement is mogelijk vanaf de leeftijd van 16 jaar. Kijk op het nieuws - door Nelleke Bos Geluk is besmettelijk Onderzoekers stelden vast dat zodra een persoon gelukkig wordt, de kans dat een vriend die binnen een straal van 1,5 kilometer woont ook gelukkig wordt, met 25% toeneemt. De gelukskans van een inwonende partner neemt met 8% toe en die van buren met 34%. Verdriet, zo bleek, verspreidt zich niet op deze manier. Behalve het opmerkelijke feit dat je buren gelukkiger worden van jouw geluk dan je eigen partner, is dit goed nieuws voor iets waar ik vast in geloof: wereldvrede. Laten we allemaal zo gelukkig worden als we maar kunnen, zodat we meer en meer mensen besmetten. Geluk of pech lijkt zo vaak van de ander te komen, maar draai het eens om! Wat als je nu eens uitgaat van jezelf en je voor het goede doel gelukkig wordt? Dit is een simpele oplossing lijkt me, met verstrekkende gevolgen. Hoe blijer jij bent, hoe vrolijker je buurman en je vrienden zijn en ga zo maar door. En wanneer heb jij voor het laatst een tevreden herrieschopper op straat gezien? Of een gelukkige milieuvervuiler? Nou dan. Hadden ze in de jaren 90 toch gelijk met een beter milieu begint bij jezelf. Overleeft het milieu? Aan het einde van het jaar moest er in Kopenhagen een nieuw klimaatverdrag worden getekend. Nu al blijkt dat de media-aandacht voor klimaat is afgenomen. Zo hief nieuwszender CNN zijn volledige redactie wetenschap, technologie en milieu op. Overleeft het milieu de kredietcrisis wel? Meediscussiëren kan op klimaat. Hier alvast een voorzet: ja natuurlijk! Klimaatnieuws kan weliswaar niet hip blijven maar nu het eenmaal onze aandacht heeft, is zorg voor het milieu een vanzelfsprekendheid. En als het milieu geen hot news meer is, wat dan nog? De eerste keer dat een vrouw mocht stemmen, was het groot nieuws. Inmiddels is het een bizar idee dat vrouwen niet zouden stemmen. Wat ooit opzienbarend is geweest, slijt en wordt gewoon. Het idee dat wij het milieu kapotmaken en dus moeten beschermen, kwam in de vorige eeuw als een schok. Nu weten we het wel. Het klimaat schokkend? Hip? Welnee, groen is gewoon. En heeft de natuur daar niet het meeste baat bij? Googlen veroorzaakt evenveel CO2-uitstoot als kop thee Even googlen kost algauw evenveel energie als het koken van water voor een kopje thee. De computersector is verantwoordelijk voor 2 procent van de wereldwijde uitstoot van broeikasgassen: evenveel als de luchtvaartsector. Het gebruik van de zoekmachine leidt tot meer dan een ton CO2-uitstoot per dag. We staan er niet bij stil maar elke pagina die je doorlaadt en elke zoekopdracht op google kost energie. Data-opslag en ook dataverkeer kosten voortdurend energie. Nu is de digitale revolutie niet meer terug te draaien maar we kunnen haar wel groener maken. Wat je er zelf aan kunt doen? Schakel thuis over op blackle.com als startpagina en maak je site klimaatneutraal via C C I B Tekst: Nelleke Bos Marieken Verbruggen Reageren?

5 NIEUWS & GADGETS 05 Duurzame gadgets Regenboogdouche Douchen wordt steeds leuker. Deze douchekop is niet alleen waterbesparend, hij geeft ook nog eens romantisch sfeerlicht af. De temperatuur van het water wordt namelijk met wisselende kleuren aangegeven. De energie wordt gewoon uit de waterkracht gehaald, dus je hebt geen batterijen nodig. Bovendien kun je het licht in de badkamer uit laten. (energie) sparen Met deze eco-meter word je met je neus op de feiten gedrukt. Je kunt namelijk precies nagaan hoeveel energie een bepaald apparaat verbruikt. Hierbij wordt automatisch het bijbehorende geldbedrag berekend. Deze meter kan twee kanten op meten. Als je dus een zonnepaneel hebt, dan kun je ook zien hoeveel euro jij aan de zon verdient. Deze gadget kost 24,95 en is te bestellen op Schudden met die lamp Als je de Shaking flashlight dual power bij je hebt, zit je nooit meer onverwachts in het donker. Deze zaklamp kan namelijk op twee manieren van stroom worden voorzien. Ten eerste op batterijen (maar dat is niet zo bijzonder en natuurlijk niet duurzaam), ten tweede door ermee te schudden. Doe je dit één minuut, dan heb je vervolgens wel dertig minuten licht. Bovendien kun je hem ook onder water gebruiken. Hij is voor 20 euro te koop via Tekst: Marieken Verbruggen GREENPEACE Greenpeace in Japan: woord bij daad Greenpeace zet zich vanaf haar oprichting met hart en ziel in voor bescherming van de walvis en tegen de walvisjacht. Dat gebeurt door actie op zee, maar net zo goed door voorlichting, lobby en wetenschappelijk onderzoek. Ook in Japan, een van de laatste landen die nog op walvissen jagen. Greenpeace heeft al twintig jaar een kantoor in Japan. Het werk daar is minstens zo belangrijk als de acties op zee. Die hebben het lot van de walvis bovenaan de politieke agenda gezet, maar nu is een volgende stap nodig. Want de Japanse overheid stopt alleen met het overtreden van internationale afspraken als in Tokio verandering plaatsvindt. Greenpeace legt zich dit jaar daarom vooral toe op het veranderen van het Japanse beleid. Voorlichting van de Japanse bevolking is daarbij een belangrijk middel. Met bijvoorbeeld fototentoonstellingen laten ze in Japan de bloederige waarheid van de jacht zien. Grote Japanse bedrijven, zoals Canon, worden onder druk gezet om zich tegen de jacht uit te spreken. Verder worden supermarktketens en restaurants gevraagd geen walvisvlees meer te verkopen. Ook voert Greenpeace momenteel actie voor twee Japanse vrijwilligers. Zij toonden aan dat corrupte bemannings- leden van de Japanse walvisvloot illegaal walvisvlees van boord smokkelen. Ze onderschepten een pakket met walvisvlees van een bemanningslid en zijn met dit bewijs van corruptie direct naar de politie gegaan. Nu moeten beide mannen terecht staan voor diefstal, in plaats dat de rechter dit walvisjachtschandaal onderzoekt! Steun hen en teken op nl/petitie. Meer weten? Lees dan de digitale walvismagazines vol prachtige foto s, filmpjes en nog veel meer: walvis.

6 06 RCI 50% minder CO2-uitstoot, ik teken ervoor! Tekst: Marieke Buijs Rotterdam Climate Initiative (RCI) is een ambitieus programma waarin de gemeente Rotterdam, Havenbedrijf Rotterdam NV, DCMR Milieudienst Rijnmond en Deltalinqs samenwerken aan een beter (Rotterdams) klimaat. De doelstelling is: in 2025 moet de CO2-uitstoot op het Rotterdamse grondgebied 50% lager zijn dan die van Om deze ambitieuze doelstelling waar te maken, werken heel veel partijen samen. Actie Behalve dat het bedrijfsleven en de gemeente de handen ineenslaan en hun kennis bundelen, is het aan iedere inwoner van Rotterdam en de rest van Nederland om zijn of haar steentje bij te dragen. RCI steunt daarom allerlei projecten die dit in gang zetten. Op deze pagina vind je daar een kleine selectie van. Ook kun je meedoen aan de prijsvraag! Op de website vind je verder allerlei tips en inspiratie om zelf ook in actie te komen. Prijsvraag Jakhals Sjoerd, bekend van De wereld draait door, bracht een bezoek aan drie Rotterdamse scholen. Hij voelde jongeren aan de tand over hun gedrag. Hoe lang douchen ze? Hebben ze spaarlampen? En hij geeft tips hoe je bewuster om kunt gaan met energie. Jakhals Sjoerd bezocht in december drie Rotterdamse scholen om aan jongeren aandacht te vragen voor het klimaat. Het is een onderdeel van de publiekscampagne die Rotterdam Climate Initiative (RCI) op dit moment voert. Het promotieteam trekt al sinds begin vorig jaar de stad in om burgers symbolisch te laten tekenen voor een beter klimaat. Jakhals Sjoerd voelt de scholieren stevig aan de tand. Een van hen blijkt elke dag wel een half uur te douchen! Maar gelukkig geeft Sjoerd tips. Korter douchen. Spaarlampen indraaien. Een trui aan in plaats van de verwarming. Tochtstrips gebruiken. Op 30 graden wassen. Na een confrontatie met de Jakhals zetten ze allemaal symbolisch hun handtekening voor een beter klimaat. Kijk en win! Op vind je de filmpjes van de bezoeken van Jakhals Sjoerd. Als jij de volgende vraag weet te beantwoorden, maak je kans op een Hymini. Dat is een super mooi apparaatje dat je op je fiets kunt zetten. Het slaat windenergie op waarmee je vervolgens je i-pod of telefoon kunt opladen. Met welk vervoersmiddel komt Jakhals Sjoerd aan bij het Albeda college aan de Roosestraat? A: Auto B: Tuk tuk C: Fiets Mail het goede antwoord naar Studenten spelen energiespel In het studentenhuis aan de Schiedamse Vest in Rotterdam wordt vanaf begin februari een felle strijd gevoerd: de Energy Battle. Drie weken lang gaan studenten de strijd met elkaar aan om het minste energieverbruik. De Energy Battle is een uniek initiatief dat voor het eerst wordt aangeboden door Rotterdam Climate Initiative (RCI) in samenwerking met Stadswonen. Het idee en concept komen van gaming- en communicatiebureau Waanzinnig! en zijn in samenwerking met studenten Industrieel Ontwerpen van de TU Delft en studenten Grafimediatechnologie van de Hogeschool Rotterdam ontwikkeld. Groener en goedkoper: StudentCar Ook studenten hebben zo nu en dan een auto nodig, maar dan wel een zuinige, vinden Maarten van der Sanden, Sjoerd Geurts, Stefano Orowitsch en Vic Vanhove. Alle vier volgen ze de masteropleiding entrepreneurship van de Rotterdam School of Management en bedachten het car-sharing concept StudentCar. Alles in het spel draait om zoveel mogelijk energiebesparing. Dit wordt gemeten met speciale meetapparatuur. Het spel wordt behalve in huis, tegelijk ook op internet gespeeld. Er zijn twee prijzen te winnen. Eén voor het team dat de meeste energie bespaard heeft en een prijs voor de beste gamer. It s all in the game Het vooruitstrevende van dit spel is dat er door het gebruik van nieuwe media op een leuke manier duidelijk wordt hoe je energie kunt besparen. Door dit soort nieuwe technieken te testen, kunnen in de toekomst soortgelijke games voor iedereen toegankelijk worden. Stel je voor: via een game op internet kun je precies StudentCar is gebaseerd op het concept van car-sharing dat begin jaren negentig in Europa werd geïntroduceerd. Het voordeel van car-sharing is dat je een auto kunt huren voor een periode van een paar uur. Maar dat is niet genoeg: in het concept van StudentCar is ook het energiegebruik meegenomen. Meerdere mensen maken gebruik van dezelfde zeer zien wat je aan energie verbruikt en hoe je daar slim mee om kunt gaan. En het is nog leuk ook. zuinige energie A-label auto, waar zij niet de vaste lasten van hoeven te dragen. Zo kunnen studenten en medewerkers van de Erasmusuniversiteit al vanaf een tientje per maand een auto delen. Meer groen Uit onderzoek is gebleken dat elke gedeelde auto tien tot vijftien privé auto s vervangt. Minder auto s in de stad betekent minder benodigde parkeerplekken en meer ruimte voor groene gebieden. Helaas hebben nog niet veel mensen een gedeelde auto. Het doel van StudentCar is dan ook om studenten de voordelen van carsharing te laten ervaren, in een periode in hun leven dat zij nog niet het geld hebben om een eigen auto te bezitten. Hopelijk zullen de studenten dan later, wanneer zij een auto aangeboden krijgen van hun baas, eerder kiezen voor een abonnement op het openbaar vervoer met een gedeelde auto.

7 INTERVIEW 07 Rappen en rampeneren voor beter klimaat Groen meter Rappen zit Ali B in het bloed maar het klimaat heeft blijkbaar ook een plekje veroverd in zijn hart. Voor Switch Now, een project van de HIER klimaatcampagne, bezoekt hij scholen door heel Nederland en rapt en rampeneert hij met scholieren over het klimaat. Ondertussen speelt hij ook nog in het theater met Ali Babba en de 80 Muzikanten. Je zet je heftig in voor het klimaat, wat is je motivatie om dit te doen? Mijn motivatie is om de middelbare scholieren te laten inzien dat het klimaatprobleem niet zomaar een probleem is. Het is een probleem van ons allemaal. En dan kun je klimaat niet dope vinden maar ik denk dat jongeren ook wel inzien dat het anders moet en anders kan. En ik denk ook dat dit heel goed werkt, deze formule. Wat doe je precies op de scholen die je bezoekt? Ik ga eerst met een groepje scholieren in debat. Aan de hand van enkele stellingen gaan we met elkaar in discussie waarbij voor- en tegenstanders de ruimte krijgen voor hun mening. Samen bespreken we dus deze stellingen en komen dan met elkaar tot een conclusie. Uiteraard sluiten we de dag af met een optreden waarbij we de hele school rampeneren. Vinden de jongeren dat een beetje leuk of kan het klimaat ze weinig schelen? Ze vinden het leuk. Zij beseffen ook wel dat ik niet zomaar wat zeg. Het klimaatprobleem is gewoon een groot probleem en met zijn allen kunnen we daar iets aan doen. Dankzij mijn bezoek gaan ze hopelijk beseffen dat het menens is en hun steentje eraan bijdragen. Even iets anders: Ali Babba en de 80 muzikanten. Je gaat samen met sym- fonieorkesten het theater in. Klassieke muziek en rap, gaat dit samen? Ja, deze show is echt helemaal te gek, er gebeurt zoveel. We hebben dus een orkest van tachtig man en natuurlijk een dirigent. Zij spelen hun muziek maar uiteraard speel ik ook mijn nummers begeleid door het orkest. Ook spelen we een aantal sketches en is er een operazangeres aanwezig. Ik heb verder ook Darryl & Sjaak bij me en Nabil, de beatboxer. Na een uur kom je tollend het theater uit, zo dope is het. In je nummer De Journalist ben je nogal cynisch over journalisten en de media. Kun je uitleggen waarom? Ik begrijp dat journalisten hun werk moeten doen maar soms gaan ze letterlijk en figuurlijk over lijken. Dat gaf me inspiratie om deze track te schrijven. De kranten moeten vol en als er geen nieuws is dan wordt er gewoon nieuws gemaakt. Ben je een wereldverbeteraar? Wereldverbeteraar vind ik een groot woord. Ik probeer mijn steentje bij te dragen aan een betere wereld. Maar ben je dan meteen een wereldverbeteraar? Ik denk dat je al een bijdrage kunt leveren door spaarlampen te gebruiken in plaats van gewone lampen; bij het tanden poetsen niet de kraan laten lopen maar dichtdraaien. Dit soort dingen schelen al enorm! Je wordt binnenkort vader, een hele verandering. Hoe vind je dit? Ik vind het ontzettend spannend. Ik ben heel benieuwd en ik kan niet wachten. Ik ben er ook helemaal klaar voor dus wat mij betreft mag de baby komen! Ali B is inmiddels de trotse pappa van zoontje Amin (spreek uit: Emmien). Rotterdam Climate Initiative ondersteunt het project Switch Now. C I B Tekst: Marieke Buijs Reageren? Ali B 1. Gebruik je groene energie? Uiteraard! 2. Is je huis geïsoleerd en gebruik je energiebesparende producten? Jazeker. Ik heb spaarlampen en gebruik ik altijd oplaadbare batterijen. 3. Wat is s winters overdag de stand van de thermostaat in je huiskamer? Meestal rond de 19 graden. 4. En s nachts? s Nachts draai ik de temperatuur terug naar 15 graden. 5. Draag je vaak dikke truien in huis? Ja, zeker in de winter. Ik doe meestal eerst een dikke trui aan en daarna gaat pas de kachel aan. 6. Scheid je je afval? Ja, mijn afvalbak heeft een scheiding tussen gewoon afval en gft-afval. 7. Koop je producten met milieukeurmerk? Dat probeer ik wel zoveel mogelijk te doen. 8. Breng of koop je wel eens spullen bij de kringloop of tweedehands? Ik heb wel eens wat spullen naar de kringloop gebracht. Dus misschien zit er wel iemand op een stoel die van mij geweest is. 9. Koop je biologisch? Niet altijd. 10. Koop je fair trade? Jazeker en ook op het kantoor van mijn management doen we dat. 11. Hoe veel vluchten maak je per jaar? Dat is verschillend, het ene jaar wat meer dan het andere. Voor mijn werk moet ik soms vliegen en dan heb ik geen andere keus dan met het vliegtuig te gaan. 12. Gebruik je vaak je fiets of het openbaar vervoer? Nee, als ik met het openbaar vervoer zou gaan dan bereik ik de plek van mijn bestemming waarschijnlijk nooit. En ik heb optredens door heel Nederland dus voor mij is een fiets of het openbaar vervoer geen optie. 13. En je auto? Ik rij per jaar heel wat kilometers. Wel heb ik mijn grote en vervuilende bak ingeruild voor een zuinige en milieuvriendelijkere auto. 14. Wat is je favoriete bestemming? Elke bestemming heeft zijn charme maar vorig jaar ben ik in China geweest en dat vond ik een mooie ervaring. Maar ook Europa heeft prachtige plekjes. 15. Hoe veel kinderen zou je wensen? De eerste komt er bijna aan en de tijd zal het leren of het bij deze ene blijft Natuurbescherming of ontwikkelingshulp? Het ene hoeft het andere niet uit te sluiten, vind ik. 17. Hoe zie je de toekomst van de aarde? Zolang we met zijn allen hoop blijven houden en er moeite voor willen doen zie ik het positief in.

8 08 KUNST Kunstlicht Tl-buis kunst De Amerikaanse kunstenaar Dan Flavin werd beroemd door zijn lichtsculpturen, met de tl-buis als basismateriaal. Flavin trad in 1963 in het voetlicht met zijn tentoonstelling Diagonal of Personal Ecstasy, dat bestond uit een enkele gele tl-buis, opgehangen onder een hoek van 45 graden. Zijn werk was te bewonderen in de gerenommeerde Guggenheimmusea in Berlijn en New York. Inmiddels is de in 1996 overleden lichtarchitect uitgegroeid tot een icoon in de kunstwereld. Ook de Europese artscene is in de ban van de tl-buis. Neem het Duits-Russische kunstenaarsduo Molitor & Kuzmin dat wereldwijd geëxposeerd heeft met zijn poëtische tl-lichtinstallaties. Een deel van die installaties is opgenomen in de vaste collectie van Centrum Kunstlicht in de Kunst in Eindhoven. en fantasierijke vormen. De lampenserie heeft zijn naam te danken aan de kronkelige vormen van de lichtbuisjes van het prototype. Zij doen denken aan de veren ( plumes ) van een vogel. Het prototype is inmiddels opgenomen in de vaste collectie van het Museum of Modern Art (MoMA) in New York. Meer informatie op Led-kunst Led-lampen zijn nog ondervertegenwoordigd in de kunstwereld. Wil jij hier verandering in brengen? Toets kunstzinnige led-verlichting in op de zoekbalk van en vind uit waarom led-lampen uitermate geschikt zijn voor kunstzinnige toepassingen. Tekst: Eva van Mossevelde Plumen Het energiezuinige licht van spaarlampen, led-lampen en tlbuizen wordt vaak ervaren als koel, ongezellig en functioneel. Het tegendeel is echter bewezen door kunstenaars van over de hele wereld. Zij laten zien dat er met deze verlichtingsbronnen verrassende toepassingen mogelijk zijn. We kunnen dan ook met een gerust hart uitkijken naar het door de Europese Unie aangekondigde verbod op het energieverspillende gloeipeertje. Kijk voor meer informatie op www. molitor-kuzmin-art.de en Spaarlampkunst Hulger, het Britse bedrijf dat technologie in een nieuw jasje steekt, heeft met het Plumen Project de spaarlamp een frisse look gegeven. Gloeilampen bestaan al jaren in alle vormen en maten maar de relatief nieuwe spaarlamp bleef qua ontwikkeling behoorlijk achter. Daar is nu dus verandering in gekomen. Plumen spaarlampen hebben de meest eigenzinnige Personal Ecstasy ECO = HIP Het biologische aanbod in de supermarkten lijkt gestaag te groeien en hier en daar hangt al ecokatoen in de modewinkels. Het blijft echter lastig winkelen voor de duurzame consument, op zoek naar zowel verantwoorde als hippe artikelen. Maar er is hoop! In Leiden zit nu juist zo n winkel met een trendy aanbod en waar alle producten schoon zijn: Skoon Ecodesign. Skoon Ecodesign is een winkel met modeen woonaccessoires, die met respect voor mens en milieu zijn gemaakt. Skoon is opgericht door Tineke Hoogeboom en Kick van der Mark, die al collega s waren bij Greenpeace. Met hun kennis, ervaring en bevlogenheid voor het milieu, kiezen ze nu milieuvriendelijke producten voor hun winkel. Kick van der Mark: Het is eigenlijk bizar dat er zoveel foute spullen te koop zijn. Ze bevatten giftige chemicaliën, worden gemaakt van oerboshout of vreten energie. En dan hebben we het nog niet eens over kinderarbeid en mensonterende arbeidsomstandigheden. Dat moet anders, vinden wij. Er zijn genoeg leuke spullen die wel op een goede manier en van de juiste materialen zijn gemaakt. Wat houdt ecodesign in? Ecodesign is een manier van ontwerpen waarbij in alle opzichten rekening wordt gehouden met het milieu. Het gaat uiteraard om materiaalgebruik maar ook om verpakking, vervoer en energieverbruik tijdens productie en gebruik. Ook wordt er nagedacht over het einde van de cyclus: kan het product worden gedemonteerd, gerecycled of is het biologisch afbreekbaar? Het is een manier van werken die kennis en inspanning vereist maar die steeds populairder wordt. Er komt ooit een moment waarop het not done is om foute spullen op de markt te brengen. Schoon is dus de trend? Eco is hip, ja! Je ziet het in de mode met hippe groene merken als Kuyci en Imps&elfs en heel veel in de media. Jammer is wel het schrijnende gebrek aan kennis. Er worden veel producten aangeprezen als groen of duurzaam, terwijl ze dat niet zijn. Zogenaamd duurzaam teakhout bijvoorbeeld, dat wel lang mee gaat maar illegaal is gekapt. Op welke basis selecteren jullie producten? Voor Skoon kopen wij in op grond van zeer strenge milieucriteria en daarnaast geldt: willen we het zelf hebben? Wij verkopen alleen wat we zelf mooi vinden. Zo ben ik een grote fan van ontwerpster Janske Megens: hippe, moderne en mooie spullen, afkomstig van een project voor vrouwen in Nepal. Of de stoere tassen van Krejci of van Fair Trade Original, gemaakt van fietsbanden of rijstzakken. En dan de sieraden van Secco: armbanden van gebruikte gsm-toetsen, geweldig! Skoon Ecodesign Hogewoerd HM Leiden Tekst: Renske de Zwart Beeld: Thijs Notenboom Wil jij graag de blits maken met deze hippe en verantwoorde tas? De Krant van de Aarde geeft hem weg! Stuur om kans te maken een mailtje met je naam, leeftijd en adres naar

9 BOEKEN jaar Groene Vrede De eerste activiteiten van Greenpeace in Nederland dateren alweer van dertig jaar geleden. Dit wordt gevierd met de uitgave van een jubileumboek van Ivo de Wijs en een feestelijk evenement in Pakhuis de Zwijger in Amsterdam op 6 en 7 maart. Tijdens het evenement wordt teruggeblikt met historisch film- en fotomateriaal uit een bewogen actiegeschiedenis. Er worden debatten en workshops georganiseerd met actievoerders en medewerkers van toen en nu. Ook wordt het boek Groene Vrede, 30 Jaar Greenpeace Nederland gepresenteerd. Wij spraken hierover met schrijver Ivo de Wijs. Waarom dit boek? Ik heb een schrijfwinkel en als mijn optredens het toelaten, neem ik graag opdrachten aan. Gelukkig kan ik het mij permitteren om klussen aan te nemen die ik onderschrijf. Tijdens mijn Vroege Vogels tijd ben ik zeer gesteld geraakt op Greenpeace. Ik zat achter mijn microfoon en voelde een zekere verliefdheid voor de jongens en meisjes van het avontuur buiten. Zij kwamen in actie, waar ik achter mijn bureau zat te praten. Ik vond het een eer dat ik werd gevraagd: ik kreeg een belangrijke en nuttige taak op de schouders! Hoe is dit boek tot stand gekomen? Historicus Renske de Zwart, eerder werkzaam voor Greenpeace, heeft de research gedaan. De talloze mappen en documenten die zij aanleverde, heb ik vervolgens verwerkt tot 30 hoofdstukken over 30 jaar. De meeste hoofdstukken gaan over de verschillende campagnes. Daarnaast heb ik een aantal bespiegelde hoofdstukken geschreven met aan het eind een liefdevol gedicht over het belang en de toekomst van Greenpeace. Ik wilde een boek schrijven waarbij het zoute water je om de oren spat als je het openslaat. Ik geloof dat het gelukt is. Ben je door het schrijven anders tegen Greenpeace aan gaan kijken? Mijn waardering is er alleen maar door gegroeid want Greenpeace heeft echt veel betekend in die 30 jaar. Zo was ik des duivels toen minister Verburg Greenpeace geen enkel krediet gaf tijdens de kwestie van de stenen in de zeereservaten. Zonder Greenpeace had zij helemaal geen ministerie voor Landbouw en Visserij gehad want er zou geen vis meer zwemmen in de zee. Wat in de jaren 70 en 80 allemaal aan gif in de Noordzee werd gedumpt is echt absurd! Greenpeace heeft een zeer belangrijke rol gespeeld in het stoppen hiervan. En nu mogen ze, na jarenlange lobby en gesprekken die maar op niets uitlopen, geen vuist maken? Ik liep briesend door m n kamer! 30 jaar groene vrede Begin maart verkrijgbaar voor 18,50 Greenpeace donateurs betalen 15,- Informatie over het evenement: Wat: Dertig jaar Greenpeace in Nederland: van giflozing tot zeereservaat Waar: Pakhuis de Zwijger, Amsterdam Wanneer: vrijdag 6 en zaterdag 7 maart, van tot uur Toegang: gratis Tekst: Renske de Zwart Beeld: Greenpeace, GP/Horneman Zeebeesten in de hoofdstad Jonge groene genieën Wat weet jij van fossielen? Je kunt het testen met het boekje dat is uitgegeven naar aanleiding van het afgelopen jaar: het jaar dat in het teken heeft gestaan van onze aarde. Het quizboekje, voorzien van antwoorden, vertelt je alles over de zeebeesten die in een ver verleden zwommen op de plek waar nu onze hoofdstad staat: Amsterdam. De beestjes zijn nu als fossielen overal terug te vinden: in huizen, in stoepen en in steegjes. Voor meer informatie zie Misschien heb je het programma al eens gezien: sinds 1 februari zendt Nat Geo Junior, de jongerenafdeling van National Geographic, wekelijks het programma Green Dream District uit. Hierin presenteren jongeren hun duurzame ideeën, met als doel de jury ervan te overtuigen dat hun idee het beste is. Het programma wordt gepresenteerd door Joris Putman (bekend van GTST) en Levi van Kempen (te zien in ONM). In de eerste twaalf afleveringen worden de provinciale voorrondes gehouden. Per provincie presenteren drie jongeren hun duurzame uitvinding. Iedere aflevering wordt één idee tot beste verkozen. De bedenker ervan mag terugkomen in de laatste uitzending: de finale. In de finale, die wordt gehouden op de Dag van de Aarde, blijft uiteindelijk één idee over. Er wordt gekeken naar de duurzaamheid: op welke wijze draagt de uitvinding bij aan een verminderde milieubelasting? Dat is het belangrijkste criterium. Daarnaast moet de uitvinding ook daadwerkelijk uitvoerbaar zijn, waarbij ook het prijskaartje van de uitvinding een rol speelt. Wij zijn benieuwd! Green Dream District, elke zondag om uur (en uur de herhaling) op Natgeojunior (hetzelfde kanaal als National Geographic). Voor meer informatie:

10 10 BIO Bionieuwtjes Enquête In Nederland, het land der kroket, is hij al een tijdje verkrijgbaar: de biologische kroket. Hij bevat geen kunstmatige toevoegingen en alle ingrediënten, zowel het vlees als het meel, tarwe en kruiden, zijn Skal-gecertificeerd (oftewel biologisch vervaardigd). En dan nu het nieuws: ook in New York is ie sinds kort verkrijgbaar. Ducht Eatery Danku heeft op 57th Street haar deuren geopend en biedt de kroket in maar liefst zeven verschillende smaken aan. Allemaal biologisch, net als de rest van het menu. Dichter bij de deur kun je Danku vinden in Antwerpen, maar dat is natuurlijk niet zo speciaal als een kroketje nog net niet uit de muur getrokken in NYC. Innocent, bekend van de smoothies (en de volledig met gras beklede auto s wel eens zien rijden?), is verkozen tot coolste sustainability initiatief. De verkiezing is bedoeld om mensen beter bekend te maken met duurzame ondernemersinitiatieven: wie is op dat gebied goed bezig, en doet dat op een coole manier? Innocent dus, met 100% natuurlijke smoothies, verpakt in duurzaam materiaal. Bovendien compenseert het bedrijf zijn CO2-uitstoot en staan ze 10% van hun nettowinst af aan goede doelen. En ze zijn nog grappig ook, kijk maar eens op De gemeente Almere gaat in het Colombuskwartier een groot, milieuvriendelijk winkelcentrum laten bouwen. De gemeente schreef een ontwerpwedstrijd uit en het winnende ontwerp is inmiddels bekend. Het dak van het pand krijgt een park-achtige aanblik, en zal dienst doen als regenwaterbuffer en warmteisolator. Er worden bovendien kassen op gezet, waar biologische producten worden verbouwd. Deze producten komen in de supermarkt te liggen en vormen de bevoorrading van het biologische restaurant dat in het gebouw een plekje krijgt. Het winkelcentrum biedt ook plaats aan diverse andere winkels en appartementen. Eco is in, ook waar het make-up betreft. In 2009 komt het natuurlijke terug in de mode. Dus geen bleke teint à la 2008, maar gezonde blosjes. De natuurlijke kleur van je lippen mag worden versterkt, rood of oudroze is de kleur. En aan een paar gerichte zetten van je pincet heb je genoeg, want slechts een enkel streepje als wenkbrauw is in 2009 niet meer hip, het mag voller Ach ja, doe vooral waar jij zin in hebt, zouden we willen zeggen. Maar volg deze trend wel: make-up en crèmes met natuurlijke en eerlijke grondstoffen zijn namelijk de nieuwste rage in Cosmeticaland. Dierproefvrij en zonder schadelijke chemicaliën. Goed opletten dus! Tip: zoek producten op in de cosmeticagids op www. proefdiervrij.nl Wanneer we boodschappen doen bij de natuurwinkel, is dat over het algemeen omdat het voedsel er gezonder (want onbespoten) is, en alles op eerlijke en duurzame wijze wordt geproduceerd. Maar de natuurwinkelaars bleken meer redenen te hebben. De Krant van de Aarde vroeg hun: Waarom koop jij bij de natuurwinkel? Voor Marlene van Koert is het ook de sfeer die telt. Het is hier veel gemoedelijker dan in de supermarkt. Dat winkelt fijner, zeker als je zoals ik twee jonge kinderen bij je hebt. (De ander staat tijdens het fotomoment zijn eigen kinderkarretje vol snoepjes te laden, red.) Jan van der Kwast wijst op het nadeel: Ik kom hier voornamelijk omdat ik geen bespoten groentes wil eten. Dat vind ik belangrijk, maar je betaalt er wel iets meer voor. Daarom kom ik ook nog vaak in de supermarkt. Zodra mijn salaris het toelaat, ga ik ook mijn vlees biologisch kopen. Marjolein toont ons een zelfgemaakt lijstje met e-nummers. Dit zijn de goede, de rest van de e-nummers mijd ik. En dat gaat hier een stuk gemakkelijker dan in de gewone supermarkt Beeld: Mara van Corstanje Smaaktest Jori Pindakaas Je lichaam een handje helpen? Natufood fruitsappen Uit verschillende hoeken vernamen we dat Calvé wel degelijk een gedegen concurrent heeft op het gebied van pindakaas: Jori. Het voedselmerk maakt naast biologische pindakaas ook smeerbare notenmix, maar in deze smaaktest concentreren we ons op de pinda-klassieker. De pot is voorzien van een vrolijk etiket. De achterkant vertelt ons dat het normaal is als zich een laagje olie op de pindakaas heeft gevormd. En dat we het smeersel alleen maar even door hoeven te roeren. Een onmiskenbare pindakaaslucht ontstijgt hierbij de pot. Wat opvalt is dat de pindakaas vloeibaarder is dan we gewend zijn. Toch komt Jori s ook wat plakkerigheid betreft niets tekort. De eerste hap herinnert het panel aan een gouden regel: pindakaas eet je niet op een open boterham. In een dichtgevouwen boterham verpakt komt de pindakaas prima uit de test. Het oordeel: de geur, smaak en structuur zijn niet bijzonder, maar daar zitten dan ook weinigen op te wachten. Wat je ruikt en proeft is pindakaas. En dat dat ook zonder toegevoegde stoffen kan, is een plus voor de Jori pindakaas. Even een gezond moment voor jezelf. Genieten van een glas biologisch vruchtensap en tegelijkertijd je lichaam een handje helpen. Dat kan met de Fruit Vitaal sappen van Natufood. Verkrijgbaar in zeven heerlijke smaken, allemaal met hun eigen werking. Fruit Vitaal ACE bijvoorbeeld ondersteunt je weerstand. De vitaminen A, C en E (uit wortel, sinaasappel en tarwekiemolie) beschermen je lichaam tegen vrije radicalen. Een bijzonder sap! Wilde cranberries vormen de basis voor Fruit Vitaal Cranberry, dat een goede invloed op je blaas heeft. Je immuunsysteem krijgt een boost van Fruit Vitaal Appel-Vlierbes, een frisfruitig sap met bessen, die van nature rijk zijn aan anti-oxidanten. Wil je meer energie, drink dan eens een glas Fruit Vitaal Mango Spirulina. Aan Spirulina, een micro-alg, worden vele gezonde eigenschappen toegeschreven. Zo stimuleert het je immuunsysteem en zorgt het voor een verhoogde vitaliteit. Bijzonder van kleur, maar een genot om te drinken! Fruit Vitaal Appel Duindoorn ondersteunt je weerstand. Proef de bijzondere smaak van de duindoornbes, die van nature rijk is aan vitamine C. Fruit Vitaal Guave-Aloë vera ten slotte is goed voor je maagdarmkanaal. Dit is te danken aan de woestijnlelie aloë vera. De tropische guave-vrucht maakt dit sap tot een smaaksensatie. Fruit Vitaal Pruimen Vijgen heeft een positieve invloed op je stoelgang. Kies het sap dat bij je past! Verkrijgbaar bij de natuurvoedingswinkels en reformhuizen. Adviesprijs vanaf 2,69. Het is gek genoeg vaak zo dat de pindakaas met stukjes noot procentueel minder pinda bevat dan die zonder. Bij Jori s (zonder stukjes, overigens) is het pinda-gehalte geenszins in het geding: het smeersel bevat enkel pinda s, op een snufje zeezout na. Er zijn dus geen vetten en oliën toegevoegd. Wat? Jori pindakaas Oordeel? Pindakaas, zoals je van pindakaas verwacht. Maar dan van enkel pinda s gemaakt Waar gekocht? Bij de natuurwinkel Prijs? 2,15 / 350g.

11 9079-advKvdA-:1235x :30 Pagina 1 Uw biologische boodschappen met één muisklik in huis? Ga biologisch voor 1 Euro per week Biologisch duur? Bij zuivel is het prijsverschil helemaal niet zo groot. Heb jij er 1 Euro* per week voor over om je gezin de meest pure zuivel te geven? 100% biologisch met een volle en pure smaak? Maak de stap en kies voor biologische zuivel van Groene koe! * Meerprijs geldt bij een gemiddelde zuivelconsumptie van een gezin met 2 volwassenen en 2 kinderen (gemiddelde is ca. 9 liter melk, karnemelk en yoghurt per week). Maak nu gratis kennis met Groene koe! Koop een literpak Groene koe naar keuze in de supermarkt. Stuur de kassabon samen met deze bon voor 30 april 2009 volledig ingevuld op naar Groene koe, Postbus 378, 4200 AJ Gorinchem. U ontvangt dan binnen drie weken het aankoopbedrag + portokosten op uw bank- of girorekening. Maximaal 1 inzending per huishouden, adres en rekening per jaar. Naam: M / V Adres: Postcode: Plaats: Geb datum: Rekeningnr: tnv: Gegevens worden verwerkt conform de Wet bescherming persoonsgegevens. Wenst u in de toekomst geen andere post te ontvangen over de activiteiten van Groene koe, kruis dan dit vakje aan. KvdA0209 Groene koe is zuivel zoals de natuur het bedoeld heeft. En of je kiest voor yoghurt, melk, boter of kaas, van al deze biologische zuivelproducten kan je puur natuurlijk genieten. Bovendien zijn alle verpakkingen van Groene koe producten klimaatneutraal, en wordt Groene koe geproduceerd met groene energie. Kijk voor meer informatie op

12 12 ENERGIESPECIAL Ieder z n eigen warmteput De lucht (dat wil zeggen, wind en zonlicht) en water worden tegenwoordig veelvuldig aangesproken als alternatieve, groene energiebronnen. Ook vuur (verbranding) wordt al tijden gebruikt om energie op te wekken. In de 21e eeuw gaat ook het resterende element ons op een duurzame manier van energie voorzien: aarde. Eigenlijk komt de energie uit het water in de aarde. De techniek waarmee dit gebeurt, is aardwarmtewinning, ook wel geothermie genoemd. Leslie Kramers is geoloog bij onderzoeksorganisatie TNO en aardwarmtewinning is zijn specialisatie. Hij legt uit: In de aarde vind je grondwater. Dit water wordt verwarmd door de warmte die het binnenste van de aarde afgeeft. Over het algemeen kun je stellen dat de temperatuur van het grondwater in Nederland per kilometer diepte dertig graden stijgt. Vanaf ongeveer twee kilometer diep kunnen we het water gebruiken om bijvoorbeeld huizen te verwarmen. Gaan we nog een kilometer dieper, dan zijn de temperaturen hoog genoeg om de aardwarmte om te kunnen zetten in elektriciteit. Aquifiers Daarvoor moet het water omhoog worden gehaald, hoe werkt dat precies? Kramers: Zonder een geschikte gesteentelaag begin je niets. Een gesteente moet namelijk voldoende water bevatten. Aquifers noemen we deze watervoerende lagen. Ook de doorlaatbaarheid van de lagen is belangrijk. Want hoewel veel mensen het denken water zit niet in ondergrondse meren bij elkaar; het zit in de poriën tussen bijvoorbeeld korrels zand of klei. Met olie en gas is dit ook zo, het zit niet in een grote bubbel bij elkaar. De poriën van het gesteente moeten het water goed doorlaten om voldoende warm water te kunnen verzamelen. Ook de dikte van de laag is hiervoor van belang. We boren verticaal, de diepte in. Dus hoe dikker de laag, hoe groter het gedeelte van de buis dat in contact staat met de aquifer. Warmtewisseling Het pompsysteem werkt als volgt: een vrij dunne buis gaat de diepte in. Aan het uiteinde, dat uiteindelijk in contact komt te staan met de aquifer, zitten gleuven waardoor het water naar binnen kan stromen. Doordat de druk binnen in de aarde hoger is dan aan de oppervlakte, wordt het water voor een groot deel vanzelf naar boven gestuwd. Om de warmte te behouden moet dit voldoende snel gaan. Daarom zit aan het eind van de buis een pomp. Per uur moet namelijk minimaal liter water kunnen worden onttrokken uit het gesteente. Aan het aardoppervlak wordt de warmte door een warmtewisselaar aan het grondwater onttrokken. Het is een gesloten systeem: het grondwater komt niet in contact met het oppervlaktewater. Via een buis wordt het minimaal anderhalve kilometer verderop weer teruggevoerd naar de gesteentelaag waar het vandaan komt. Ten eerste is het water twee tot drie keer zo zout als zeewater, waardoor het boven de grond weinig nut dient. Ten tweede is het belangrijk om de ondergrondse druk op peil te houden, we willen tenslotte geen Leslie Kramers in de hal van TNO Utrecht verzakkingen of aardbevingen veroorzaken. En waarom die anderhalve kilometer afstand? Bij deze afstand gaat het afgekoelde water pas na ongeveer dertig jaar weer terug de grond in. Daar begint de opwarming weer, maar die neemt honderden jaren in beslag. We moeten het koude water dus niet te dicht bij het warme water teruginjecteren. Toekomst Geothermie staat in Nederland nog in de kinderschoenen. Italië paste de techniek als eerste toe, ruim honderd jaar geleden in Een halve eeuw later kwam Nieuw- Zeeland met het eerste industriële gebruik. Inmiddels maakt ook IJsland dankbaar gebruik van aardwarmtewinning. Logisch, aldus Kramers, want vanwege hun geologie, met veel vulkanisme dat het gesteente heet houdt, is in een land als IJsland het water veel sneller weer op temperatuur. De mogelijkheden zijn voor ieder land, of sterker nog: voor ieder stukje land, verschillend. Voordat aardwarmtewinning kan worden toegepast, moet de bodem in detail worden onderzocht. In ons land wordt geothermie momenteel maar op één plek toegepast, door een tomatenkweker in Bleiswijk. Voor de komende jaren staat in Den Haag wel een groot project op de agenda. De gemeente wil een nieuw te bouwen woonwijk in Zuidwest, inclusief een aantal bedrijven, aansluiten op aardwarmte. Het duurt nog zeker vijf jaar voor het zover is. Gelukkig, dan heeft de overheid nog even om een helder beleid op te stellen. Want op dat gebied heerst nog veel onduidelijkheid. Maar één ding is in ieder geval zeker: aardwarmte heeft de toekomst. C Tekst: Beeld: Lotte Krijnen TNO I B Reageren?

13 MIJN AARDE 13 Duurzaamheid aan de Afsluitdijk De zeespiegel stijgt, we weten het ondertussen allemaal. Krijgen we in Nederland ook natte voeten? En in Afrika? Hoe lossen we dit op? Een eerste stap is een World Sustainability Centre. Dit moet gebouwd gaan worden op de kop van de afsluitdijk. Het Duurzaamheidscentrum schrijft een wedstrijd uit voor het ultieme ontwerp. Het duurzaamheidscentrum moet oplossingen gaan aandragen voor energie- en milieuvraagstukken uit de hele wereld. Het is bedoeld als ontwikkelingsplaats voor jong, wetenschappelijk en internationaal toptalent; een broedplaats voor slimme oplossingen dus. Het moet alleen nog ontworpen worden. Voor dit ontwerp is een wedstrijd uitgeschreven voor architecten. Zij kunnen zich gaan storten op een masterplan. Er is wel een aantal dingen die daarin zeker tot uiting moeten komen. Het centrum krijgt een hotel, het moet passen in de omgeving van de Afsluitdijk en niet in de laatste plaats moet het centrum zelfvoorzienend zijn qua energie. Ook moet er ruimte zijn voor een bezoekerscentrum waar je de gevolgen van klimaatverandering kan ervaren, zoals stormen en overstromingen. Je zult hier ook de laatste innovatieve oplossingen vinden. Act Now! In het centrum zal aandacht zijn voor het project Act Now! Met dit project wil het centrum de grootste jonge talenten bij elkaar brengen om op zoek te gaan naar oplossingen voor milieuvraagstukken. In een expertisecentrum ten slotte, hebben wetenschappers, studenten en andere geïnteresseerden toegang tot de laatste relevante informatie. Zij kunnen in het centrum onderzoek doen en kennis uitwisselen. Het hele gebouw zal een ruimte van drieduizend vierkante meter gaan beslaan. Voorzitter Henk Kroes van de Stichting Duurzaamheidscentrum hoopt dat de bouw van het centrum in 2013 kan beginnen. Voor meer informatie: Tekst: Marieke Buijs, Beeld: DHV/ Imares/ Hosper Op de foto v.l.n.r : Tineke van der Schoor, Henk Kroes, Menno Groeneveld ENERGIEQUIZ Bladerend door deze krant heb je al veel over energie kunnen lezen. En het kan niet anders of je wist er al het een en ander vanaf, energie is tenslotte niet te omzeilen. De verspilling ervan wel. Buig je daarom over deze quiz en test hoeveel je van energie én besparing afweet. vraag 1 Energie is er in vele vormen. Onder andere als elektriciteit. Stroom dus. Of is dat wat anders? Hoe zit dat nou precies met die twee? a) er is geen verschil b) stroom = een hoeveelheid elektriciteit die zich door een kabel verplaatst c) elektriciteit = een hoeveelheid stroom die zich door een kabel verplaatst vraag 2 Een kilowattuur, wat is dat? a) de hoeveelheid stroom (per kilo) die een apparaat gebruikt per uur b) het aantal Watt (x 1000) dat een apparaat gebruikt per uur c) het aantal uur dat een apparaat aan kan staan met een totaalverbruik van 1000 Watt vraag 3 Nog even over de kilowattuur: wat is de juiste afkorting en wat kost het gemiddeld? a) 1 KWh kost ongeveer 0,10 b) 1 Kwh kost ongeveer 0,01 c) 1 kwh kost ongeveer 0,02 vraag 4 Zonder ergens op in te hoeven boeten, kunnen we honderden euro s per jaar besparen. Hoeveel procent van de in totaal verbruikte energie wordt door een gemiddelde Nederlander verspild? a) 10 % b) 25 % c) 30 % vraag 5 Wat is sluipverbruik? a) Energie die je ongemerkt verbruikt doordat apparaten op stand-by staan in plaats van uit, of bijvoorbeeld opladers die in het stopcontact zitten terwijl ze niet worden gebruikt b) Energie die je onnodig verbruikt door bijvoorbeeld het licht of de verwarming aan te laten in een kamer waar je niemand is c) Energie die je illegaal wordt afgetapt van het energienetwerk vraag 6 Hoeveel energie bespaar je door een was te draaien op 40 in plaats van op 60? a) 20 % b) 33 % c) 50 % vraag 7 Welk deel van de wereld zou van energie kunnen worden voorzien met alleen zonne-energie? a) een tiende deel b) bijna de helft c) de hele wereld 5-a 6-c 7-c 1-b 2-b 3-c 4-c antwoorden

14 14 ENERGIESPECIAL Wubbo Ockels De Zonnekoning van Nederland Wubbo Ockels weet wat er moet gebeuren om Nederland duurzaam te maken. De voormalige astronaut en huidig hoogleraar in Delft richt daarbij de focus op de jeugd. Die moet het voor elkaar krijgen om ons land op te stuwen naar een groene, gezonde en welvarende natie. Zelf draagt hij zijn steentje bij met spectaculaire plannen voor energiewinning via waterkracht met een tweede Afsluitdijk, de superbus en de energievlieger. De duurzaamheidprof weet dat de initiatieven niet van de overheid komen, maar vanuit de bevolking. Tekst: Frans van der Beek, Beeld: TU Delft Wubbo Ockels: `We moeten ons in de eerste plaats realiseren dat we geen energieprobleem hebben. Er is absoluut voldoende energie. De zon geeft ons licht, warmte en wind en dat is in Nederland al zeker honderd keer meer dan we nodig hebben. In de hele wereld is die factor zelfs tienduizend. De technieken die we nodig hebben om zonne-energie te gebruiken, worden nog onvoldoende toegepast. We moeten die ontwikkeling versnellen: zonnepanelen op ons dak plaatsen, meer windmolens bouwen en zorgen dat alle auto s op elektriciteit rijden. En wel direct. Als iedereen het op zijn eigen manier doet, dan zijn er op een gegeven moment ideeën, die andere mensen overnemen. Drie keer zo goedkoop Een auto rijdt op een benzinetank nu ongeveer vijfhonderd kilometer. Met de accu s in elektrische auto s is dat rond de 150 kilometer. Deze ontwikkeling gaat snel, over twee jaar is dat 250 kilometer. Bovendien kun je overal de stekker van je auto in een stopcontact steken en de accu opladen. Onderweg een hapje eten en, hup, je kunt weer verder. Voor een elektrische auto die twintigduizend kilometer per jaar rijdt, is er zestien vierkante meter aan zonnepanelen nodig. Dit is drie keer zo goedkoop in vergelijking met een brandstofmotor. Laat jongeren dat op school maar narekenen, dan zien ze het in zullen zij met passie de overheid dwingen om intelligente ontwikkelingen te stimuleren. Ons energiesysteem is gebaseerd op vooronderstellingen en berekeningen die niet kloppen. De overheid maakt verkeerde keuzes en de man in de straat gelooft het wel. Dat moet veranderen. Mensen moeten zich bewust worden van de ongelooflijke efficiency die zonne- en windenergie biedt. Zonder rompslomp `Ik ben heel optimistisch. Dat is een belangrijk onderdeel van het succes. Het is net als in de sport: als je met een negatieve instelling naar een wedstrijd gaat, weet je zeker dat je niet wint. Als wilt winnen, moet je erin geloven. We hebben overal genoeg energie plus de techniek om die te gebruiken. Waar het ons nog aan ontbreekt, is het doorzettingsvermogen om het echt te doen. Dat doe je met wetgeving, het geven van gigantische prijzen en het stimuleren van de jeugd. Laat de jeugd haar intelligentie gebruiken om een betere toekomst te maken. Schamele zes procent Ieder half uur valt er voldoende zonlicht op de aarde om de hele wereld van energie te voorzien, maar waarom doen we er niets mee? De zon is onze toekomst. De EU heeft als streven dat de Europese landen in 2020 twintig procent duurzame energie opwekken. Duitsland en Denemarken hebben dat al bereikt. Nederland sukkelt daar achteraan met een schamele zes procent. En dat terwijl we de beste zonneceltechnologen van de wereld voortbrengen, maar die worden weggekocht door het buitenland. Investeringen in conventionele energie is weggegooid geld; binnen tien jaar zijn ze waardeloos. Geef de jeugd geld om te innoveren Grote voordelen De overheid zou meer geld aan de jeugd tussen de 18 en 28 jaar beschikbaar moeten stellen voor innovatie van het energiebeleid. Niet via allerlei instanties, maar rechtstreeks. Geef de jeugd geld om hun plannen te ontwikkelen. Het begint met dromen en interessante gedachten en die moeten worden uitgevoerd. Dan kun je zien wat er uitvoerbaar is. Het is net als bij het kweken van bloemen. Je moet alle zaadjes water geven en als ze dan uitkomen, dan zie je wel wat wel en wat niet goed is. Daarna kun je bedrijfjes oprichten om daarmee verder te gaan. Ik pleit ervoor dat tien procent van het innovatiegeld rechtstreeks naar de jeugd gaat. Dat zal grote voordelen opleveren.

15 GROEN VS GRIJS 15 Groene stroom geeft positieve energie De winter is de perfecte tijd voor bezinning en natuurlijk om je zaakjes op een rijtje te zetten. Lekker op de bank, met de thermostaat op 20 graden en meerdere lampen aan om het donker buiten te houden. De stroom die uit het stopcontact komt, lijkt toch onuitputtelijk te zijn en bovendien heb je sinds kort groene stroom aangevraagd. Je had namelijk gehoord dat groen beter was dan de grijze variant. Maar wat houdt dat eigenlijk in? gezien. Het is dus belangrijk dat je goed oplet wat voor type groene stroom jij nu eigenlijk gebruikt omdat de milieukwaliteit niet altijd van hetzelfde niveau is. Dit kun je controleren bij je leverancier. Energiebedrijven zijn namelijk verplicht te melden welke brandstofmix ze gebruiken en welke milieubelasting elke bron oplevert. Je kunt ook eens rondkijken op een site als leverancier. Bedenk wat jij belangrijk vindt en onderneem actie. Uit je stopcontact zullen niet ineens groene vonken vliegen, maar jouw persoonlijke energie zal door deze daad zeker een stroomstoot krijgen! En... besparing van energie vind je natuurlijk ook belangrijk, dus wel even een warme trui aantrekken en de thermostaat een graadje lager zetten. Tekst: Marieken Verbruggen Ineens besef je dat alles om je heen energie is. Zowel positieve als negatieve. De positieve geeft je vaak de kracht om nog meer te gaan doen. Je wordt er vrolijk van en komt in een flow. Negatieve zaken putten je alleen maar uit. Het geeft je een leeg gevoel en je bent tot steeds minder in staat. Dan snap je ineens ook waarom er de laatste jaren zoveel te doen is rond groene stroom en waarom dit zo belangrijk is. Groene stroom is de positieve energie. Het gebruik hiervan betekent dat je bestaande krachten benut zonder de bron aan te tasten. Grijze stroom daarentegen is negatieve energie die de aarde uitput. Maar hoe zit de energiemarkt nu precies in elkaar en wanneer mag het kenmerk groene stroom gebruikt worden? De energiemarkt Met de liberalisering van de energiemarkt, inmiddels alweer wat jaren geleden, is een nieuwe rolverdeling ontstaan. Tot medio 2004 konden wij als burgers niet zelf bepalen waar wij onze energie afnamen. Door de markt te liberaliseren is er concurrentie en keuzevrijheid ontstaan op de levering van energie. Gevolg hiervan is dat er naast de geïntegreerde energiebedrijven (deze produceren en leveren energie en beschikken tevens over een eigen netwerk om de energie bij jou in huis af te leveren), pure energieleveranciers zijn ontstaan die energie inkopen en weer doorverkopen. Op het netwerkdeel is geen concurrentie mogelijk, omdat er in Nederland alleenrecht geldt op het energienetwerk per regio. Leveranciers concurreren echter wel met elkaar om de geproduceerde of ingekochte stroom door te verkopen aan ons, de eindgebruiker. Een leverancier kan dus verschillende typen stroom produceren of inkopen. Zo is er elektriciteit die is opgewekt door middel van bijvoorbeeld gas en olie. Deze grijze stroom is schadelijk voor het milieu, onder andere vanwege het broeikasgas CO2 dat vrijkomt bij opwekking hiervan. Maar ook radioactief afval dat ontstaat bij het produceren van stroom in een kerncentrale tast onze leefomgeving aan. Groene stroom daarentegen, wordt uit duurzame bronnen opgewekt zoals windmolens of waterkrachtcentrales. Voorbeelden van deze bronnen zijn wind, zon en water. Deze zijn onuitputbaar en er is bij de opwekking van energie geen uitstoot van schadelijke stoffen. Positieve energie dus! Definities De scheiding tussen groen en grijs is helaas niet altijd even duidelijk. Zo wordt energie uit biomassa ook gezien als groene stroom omdat er geen CO2 uitstoot ontstaat, wel kunnen er echter andere gassen bij vrij komen die een negatieve uitwerking op het milieu hebben. Ook duurzaamheid is van belang. Mest uit de bio-industrie, een vorm van biomassa, gaat niet gepaard met duurzame landbouw maar wordt wel als groene stroom Niet tastbaar Als je groene stroom koopt, is het niet zo dat je deze via een andere weg ontvangt dan grijze stroom. De groene en grijze variant mixen namelijk met elkaar op het netwerk. Maar jouw deel wordt wel op een milieuvriendelijke manier opgewekt. Hoe meer mensen besluiten hiervoor te kiezen, hoe groener de mix van stroom wordt die we met zijn allen gebruiken. Op deze manier dwingen we de energieproducenten om steeds meer groene energie op te wekken. Gebruik jouw energie vanavond dus op een positieve manier en zoek uit wat voor stroom jij inkoopt bij je

16 16 UITGELICHT Geografie Leukste plekken in Nederland TOP 100 Achter het vaak prachtige Nederlandse landschap gaan verhalen schuil die voor de meeste mensen verborgen blijven. Daarom belichten we elke keer een van Nederlands interessantste plekken. En jij als lezer bepaalt welke plek dat wordt! Surf daarvoor naar Kies een mooie plek, bijvoorbeeld bij jou in de buurt, en maak er een topfoto van. Stuur deze naar De beste foto wordt geplaatst en wij vertellen het verhaal achter deze foto. De állerbeste foto wordt ook nog eens beloond met een digitale camera t.w.v. 200,-! De Krant van de Aarde speurt op het web naar interessante websites. Want ook online kun je partciperen aan een beetje betere wereld. Tekst: Ilse Eggekamp Alles over energie Heb je een uitzending gemist, dan ga je naar www. uitzendinggemist.nl. Zoek je werk, dan ga je naar www. werkzoeken.nl. Heb je net een redactievergadering gehad en moet je een artikel over energie schrijven? Tja, dan tik je in. En dan blijkt dat nog best een interessante website te zijn. Alle informatie over energie kun je hier vinden. Van literatuur over energie tot de cijfers van energie. Een handige website met een groot aantal links naar andere energiewebsites. Zuiderheide Langs de A1 bij Laren ligt de Zuiderheide. De heide is licht glooiend en loopt schuin af richting de Eemvallei, onderdeel van de Gelderse vallei. Een wandeling over de Zuiderheide biedt een prachtig uitzicht over de zogenaamde Zeven bergjes. Dit zijn tumuli, grafheuvels uit de Bronstijd (ca v. Chr. gevormd). Deze grafheuvels zijn nu leeg en opgegraven. Opvallend is dat de heuvels in een rij voorkomen die van oost naar west loopt. Waarschijnlijk zijn ze oorspronkelijk aangelegd langs een weg, iets wat vroeger vaak gebeurde. Nuon voor basisscholieren Onder het motto je kunt er niet vroeg genoeg mee beginnen heeft Nuon het project Natuurlijk Energie! opgericht. Met dit project wil het energiebedrijf docenten in het basisonderwijs ondersteunen bij het onderwijs over duurzaamheid. Via de website Natuurlijk energie! kunnen docenten lespakketten aanvragen voor onder-, midden- en bovenbouw. De lesprogramma s zijn flexibel en multimediaal. De website zelf is onderdeel van de lespakketten en zorgt ervoor dat kinderen op een interactieve wijze leren over energie. Zo kunnen de kinderen proefjes vinden in het Laboratorium en hun vragen kwijt in het Klaslokaal. Deze keer de Zuiderheide: de foto is ingezonden door mevr. G. Waards, uit Laren. Stuifzand De stuwwal waarop het Gooi ligt, is jaar geleden tijdens de voorlaatste ijstijd opgestuwd door het landijs. Langs de randen van de stuwwal is aan het einde van de laatste ijstijd door de wind een laag zand afgezet. Het Noordzeebekken lag toen droog en harde poolwinden bliezen zand vanuit dit droge bekken naar het zuidoosten waardoor een groot deel van Nederland bedekt werd met een laag dekzand. Tijdens de Middeleeuwen trad een tweede verstuiving op. Het zand werd toen weer blootgelegd door vernieling van de vegetatie door overbeweiding, branden en het steken van plaggen. Het vrij liggende zand werd vervolgens verwaaid en er werden stuifzanden gevormd. De stuifzanden zijn wat grijzer van kleur dan de dekzanden en deze zijn gescheiden door een kenmerkende podzolbodem, gevormd in de warmere periode tussen de voorlaatste en laatste ijstijd. Vanaf het begin van de twintigste eeuw werden de stuifzanden vastgelegd door de aanleg van bos en bleven steeds minder actieve stuifzandgebieden over. Hier vinden we een stuifzandgebied dat is gecreëerd door de mens om het oorspronkelijke natuurlandschap weer in ere te herstellen. Men is hier nog druk bezig met het verwijderen van bos om plaats te maken voor de stuifzanden. Op de donkere kale stukken moet het stuifzand zich nog ontwikkelen. Achter de hekken is het beschermde, actieve stuifzand gelegen. Illegaal kind Eind vorig jaar is de website ilegaalkind.nl gelanceerd. Deze website verstrekt informatie aan jongeren, volwassenen en juristen. Jongeren krijgen in normale taal uitgelegd tegen welke problemen illegale kinderen aan kunnen lopen. De pagina s voor volwassenen zijn bedoeld voor ouders, docenten, gezinsvoogden en andere jeugdbeschermers, politie, politici, artsen en andere gezondheidswerkers en voor medewerkers van sociale diensten en steunorganisaties. Juristen die zich willen of moeten verdiepen in de rechten van het illegale kind kunnen op deze website een inleiding in het onderwerp vinden. Een fijn naslagwerk. Gezonde opinie Een leuke, tikkeltje groene opiniewebsite is Sargasso. 31 bloggers schrijven op vrijwillige basis artikelen over het alledaagse nieuws, maar ook over nieuws dat in de traditionele media geen plaats heeft gekregen. Daarnaast vind je hier informatieve stukken over politiek, cultuur en wetenschap. Grobbo en Carlos startten dit project in 2001 met het idee iets anders op de markt te zetten dan een copy-paste linkdump weblog. Het is ze gelukt. Artikelen over Indianen en Oekraïense Volksmuziek en elke dag een Quote du Jour. Een leuke site om even heen te surfen als je vijf minuutjes over hebt.

17 In iedere editie van de Krant van de Aarde worden meerdere kleinschalige (ontwikkelings) projecten uitgelicht. Deze projecten staan stuk voor stuk in het teken van de Millenniumdoelen. Dit zijn doelstellingen die in 2000 zijn vastgelegd door de regeringsleiders van bijna 200 landen. Zij hebben beloofd hard te werken aan het oplossen van de grootste wereldproblemen, zodat deze in 2015 voor een groot deel zijn verholpen. Door bekendheid aan de invulling van de doelen te geven, draagt de Krant van de Aarde een steentje bij aan het behalen ervan. Helpen jullie ook mee? MILLENNIUM DOELEN Armoede halveren Iedereen naar school MILLENNIUMDOELEN 17 Mannen en vrouwen gelijkwaardig Minder kindersterfte Verbeteren van de gezondheid van moeders Bestrijding van hiv/ aids, malaria en andere dodelijke ziektes Meer mensen in een duurzaam leefmilieu Mondiaal samenwerkingsverband voor ontwikkeling De krant op school Op het middelbaar onderwijs wordt steeds vaker aandacht besteed aan mondiale vraagstukken. Leerlingen worden bewust gemaakt van de wereldproblemen, die vaak ver weg lijken te staan maar eigenlijk iedereen evenveel aangaan. De Krant van de Aarde deelt dit doel, en wordt daarom op sommige scholen ingezet als onderdeel van het lesmateriaal. We ontvangen regelmatig berichten van docenten die de Krant van de Aarde als een welkome aanvulling op het studieprogramma zien. Zo stuurde Alice Veldkamp ons laatst een . Als docente ANW (algemene natuurwetenschappen) gebruikte ze de Krant van de Aarde als bron bij haar project rond de film An inconvenient truth. Ik heb mijn leerlingen de DVD van Al Gore laten zien. In de film wordt het broeikaseffect aangekaart. Iedereen moest na afloop van de film een deelprobleem kiezen en zich hier verder in verdiepen. Ik had de Krant van de Aarde al eerder gebruikt als afwisseling op de soms vrij pittige academische bronnen. Ook voor deze opdracht had ik de krant als bronmateriaal aan de leerlingen voorgelegd. De reacties op de krant waren enthousiast. Ik denk dat het komt doordat de krant de onderwerpen dichter bij de leerlingen brengt, door ook informatie te geven aan de hand van minder abstracte onderwer- pen als mode en bekende Nederlanders. Het raakt meer met hun leven en creëert daardoor meer betrokkenheid. Ze hebben in ieder geval heel gemotiveerd aan de opdracht gewerkt! Natuurlijk vinden wij het leuk om te weten waar jullie de Krant van de Aarde voor gebruiken. Dus wil je jouw klas volgende keer in de krant terugzien? Laat ons weten wat jullie met de krant doen, dan komen we misschien wel bij jou op school een kijkje nemen. Mail je reactie naar Ontvang je de krant nog niet, meld je dan aan via Millennium Gemeente De Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG) is in 2007 de zogeheten Millennium Gemeente campagne gestart. De campagne is een groot succes, want inmiddels heeft bijna een kwart van alle Nederlandse gemeenten zich aangemeld. Onder het motto VN Millenniumdoelen zijn gemeen(te)goed zetten zij zich in voor een betere wereld. Activiteiten Chris van der Valk, campagnemedewerker, geeft aan dat het steunen van de millenniumdoelen geen kerntaak is van de lokale overheid en dat de VNG dus blij is met elk initiatief. Als gemeenten zich aanmelden, betekent dit vrijwel altijd dat ze extra activiteiten ontwikkelen en budget vrij maken. Zo heeft de gemeente Hardenberg met hulp van dividend van een lokaal waterbedrijf een waterproject gesteund in Niger. Maar ook de vrachtwagen die is bedrukt met de 8 millenniumdoelen om de burgers te informeren, is een mooi voorbeeld. Het succes van de Millennium campagne is vooral te danken aan de burgers. Vanuit de campagne enthousiasmeren en informeren we de gemeenten. Maar vaak zijn het de inwoners die lobbyen en zorgen voor aansluiting bij de campagne, aldus Chris. Nog niet zo lang geleden is Hilversum het honderdste lid geworden en inmiddels staat de teller al op 103. Inspirerend Het leuke is dat iedere gemeente op basis van eigen beleidskeuzes invulling kan geven aan het bereiken van de Millenniumdoelen. Iedere gemeente is weer anders qua politieke achtergrond. Wel kunnen de gemeenten van elkaar leren. Een mooi voorbeeld hiervan is Utrecht. Deze gemeente is op 16 januari benoemd tot meest inspirerende Millennium Gemeente van Nederland. Utrecht werkt aan een duurzaam milieu door alleen maar groene stroom te gebruiken. Ook ondersteunen ze hun zusterstad Léon (Nicaragua) bij woningbouw, herbebossing en op het gebied van economische ontwikkeling. De gemeente doet dit niet alleen, ook scholen en bedrijven worden hierbij betrokken. Ben je nieuwsgierig geworden? Op www. millenniumgemeente.nl kun je nagaan of jouw gemeente al lid is. Tekst: Marieken Verbruggen

18 18 MILLENNIUMDOELEN MILLENNIUM DOELEN Een kijkje over de grens percussie spelen. Bij de laatste gaat het er hard aan toe: zo n dertig leerlingen slaan onder begeleiding van een van de CYB-ers zo hard als ze kunnen op plastic tonnen en geëmailleerde pannen. Bij de hennaworkshop kijken sommige jongens in het begin nog een beetje onwennig om zich heen, terwijl veel meisjes elkaar gelijk beginnen te beschilderen. Als iemand met voorbeeldjes van voetballogo s aankomt, slaan ook de mannen aan het ontwerpen. Hun commentaar op het CYB-project: Het is leuker dan Frans en Wiskunde. Oké, en ook best nuttig en leerzaam. Je aanmelden als school, als begeleider of wil je gewoon meer weten? Kijk op www. crossyourborders.nl Tekst: Lotte Krijnen Beeld: Cross Your Borders Verspreid over twee klaslokalen zitten serieus kijkende leerlingen verscholen achter laptops, in boeken gedoken of in discussie met elkaar. Af en toe stellen ze een vraag aan een van de begeleiders, te herkennen aan hun speciale T-shirts. De reden voor de bezorgde gezichten is het onderwerp dat wordt behandeld: de problematiek in ontwikkelingslanden. Gedurende drie dagen verdiepen twee VWO-3-klassen van de Lek en Lingeschool in Culemborg zich in de ontwikkelingsproblematiek via het onderwijsprogramma Cross Your Borders (CYB). Melanie Jacobs, medewerker van CYB, legt uit: Tijdens de drie dagen die het programma duurt, proberen we de leerlingen bewust te laten worden van problemen op andere plekken in de wereld. Dat zijn niet de minste problemen: ziektes, corruptie, oorlog We pakken het heel interactief aan: in plaats van alleen maar voorlichten, geven we de leerlingen opdrachten. Op die manier moeten ze zelf aan de slag en raken ze meer betrokken. Pittige stof dus, waar de groepjes leerlingen zo druk mee zijn. Ieder groepje kreeg een land toegewezen. Over dat land zoeken ze nu informatie via het internet en de speciale uitgaven van CYB. Bovendien kunnen ze met vragen terecht bij hun eigen landspecialist : iedere begeleider heeft een land als expertisegebied. Laura is een van de vrijwillige begeleidsters. Drie jaar geleden was ze zelf nog deelnemer aan het CYB-programma. Ze vertelt: Eerst wordt ter verkenning de toeristische informatie behandeld. Daarna maken de groepjes een inventarisatie van de problemen in hun land. Vervolgens beslissen ze samen welk probleem hen het meest aangrijpt en zetten ze op papier welke redenen ze daarvoor hebben. Hierover houden ze de derde en laatste dag een presentatie voor de andere groepjes. Afwisseling Een rondgang door het klaslokaal leert dat de jongens en meiden daadwerkelijk begrijpen dat het hier om serieuze zaken gaat. Veel leerlingen zijn behoorlijk onder de indruk van wat ze tot nu toe te weten zijn gekomen. Gisteren kregen we een paar filmpjes te zien, vertelt Pauline. Die waren behoorlijk heftig. Vooral die over kinderprostitutie en die over slaapziekte. Slaapziekte? Dan word je van binnenuit opgegeten door parasieten, legt Pauline uit, en ze kunnen er niets tegen doen. Of eigenlijk, dat is het ergst, ze kúnnen er wel wat tegen doen, maar dat doen ze niet. Want aan die arme mensen valt niets te verdienen. En dat terwijl hetzelfde geneesmiddel in Westerse landen wel wordt gebruikt maar dan als luxeartikel. Het heeft namelijk als bijwerking dat het de groei van gezichtsbeharing tegengaat. Erg hè? We gebruiken best choquerende filmpjes, inderdaad, zegt Melanie. Daarmee willen we de aandacht vangen; de leerlingen de ernst van het probleem laten inzien. Maar we het wisselen wel af met meer luchtige bezigheden, hoor. Zo moeten de leerlingen hun presentatie zo creatief mogelijk maken. Veel groepjes maken bijvoorbeeld een filmpje. Zo stonden er een paar vanochtend nog blauwbekkend in het weke zonnetje voor de camera te spelen alsof ze bijna bezweken onder de Peruaanse hitte. Workshops Het onderdeel workshops in leuke, buitenlandse activiteiten is ook geliefd. Omdat het een relatief kleine groep is, staan er maar twee workshops ingeroosterd: hennatatoeages maken of straat- Cross Your Borders in t kort - Een driedaags, interactief onderwijsproject over ontwikkelingsvraagstukken, voor 3 en 4 havo en 3, 4 en 5 vwo. - Opgericht in 2004, door studenten met een missie - Met behulp van subsidie en sponsorgeld uitgegroeid tot een stichting met 6 vaste fulltime medewerkers en ruim 300 vrijwilligers. - De begeleiding bestaat voornamelijk uit studenten, die vrijwillig of voor studiepunten meehelpen. - Inmiddels worden zo n 60 projecten per jaar uitgevoerd, op scholen door het hele land. - In april 2009 start CYB met een programma voor VMBO klassen. - Optioneel is een aanvullend actieprogramma van 1 of 2 dagen: een sponsorstage voor het goede doel.

19 Films die je raken MILLENNIUMDOELEN MILLENNIUM DOELEN 19 Film opent ogen. Met dit als uitgangspunt wordt het Movies that Matter Festival georganiseerd. Den Haag zal van 2 t/m 8 april 2009 in het teken staan van films over mensenrechten en situaties waarin de menselijke waardigheid in het geding is. Films die je raken. Het Movies that Matter Festival, de opvolger van het Amnesty International Film Festival (AIFF), vertoont aangrijpende films, inleidingen, interviews, discussies en workshops. Daarnaast zijn er verschillende verdiepingsprogramma s waarbij het publiek met politici, journalisten, filmmakers en mensenrechtenactivisten uit de hele wereld in gesprek kan gaan. Binnen het festival zijn verschillende filmprogramma s, waaronder Camera Justitia, A Matter of ACT en in samenwerking met Milieudefensie een programma over milieu en mensenrechten. Het programma Camera Justitia bestaat uit films en debatten over internationale rechtspraak en de strijd tegen straffeloosheid. A Matter of ACT bestaat uit vijf documentaires over mensen die strijden voor een rechtvaardige wereld. Mensenrechtenactivisten uit de hele wereld worden uitgenodigd om hun verhalen te vertellen en in gesprek te gaan met het publiek. De volgende drie films zijn al geselecteerd: - Unwanted Witness van Juan Jose Lozano, over mensenrechtenactivist en journalist Hollman Morris uit Colombia - Taking Root van Alan Dater, waarin we kennismaken met Nobelprijswinnares Wangari Maathai; - War Child van Christian Karim Chrobog, het inspirerende levensverhaal van Emmanuel Jal, voormalig kindsoldaat uit Soedan en nu een wereldberoemde hiphop-ster. Houd de ontwikkelingen van het Movies that Matter Festival in de gaten via www. moviesthatmatterfestival.nl. Alvast een voorproefje op het Movies that Matter Festival? Kom naar het landelijke film- en debatprogramma van Movies that Matter. In maart 2009 wordt in acht verschillende filmtheaters Burma VJ Reporting From a Closed Country vertoond met aansluitend een debat. Kijk voor meer informatie over het programma op Wat: Movies that Matter Festival Wanneer: 2 t/m 8 april 2009 Waar: Den Haag Tekst: Ilse Eggenkamp Beeld: Movies That Matter Transsahara voor het goede doel Tell me and I will forget. Show me and I may remember. Involve me and I will understand. Deze quote van de Chinese filosoof Confucius is te vinden op de website van de stichting Go for Africa. Het verwoordt de manier waarop de stichting te werk gaat. Met tweedehands auto s, gereedschap en andere materialen rijden leden van de stichting van Nederland naar Afrika. Daar ondersteunen zij nieuwe en lopende projecten door samen met de bevolking aan de slag te gaan. februari hun reis richting West-Afrika. Het vertrekpunt is Bakel (Noord Brabant). Vanuit Spanje steken de rallyrijders over naar Marokko.In Afrika wordt op de route langs de westkust een stuk Sahara meegepikt. De eindbestemmingen zijn Senegal, Gambia en Mauritanië. Daar aangekomen starten de teams hun uiteenlopende ondersteunende werkzaamheden, in samenwerking met verschillende scholen, werkplaatsen en ziekenhuizen in de omgeving. Ook worden beroepsscholen, scoutingclubs, internetcafés en verschillende ecologische projecten opgezet. De benodigde goederen worden grotendeels in containers overgescheept. Naast alle spullen laten de deelnemers ook de auto s achter in de arme gebieden. De auto s worden namelijk niet alleen als vervoermiddel gebruikt. Een van de teams gebruikt hun auto bijvoorbeeld als demonstratiemodel om de Afrikaanse bevolking onder andere te leren hoe ze een dieselmotor kunnen ombouwen voor het gebruik van lokale plantaardige olie als brandstof. Vervolgens bouwen ze de gehele auto gezamenlijk om tot mobiele werkplaats. Hierbij worden zonnepanelen toegevoegd zodat de technische apparatuur op elke (afgelegen) plek kan worden gebruikt om reparaties te verrichten. Belangstellenden kunnen de ontwikkelingen volgen op de website goforafrica.nl. Hier zijn ook reisverslagen van voorgaande edities te vinden. En voor de avontuurlijk ingestelde mensen onder ons: de site is natuurlijk ook de plek om je in te schrijven voor de toer van 2010 Meer informatie: Dit jaar wordt de rally voor de derde keer georganiseerd. Verdeeld over vijfentwintig teams begonnen de deelnemers op 8 Tekst: Lotte Krijnen Beeld: Go for Africa

20 20 NATUURPERCEPTIE Natuur in het wild In de najaarseditie van deze krant schreef ik een artikel over hoe drie Amazonebewoners voor het eerst kennis maakte met de globaliseringsmachine. Nieuwsgierig geworden naar de grenzen van die globalisering en de toestand van het regenwoud, ben ik er zelf een kijkje gaan nemen. Welke natuur is er eigenlijk aan het verdwijnen? Welke natuur moeten we zo nodig beschermen? Blijven mijn westerse opvattingen overeind in het wild? Vanuit Canelos in Ecuador trok ik per kano de jungle in voor een soloexpeditie van zeshonderd kilometer, richting Peru. Tekst en beeld: Arjen Damen, Technische blik Voor de industrie die ik tegenkom, bestaat de wildernis alleen uit grondstoffen. Met een zogenaamde technische blik is zij op zoek naar nieuwe, efficiëntere en (heel) soms zelfs schonere manieren om het regenwoud te exploiteren. Dat geldt niet alleen voor oliemaatschappijen maar ook voor de farmaceutische, de voedsel- en de toeristische industrie. Maar de industrie is niet de enige met zo n technische blik. Ook de natuurbeschermers hebben het over de groene longen van de planeet, het filteren van CO2, alternatieve oplossingen en biologische schatkamers. Zij verrichten metingen en vervaardigen kaarten, grafieken en modellen. Concrete natuurbescherming betekent vaak dat het oerwoud wordt omgetoverd tot een park of reservaat. Er wordt daar bijvoorbeeld onderzoek gedaan naar de flora en fauna of naar de invloeden van klimaatsverandering. Hier en daar wordt de natuur een handje geholpen. Er worden soorten uitgezet en ziektes bestreden. Natuurbescherming is eigenlijk meestal natuurbeheer: met wetenschap en techniek ingrijpen in die natuur met een bepaald doel voor ogen. Groen apparaat De natuur die je ziet met de technische blik is een wetenschappelijke natuur; een natuur van evolutionaire modellen en verklarende grafieken; een natuur waarin allerlei wetten gelden en dingen voorspeld kunnen worden; de natuur als een groen apparaat. Ook mijn eigen blik is aanvankelijk nogal technisch. Ik zie door de bomen een ingewikkeld ecosysteem waarin alle onderdelen als in een machine op elkaar zijn afgestemd. Het bladerdak ken ik als een enorme zonnecel die het hele spul draaiende houdt. Met die manier van kijken, lijk ik alleen wel voorbij te varen aan al het mooie om me heen. Steriele blik Nu kende ik het regenwoud natuurlijk ook op een andere manier. De Amazone uit de natuurdocumentaires die ik heb gezien of uit fotoboeken, bestaat niet uit cijfers en grafieken. Hier zoeven de Ara s en Tucans nog in het ochtendgloren. De bomen zijn groener dan groen. Hun kruinen bieden uitzicht over het eindeloos glooiende bladerdak. Drie gezonde jaguarwelpjes spelen in een frisse regenbui. Dan is de lucht weer helder en blauw. In lagunes zwemmen anaconda s en op de oevers liggen vreedzaam kaaimannen te zonnebaden. IJverig bouwen de mieren aan hun nest. De documentaire-natuur is overzichtelijk en harmonieus, een waar paradijs. Maar de zeiknatte jungle waarin ik s avonds met moeite nog een vuurtje aan weet te krijgen, wordt niet bewoond door charismatische dieren. De jaguars zijn onzichtbaar en de ara s krassen als kraaien. Vier meter lange krokodillen zijn zo bang als muizen. Niets lijkt hier op een paradijs. Net zo min als een echte Big Mac lijkt op de Big Mac van een poster, of je hotelkamer op die uit de vakantiebrochure. Natuurdocumentaires filteren de natuur. Zij is daarin nooit meer benauwend, smerig en lelijk. Alle oneffenheden zijn weggefotoshopt. De natuur die nog rest is een wonderlijk steriel paradijs, met louter mooie wezens. Een kleed van schoonheid en glamour, waaronder alle smerigheid verdwijnt. Rottende drek Nou hier dus niet, hier vreten de mieren bomen. De jungle zit overal op en in. Je kunt er niet aan ontsnappen zonder een stuk weg te hakken of plat te branden. En de grond, de planten en de lucht zijn nat. Overal liggen druppels warm water. Op de bodem ligt een dunne laag rottende drek waar alle dieren en planten uit vreten. Overal krioelen insecten en beesten. De meesten zijn nog nooit op Discovery geweest. Aan de grenzen van de globalisering blijft er van een technische of verwonderde natuurbeleving niks over. Hier is de natuur onvoorspelbaar. Soms lijkt ze hermetisch gesloten maar dan komt ze je magisch tevoorschijn. Ik ervaar geen groene apparaten meer of een steriel paradijs maar een vochtige organische worsteling, de natuur in het wild.

Dagboek Nederland onder water?! Komt Nederland onder water te staan? En wat kunnen jij en de politiek doen om dit te voorkomen?

Dagboek Nederland onder water?! Komt Nederland onder water te staan? En wat kunnen jij en de politiek doen om dit te voorkomen? Dagboek Dagboek Nederland onder water?! Komt Nederland onder water te staan? En wat kunnen jij en de politiek doen om dit te voorkomen? Dat het klimaat verandert is een feit. Je hoort het overal om je

Nadere informatie

Wij informeren u graag over de mogelijkheden, tips en handige weetjes op het gebeid van duurzaamheid en vooral wat ook zelf kunt doen.

Wij informeren u graag over de mogelijkheden, tips en handige weetjes op het gebeid van duurzaamheid en vooral wat ook zelf kunt doen. Investeren in duurzaamheid In de samenleving is er steeds meer aandacht voor duurzaamheid en energiebesparing. We gaan de komende jaren actief inzetten op duurzaam beheren. Energiezuinig wonen. Niet alleen

Nadere informatie

Verbeter de aarde. Waarom en hoe je mee kunt doen! Anneke Brom 24-2-2013

Verbeter de aarde. Waarom en hoe je mee kunt doen! Anneke Brom 24-2-2013 Verbeter de aarde Waarom en hoe je mee kunt doen! Anneke Brom 24-2-2013 Lees hoe je door eenvoudige acties kunt meewerken aan het welzijn van de aarde. Bekijk de aardevriendelijke producten en campagnes

Nadere informatie

HET KLIMAAT EN DE NOORDPOOL. Bernd Roemmelt / Greenpeace

HET KLIMAAT EN DE NOORDPOOL. Bernd Roemmelt / Greenpeace HET KLIMAAT EN DE NOORDPOOL Bernd Roemmelt / Greenpeace 2. NOORDPOOL OPDRACHT 1 Bekijk het filmpje: 1. Welke landen liggen rondom de Noordpool? 2. In welke zee ligt de Noordpool? Bernd Roemmelt / Greenpeace

Nadere informatie

Tropisch Nederland. 1. Aanzetten. 1.a Tropisch Nederland

Tropisch Nederland. 1. Aanzetten. 1.a Tropisch Nederland 1. Aanzetten Tropisch Nederland 1.a Tropisch Nederland Jij gaat aan de slag met het dossier Tropisch Nederland. Welke onderdelen van het dossier ga jij maken? Overleg met je docent. GA IK DOEN STAP ONDERDEEL

Nadere informatie

Praktische tips voor klimaat en portemonnee. Klimaatsparen

Praktische tips voor klimaat en portemonnee. Klimaatsparen Praktische s voor klimaat en portemonnee Klimaatsparen CO 2 en geld besparen De gemiddelde Nederlander stoot per jaar 12.000 kg CO 2 uit (28.000 kg CO 2 per huishouden). De meeste kilo s gaan op aan verwarming,

Nadere informatie

De Energiezuinige Wijk - De opdracht

De Energiezuinige Wijk - De opdracht De Energiezuinige Wijk De Energiezuinige Wijk De opdracht In deze opdracht ga je van alles leren over energie en energiegebruik in de wijk. Je gaat nadenken over hoe jouw wijk of een wijk er uit kan zien

Nadere informatie

Deventer Digipanel Energiebesparend gedrag Juni 2013

Deventer Digipanel Energiebesparend gedrag Juni 2013 Deventer Digipanel Energiebesparend gedrag Juni 2013 Uitgave : Team Kennis en Verkenning Naam : Jaap Barink Telefoonnummer : (0570) 693369 Mail : j.barink@deventer.nl 2 Introductie Team Kennis en Verkenning

Nadere informatie

Wat kunnen we in Pijnacker-Nootdorp doen tegen klimaatverandering? Richard Smokers

Wat kunnen we in Pijnacker-Nootdorp doen tegen klimaatverandering? Richard Smokers Wat kunnen we in Pijnacker-Nootdorp doen tegen klimaatverandering? Richard Smokers Hoeveel CO 2 -reductie is nodig? doel nieuwe kabinet: in 2020 30% minder CO 2 -uitstoot dan in 1990 UN-IPCC: stabilisatie

Nadere informatie

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 MEMORY WOORDEN 1.1 TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 ik jij hij zij wij jullie zij de baby het kind ja nee de naam TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 2 MEMORY WOORDEN 1.2 TaalCompleet A1 Memory Woorden

Nadere informatie

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Werkblad 1, mbo Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Inleiding De wereldbevolking groeit al jaren vrij stevig. En de wereldwijde behoefte aan energie groeit mee: we kúnnen simpelweg niet meer zonder

Nadere informatie

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE ACTIES PRIMAIR ONDERWIJS

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE ACTIES PRIMAIR ONDERWIJS DE ACTIES PRIMAIR ONDERWIJS ACTIES RONDE 1 NEDERLANDSE REGERING De regering beloont mensen als hun koophuis minder warmte verliest (isoleren). De -meter daalt met 5 punten. Het kost 1500 euro. : -1500

Nadere informatie

'Waar komt melk vandaan?' 'Uit de winkel!'. Natuurlijk weet iedereen dat melk uit de koe komt, maar je staat er niet zo vaak bij stil!

'Waar komt melk vandaan?' 'Uit de winkel!'. Natuurlijk weet iedereen dat melk uit de koe komt, maar je staat er niet zo vaak bij stil! Kijkje in de keuken 'Waar komt melk vandaan?' 'Uit de winkel!'. Natuurlijk weet iedereen dat melk uit de koe komt, maar je staat er niet zo vaak bij stil! Tussen de productie van voeding en het opeten

Nadere informatie

Voor het welzijn van kind en school. Klas 3!

Voor het welzijn van kind en school. Klas 3! Voor het welzijn van kind en school Klas 3! Wat is energie Energie heb je nodig om iets te doen. Je hebt het nodig om een auto mee te kunnen laten rijden, een huis mee te verwarmen of een fabriek mee te

Nadere informatie

Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou!

Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou! Hallo Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou Als je ouders uit elkaar zijn kan dat lastig en verdrietig zijn. Misschien ben je er boos over of denk je dat het jouw

Nadere informatie

Thuis Slim Advies. Haal meer winst uit energie. Zon Wind Water. Gratis tips om energie te besparen

Thuis Slim Advies. Haal meer winst uit energie. Zon Wind Water. Gratis tips om energie te besparen Thuis Slim Advies Haal meer winst uit energie Zon Wind Water Gratis tips om energie te besparen Gratis tips om energie te besparen. Haal meer winst uit energie Voorwaarden van verspreiding Je mag dit E-book

Nadere informatie

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Leerkrachtinformatie Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Lesduur: 30 minuten (zelfstandig) DOEL De leerlingen weten wat de gevolgen zijn van energie verbruik. De leerlingen weten wat duurzaamheid is. De leerlingen

Nadere informatie

Wat moet je doen? Lees de informatie in dit pakketje

Wat moet je doen? Lees de informatie in dit pakketje ENERGIE Wat moet je doen? Lees de informatie in dit pakketje Zoek meer informatie op de computer en bekijk filmpjes over het onderwerp (achterin deze lesbrief staan websites en links voor filmpjes) Overleg

Nadere informatie

1. Ecologische voetafdruk

1. Ecologische voetafdruk 2 VW0 THEMA 7 MENS EN MILIEU EXTRA OPDRACHTEN 1. Ecologische voetafdruk In de basisstoffen heb je geleerd dat we voedsel, zuurstof, water, energie en grondstoffen uit ons milieu halen. Ook gebruiken we

Nadere informatie

Wat weet jij over biologisch en over de bodem?

Wat weet jij over biologisch en over de bodem? Met leuke vragen, opdrachten en experimenten voor thuis! Wat weet jij over biologisch en over de bodem? Biologisch, lekker natuurlijk! Heb je er wel eens over nagedacht dat alles wat je eet, van een plant

Nadere informatie

Hoe kunnen treinen op wind rijden? Les in de Groene Top Trein

Hoe kunnen treinen op wind rijden? Les in de Groene Top Trein ctie produ Hoe kunnen treinen op wind rijden? Les in de Groene Top Trein lesboekje02.indd 1 20-11-2015 13:20 Welkom in de Groene Top Trein! Het gaat deze trein voor de wind, want deze trein rijdt op wind.

Nadere informatie

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE ACTIES VMBO

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE ACTIES VMBO DE ACTIES VMBO ACTIES RONDE 1 NEDERLANDSE OVERHEID De overheid besluit 30.000 woningeigenaren die hun woning isoleren te belonen. Zij krijgen een subsidie van vijfhonderd euro. Dit levert in totaal een

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

Zuinig wonen. 10. Doe de VREG-test! Bekijk zeker de website: http://www.vreg.be/nl/doe-de-v-test-voorgezinnen

Zuinig wonen. 10. Doe de VREG-test! Bekijk zeker de website: http://www.vreg.be/nl/doe-de-v-test-voorgezinnen 10. Doe de VREG-test! Bekijk zeker de website: http://www.vreg.be/nl/doe-de-v-test-voorgezinnen Hier vergelijk je de verschillende producten van de verschillende energieleveranciers. Zo kun je zien wat

Nadere informatie

De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal!

De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal! De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal! Hé hoi, hallo! Ik zal me even voorstellen. Ik ben Bloem. Bloem van Plastic. Maar je mag gewoon Bloem zeggen. Wow! Wat goed dat jullie even

Nadere informatie

Lessenplan C2C, dé duurzame oplossing?

Lessenplan C2C, dé duurzame oplossing? Lessenplan C2C, dé duurzame oplossing? (gebaseerd op lessen van 50 minuten) Les 1 en 2: Bekijken van de DVD Afval is Voedsel (Vpro Tegenlicht 6 oktober 2006) Maken van de verwerkingsopdrachten. De DVD

Nadere informatie

Energiebesparingswijzer. STIJLGIDS COMMUNICATIE VERSIE 01 _Oktober 2012. Geld besparen met handige energietips voor thuis

Energiebesparingswijzer. STIJLGIDS COMMUNICATIE VERSIE 01 _Oktober 2012. Geld besparen met handige energietips voor thuis Energiebesparingswijzer STIJLGIDS COMMUNICATIE VERSIE 01 _Oktober 2012 Geld besparen met handige energietips voor thuis Energie besparen, snel verdiend! Ieder jaar betaal je veel geld voor een warm huis,

Nadere informatie

Ontwerp Gezonde Systemen

Ontwerp Gezonde Systemen Ontwerp Gezonde Systemen Het huidige zonne-inkomen gebruiken De cycli van de natuur worden aangedreven door de energie van de zon. Bomen en planten vervaardigen voedsel op zonlicht. De wind kan worden

Nadere informatie

Onderzoek Milieubewust 2011 (personeel)

Onderzoek Milieubewust 2011 (personeel) Onderzoek Milieubewust 2011 (personeel) Gepubliceerd van 06.07.2011 tot 20.07.2011 197 respondenten 83 antwoorden (83 uniek) 42% responsepercentage 1 Bewust met water omgaan 54,2 % 45 2 Biologische consumptiegoederen

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

Hoofdstuk 31. Klimaatprogramma

Hoofdstuk 31. Klimaatprogramma Hoofdstuk 31. Klimaatprogramma Samenvatting Ruim zeven op de tien Leidenaren is van mening dat het klimaat de laatste tien jaar aan het veranderen is. Dit is iets minder dan vorig jaar. Qua belangrijkheid

Nadere informatie

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE DE LEERLINGENHANDLEIDING VMBO Naam: Klas: Datum: Pagina 2 INLEIDING Mensen maken op grote schaal gebruik van fossiele brandstoffen: aardolie, aardgas en steenkool. Fossiele brandstoffen ontstaan uit resten

Nadere informatie

Energiebespaar Tips!

Energiebespaar Tips! Energiebespaar Tips! Hieronder vind u een aantal tips waarmee u op uw energierekening vele euro s kunt besparen. De tips zijn verdeeld in de verschillende onderdelen waaraan u energie verbruikt in uw huis.

Nadere informatie

Bespaar-toptips. die watt opleveren. samen@heuvelrugenergie.nl www.heuvelrugenergie.nl

Bespaar-toptips. die watt opleveren. samen@heuvelrugenergie.nl www.heuvelrugenergie.nl Bespaar-toptips die watt opleveren samen@heuvelrugenergie.nl www.heuvelrugenergie.nl Bespaar-toptip 1 Waterbesparende douchekop (max. 8L per minuut doe de emmerproef om dit te testen) ± 90 p.j. De groenste

Nadere informatie

Energiebespaar Tips!

Energiebespaar Tips! Energiebespaar Tips! Hieronder vind u een aantal tips waarmee u op uw energierekening vele euro s kunt besparen. De tips zijn verdeeld in de verschillende onderdelen waaraan u energie verbruikt in uw huis.

Nadere informatie

Iets onduidelijk? Vragen? Opmerkingen? Mail naar mark.montvai@student.hu.nl of bel met 0617701238!

Iets onduidelijk? Vragen? Opmerkingen? Mail naar mark.montvai@student.hu.nl of bel met 0617701238! DUURZAAM ZEIST NAAM Iets onduidelijk? Vragen? Opmerkingen? Mail naar mark.montvai@student.hu.nl of bel met 0617701238! DAG 1 Heel erg leuk dat je mee wil doen aan het onderzoek! In plaats van de saaie

Nadere informatie

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting DUTCH Wedstrijd Correspondentie en notuleren De wedstrijdtekst bevindt zich in de derde kolom van de lettergrepentabel in art. 19.1 van het Intersteno

Nadere informatie

'Wat we ook voor een maatregelen nemen, het proces van de opwarming van de aarde kunnen we niet omkeren'

'Wat we ook voor een maatregelen nemen, het proces van de opwarming van de aarde kunnen we niet omkeren' EenVandaag Opiniepanel enquête Klimaattop Kopenhagen 20.000 respondenten december 2009 Ik maak me grote zorgen over de verandering van het klimaat Helemaal mee eens 15,5% Mee eens 35,6% Neutraal 26,1%

Nadere informatie

Deze dame of heer vertelt over hoe het mogelijk is om het energie verbruik te verminderen en laat energie besparende manieren zien.

Deze dame of heer vertelt over hoe het mogelijk is om het energie verbruik te verminderen en laat energie besparende manieren zien. DE ENERGIECOACH Wat doet een energiecoach Deze dame of heer vertelt over hoe het mogelijk is om het energie verbruik te verminderen en laat energie besparende manieren zien. Een opmerking vooraf : Het

Nadere informatie

Naar een duurzaam Hyperion. Bouwen als een. Wortels halen water uit de grond om dit te transporteren door de aderen van de boom

Naar een duurzaam Hyperion. Bouwen als een. Wortels halen water uit de grond om dit te transporteren door de aderen van de boom Bouwen als een boom Materialen en Energie Stadskantoor in Venlo gebouwd volgens Cradle to Cradle principes Wortels zijn de fundering Wortels halen water uit de grond om dit te transporteren door de aderen

Nadere informatie

Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW. Groep 6, 7, 8

Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW. Groep 6, 7, 8 Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW Groep 6, 7, 8 Eindhoven, 8 september 2011 In het kort In deze lesbrief vind je een aantal uitgewerkte lessen waarvan je er één of meerdere kunt uitvoeren.

Nadere informatie

Huis & Erf steekt energie in uw woning. Isolatiemaatregelen

Huis & Erf steekt energie in uw woning. Isolatiemaatregelen Huis & Erf steekt energie in uw woning Isolatiemaatregelen Huis & Erf steekt energie in uw woning Huis & Erf steekt energie in uw woning in de vorm van een compleet isolatiepakket voor uw hele woning.

Nadere informatie

Het koken en eten mag je zelf doen, maar ik begeleid je daarbij. Stap voor stap.

Het koken en eten mag je zelf doen, maar ik begeleid je daarbij. Stap voor stap. Het koken en eten mag je zelf doen, maar ik begeleid je daarbij. Stap voor stap. EET PALEO 3 Inhoudsopgave Inleiding 6 Mijn Paleo verhaal 8 De 7 stappen in het kort 12 Stap 1 Richt je op de praktijk 14

Nadere informatie

andere ruimtes bespaar E 150 Energie Wijzer bad- en wasruimte bespaar E 120 slaapkamer bespaar E 40 keuken bespaar E 100 woonkamer bespaar E 225

andere ruimtes bespaar E 150 Energie Wijzer bad- en wasruimte bespaar E 120 slaapkamer bespaar E 40 keuken bespaar E 100 woonkamer bespaar E 225 andere ruimtes bespaar E 150 Energie Wijzer slaapkamer bespaar E 40 bad- en wasruimte bespaar E 120 woonkamer bespaar E 225 keuken bespaar E 100 Woonkamer Graadje lager Zet uw verwarming eens een graadje

Nadere informatie

DE ZEE IS OOK. TOOLKIT: TIPS & IDEEëN VOOR VRIJWILLIGERS. GP/Amendolia

DE ZEE IS OOK. TOOLKIT: TIPS & IDEEëN VOOR VRIJWILLIGERS. GP/Amendolia DE ZEE IS OOK TOOLKIT: TIPS & IDEEëN VOOR VRIJWILLIGERS GP/Amendolia Wilkins/GP Deze toolkit is voor alle Greenpeace-vrijwilligers. Hij bevat tips en ideeën om met het onderwerp levende oceanen aan de

Nadere informatie

Digitale huismodule. Quintel Intelligence. Inleiding

Digitale huismodule. Quintel Intelligence. Inleiding Inleiding s Ochtends word je gewekt door je smartphone. Je doet een lamp aan en zet de verwarming een graadje hoger. Snel onder de douche, haar föhnen. Dan kopje thee zetten of een glas melk uit de koelkast

Nadere informatie

Spaar energie! Wat is energie? Zelf aan de slag. Waarom energie besparen? Sommige centrales die elektriciteit. Stijn Dekelver

Spaar energie! Wat is energie? Zelf aan de slag. Waarom energie besparen? Sommige centrales die elektriciteit. Stijn Dekelver Stijn Dekelver De maand oktober is al enkele jaren de maand van de energiebesparing. De overheid roept dan alle mensen in Vlaanderen op om zuinig om te gaan met energie. Sommige centrales die elektriciteit

Nadere informatie

Les 1 Ontstaan aardgas

Les 1 Ontstaan aardgas Les 1 Ontstaan aardgas In 1959 werd onder het land van boer Boon in de buurt van Slochteren gas ontdekt. Het bleek één van de grootste gasvelden van de wereld te zijn! Hoe is dat gas in de boden van Nederland

Nadere informatie

Bewonerspanel Energie

Bewonerspanel Energie Interne Bedrijven, Gemeente Utrecht onderzoek@utrecht.nl / 030 286 1350 www.utrecht.nl/onderzoek Bewonerspanel Energie Novemberpeiling 2014: Energie De gemeente Utrecht ondersteunt bewoners, bedrijven

Nadere informatie

Naam: Thijs. Groep: 6/7. School: St.Willibrordusschool

Naam: Thijs. Groep: 6/7. School: St.Willibrordusschool Naam: Thijs Groep: 6/7 School: St.Willibrordusschool 1 Voorwoord Voor je ligt het werkstuk van Thijs. Dit werkstuk gaat over zonne-energie. Ik kwam op het idee voor dit onderwerp toen papa en mama ook

Nadere informatie

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE ACTIES HAVO/VWO

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE ACTIES HAVO/VWO DE ACTIES HAVO/VWO ACTIES RONDE 1 NEDERLANDSE OVERHEID De overheid besluit 500 subsidie te verlenen aan 30.000 woningeigenaren die hun woning isoleren. Dit levert in totaal een afname van 5 -units uitstoot

Nadere informatie

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265).

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265). 5.2.1 Lezen In het leerboek krijgen de leerlingen uiteenlopende teksten te lezen. Op die manier worden de verschillende tekstsoorten en tekststructuren nogmaals besproken. Het gaat om een herhaling van

Nadere informatie

Your Own Impact Duurzaamheid begint bij jezelf

Your Own Impact Duurzaamheid begint bij jezelf Your Own Impact Duurzaamheid begint bij jezelf Powered by Over Your Own Impact Your Own Impact is een gratis evenement over duurzaamheid. Het thema van het evenement is 'duurzaamheid in verbinding met

Nadere informatie

Mijn kledinggebruik. Succes! Dit gedeelte gaat over het kopen van kleding.

Mijn kledinggebruik. Succes! Dit gedeelte gaat over het kopen van kleding. Mijn kledinggebruik Wellicht weet je al dat verschillende aspecten van kleding slecht zijn voor het milieu. In deze opdracht gaan we bekijken op welke manier jij zelf je steentje bij kan dragen aan het

Nadere informatie

Voorbeeld van een lessenserie over energiebesparing:

Voorbeeld van een lessenserie over energiebesparing: Voorbeeld van een lessenserie over energiebesparing: Deze lessenserie is niet helemaal door ons gemaakt maar gedeeltelijk afkomstig van www.webquests.nl Lesdoelen: kerndoelen leerdoelen 4,34,39 Leerlingen

Nadere informatie

Bedreigingen. Broeikaseffect

Bedreigingen. Broeikaseffect Bedreigingen Vroeger gebeurde het nogal eens dat de zee een gat in de duinen sloeg en het land overspoelde. Tegenwoordig gebeurt dat niet meer. De mensen hebben de duinen met behulp van helm goed vastgelegd

Nadere informatie

Naam: WATER. pagina 1 van 8

Naam: WATER. pagina 1 van 8 Naam: WATER Geen leven zonder water Zonder water kun je niet leven. Als je niet genoeg drinkt, krijgt je dorst. Als je dorst hebt, heeft je lichaam water tekort. Je raakt dit water vooral kwijt door te

Nadere informatie

Een Rivusol zonneboiler voor iedereen

Een Rivusol zonneboiler voor iedereen Een Rivusol zonneboiler voor iedereen De makkelijkste manier om over te stappen op zonne-energie Rivusol heeft zich ten doel gesteld om de zonneboiler bereikbaar te maken voor iedereen. Met de Rivusol

Nadere informatie

Een goede vangst! Een goede vangst 2014 - http://omwb.braintrigger.nl

Een goede vangst! Een goede vangst 2014 - http://omwb.braintrigger.nl Een goede vangst! Om fijn te leven maak je veel gebruik van energie. Bijvoorbeeld om eten te koken, of om te spelen met een spelcomputer. Maar ook om het huis te verwarmen of jezelf te vervoeren. Voor

Nadere informatie

Hoe kan ik energie besparen? De Woningstichting helpt u!

Hoe kan ik energie besparen? De Woningstichting helpt u! energie besparen = woonlasten verlagen VRAGEN? Bent u geïnteresseerd in één van de mogelijkheden die in deze brochure zijn beschreven, heeft u nog vragen of wilt u meer weten over de kosten? Vul dan het

Nadere informatie

DEH Energie platform. gebruikershandleiding

DEH Energie platform. gebruikershandleiding DEH Energie platform gebruikershandleiding Inhoudsopgave Inhoudsopgave 1. Wat is energie eigenlijk? 3 2. Hoe zie ik in één oogopslag hoeveel energie mijn huishouden verbruikt? 4 3. Hoeveel energie verbuikte

Nadere informatie

De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar

De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar De afgelopen weken was het niet zo leuk bij Pim thuis. Zijn moeder lag de hele dag in bed. Ze stond niet meer op, deed geen boodschappen

Nadere informatie

Achtergrondinformatie The Bet

Achtergrondinformatie The Bet Achtergrondinformatie The Bet Wedden dat het ons lukt in 2 maanden 8 % CO 2 te besparen! In 1997 spraken bijna alle landen in het Japanse Kyoto af hoeveel CO 2 zij moesten besparen om het broeikaseffect

Nadere informatie

EnergieBesparen. Alle tips in een overzicht. Pascal Wierckx

EnergieBesparen. Alle tips in een overzicht. Pascal Wierckx EnergieBesparen Alle tips in een overzicht Pascal Wierckx Inleiding De meeste huishoudens betalen teveel voor hun energierekening. Door eenvoudige tips op te volgen kan met weinig moeite veel geld bespaard

Nadere informatie

NEDERLAND HELPT NEPAL KOM IN ACTIE!

NEDERLAND HELPT NEPAL KOM IN ACTIE! NEDERLAND HELPT NEPAL KOM IN ACTIE! NEPAL Nepal ligt in het werelddeel Azië en ligt tussen India en China. De oppervlakte van Nepal is 147.000 vierkante kilometer. Dat is vier keer groter dan Nederland.

Nadere informatie

Bernd Roemmelt / Greenpeace HET KLIMAAT EN DE NOORDPOOL

Bernd Roemmelt / Greenpeace HET KLIMAAT EN DE NOORDPOOL Bernd Roemmelt / Greenpeace HET KLIMAAT EN DE NOORDPOOL HET KLIMAAT EN DE NOORDPOOL Greenpeace is een organisatie die ereldijd opkomt voor het milieu. We illen de natuur en de dieren daarin beschermen.

Nadere informatie

Duurzaamheid. Sander Niessing. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/76953

Duurzaamheid. Sander Niessing. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/76953 Auteur Laatst gewijzigd Licentie Webadres Sander Niessing 11 May 2016 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/76953 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

Fossiele brandstoffen? De zon is de bron!

Fossiele brandstoffen? De zon is de bron! Energie 5 en 6 3 Fossiele brandstoffen? De zon is de bron! Filmpjes werkblad Doelen Begrippen Materialen Duur De leerlingen: weten dat fossiele brandstoffen hele oude resten van planten zijn. kunnen een

Nadere informatie

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening 1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% kunnen wel even wachten met grote maatregelen 17% 1 Een beetje dringend, we kunnen nog wel even wachten met grote maatregelen,

Nadere informatie

Tropisch Nederland. 1. Aanzetten. 1.a Tropisch Nederland

Tropisch Nederland. 1. Aanzetten. 1.a Tropisch Nederland Tropisch Nederland 1. Aanzetten 1.a Tropisch Nederland Jij gaat aan de slag met het dossier Tropisch Nederland. Welke onderdelen van het dossier ga jij maken? Overleg met je docent. GA IK DOEN STAP ONDERDEEL

Nadere informatie

Thema In en om het huis.

Thema In en om het huis. http://www.edusom.nl Thema In en om het huis. Les 22. Een huis zoeken Wat leert u in deze les? Praten over uw huis Informatie over het vinden van een nieuwe woning Praten over wat afgelopen is Veel succes!

Nadere informatie

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE DE LEERLINGENHANDLEIDING HAVO/VWO Naam: Klas: Datum: Pagina 2 INLEIDING De mens maakt op grote schaal gebruik van fossiele brandstoffen. Dit zijn bijvoorbeeld aardolie, aardgas en steenkool. Fossiele brandstoffen

Nadere informatie

Energiezuinig wonen. GEDRAG en GEBOUW Cothen 18 december 2012 Corina Onderstijn & Arno Harting

Energiezuinig wonen. GEDRAG en GEBOUW Cothen 18 december 2012 Corina Onderstijn & Arno Harting Energiezuinig wonen GEDRAG en GEBOUW Cothen 18 december 2012 Corina Onderstijn & Arno Harting 1)Waarom energie besparen? 2)Hoe kunt u energie besparen? 3)En de volgende stap! 1) Het klimaat verandert!

Nadere informatie

Auteur: Mirjam Wind, docent en coördinator NT2, Educatie Video s: Gabe Dijkstra en Rick Biemolt, studenten Alfa-college, MultiMedia en Design

Auteur: Mirjam Wind, docent en coördinator NT2, Educatie Video s: Gabe Dijkstra en Rick Biemolt, studenten Alfa-college, MultiMedia en Design Woord voor Woord is een programma mondelinge vaardigheden NT2 voor analfabete beginners. Het omvat 12 lessen. De ontwikkeling van het programma en de daarbij behorende video s is mogelijk gemaakt door

Nadere informatie

REGELS. Onderstreep de pluralisvorm in de zin.

REGELS. Onderstreep de pluralisvorm in de zin. 61 61 REGELS 1 Onderstreep de pluralisvorm in de zin. 1 Ik woon met mijn gezin in een rijtjeshuis met vier slaapkamers. 2 De vijf appartementen in deze flat zijn heel klein. 3 Hij heeft een groot huis

Nadere informatie

Les 1 woordenschat 2F. de markt de uitvinding favoriet waarde hechten aan waar voor je geld krijgen de consumptie de trend de claim

Les 1 woordenschat 2F. de markt de uitvinding favoriet waarde hechten aan waar voor je geld krijgen de consumptie de trend de claim Fris innoveert Woorden van deze les de markt de uitvinding favoriet waarde hechten aan waar voor je geld krijgen de consumptie de trend de claim de omzet innoveren Wat weet je al? Lees het woord. Kun jij

Nadere informatie

aurostepplus zonneboiler Duurzaam warmwatercomfort

aurostepplus zonneboiler Duurzaam warmwatercomfort aurostepplus zonneboiler Duurzaam warmwatercomfort aurostepplus Meer comfort terwijl u energie bespaart Duurzaam douchen en baden dat kan met de aurostepplus zonneboiler. De aurostepplus van Vaillant zorgt

Nadere informatie

AMIGA4LIFE. Hooggevoelig, wat is dat? WWW.AMIGA4LIFE.NL T. 06-424 99985 @AMIGA4LIFECOACH VLAARDINGEN

AMIGA4LIFE. Hooggevoelig, wat is dat? WWW.AMIGA4LIFE.NL T. 06-424 99985 @AMIGA4LIFECOACH VLAARDINGEN AMIGA4LIFE Hooggevoelig, wat is dat? 7-10 jaar WWW.AMIGA4LIFE.NL T. 06-424 99985 @AMIGA4LIFECOACH VLAARDINGEN 1 voorlichtingsbrochure hooggevoeligheid - www.amiga4life.nl Ik heb een talent! Ik kan goed

Nadere informatie

Sheet 2: Bekijk met de kinderen de tussenstand van Afval the Game op Instagram en/of Facebook. Hoe gaat het bij de kinderen met inzamelen?

Sheet 2: Bekijk met de kinderen de tussenstand van Afval the Game op Instagram en/of Facebook. Hoe gaat het bij de kinderen met inzamelen? Afval the Game Docentenhandleiding les 2 Duur Voor deze les hebt u ongeveer 80 minuten nodig. Leerdoelen De kinderen hebben in de vorige les geleerd dat het belangrijk is om plastic te scheiden, zodat

Nadere informatie

De energie van Zeewolde. Help mee Zeewolde de groenste gemeente van Nederland te maken!

De energie van Zeewolde. Help mee Zeewolde de groenste gemeente van Nederland te maken! De energie van Zeewolde Help mee Zeewolde de groenste gemeente van Nederland te maken! De energie van Zeewolde Als jongste gemeente van Nederland zijn we al goed bezig als het om duurzaamheid gaat! De

Nadere informatie

Energiescan.nu info@energiescan.nu www.energiescan.nu. Naam: Adres: Postcode Factuurnr.: Boekel, 6 januari 2016,

Energiescan.nu info@energiescan.nu www.energiescan.nu. Naam: Adres: Postcode Factuurnr.: Boekel, 6 januari 2016, Energiescan.nu info@energiescan.nu www.energiescan.nu Naam: Adres: Postcode Factuurnr.: Boekel, 6 januari 2016, Beste, Bedankt voor het invu llen van de Energiescan. Voor u ligt het adviesrapport. Op basis

Nadere informatie

Actief bezig met de I-CE!

Actief bezig met de I-CE! Actief bezig met de I-CE! Speciaal voor dorpshuizen heeft inrg een aantal leuke tips en weetjes over energiebesparing verzameld! In deze mail geeft inrg een aantal tips en weetjes over de I-CE die onlangs

Nadere informatie

Alles om je heen is opgebouwd uit atomen. En elk atoom is weer bestaat uit protonen, elektronen en neutronen.

Alles om je heen is opgebouwd uit atomen. En elk atoom is weer bestaat uit protonen, elektronen en neutronen. 2 ELEKTRICITEITSLEER 2.1. Inleiding Je hebt al geleerd dat elektriciteit kan worden opgewekt door allerlei energievormen om te zetten in elektrische energie. Maar hoe kan elektriciteit ontstaan? En waarom

Nadere informatie

ECHT ETEN JONATHAN KARPATHIOS

ECHT ETEN JONATHAN KARPATHIOS ECHT ETEN JONATHAN KARPATHIOS kok boer vader ondernemer IK BEN VADER, KOK, BOER EN ONDERNEMER. Het verhaal dat ik vandaag ga vertellen: Ik ben, kok, boer en ondernemer. JEUGD KEUZES, KEUZES, KEUZES. ACHTERGROND:

Nadere informatie

AQUAPAS. Mijn gids voor de watervoetafdruk

AQUAPAS.  Mijn gids voor de watervoetafdruk AQUAPAS www.aquapath-project.eu Mijn gids voor de watervoetafdruk Dit project is gefinancierd met steun van de Europese Commissie. Deze publicatie geeft alleen de visie van de auteur weer en de Commissie

Nadere informatie

Plaats: bij de oud papier doos in de dolfijnen groep. Nodig: oud papier doos.

Plaats: bij de oud papier doos in de dolfijnen groep. Nodig: oud papier doos. Opdracht 1 Plaats: bij de oud papier doos in de dolfijnen groep. Nodig: oud papier doos. Flip heeft gezien dat jullie na het werken papiersnippers in de oud papier doos gooien en niet in de prullenbak.

Nadere informatie

KIJK IN JE BREIN LESMODULE VMBO LEERLING

KIJK IN JE BREIN LESMODULE VMBO LEERLING LESMODULE VMBO LEERLING 1. DE HERSENEN 1.1 WAT ZIJN HERSENEN? VRAAG WAT ZIJN HERSENEN PRECIES? 1.2 WANNEER GEBRUIK JE ZE? DENKOEFENING WAAR- VOOR GEBRUIK JE OP DÍT MOMENT JE HERSENEN? DENKOEFENING KUN

Nadere informatie

VOORBEELDEN FUNCTIONELE TAKEN

VOORBEELDEN FUNCTIONELE TAKEN VOORBEELDEN FUNCTIONELE TAKEN LEZEN OM EEN KEUZE TE MAKEN VOEDING De juiste melk kiezen Je hebt magere, halvolle en volle melk. Maar er zijn nog meer verschillen in de melk die je in de supermarkt vindt.

Nadere informatie

Afval Anne en de Sorteerbrigade

Afval Anne en de Sorteerbrigade Afval Anne en de Sorteerbrigade Verhaal ontwikkeld voor educatieproject Afval groep 3 School en Cultuur Veenendaal 2014 Geschreven door: Sanne Heymann Tekeningen door: Sjoerd Kreijns Dit is Afval Anne.

Nadere informatie

Introductie Presentatie aan Bewonersorganisatie. Milieu en Kortenbos Wat kunnen we zelf doen

Introductie Presentatie aan Bewonersorganisatie. Milieu en Kortenbos Wat kunnen we zelf doen Introductie Presentatie aan Bewonersorganisatie Milieu en Kortenbos Wat kunnen we zelf doen Wie ben ik? Mijn naam is Graham Degens Ik heb >30 jaar in de olie industrie gewerkt, om olie en gas optimaal

Nadere informatie

Makkelijk Kansrijk Betaalbaar Mobiliteitsmanagement voor het MKB is een uitgave van Zero-e b.v.

Makkelijk Kansrijk Betaalbaar Mobiliteitsmanagement voor het MKB is een uitgave van Zero-e b.v. Zero-e b.v. Ariane 20-2 3824 MB Amersfoort Rabobank IBAN NL96 RABO 011 338 4149 BIC RABONL2U K.v.K. 273 417 94 BTW NL 820 680 102 B01 Elske van de Fliert vandefliert@zero-e.nl http://www.zero-e.nl http://nl.linkedin.com/in/elskevandefliertzeroe

Nadere informatie

Duurzame systemen. Comfortabel genieten, maximale energiebesparing. Het goede gevoel, het juiste te doen. 01-10 - 2015

Duurzame systemen. Comfortabel genieten, maximale energiebesparing. Het goede gevoel, het juiste te doen. 01-10 - 2015 Duurzame systemen Comfortabel genieten, maximale energiebesparing 01-10 - 2015 Het goede gevoel, het juiste te doen. Onbezorgde luxe, duurzaam leven! Energiezuinig dankzij bodem-, lucht- en zonnewarmte

Nadere informatie

Zeesteen. Janneke Holwarda. roman

Zeesteen. Janneke Holwarda. roman Zeesteen Janneke Holwarda roman De wereld verzaakt; in het dorp van mijn ouders zijn de bladeren rood. Buson 1980 Ze is de jongste. En de vreemdste. Moeder had het zelf gezegd toen de tantes op bezoek

Nadere informatie

Elektrische energie. energie01 (1 min, 47 sec)

Elektrische energie. energie01 (1 min, 47 sec) Elektrische energie In huishoudens is elektrische energie de meest gebruikte vorm van energie. In Nederland zijn bijna alle huizen aangesloten op het netwerk van elektriciteitskabels. Achter elk stopcontact

Nadere informatie

Opening van het thema op vrijdag 5 november.

Opening van het thema op vrijdag 5 november. Grote Klus Thema : Lekker Fit Als je 5 opdrachten maakt en laat aftekenen, mag je meedoen met een leuke en gezonde activiteit in het restaurant. Als je de grote klus met een groepje maakt, moet je meer

Nadere informatie