Bewust omspringen met energie in schrijnwerkerijen. Hoe verlaag ik mijn verbruik?

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Bewust omspringen met energie in schrijnwerkerijen. Hoe verlaag ik mijn verbruik?"

Transcriptie

1 Bewust omspringen met energie in schrijnwerkerijen Hoe verlaag ik mijn verbruik?

2 2 2

3 Voorwoord Beste ondernemer, Energie blijft een brandend actueel thema. Naast de milieu-impact en de bevoorradingszekerheid, is en blijft de energiekost belangrijk voor ondernemingen. Het inzetten op energie-efficiëntie leidt tot een lagere energiefactuur en geeft een concurrentieel voordeel. In Vlaanderen zijn er bedrijven actief in de schrijnwerkerij of houtbewerking. Daarnaast zijn er nog een aantal bouwbedrijven met een schrijnwerkafdeling. Hun activiteiten zijn zeer divers: van het fabriceren van houten bouwelementen, over buitenschrijnwerk (hout, aluminium of PVC), tot daktimmerwerk, houtskeletbouw, binnenschrijnwerk, interieurtoepassingen, parket en trappen. Ongeveer 60% van deze bedrijven zijn een eenmanszaak. De werkgevers van de sector stellen zo n mensen tewerk, wat onmiddellijk wijst op het kmo-karakter van deze sector. Op basis van de jaarverbruiksgegevens elektriciteit en aardgas van de netbeheerders (omgerekend voor bedrijven) is de sector goed voor ongeveer 6,5 PJ primair energieverbruik via het net. Dit is het equivalent van 65 energie-intensieve bedrijven of zo n doorsneegezinnen. Gezien het grote verbruik en het belang van de sector nam de Vlaamse overheid het initiatief om de sector te sensibiliseren, onder andere met deze brochure. Acht concrete cases van collega-ondernemers tonen de haalbaarheid aan van energie-efficiëntie maatregelen. Daarnaast vindt u uitleg over de steunmaatregelen van de overheid en geven we ook enkele handige tips per energiethema. Kortom: met deze brochure kan u aan de slag om ook in uw bedrijf op een duurzame manier met energie om te gaan. Agentschap Ondernemen Bouwunie 3 3

4 Inhoud Voorwoord 3 Getuigenissen uit de praktijk 5 De Noordboom Ronse 6 Inbo Olen 8 Beneens - Olen 10 Potteau-Labo Heule 12 Rodanar - Gistel 14 Deuren-Trappen D Hondt - Zingem 16 Wycor - Wetteren 18 Hotec Genk 20 Heel wat steunmaatregelen 22 Hoe uw energiekosten verlagen? 28 Verklarende woordenlijst 40 Interessante url s 42 4

5 Getuigenissen uit de praktijk Duurzaam ondernemen is geen hype, maar een pure noodzaak. Ook in de sector van houtbewerking en schrijnwerkerij. Rationeel met energie omspringen, kan wel eens hét wapen zijn om de rendabiliteit van uw bedrijf te consolideren. Er wordt immers nog al te kwistig met energie omgesprongen. Veelal kan het met 10 à 20 % minder. En daarvoor zijn niet altijd grote investeringen nodig. Aandacht voor uw verbruik, een beter beheer van de installaties en kleine ingrepen kunnen een wereld van verschil maken. Acht collega s leggen uit hoe zij hun energieverbruik hebben aangepakt en welke resultaten dit heeft opgeleverd. Hoewel het meestal over de grotere bedrijven gaat, zijn hun verhalen ongetwijfeld een inspiratiebron voor alle schrijnwerkerijen en houtbewerkers, inclusief de eenmanszaken. Want zij leveren het bewijs dat energie-efficiënte ingrepen wel degelijk tot grote besparingen kunnen leiden. 5

6 DE NOORDBOOM RONSE AANNEMER PASSIEF & LAAGENERGIEBOUW Isoleren: prioritaire ingreep op het vlak van gebouwen Opgericht in 1982 Huidige locatie dateert van 1983 Directe tewerkstelling: 21 werknemers Omzet: 3,7 miljoen euro Energieverbruik op jaarbasis: 10,9 MWh elektriciteit - 101,1 MWh aardgas Er wordt wel eens gedacht dat het weinig nut heeft om oude gebouwen te isoleren. Maar de praktijk heeft al meermaals bewezen dat dit een verkeerde redenering is. Een voorbeeld is De Noordboom dat zijn ateliers onderbracht in een oude spinnerij van Hoewel het enkel rendabel was om het dak onder handen te nemen, bespaart deze firma intussen jaarlijks zo n euro op stookkosten. Ook bij de nieuwbouw en renovatie van de kantoren stond isoleren centraal, wat zich vertaalt in een minimale stookkost en zelfs het volledig ontbreken van koeling. Zaakvoerder van De Noordboom, Mathy Bevernage, is een man die duurzaamheid hoog in het vaandel draagt. Vandaar dat hij met zijn schrijnwerkerij al in de jaren 80 de weg van ecologisch bouwen insloeg. Intussen is de firma uitgegroeid tot een referentie inzake passief- en laagenergetische woningbouw met natuurlijke materialen. Het is dan ook logisch dat De Noordboom tijdens de renovatie en uitbreiding van haar uitvalsbasis probeerde om het op isolatievlak beter te doen dan de toenmalige norm (2009). Tenminste als de kosten/baten positief uitvielen. Mathy Bevernage: Hoewel we zuinig met energie willen omspringen, moet je als bedrijf toch ook altijd vanuit financieel standpunt denken. Niet altijd evident Een passieve en zelfs laagenergetische nieuwbouw is voor kleine productiebedrijven veelal niet haalbaar. Mathy Bevernage: In ons geval was het nog moeilijker om aan de normen te voldoen, aangezien een gedeelte van de kantoren en showroom zich in het oorspronkelijke pand bevonden dat we moesten renoveren. Tevens liep het project over een periode van tien jaar en is er in die tijdspanne heel wat veranderd op het vlak van normen. Ons E-peil ligt onder de 100, wat zich in een relatief laag aardgasverbruik vertaalt: slechts kwh voor de kantoren/showroom (267 m 2 ) en kwh voor het atelier (800 m 2 ). Dakisolatie kantoorgebouw Nieuw aardgasverbruik op jaarbasis: kwh of euro Kostprijs investering: euro isolatie Steunmaatregelen: euro (REG-premie netbeheerder) Absolute energiebesparing: kwh euro Terugverdientijd: 6,3 jaar (5,6 jaar met steun) Organische isolatie krijgt de voorkeur In concreto hebben de kantoren en showroom een houtskeletwand van 180 mm en 60 mm leidingspouw. Zowel de wanden als het platte dak werden met cellulosevlokken geïsoleerd (respectievelijk 18 en 32 cm); de leidingspouw met 6 cm vlasisolatie. Mathy Bevernage: We kozen voor dit isolatiemateriaal omwille van het ecologische karakter. Cellulosevlokken bestaan immers uit gerecycleerd papier. Nu zouden we wellicht voor houtvezel kiezen omdat deze isolatie technisch nog iets beter scoort bij gebruik in grote compartimenten en ze een nog kleiner verzakkingsrisico heeft omdat de vezeltjes in elkaar haken. Maar op dat moment was dit type nog niet voor handen. Organische isolatiematerialen hebben trouwens nog andere voordelen. Omdat ze worden ingeblazen, is er zekerheid dat alle hoekjes en kantjes zijn gevuld. Hierdoor is de kans op koudebruggen nihil. Tevens verlopen de werkzaamheden heel snel, waardoor u op manuren bespaart. Voor een dak zijn ze ideaal omdat ze met hun grote warmteweerstand in de zomer ook goed tegen hitte isoleren. En ze hebben hygroscopische eigenschappen waardoor ze vochtregulerend op het binnenklimaat kunnen werken. Nadeel van deze materialen ten opzichte van kunststofisolatie is dat ze iets meer ruimte vereisen: 6 cm versus 4 cm voor PUR. Vooral bij renovaties, waar de ruimte veelal beperkt is, kan het dus moeilijker zijn om organische isolatie te gebruiken. 6

7 Zuinige balansventilatie De vloer van de nieuwbouw/renovatie werd van 12 cm polystyreen voorzien. Er werd voor vloerverwarming gekozen die wordt gevoed door een stookinstallatie met een condenserende aardgasketel. Qua beglazing ging de voorkeur uit naar dubbel glas met een K-waarde van 1,0 W/ m 2.K. Koeling is er niet: De Noordboom vangt deze nood op met buitenzonneschermen die via het domoticasysteem automatisch worden aangestuurd en een goede verluchting s avonds. Er is wel een luchtverversing met een frequentiegestuurde balansventilatie. Mathy Bevernage: Het toestel berekent aan de hand van CO 2 -metingen hoeveel verse lucht er nodig is. Meer dan 90% van de warmte van de afgezogen lucht wordt gerecupereerd om de verse aangetrokken lucht op te warmen. Dit gebeurt via een kruisstroomwarmtewisselaar. Geen excuus om niet te isoleren Ook de ateliers werden onder handen genomen. Dit was geen evidentie, aangezien deze zich bevinden in een oude spinnerij die van 1904 dateert. Aanvankelijk isoleerde De Noordboom het dak met polystyreenplaten van 6 cm en een laagje beton van 1 cm. Alleen bleek er na enkele jaren onkruid en zelfs kleine boompjes in deze platen te groeien, wat nadelig was voor de waterdichtheid. Mathy Bevernage: Zo n acht jaar geleden besloten we om in een CNC-gestuurde machine te investeren. Omdat de elektronica een omgevingstemperatuur van minstens 10 à 12 C vereist, konden we er niet onderuit om de isolatie te vernieuwen. De Noordboom haalde de betonelementen weg en hing een dampscherm op om zo de ruimte tussen de dakspanten met 24 cm cellulosevlokken te kunnen vullen. Daarna werden OSB-platen als afscherming geplaatst. Aan de muren en vloeren werd niks gedaan, want de kost was te groot. Maar gezien we lokaal met direct aardgasgestookte luchtblazers verwarmen, de warmte van onze afzuiginstallatie recupereren en geïnvesteerd hebben in een poort die automatisch opengaat via sensoren op de heftrucks, kunnen we onze stookkosten toch binnen de perken houden. Er werd ook onderzocht of het mogelijk was om een ketel te plaatsen die op houtafval werkt, maar dit bleek niet rendabel te zijn. Mathy Bevernage: Dat is wel jammer, want vanuit onze filosofie zouden we nog energie-efficiënter willen werken. De financiële realiteit houdt ons echter tegen. Niettemin willen we alle schrijnwerkerijen aanraden om toch minstens hun daken te isoleren. De gemiddelde terugverdientijd bedraagt immers maar vijf jaar, terwijl de energiebesparing aanzienlijk is. Er is dus geen enkel excuus om het niet te doen. Andere energiebesparende ingrepen Tl5-lampen Afstelling verlichting in functie van daglicht Pneumatische kleppen op stofafzuiging Persluchtleidingen vervangen door vaste kunststofleidingen met grotere diameter 7

8 INBO OLEN SCHRIJNWERKERIJ INTERIEUR energiezuinig verwarmen met warmtepompen Opgericht in 1986 Huidige vestiging dateert van 2006 Directe tewerkstelling: 12 werknemers Omzet: 2 miljoen euro Energieverbruik op jaarbasis: 440 MWh elektriciteit Het verwarmen van een grote werkplaats waar de poorten wel eens blijven openstaan, is geen evidentie. Traditionele systemen, zoals luchtverhitters en -generatoren, zijn niet altijd kostenefficiënt. Want de meeste warmte bevindt zich in de nok van het gebouw. Toen Inbo een nieuwe vestiging bouwde, wilde de zaakvoerder een nieuw concept proberen dat toen revolutionair voor de sector was: vloerverwarming die door een warmtepomp wordt aangedreven. Acht jaar later blijkt dat dit een goede keuze was. De investering is al lang terugbetaald en het comfort van de arbeiders is ongeëvenaard. Al jaren geleden merkte Chris Campforts dat zijn energiefactuur in stijgende lijn zat en een steeds grotere hap uit het budget nam. Bij de bouw van zijn nieuwe vestiging in 2006 besloot hij dan ook na te gaan hoe hij het energieverbruik kon reduceren. Referenties in België waren schaars en snel toepasbare technieken waren op dat moment nog niet op de markt, vertelt hij. Qua isolatie kozen we voor de standaard van die tijd: cellenbetonblokken van 14 cm voor de muren en 8 cm steenwol voor het dak. Voor de verwarming en airco had Chris Campforts zijn zinnen op een warmtepomp gezet. Op dat moment begonnen de eerste betrouwbare systemen hun intrede te doen, maar dan wel voornamelijk in particuliere woningen. Het was dus wel wat zoeken naar een systeem dat voor ateliers was geschikt. In België waren er geen voorbeelden, maar we vonden onze gading in Nederland. En zo werden wij het eerste productiebedrijf in ons land dat vloerverwarming met een warmtepomp installeerde. Hoe werkt het? In concreto gaat het om een water/watersysteem. Er wordt grondwater (dat het hele jaar door een quasi constante temperatuur van 14 C heeft) op een diepte van 95 m opgepompt. Dit passeert door twee warmtepompen die het door middel van compressie en decompressie tot +/- 40 C opwarmen. Ze geven die warmte af aan een gesloten leidingnet met water dat zich 15 cm onder de werkvloer bevindt. En dit geeft de warmte dan af aan de betonnen vloer, die het op zijn beurt onder de vorm van straling traag in het atelier verspreidt. Het opgepompte water wordt vervolgens naar het grondwaterreservoir teruggestuurd. Chris Campforts: Warmtepompen bieden het beste rendement met vloerverwarming, aangezien deze maar 40 C vereist, terwijl dat bij klassieke verwarmingssystemen nog steeds 60 à 80 C is. Vloerverwarming met warmtepomp Energieverbruik op jaarbasis: kwh thermisch kwh elektrisch Meerkost investering: euro Steunmaatregelen: euro (ecologiepremie Agentschap Ondernemen) Relatieve en absolute kostenbesparing: 88% euro Terugverdientijd: 5 jaar (4 jaar inclusief steun) Op vijf jaar terugverdiend De meerkost ten opzichte van een traditioneel HVAC-systeem bedroeg euro, wat niet weinig is voor een kleine onderneming. Chris Campforts: In deze prijs was weliswaar ook de 4 cm vloerisolatie inbegrepen die nodig is om de warmte vast te houden. Toch bedroeg de berekende terugverdientijd amper vijf jaar. En door de sterk stijgende energieprijzen ging het in de praktijk zelfs maar om vier jaar. We hebben immers alleen maar stroom nodig om de warmtepompen aan te drijven. Ten opzichte van een conventioneel systeem spreken we al snel over een besparing van 88%. 8

9 Een extra troef is het comfort voor de arbeiders. Zelfs al openen en sluiten de poorten zich frequent, toch blijft het altijd aangenaam warm omdat de warmte als straling uit de vloer komt. Bovendien is de temperatuur constant: er zijn bijvoorbeeld geen warmtepieken wanneer de verwarming s ochtends wordt aangezet. Last but not least: het stof wordt niet weggeblazen, wat met luchtverhitters en -generatoren wel het geval is. En dat is een erg vervelend probleem in schrijnwerkerijen. Andere energiebesparende ingrepen Wanden uit cellenbetonblokken van 14 cm dikte Plafondisolatie: 8 cm steenwol Afsluitkraantjes op de persluchtinstallatie Bewegingsdetectoren Tl-lampen met elektronische ballasten Extra energie-efficiëntie dankzij energiescan Een jaar nadat het gebouw was voltooid, besloot Inbo om een energiescan door het Agentschap Ondernemen te laten uitvoeren. We wilden nagaan hoe ons pand werkelijk scoorde op energievlak, legt Chris Campforts uit. En de resultaten waren vrij positief. Niettemin waren er nog verschillende punten die voor verbetering vatbaar waren. Zo hebben we de machines die perslucht nodig hebben, met individuele afsluitkraantjes uitgerust. Mochten er lekken in de machines zelf zijn, dan wordt door deze oplossing geen perslucht uitgeblazen als de toestellen niet in werking zijn. Tevens werden overal bewegingssensoren geplaatst. De tl-lampen werden door types met elektronische ballasten vervangen. Chris Campforts: Volgens de energiescan waren PV-panelen een interessante optie. Maar toen we dit verder onderzochten, bleek dat we ons dak zouden moeten versterken. En deze extra kost maakte de investering niet rendabel meer. Nu nog relighting Momenteel bekijkt Inbo de mogelijkheden om de hogedruk gasontladingslampen in het magazijn door energie-efficiëntere types te vervangen. Chris Campforts: Led is voor ons niet interessant omwille van de hoge investering. Vandaar dat we nu nagaan of er een beter alternatief is met een gunstigere terugverdientijd. Daarnaast blijven we de ogen openhouden voor verdere optimalisaties. Maar met alle ingrepen die we al hebben doorgevoerd, staan we al heel ver op het vlak van energie-efficiëntie. Willen we onze factuur nog verder reduceren, dan zullen we vooral op een goede onderhandeling met de energieleverancier moeten inzetten. Want uit ervaring weten we dat je op die manier ook heel wat kan besparen. 9

10 BENEENS OLEN ALGEMEEN BOUWBEDRIJF, SPECIALISATIE INTERIEURINRICHTING Relighting: hou rekening met alle pluspunten! Opgericht in 1939 Vestiging dateert van 1975 Directe tewerkstelling: 122 werknemers, 65 in de schrijnwerkerij Omzet: 15,8 miljoen euro Energieverbruik op jaarbasis: 463 MWh elektriciteit (geen aardgas of stookolie) Wie vandaag een energiezuinige verlichting wil implementeren, denkt in eerste instantie aan led. Op het eerste zicht is de terugverdientijd van deze oplossing veelal nog te lang. Maar wanneer alle pluspunten van led worden opgeteld, kan de balans toch positief uitvallen. Want er is ook nog het comfort van de werknemers, het wegvallen van onderhoudswerk, de hogere brandveiligheid,... Voor Beneens was investeren in led in elk geval voldoende rendabel om een volledige relighting door te voeren. Voor de zaakvoerders van Beneens is ecologie geen hol woord, maar een essentieel onderdeel van het beleid. In 2005 ondertekenden ze een Milieucharter en startten ze met de verduurzaming van de onderneming. Naast het gebruik van FSC-hout en de valorisatie van afvalstromen, ondernam het bedrijf ook initiatieven om het energieverbruik te reduceren. Technisch Directeur Joeri Beneens: De ventilatoren van de stofafzuiging werken volgens de behoefte van de machines dankzij frequentiegestuurde motoren, we voeden onze verwarmingsketel met houtafval, het persluchtverbruik werd geoptimaliseerd en het energieverbruik van de bestaande machines werd verbeterd. Tl-lampen niet altijd even efficiënt Dit jaar besloot Beneens om de verlichting aan te pakken. Zowel de werkplaatsen als de kantoren waren met Watt tl-lampen uitgerust, vertelt Zorgverantwoordelijke Dirk Boeckx. Op zich zijn dat niet de grootste energieverslinders, maar op het moment dat een lamp, starter of ballast defect is, neemt het verbruik gigantisch toe. En dan spreken we nog niet over het ongemak voor de werknemers. Want niets is zo vervelend als een flikkerende verlichting boven de werkplaats. Bovendien genereert zo n defecte tl-lamp een grote hitte. Doordat ze continu aan- en uitgaat, neemt ze veel meer stroom af dan normaal. Alleen wordt die stroom niet in licht, maar Relighting Nieuw elektriciteitsverbruik op jaarbasis: kwh Kostprijs investering: euro Steunmaatregelen: euro (REG-premie netbeheerder) Absolute elektriciteitsbesparing: kwh euro Terugverdientijd: 5,8 jaar (inclusief steun) in warmte omgezet. Hierdoor kunnen de defecte lampen oververhitten, met brand als gevolg. Het is dus noodzakelijk om ze zo snel mogelijk te vervangen. Helaas werden we vaker met een dergelijke situatie geconfronteerd dan we wilden. Niet alle leds zijn even goed Net als veel bedrijven liet Beneens een studie rond ledverlichting uitvoeren. Aanvankelijk was het de bedoeling om enkel de lampen te vervangen. Maar uiteindelijk bleek het financieel interessanter te zijn om ook nieuwe armaturen te plaatsen, aangezien de netbeheerder dan pas een relightingpremie geeft. Joeri Beneens: We hadden al vroeger een lichtstudie laten uitvoeren om de benodigde verlichtingssterkte te bepalen. Toch besloten we om eerst te testen welk effect de leds op het werkcomfort gaven. Want niet elke led is even efficiënt. Sommige geven een erg koud licht af. Anderen stralen het licht niet diffuus genoeg uit, waardoor ze te veel schaduw genereren en de werknemers eerder een 2D- in plaats van 3D-zicht krijgen. Uiteindelijk hebben we voor led-tubes gekozen. Deze hebben een coating waardoor ze een zacht licht genereren dat bovendien diffuus wordt verspreid. Relatief snel terugverdiend De leds verbruiken 26 Watt, wat de helft minder is dan de vroegere tl-lampen. Maar ze kosten wel meer dan dubbel zoveel. Dirk Boeckx: Daartegenover staat wel dat leds qua levensduur veel beter scoren: +/ branduren versus voor klassieke tl-lampen. Wanneer we de 10

11 kostprijs van de armaturen erbij tellen en de subsidie ervan aftrekken, ramen we de terugverdientijd op 5,8 jaar. Maar je moet het hele plaatje bekijken: we zullen ook minder onderhoud- en vervangingswerken moeten uitvoeren en het energieverlies door defecte tl-lampen behoort eveneens tot het verleden. Meer dan lampen vervangen Het relightingproject gaat gepaard met de installatie van lichtsensoren die de verlichting aan- en uitschakelen, en naargelang de natuurlijke lichtinval in sterkte regelen. Deze oplossing kost amper 220 euro per stuk, maar kan op jaarbasis een besparing van 20% opleveren. Joeri Beneens: Volgend jaar willen we de lichtkoepels vervangen. Deze zijn achttien jaar oud en sterk vervuild door algengroei, waardoor de natuurlijke lichtinval verre van optimaal is. Tevens installeerde Beneens bewegingssensoren in alle ruimtes waar niet altijd iemand aanwezig is, zoals de sanitaire lokalen en de magazijnen. Andere energiebesparende ingrepen Optimalisatie perslucht Optimalisatie stofafzuiging Optimalisatie vacuümpompen Extra dakisolatie Uniek project op stapel Een project dat nog op de agenda staat, is het vervangen van de stookinstallatie die momenteel met afvalhout wordt gevoed. Beneens wil een revolutionaire energiezuinige oplossing implementeren: een verwarmingsketel op houtafval die oververhit water op 150 C produceert voor een Organic Rankine Cycle -installatie (ORC). Karel Beneens, voormalig zaakvoerder: Een ORC is een toestel dat, op basis van externe warmtetoevoer, elektriciteit kan opwekken door het expanderen van een koelmiddel in een gesloten circuit. Wij hebben voldoende houtafval om de nieuwe houtketel op zo n manier te voeden dat een ORC met een elektrisch vermogen van 50 kw kan worden aangestuurd. Beneens gaat op die manier ongeveer kwh elektriciteit per jaar opwekken, waarmee het bedrijf zelfbedruipend zal worden. In stille verbruiksperiodes zullen er zelfs overschotten zijn om op het elektriciteitsnet te injecteren. Daarnaast is er de restwarmte van het oververhit water, die na de ORC nog steeds 90 C bedraagt. Dit is voldoende voor de verwarming van de werkplaatsen en de spuitcabines. Tevens onderzoekt Beneens de optie om een warmtenet aan te leggen, zodat ook andere bedrijven op het kleine industrieterrein deze restwarmte kunnen gebruiken. De vrij hoge investering (minstens 1,25 miljoen euro) zou dankzij de energiebesparing en de groenestroomcertificaten op een vijftal jaar zijn terugverdiend. De studie van de ORC wordt uitgevoerd in samenwerking met verschillende bedrijven en wordt door het MIP Vlaanderen gesubsidieerd. 11

12 POTTEAU-LABO HEULE PRODUCENT VAN LABOMEUBILAIR & INTERIEURINRICHTING Veel kleintjes maken een groot Opgericht in 1965 Huidige locatie dateert van 1968 Directe tewerkstelling: 201 werknemers (met zusteronderneming Mecop) Omzet: 25 miljoen euro Energieverbruik op jaarbasis: 1.196,5 MWh elektriciteit ,3 MWh aardgas Veel bedrijven voeren ad hoc energiezuinige investeringen door. Hierdoor wordt het verwachte rendement niet gehaald of worden de grote verliesposten over het hoofd gezien. Eigenlijk is er maar één goede aanpak: baseer uw actieplan op extern energieadvies. Potteau-Labo combineerde een energiescan van het Agentschap Ondernemen met een analyse van de energieleverancier vooraleer tot actie over te gaan. En de resultaten mogen er zijn: 25% minder verbruik op twee jaar. Bijzonder interessant is de manier waarop het machinepark energie-efficiënter werd gemaakt. Sinds 2005 is duurzaam ondernemen één van de beleidspunten van Potteau-Labo. Dankzij de nieuwe reglementeringen word je eigenlijk gedwongen om na te gaan hoe je een gebouw zo energiezuinig mogelijk kan maken, vertelt Verantwoordelijke voor Kwaliteit, Veiligheid en Milieu, Patrick Verschuere. En zo is de bal aan het rollen gegaan. Toen ik wist wat er mogelijk was voor nieuwbouw, ben ik nagegaan hoe we de bestaande infrastructuur energiezuiniger konden maken. Dat wekte dan weer mijn nieuwsgierigheid voor ingrepen op de utilities, waarna ik besefte dat er in het machinepark eveneens heel wat opportuniteiten lagen. Geleidelijk aan heb ik alle energieverbruikers in kaart gebracht. Sommige ingrepen lagen voor de hand. Denk aan isolatie of nieuwe verlichtingstechnieken. Maar voor de HVAC en machines was dat niet zo evident. Vandaar dat ik besloot om externe hulp in te schakelen. Extern energieadvies als basis In 2012 schreef Patrick Verschuere zich in voor de gratis energiescan van Agentschap Ondernemen. Tegelijkertijd liet hij de energieleverancier een audit uitvoeren, een service die we eveneens gratis kregen aangeboden. Deze analyses waren ideaal om mijn inventaris en ideeën te Optimalisatie machinepark Elektriciteitsverbruik op jaarbasis: kwh Meerkost investering: euro Relatieve en absolute energiebesparing: 25% kwh Terugverdientijd: +/- 6,5 jaar evalueren, vertelt hij. Ze gaven me inzicht in verbruikspieken, probleemgebieden en mogelijke manieren om het energieverbruik te reduceren. Kortom: ze waren de perfecte basis om een actieplan uit te werken waarbij de grootste verliesposten prioritair werden aangepakt en quick wins konden worden doorgevoerd. Op die manier konden we op korte termijn een groot resultaat boeken. Investeren in nieuwe machines loont Net als in de meeste houtverwerkingsbedrijven bleek de stofafzuigingsinstallatie voor verbetering vatbaar te zijn. Potteau-Labo besloot om in een totaal nieuw systeem met frequentiesturing te investeren. Die verbruikt 30% minder energie, terwijl de afzuigcapaciteit tot m 3 /h is toegenomen. Hiermee leerden we een belangrijke les, vertelt Patrick. De nieuwe generatie machines is er op het vlak van energie-efficiëntie enorm op vooruit gegaan. In plaats van het bestaande machinepark te optimaliseren, is het veelal interessanter om in nieuwe systemen te investeren. Vandaar dat we ondertussen veertien machines compleet hebben vernieuwd. Over welke machines gaat het? In concreto gaat het om vijf bewerkingsmachines die nu met servomotoren zijn uitgerust. Patrick Verschuere: Vroeger moest de positie van de motor manueel worden ingesteld. Nu volstaat het om elk stuk één keer in te scannen zodat de installatie de volgende keer de motor automatisch kan instellen. Dit zorgt voor veel kortere stilstandtijden en de machine draait nooit onnodig. Er 12

13 kwamen ook nieuwe schuurmachines. Afhankelijk van de grootte van het stuk draaien er meer of minder schuurbanden. En per band kan de afzuiging via een individuele klep worden afgezet, waardoor enkel lucht wordt afgezogen op de plaatsen waar dat nodig is. Tevens gebeurt de regeling automatisch via de sturing van de installaties. Andere energiebesparende ingrepen PV (CIGS-buizen) kwp: 26% van energiebehoefte 6 cm PUR-isolatie dak montagehal 10 cm PIR-isolatie dak laadmagazijn Nieuwe lichtstraten met Ug=1,1 W/m 2.K Nieuwe verwarmingsketel Relighting met tl5-lampen De afplak- en schuurmachines, alsook de draaibanken, werden vervangen door types met frequentieregeling. Hierdoor draaien de motoren aan de exact benodigde snelheid en wordt de startstroom van de motor (in klassieke systemen tot zeven keer de nominale stroom) herleid tot de nominale stroom. Vooral bij toestellen die veel starten en stoppen, betekent dit een enorme besparing. Patrick Verschuere: We investeerden eveneens in een deuvelinstallatie die volledige kasten in elkaar steekt. Vroeger hadden we voor deze taak meerdere machines nodig. Hier ligt de besparing dus vooral in het feit dat nu alles met één systeem kan worden gedaan. Minder perslucht nodig Een belangrijke energieverslinder is perslucht. Vandaar dat Potteau-Labo besloot om te zien of het met minder kon. Ze reduceerde geleidelijk aan de druk en kwam tot de conclusie dat 7,3 in plaats van 8 bar voldoende was. Patrick Verschuere: Hierdoor verbruiken we 11% minder energie. We moesten wel een bypassringleiding installeren om drukvallen tegen te gaan. Dankzij deze oplossing wordt elk toevoerpunt minstens van twee kanten met perslucht gevoed en bestaan er geen uiteindes meer (ring). Op korte termijn willen we de compressoren vernieuwen en naar een stofvrije ruimte verhuizen. Hierdoor zullen we de bypass wellicht niet meer nodig hebben. Stof is immers nefast voor het rendement van de compressor. Nog enkele andere ingrepen Om het verbruik verder te reduceren, werden verschillende machines die perslucht vereisen, door types met elektromotoren vervangen. Zo wordt bij de opdeelzaag nog enkel perslucht gebruikt op de plaatsen waarop de zware delen terechtkomen (om te liften). Het plooisysteem voor kunststoffen werd vroeger met perslucht gekoeld. Maar nu gebeurt dat met water dat doorheen de plooistaven stroomt. Hefsystemen die met vacuüm werkten, beschikken nu bijna allemaal over een elektrisch aangedreven takel. Tenslotte wordt de warmte van de compressoren (samen met een optimalisatie van de stofafzuigingsinstallatie) gebruikt als verwarming in de hal. Dit resulteert in 7% minder stookkosten. Patrick Verschuere: Het zijn misschien allemaal maar kleine besparingen, maar vele kleintjes maken één groot. Alleen al door de optimalisatie van het machinepark verbruiken we nu 25 à 30% minder energie, terwijl onze capaciteit en toegevoegde waarde per afgewerkt stuk significant is toegenomen. 13

14 RODANAR NV GISTEL PRODUCENT VAN HOUTEN PALLETTEN EN KISTEN 35% minder energie voor perslucht Opgericht in 1980 Vestiging dateert van jaren 50 Directe tewerkstelling: 45 werknemers Omzet: 23 miljoen euro Energieverbruik op jaarbasis: MWh elektriciteit MWh aardgas Houten palletten maken, is binnen de sector van schrijnwerkerijen eerder een niche-activiteit. Toch kampen ook deze firma s met dezelfde problemen inzake energie-efficiëntie. Als voorbeeld van energiebesparing bij perslucht is Rodanar zonder twijfel een inspiratiebron voor veel andere houtverwerkende bedrijven. Door diverse kleine ingrepen kon Rodanar zonder al te grote investeringen haar energieverbruik voor perslucht met 35% verlagen. Dit resultaat was een serieuze wake-up call die de onderneming ertoe aanzette om van energie-efficiëntie een prioriteit te maken. Tot twee jaar geleden lag Rodanar niet wakker van haar energieverbruik. We beschouwden het als een noodzakelijke kost waaraan weinig te doen was, vertelt Plant Manager Bram Bruyneel. Maar we begonnen ons toch af te vragen of het niet mogelijk zou zijn om energie-efficiënter te werken, vooral dan op het vlak van perslucht. We contacteerden een persluchtexpert en samen gingen we op zoek naar mogelijke verbeteringen. Wat we al vermoedden, werd met cijfers onderbouwd: we verspilden heel wat energie. Met een budget van amper euro konden we een besparing van 35% of euro op het jaarlijkse elektriciteitsverbruik realiseren. Perslucht is niet altijd nodig Eerst werd het persluchtverbruik kritisch bekeken. Uit de analyse bleek dat het bij de meeste nagelmachines niet nodig was om de nagels met perslucht naar beneden te blazen: de zwaartekracht volstond. Bram Bruyneel: Vandaar dat we de blazers hebben uitgeschakeld en daar dus geen perslucht meer gebruiken. Tevens reinigen we onze palletten nu met 90% minder perslucht, dit door te investeren in speciale nozzles die met detectoren worden aangestuurd. Hierdoor wordt enkel nog perslucht gebruikt wanneer er effectief moet worden gereinigd. Persluchtlekken dichten wordt prioriteit Ook werd het personeel gesensibiliseerd om persluchtlekken te dichten. Bram Bruyneel: In plaats van onze medewerkers gewoon instructies te geven, hebben we ze zwart op wit getoond hoeveel energie we verliezen door een lek van pakweg 1 mm 2. Door het tastbaar te maken, is het effect veel groter: de medewerkers hebben nu veel meer oog voor persluchtlekken dan voorheen. Druk verlagen = veel besparen In een derde fase werd de druk van de luchtcompressoren, die op 8,5 bar stond ingesteld, geleidelijk aan verlaagd. We deden dit zonder het personeel in te lichten, vertelt Bram Bruyneel. Iedereen dacht immers dat 8,5 bar noodzakelijk was om goed te kunnen werken. Maar we kregen pas klachten toen we tot 6,5 bar waren gezakt. Onze persluchtadviseur raadde toen aan om bepaalde leidingen aan te passen. In concreto werden de leidingdiameters iets groter gemaakt, zodat er minder drukverliezen bij het persluchttransport optreden. Ook werden enkele kringen met elkaar verbonden (de zogenaamde ringleiding ), waardoor alle machines altijd evenveel druk krijgen (wat niet het geval is als ze op het einde van een lijn staan). Op die manier kon de druk naar 6 bar worden verlaagd. Optimalisatie persluchtverbruik Elektriciteitsverbruik op jaarbasis: kwh Kostprijs investering: euro Relatieve en absolute energiebesparing: 35% kwh Kostenbesparing: euro/jaar + minder onderhoud aan compressoren Terugverdientijd: 7 maanden 14

15 Geen verliezen s nachts Op aanraden van de persluchtexpert werden de drogers en compressoren beter gestuurd. Een andere maatregel was het automatisch afsluiten s avonds van de buffervaten van het leidingnet, waardoor we s nachts verlies door persluchtlekken vermijden. Bram Bruyneel: Bijkomend voordeel van deze ingreep is dat we nu in de ochtend meteen met een druk van minstens 5 bar kunnen starten, waar we vroeger toch even moesten wachten tot het volledige leidingnet op druk was. Bovendien is het risico op vochtige perslucht bij defect van één van de persluchtdrogers drastisch gedaald. Want voortaan kan een andere droger dit in parallel opvangen. Andere energiebesparende ingrepen 2 ventilatoren minder laten werken in de droogovens Debietregeling ventilator stofafzuiging (besparing: euro/jaar TVT: ± 3 jaar) 900 PV-panelen: 216 kwp Studie warmterecuperatie drooglucht Energie-efficiëntie wordt prioriteit Het besparingstraject van perslucht opende de ogen van Rodanar. Bram Bruyneel: Sindsdien besteden we veel aandacht aan ons energieverbruik. Zo hebben we twee van de vijf ventilatoren in elke droogkamer uitgeschakeld, want dat bleek geen enkele invloed op de kwaliteit van de droging te hebben. Hierdoor hebben we 90 kw minder vermogen nodig en besparen we 40% energie in de droogkamers. Daarnaast hebben we onze stofafzuigingsinstallatie geoptimaliseerd. Deze beschikt nu over kleppen die automatisch worden dichtgezet vanaf het moment dat een machine niet draait. De sturing gebeurt door een sensor die de onderdruk in de leiding meet. Afhankelijk van het aantal gesloten kleppen zal de ventilator sneller of trager draaien. Hierdoor verbruikt de stofafzuiging 30% minder energie. Dit, in combinatie met de premie van de netbeheerder, zorgt ervoor dat de investering van euro binnen de drie jaar zal zijn terugverdiend. Momenteel onderzoekt Rodanar, samen met de Universiteit Gent, of de droogovens van de palletten met een warmtewisselaar kunnen worden uitgerust. Want nu verliezen we veel energie omdat de drooglucht door de schoorsteen wordt afgevoerd eenmaal die door de hoge vochtigheid is verzadigd. Het resultaat is dat we de verse lucht volledig met aardgas moeten opwarmen. Wanneer we een warmtewisselaar zouden installeren, wordt enkel en alleen het vocht uit de verzadigde lucht gehaald en wordt de warme lucht opnieuw in de droogoven geblazen. Alert zijn met nieuwe machines Tenslotte heeft Rodanar ook 900 PV-panelen met een vermogen van elk 240 Wp geïnstalleerd. Die vullen tot 50% van de elektriciteitsvraag in. Er werd tevens een relightingstudie uitgevoerd, maar die valt momenteel nog altijd negatief uit qua terugverdientijd. Bram Bruyneel: Daarnaast zijn we heel strikt geworden bij de aankoop van nieuwe machines: het energie- en persluchtverbruik moet minimaal zijn. Veelal vragen we aanpassingen, want het kan meestal veel beter. Je moet dus alert zijn en er niet van uitgaan dat nieuwe installaties sowieso minder energie verbruiken dan de oudere generaties. En vergeet niet: soms kunnen verschillende kleine ingrepen tot een grote energiebesparing leiden... 15

16 DEUREN-TRAPPEN D HONDT ZINGEM PRODUCENT VAN TRAPPEN, DEUREN & PARKET 300 kw minder vermogen dankzij optimalisatie stofafzuiging Opgericht in 1913 Huidige locatie dateert van 1985, ook nog vestiging in Wandre Directe tewerkstelling: 185 werknemers Omzet: 22 miljoen euro Energieverbruik op jaarbasis: MWh elektriciteit liter stookolie Energie-efficiëntie nastreven hoeft niet altijd uit economische overwegingen te gebeuren. Het kan ook een pure noodzaak zijn om de productie vlot te laten verlopen. Zo viel bij Deuren-Trappen D Hondt de stroom geregeld uit bij een grote piekafname. Toen de firma een nieuw en performanter laksysteem wou installeren, stond ze voor de keuze. Ofwel haar aansluitingsvermogen uitbreiden en een grotere transformator aanschaffen, ofwel energie besparen. Ze koos voor de laatste optie en won door de optimalisatie van haar stofafzuigingsinstallatie maar liefst 300 kw aan vermogen. Optimalisatie stofafzuigingsinstallatie Vroeger elektriciteitsverbruik op jaarbasis: kwh Nieuw elektriciteitsverbruik op jaarbasis: kwh Meerkost investering: euro Steunmaatregelen: euro (REG-premie van netbeheerder voor frequentiegestuurde motoren) Absolute en relatieve energiebesparing: kwh 62% Terugverdientijd: 2 jaar Bedrijven die een sterke organische groei kennen, maken bijna allemaal dezelfde fout: er wordt her en der bijgebouwd, extra machines worden tussen de andere geperst, elektrische aansluitingen gebeuren met bijkomende bekabelingen en aftappingen, enz. Het resultaat? Een onoverzichtelijk kluwen van leidingen en machines, een onlogische workflow en... veel onnodig energieverbruik. Ook Deuren-Trappen D Hondt was, zonder het te beseffen, in deze val getrapt. Vijf jaar geleden begon de stroom geregeld uit te vallen omdat onze transformatorcabine de piekbelastingen niet meer aankon, vertelt Plant Manager Luc Schamp. We roeiden echter met de riemen die we hadden. Tot we drie jaar geleden besloten om de lakafdeling volledig te vernieuwen en een droogspuitinstallatie te implementeren. Met het beschikbare vermogen van toen kon deze investering niet doorgaan, want we hadden 200 kw extra nodig om de nieuwe spuitlijn aan te drijven. Andere regelgeving, grote kosten Deuren-Trappen D Hondt dacht dat het zou volstaan om aan de netbeheerder meer vermogen te vragen. Luc Schamp: We kregen echter het deksel op de neus. Het aansluitingsreglement was ondertussen veranderd, waardoor we verplicht waren om een nieuwe hoogspanningscabine te bouwen. Deze moest verder van het gebouw staan, met als gevolg dat we ook nog eens ondergrondse leidingen moesten trekken. Kostenplaatje: minstens euro. Interessantere denkpiste Aangezien in de vernieuwde lakafdeling ook extra schuurmachines moesten komen, diende de stofafzuigingsinstallatie te worden uitgebreid. De leverancier van dit systeem stelde een totaal andere denkpiste voor, namelijk de energetische optimalisatie van deze installatie. Op die manier zouden we 300 kw aan vermogen winnen, aldus Luc Schamp. De investering was wel groter dan die voor de bouw van een nieuwe hoogspanningscabine: zo n euro. Maar daar stond tegenover dat we een overschot aan vermogen zouden hebben, waardoor we in de toekomst gemakkelijk konden uitbreiden. Bovendien zou het bedrijf op die manier jaarlijks zo n euro aan elektriciteit besparen. En doordat de filtercapaciteit werd vergroot, hoefde Deuren-Trappen D Hondt ook geen extra stofafzuigingsinstallatie bij te Andere energiebesparende ingrepen Centraal gestuurd vacuümnet Vervangen tl-lampen door led tl-lampen Lekbeheer persluchtnet 16

17 bouwen wanneer er op termijn nieuwe machines zouden bijkomen (en de filtervraag toeneemt). Deze investering zou naar schatting euro bedragen. Uit de vergelijking van beide opties bleek duidelijk dat de energetische optimalisatie van de stofafzuigingsinstallatie veel interessanter was. Twee centrale leidingen De optimalisatie bestond in eerste instantie uit het vervangen van alle leidingwerk en aansluitingen door twee centrale hoofdleidingen met individuele aansluitpunten. Het leidingwerk is hierdoor veel vereenvoudigd, waardoor de lucht gemakkelijker af te voeren valt. Want hoe langer en vertakter een leiding, hoe meer leidingverliezen er ontstaan en hoe harder de afzuigingsventilator moet draaien om hetzelfde effect te bereiken. Extra voordeel: de vroegere leidingen belemmerden de natuurlijke lichtinval doorheen de dakkoepels. Dankzij de twee centrale buizen is dit niet langer het geval, met als gevolg dat Deuren-Trappen D Hondt eveneens op het energieverbruik voor verlichting bespaart. Maar er is nog meer... Een tweede ingreep bestond uit de implementatie van een ander type stoffilter en het verplaatsen van de ventilator. Het resultaat is dat de stofafzuiging van de hele fabriek nu door middel van één hoogrendementsventilator gebeurt, waar er voordien veertien stuks nodig waren. Bovendien verbruikt deze maar 1/3 van de energie die de oude ventilatoren samen nodig hadden. Vroeger stond de ventilator voor de filter, waardoor de stofdeeltjes er doorheen moesten passeren. Om verstopping tegen te gaan, was toen een grotere ventilator nodig. Nu wordt de lucht eerst gezuiverd vooraleer die via de ventilator wordt afgevoerd. Hierdoor kan een speciaal energie-efficiënt ventilatortype worden gebruikt met schoepen die nauwer bij de behuizing aansluiten, wat een beter rendement geeft. De afzuigingsinstallatie is nu volledig frequentiegestuurd, waardoor de capaciteit continu op het aantal werkende machines en de benodigde onderdruk wordt afgestemd. Tevens is er maar één motor (in plaats van tientallen) nodig om alle stoflucht af te voeren. Als resultaat van deze ingrepen heeft de afzuigingsinstallatie slechts 200 kw in de plaats van 535 kw vermogen nodig. In de praktijk wordt echter maximaal 120 kw gebruikt, waardoor Deuren-Trappen D Hondt nog overschot heeft. Ook qua filtercapaciteit is er nog voldoende marge om de uitbreiding van het machinepark gedurende enkele jaren op te vangen. Energie-efficiënt en meer comfort Op het eerste zicht lijkt de uitvoering van een dergelijke optimalisatie gigantisch veel werk, waardoor de continuïteit van een onderneming in het gedrang kan komen. Maar Deuren-Trappen D Hondt bewijst dat dit niet het geval is. Het hele project werd immers in één verlengd weekend gerealiseerd. Luc Schamp: Naast het feit dat we enorm veel energie besparen en probleemloos de lakafdeling konden vernieuwen, is het comfort van de werknemers in het atelier toegenomen. Met het vroegere filtersysteem zogen we m 3 lucht per uur af. Die werd naar buiten afgevoerd en door koude, verse buitenlucht vervangen. Gevolg? Op koude dagen was het soms maar 12 C in het atelier. Nu wordt 95% van de gezuiverde lucht gerecupereerd en dus warm terug in de werkplaats geblazen. Hierdoor moeten we veel minder bijstoken om een aangename temperatuur te hebben. 17

18 WYCOR WETTEREN TOTAALRENOVATIE EN AFWERKING Lakken met 30% minder energie Opgericht in 1978 Huidige vestiging dateert van 1988, al 5 keer uitgebreid Directe tewerkstelling: 220 personeelsleden Omzet: 60,7 miljoen euro Schrijnwerkerij maakt meubilair, binnen- en buitenschrijnwerk op maat Totaal energieverbruik per jaar: 880 MWh elektriciteit MWh aardgas In de lakkerij zijn niet alleen het spuiten van lak, maar ook het droogproces grote energieverslinders. Sneldrogende lakken gebruiken, is al een eerste manier om het verbruik te verminderen. Maar investeren in een spuit- en drooginstallatie van de nieuwste generatie kan nog veel meer opbrengen. Bij Wycor leidde dit tot een energiebesparing van 30% ten opzichte van haar vorige lakinstallatie. Daarbovenop is het verbruik per stuk afgenomen, de doorlooptijd toegenomen en de capaciteit vergroot. Optimalisatie loopt als een rode draad doorheen het beleid van Wycor. De firma is voortdurend op zoek naar verbeteringen op het vlak van zowel processen als kwaliteit en dienstverlening. Dat energie hierbij een hot topic is, mag niemand verbazen. Zuinig omspringen met energie zorgt voor een aanzienlijke kostenbesparing en leidt veelal tot efficiënter werken en een kwalitatiever eindproduct, legt Productiedirecteur Johan Van Muylder uit. Als je op energetisch vlak echt resultaat wil boeken, is het dan ook veelal beter om in totaal nieuwe installaties te investeren. Veel minder energie nodig In de zoektocht naar optimalisatie besloot Wycor drie jaar geleden de lakafdeling grondig te vernieuwen. Niet alleen werd een state-of-the-art spuitcabine geplaatst. Ook werden de droogzone, aan- en afvoer, en de voorbereidende processen onder handen genomen. Johan Van Muylder: Lak- en drooginstallatie Energieverbruik op jaarbasis: 340 MWh elektriciteit, 375 MWh aardgas Kostprijs investering: euro (spuitwand, droogzone, transportsystemen) Relatieve en absolute energiebesparing: 30% 268 MWh of euro elektriciteit 278 MWh of euro aardgas euro in totaal Terugverdientijd: 3,3 jaar Evident was dit project niet. We hadden maar een beperkte ruimte en wilden eveneens grote stukken, zoals wandpanelen of grote raamkozijnen, kunnen lakken. Uiteindelijk kozen we voor een spuitcabine met horizontale luchtventilatie, en een geventileerde drooginstallatie. Het betreft een maatoplossing waarbij de kleinere onderdelen via een continue rail, en de grote stukken via een rolbrug en een gleuf in het dak, naar de cabine worden gebracht. De afdeling is nu ook op zo n manier ingericht dat de voorbereiding vooraf kan gebeuren. Resultaat is een snellere doorstroom van onderdelen, wat samen met de kortere spuit- en droogtijden, een veel grotere productiviteit oplevert. We winnen niet alleen tijd, maar ook energie. We verbruiken nu immers 30% minder aardgas en elektriciteit, terwijl onze capaciteit met zo n 30% is toegenomen. Andere manier van ventileren De producten worden aan het railsysteem opgehangen en naar de spuitcabine geleid, waar ze een laag natlak krijgen. De leverancier: Het zijn voornamelijk de motoren die de ventilatoren aandrijven, die het meeste elektriciteit verbruiken. Daarnaast moet de ingeblazen lucht worden opgewarmd en daarvoor is aardgas nodig. Om explosies tijdens het lakspuiten te vermijden, moet de lucht immers continu worden ververst. De concentratie aan vluchtige deeltjes moet tien keer lager zijn dan de onderste explosiegrenswaarde : de concentratie waarbij de VOS (vluchtige organische stoffen) uit zichzelf ontbranden. Traditioneel wordt de lucht via het plafond ingebracht en via de vloer afgezogen. Bij deze cabine wordt de opgewarmde, stofarme lucht vooraan in de cabine geblazen en achteraan afgezogen. Zo ontstaat in de hele cabine een uniform verdeelde luchtstroom en zijn er geen dode, niet geventileerde zones. Hierdoor is de sectie die wordt geventileerd veel kleiner dan wanneer de traditionele ventila- 18

19 tie via de vloer wordt toegepast. Want in dat laatste geval ontstaat een hogere evacuerende luchtsnelheid met een lager debiet. Dit principe zorgt dan ook voor een besparing van circa 30% op elektriciteit- en aardgasverbruik. Spuitcabine onder de loep De luchttemperatuur bij lakspuiten mag niet te laag zijn. Anders bestaat het risico dat zich condens op het product vormt. Vandaar dat het noodzakelijk is om de aangevoerde lucht op te warmen. Bij Wycor gebeurt dit met een open aardgasbrander ( make up air ). In concreto wordt er buitenlucht aangezogen ( m 3 /u aan 12 m/sec) en voorgefilterd. Vervolgens wordt die via vermenging met de vlam van de gasbrander tot minstens 19 C opgewarmd (een techniek die enkel met een zeer specifieke gasbrander is toegestaan). Daarna ondergaat de lucht een fijnfiltering (tegen stofrestjes) om dan in de spuitcabine te worden geblazen. Interessant is dat de cabine zelf in luchtretour gaat draaien wanneer er langer dan drie minuten niet wordt gespoten. De leverancier: Op deze momenten valt het persluchtverbruik van de spuitpistolen stil. Sensoren detecteren dit en sturen automatisch de registerkleppen, waardoor nog slechts 15% verse lucht wordt binnengetrokken. Dit bespaart veel energie omdat er geen nodeloze koude buitenlucht moet worden opgewarmd. Tijdens deze fase blijft de cabine nog steeds geventileerd zodat de operator beschermd blijft en er geen kans op explosieve mengsels bestaat. Ook energie-efficiënt drogen Voordien werden de gelakte stukken gedroogd in een ruimte met één grote, centraal opgestelde ventilator. Resultaat? De lucht werd niet over de volledige droogruimte verdeeld. Ook werd er continu lucht aan- en afgevoerd, onafhankelijk van het solventenniveau. Met de nieuwe installatie wordt de lucht via verschillende inlaatpunten over de volledige Andere energie-efficiënte ingrepen PV-panelen 23 kwp > > 90% van de elektriciteitsbehoefte > > Terugverdientijd: 7 à 8 jaar LED- en spaarlampen Lichtsensoren Ventilatie met timer Centrale sturing van verwarming breedte van de ruimte ingeblazen. Op die manier wordt een turbulente en gespreide luchtstroom gecreëerd die voor een betere en snellere droging en uitharding zorgt dan bij een klassieke droogkamer. Dit gebeurt trouwens aan een temperatuur van 18 C, waar in de oude cabine al snel 20 C nodig was. Meer nog: in de zomer hoeft de lucht zelfs niet meer te worden verwarmd. In de andere seizoenen wordt de lucht via een CV-watercircuit indirect door een aardgasketel opgewarmd. Een open aardgasbrander is in deze toepassing niet mogelijk omdat dit tot zuurstofverarming zou leiden. Het debiet tijdens het drogen ligt immers een stuk lager dan tijdens het lakspuiten. Wanneer deze verse lucht met rookgassen zou worden gemengd, zou de concentratie aan CO2 veel te hoog worden, met een zuurstoftekort als gevolg. Op minder dan drie jaar terugbetaald De hoogte van de ruimte werd beperkt gehouden, waardoor de benodigde luchthoeveelheid minimaal is en met eenzelfde debiet een hogere snelheid wordt verkregen om de lucht te laten circuleren. Het debiet ligt trouwens 85% lager dan bij het spuiten. Johan Van Muylder: Dat is voldoende, aangezien tijdens het drogen zeven keer minder solventen vrijkomen dan bij het spuiten. Het was een zware investering om onze lak- en drooginstallatie te vernieuwen. Maar dankzij de hogere productiviteit en de grote energiebesparing bedraagt de terugverdientijd amper iets meer dan drie jaar. Ik kan iedereen met een ietwat verouderde lakafdeling dan ook aanraden om de nieuwe generatie installaties eens onder de loep te nemen... 19

20 HOTEC GENK FABRIKANT VAN TRAPPEN & DEUREN Audit opent de ogen Opgericht in 1993 Huidige locatie dateert van 1996, bijgebouwd in 1999 en 2009 Directe tewerkstelling: 32 werknemers Omzet: 4 miljoen euro Energieverbruik op jaarbasis: 211,5 MWh elektriciteit - 116,9 MWh aardgas Veel schrijnwerkerijen beseffen niet hoeveel geld ze over de balk gooien als het op energie aankomt. Een audit werkt dan ook vaak als een koude douche. Dat was bij Hotec niet anders, maar de analyse zorgde er wel voor dat de trappen- en deurenfabrikant een stappenplan opstelde waarbij jaarlijks enkele optimalisaties worden doorgevoerd. Dit leidde intussen tot een energiebesparing van 35%, terwijl het bedrijf een omzetgroei van 7% kende. Enkele jaren geleden werd zaakvoerder Erik Hoebers door zijn energieleverancier gecontacteerd met de vraag of hij in een audit was geïnteresseerd. Aangezien onze energiefactuur steeds groter werd, besloten we op dit voorstel in te gaan. En we stonden redelijk versteld van de pijnpunten en besparingsmogelijkheden die de analyse naar voor bracht. We zijn dan ook niet bij de pakken blijven zitten. We maakten een stappenplan en trekken sindsdien jaarlijks een budget uit voor de optimalisatie van ons energieverbruik. 30% minder energie bij stofafzuiging De audit toonde aan dat het grootste besparingspotentieel zich bij de stofafzuigingsinstallatie en luchtcompressor bevond. Hotec besloot om in een totaal nieuwe debietgeregelde stofafzuigingsinstallatie met een frequentiegestuurde elektromotor te investeren. Met andere woorden: een continu regelbaar systeem dat enkel die machines afzuigt die in werking zijn. Erik Hoebers: Hierdoor wordt het energieverbruik van deze installatie met 30% gereduceerd. Door het intensieve gebruik van de machine spreken we al snel over euro per jaar die we zo besparen. Vernieuwde luchtcompressor Ook de luchtcompressor werd vernieuwd. Deze is eveneens frequentiegestuurd en regelt het persluchtdebiet continu bij naargelang het in- of uitschakelen van de machines op de werkvloer. Hierdoor is de hoeveelheid geproduceerde perslucht exact deze die is vereist. Bovendien is de druk erg constant. Erik Hoebers: De warmte van de luchtcompressor wordt nog niet gerecupereerd. Dat is een project voor de toekomst, want we willen de lakafdeling vernieuwen en de luchtcompressor daar plaatsen. Op die manier zouden we de verse lucht voor de spuitcabine kunnen voorverwarmen met de warmte van de luchtcompressor, wat tot een besparing op het aardgasverbruik zal leiden. Stofafzuigingsinstallatie Elektriciteitsverbruik op jaarbasis: kwh Kostprijs investering: euro Relatieve en absolute energiebesparing: 50% kwh Terugverdientijd: 10 jaar Wel andere warmterecuperatie Hotec recupereert wel al warmte op andere vlakken, en dit op een heel eenvoudige manier. De afgegeven warmte van de vacuümpompen van de CNC-machines wordt in de winter via een warmterecuperatiekanaal in het atelier geblazen. In de zomer wordt ze, met een klepje dat manueel wordt bediend, naar buiten afgevoerd. Ook bij de stofafzuigingsinstallatie wordt aan warmterecuperatie gedaan. De warme, afgezogen (stoffige) lucht passeert door een filter en wordt vervolgens als propere lucht terug de hal ingeblazen. Hierdoor moet er minder koude, verse buitenlucht worden binnengetrokken. Dankzij deze oplossing is enkel nog op extreem koude dagen bijverwarming nodig. Dit gebeurt met een aardgasstookinstallatie die enkele luchtverhitters met warm water voedt. Besparen dankzij relighting Uit de analyse bleek ook dat de verlichting een belangrijke energieverbruiker was. Hotec besloot een studie te laten uitvoeren naar het besparingspotentieel van ledver- 20

Energie besparen in schrijnwerkerijen. Roadshow Springt u bewust om met energie als schrijnwerkerij? 1 en 2 december 2014 29 januari 2015

Energie besparen in schrijnwerkerijen. Roadshow Springt u bewust om met energie als schrijnwerkerij? 1 en 2 december 2014 29 januari 2015 Energie besparen in schrijnwerkerijen Roadshow Springt u bewust om met energie als schrijnwerkerij? 1 en 2 december 2014 29 januari 2015 Krijg controle over uw energieverbruik Beweegredenen Ecologische

Nadere informatie

Persluchtproductie en - verdeling

Persluchtproductie en - verdeling 1 Inleiding... 2 2 De keuze van de compressor... 3 3 Regelingen van compressoren... 3 4 Belang van de persluchtdruk... 4 5 De aanzuiglucht... 4 6 Het persluchtverdeelnet... 4 7 Warmterecuperatie... 6 8

Nadere informatie

Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort

Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort WARMTEPOMPTECHNIEK Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort Voor verwarming en productie van sanitair warm water in nieuwbouw en renovatie Warmtepomptechniek in nieuwbouwprojecten Nieuw bouwen?

Nadere informatie

Schakel over op slim energiegebruik!

Schakel over op slim energiegebruik! Schakel over op slim energiegebruik! Sterker ondernemen met de energiescan Eén van de suggesties uit de scan was het vernieuwen van de lichtkoepels. Samen met een daglichtsturing leverde dit ons een besparing

Nadere informatie

Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort

Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort WARMTEPOMPTECHNIEK Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort Voor verwarming en productie van sanitair warm water in nieuwbouw en renovatie Warmtepomptechniek in nieuwbouwprojecten Nieuw bouwen?

Nadere informatie

Ruimteverwarming. 1 Inleiding... 1. 2 Energieverbruik ruimteverwarming... 2. 3 Centrale verwarming... 3. 4 Decentralisatie... 4

Ruimteverwarming. 1 Inleiding... 1. 2 Energieverbruik ruimteverwarming... 2. 3 Centrale verwarming... 3. 4 Decentralisatie... 4 1 Inleiding... 1 2 Energieverbruik ruimteverwarming... 2 3 Centrale verwarming... 3 4 Decentralisatie... 4 5 Convectieverwarming... 5 6 Stralingsverwarming... 9 7 Keuzecriteria... 11 1 Inleiding Voor de

Nadere informatie

voor een gezond & comfortabel binnenklimaat...

voor een gezond & comfortabel binnenklimaat... Editie Vlaanderen voor een gezond & comfortabel binnenklimaat... ventilatiesystemen voor woning, kantoor en horeca www.clima-industries.com Troeven ENERGIEZUINIG Ventilatiesystemen met warmte-terugwinning

Nadere informatie

SAVE EN RGY! Energieoptimalisatie van een maisdroger in een veevoederfabriek

SAVE EN RGY! Energieoptimalisatie van een maisdroger in een veevoederfabriek Energieoptimalisatie van een maisdroger in een veevoederfabriek SAVE EN RGY! IWT Tetraproject ESMADS (130201) Efficiëntieverhoging van Snelheidsgeregelde Motor AangeDreven Systemen www.ugent.be/ea/eesa

Nadere informatie

Ventilatie-eenheden met hoog rendement

Ventilatie-eenheden met hoog rendement Ventilatie-eenheden met hoog rendement Ventilatie-eenheden met hoog rendement Doordat we meer en meer gaan isoleren en alle kieren en spleten dichtdoen, is er geen natuurlijke verversing meer van de binnenlucht.

Nadere informatie

energieprestatiecertificaat bestaand gebouw met woonfunctie

energieprestatiecertificaat bestaand gebouw met woonfunctie energieprestatiecertificaat straat Hoogstraat nummer 570 bus postnummer 9235 gemeente Fruitrode bestemming eengezinswoning type open bebouwing softwareversie 1.0 berekend energieverbruik (kwh/m²): 380

Nadere informatie

RENDABELE ENERGIEMAATREGELEN VOOR DE SECTOR VAN DE CARROSSERIEBEDRIJVEN

RENDABELE ENERGIEMAATREGELEN VOOR DE SECTOR VAN DE CARROSSERIEBEDRIJVEN RENDABELE ENERGIEMAATREGELEN VOOR DE SECTOR VAN DE CARROSSERIEBEDRIJVEN 1. INLEIDING De goedkoopste energie is de energie die we niet verbruiken. Deze infofiche wil de sector van de carrosseriebedrijven

Nadere informatie

Resultaten energiescan Golfclub Zwolle

Resultaten energiescan Golfclub Zwolle Resultaten energiescan Golfclub Zwolle! Resultaten energiescan Golfclub Zwolle Hoog elektraverbruik door verlichting en ventilatie Hoge prijs voor energie Besparingspotentieel van 13.000 op energiekosten

Nadere informatie

De behaalde resultaten in de Belgische voedingsindustrie. Energieeffizienz in der belgischen Industrie BRÜSSEL, 12. MAI 2009

De behaalde resultaten in de Belgische voedingsindustrie. Energieeffizienz in der belgischen Industrie BRÜSSEL, 12. MAI 2009 De behaalde resultaten in de Belgische voedingsindustrie Energieeffizienz in der belgischen Industrie BRÜSSEL, 12. MAI 2009 FEVIA 450 leden-bedrijven + 26 ledengroepering 25 medewerkers Drie actie-domeinen

Nadere informatie

Bewonersinformatie Rosmalen. Aandachtspunten voor uw vernieuwde woning

Bewonersinformatie Rosmalen. Aandachtspunten voor uw vernieuwde woning Bewonersinformatie Rosmalen Aandachtspunten voor uw vernieuwde woning 2 Voorwoord Afgelopen periode heeft BAM Woningbouw in opdracht van de eigenaar van uw woning, a.s.r., uw woning verbeterd. Bij de woningverbetering

Nadere informatie

als het over ventilatie gaat...

als het over ventilatie gaat... als het over ventilatie gaat... Made in Belgium by Sanutal Hoogefficiënte tegenstroomwarmtewisselaar Systeem D Slim ventileren met terugwinning van energie air Tallinn hoofdstad van Estland, zuiverste

Nadere informatie

De mechanische ventilatie type C is in te delen in twee stromingen die nog in de huidige huizen aanwezig zijn:

De mechanische ventilatie type C is in te delen in twee stromingen die nog in de huidige huizen aanwezig zijn: 1 Introductie In een huishouden is ventilatie nodig om ervoor te zorgen dat het huis van schone en gezonde lucht is voorzien. Hierin wordt onderscheid gemaakt tussen natuurlijke ventilatie (type A), en

Nadere informatie

SAMSUNG ERV. Ventilation is our business. Energie - Regeneratie - Ventilatie WTW unit met vochtrecuperatie. Clima Construct

SAMSUNG ERV. Ventilation is our business. Energie - Regeneratie - Ventilatie WTW unit met vochtrecuperatie. Clima Construct luchttechniek groothandel - fabrikant Ventilation is our business SAMSUNG ERV Energie - Regeneratie - Ventilatie WTW unit met vochtrecuperatie Samsung ERV 800 Bij het goed ventileren van een verblijfsruimte

Nadere informatie

Is investeren in energiebesparende producten nog interessant?

Is investeren in energiebesparende producten nog interessant? Is investeren in energiebesparende producten nog interessant? Energie verwarming en SWW Stijgende prijzen woningen zonder spouwisolatie Woningen met enkel glas Woningen zonder dakisolatie 2 1 Energie elektriciteit

Nadere informatie

Opleiding Duurzaam gebouw : Energie

Opleiding Duurzaam gebouw : Energie Opleiding Duurzaam gebouw : Energie Leefmilieu Brussel AUDIT VAN DE VENTILATIE- EN KLIMATISATIE-INSTALLATIES Jonathan MATTHEWS ICEDD Doelstellingen van de presentatie De belangrijkste mankementen in bestaande

Nadere informatie

Remeha Neptuna. Comfort het hele jaar door 4/6/8/11/16/22/27. the comfort innovators

Remeha Neptuna. Comfort het hele jaar door 4/6/8/11/16/22/27. the comfort innovators Neptuna 4/6/8/11/16/22/27 Comfort het hele jaar door the comfort innovators Comfort het hele jaar door Neptuna Een natuurlijke energiebron zoals lucht, water of zonlicht levert besparing op. Kies je voor

Nadere informatie

Energiebespaar Tips!

Energiebespaar Tips! Energiebespaar Tips! Hieronder vind u een aantal tips waarmee u op uw energierekening vele euro s kunt besparen. De tips zijn verdeeld in de verschillende onderdelen waaraan u energie verbruikt in uw huis.

Nadere informatie

Bespaar-toptips. die watt opleveren. samen@heuvelrugenergie.nl www.heuvelrugenergie.nl

Bespaar-toptips. die watt opleveren. samen@heuvelrugenergie.nl www.heuvelrugenergie.nl Bespaar-toptips die watt opleveren samen@heuvelrugenergie.nl www.heuvelrugenergie.nl Bespaar-toptip 1 Waterbesparende douchekop (max. 8L per minuut doe de emmerproef om dit te testen) ± 90 p.j. De groenste

Nadere informatie

Energiebespaar Tips!

Energiebespaar Tips! Energiebespaar Tips! Hieronder vind u een aantal tips waarmee u op uw energierekening vele euro s kunt besparen. De tips zijn verdeeld in de verschillende onderdelen waaraan u energie verbruikt in uw huis.

Nadere informatie

Zuinig koelen met het Packo Eco gamma

Zuinig koelen met het Packo Eco gamma Zuinig koelen met het Packo Eco gamma Zuinig koelen met het Packo Eco gamma Energie wordt jaar na jaar schaarser en duurder. Maar energie (in de vorm van elektriciteit, warm water, ) is nu eenmaal onmisbaar.

Nadere informatie

controle over je energiekosten by IZEN energy systems

controle over je energiekosten by IZEN energy systems h controle over je energiekosten by IZEN energy systems Wie zijn we? energy systems EcoHome is het totaalconcept van IZEN energy systems om bestaande woningen op een comfortabele manier energiezuiniger

Nadere informatie

Verwarming en ventilatie

Verwarming en ventilatie Verwarming en ventilatie Gebouwen met hoge energieprestaties Mei 2013 Christophe Delmotte, Ir Laboratorium Luchtkwaliteit en ventilatie WTCB Wetenschappelijk en Technisch Centrum voor het Bouwbedrijf Bladzijde

Nadere informatie

Installatie overzicht bij EPC-concepten

Installatie overzicht bij EPC-concepten Installatie overzicht bij EPC-concepten Dit boekje geeft een overzicht van de belangrijkste installaties zoals die nu op de markt aanwezig zijn. PelserHartman probeert u een zo volledig mogelijk overzicht

Nadere informatie

Energy-Floor haalt energie uit de bodem van uw woning

Energy-Floor haalt energie uit de bodem van uw woning Energy-Floor haalt energie uit de bodem van uw woning De laatste jaren is er qua energiebehoefte veel veranderd in de woningbouw. Voorheen waren de behoefte en kosten m.b.t. verwarming in nieuwbouw woningen

Nadere informatie

De juiste dampkap op de juiste plaats

De juiste dampkap op de juiste plaats De juiste dampkap op de juiste plaats De juiste dampkap op de juiste plaats De meest toegepaste dampkappen zijn conventionele dampkappen, luchtinductie dampkappen en impulslucht dampkappen. Deze kappen

Nadere informatie

Is uw verbruik normaal?

Is uw verbruik normaal? Is uw verbruik normaal? Maar dit mag ons niet doen vergeten wat zijn kostprijs en effecten op het milieu zijn. Ook al hebben we geen vat op de prijzen, ons verbruik kunnen we wel zelf beïnvloeden. Deze

Nadere informatie

Informatieblad. verwarmingsinstallatie. Comfortabel klimaatsysteem. Rokade

Informatieblad. verwarmingsinstallatie. Comfortabel klimaatsysteem. Rokade Informatieblad verwarmingsinstallatie Rokade 2011 Comfortabel klimaatsysteem Energiezuinig en comfortabel klimaatsysteem Duurzaamheid is een centraal thema in Rokade. Als bewoner profiteert u daarvan.

Nadere informatie

Hoe word je een energiebewuste handelaar?

Hoe word je een energiebewuste handelaar? Hoe word je een energiebewuste handelaar? Verlichting die onnodig brandt, kantoorapparatuur die niet of nauwelijks uitgeschakeld wordt, verwarming, koeling en ventilatiesystemen die onnodig ingeschakeld

Nadere informatie

De combinatie van een gezond binnenklimaat, energie besparen en duurzame schoonheid in één kozijn

De combinatie van een gezond binnenklimaat, energie besparen en duurzame schoonheid in één kozijn De combinatie van een gezond binnenklimaat, energie besparen en duurzame schoonheid in één kozijn De pluspunten van het MOVAIR+ VISION kozijn Verbetering energielabel U-waarde 0,80 W/m²K 0.15 - -0.24 EPC

Nadere informatie

Infrarood verwarming. Effectieve en efficiente warmtebron. Warm, comfortabel en gezond. Intelligente verwarming voor zorgwoningen en thuis.

Infrarood verwarming. Effectieve en efficiente warmtebron. Warm, comfortabel en gezond. Intelligente verwarming voor zorgwoningen en thuis. Infrarood verwarming Warm, comfortabel en gezond Intelligente verwarming voor zorgwoningen en thuis. Effectieve en efficiente warmtebron De innovatieve infrarood verwarmingssystemen spelen helemaal in

Nadere informatie

Energie actueel Ronald Visser Energiebesparing bij melkveehouders

Energie actueel Ronald Visser Energiebesparing bij melkveehouders Energie actueel Ronald Visser Energiebesparing bij melkveehouders Energie actueel Inhoud presentatie - Achtergrond individuele energiebesparing - Twee keer een top 5 met besparingstips 1. Makkelijk uitvoerbaar,

Nadere informatie

Het Varken als kachel. I r. M a u r i c e O r t m a n s

Het Varken als kachel. I r. M a u r i c e O r t m a n s Het Varken als kachel I r. M a u r i c e O r t m a n s Hoeveel warmte produceren varkens? Vo e lbare w a rmteproductie: B ig 23 kg: 4 2 Wa t t Vleesva rken 11 0 k g: 1 2 7 Wa t t K raamzeug: 3 7 5 Wa t

Nadere informatie

ENERGIEZUINIGE BEDRIJVENTERREINEN. 18 april 2013

ENERGIEZUINIGE BEDRIJVENTERREINEN. 18 april 2013 ENERGIEZUINIGE BEDRIJVENTERREINEN 18 april 2013 EUROPESE DOELSTELLING tegen 2020 en tov 1990 CO2-uitstoot verlagen met 20% energieverbruik met 20% verlagen aandeel hernieuwbare energie +20% STEUNMAATREGELEN

Nadere informatie

Ja Nee Nvt Maatregel Foto. Installaties & regelingen. Zijn de binnen- en buitensensoren op een representatieve locatie geïnstalleerd?

Ja Nee Nvt Maatregel Foto. Installaties & regelingen. Zijn de binnen- en buitensensoren op een representatieve locatie geïnstalleerd? Checklist Energiebesparing bedrijven algemeen Met behulp van deze checklist kunt u energiebesparende maatregelen in uw bedrijf inventariseren. Toelichting per maatregel of meer maatregelen kunt u vinden

Nadere informatie

BROCHURE. Balansventilatie met warmterecuperatie CODUMÉ HRU OROKO 325. Een gezond en comfortabel binnenklimaat. EPB conform. www.codume.

BROCHURE. Balansventilatie met warmterecuperatie CODUMÉ HRU OROKO 325. Een gezond en comfortabel binnenklimaat. EPB conform. www.codume. BROCHURE Balansventilatie met warmterecuperatie CODUMÉ HRU OROKO 325 Een gezond en comfortabel binnenklimaat. EPB conform www.codume.eu EEN VERFRISSEND GEZOND BINNEN- MILIEU, OPTIMAAL WOONCOMFORT EN OOK

Nadere informatie

Modern gebouwenmanagement. Voordracht door Verrecas Peter Technisch Adviseur infrastructuur preventie milieu

Modern gebouwenmanagement. Voordracht door Verrecas Peter Technisch Adviseur infrastructuur preventie milieu Modern gebouwenmanagement Voordracht door Verrecas Peter Technisch Adviseur infrastructuur preventie milieu Inleiding Wij zijn er ons allen van bewust dat de energiefactuur een aanzienlijke kostenpost

Nadere informatie

Itho centrale ventilatieunit CVE ECO-fan 2. Voor een comfortabel en energiezuinig binnenklimaat.

Itho centrale ventilatieunit CVE ECO-fan 2. Voor een comfortabel en energiezuinig binnenklimaat. Itho centrale ventilatieunit CVE ECO-fan 2 Voor een comfortabel en energiezuinig binnenklimaat. Energiezuinig door toepassing gelijkstroommotoren. Een Centrale Ventilatie-Eenheid die ruim 83% minder energie

Nadere informatie

VENTILATIESYSTEMEN UTILITY MET HOOG RENDEMENT. www.clima-industries.com

VENTILATIESYSTEMEN UTILITY MET HOOG RENDEMENT. www.clima-industries.com VENTILATIESYSTEMEN UTILITY MET HOOG RENDEMENT ventilatiesystemen voor utiliteitsbouw: school, kantoor, hotel, appartement, rusthuis www.clima-industries.com SNELLE INTERVENTIE/FLEXIBILITEIT De belangrijkste

Nadere informatie

Stappenplan Energie Sparen

Stappenplan Energie Sparen Stappenplan Energie Sparen Energie-infotoer Dirk Van Laer Voorjaar 2013 Programma Stappenplan Energiesparen voor woningen 1. Inleiding : waarom? 2. Hoe beginnen?: Trias energetica! 3. De praktijk in drie

Nadere informatie

Hoe kan ik energie besparen? De Woningstichting helpt u!

Hoe kan ik energie besparen? De Woningstichting helpt u! energie besparen = woonlasten verlagen VRAGEN? Bent u geïnteresseerd in één van de mogelijkheden die in deze brochure zijn beschreven, heeft u nog vragen of wilt u meer weten over de kosten? Vul dan het

Nadere informatie

WARMTEPOMPEN. WINST VOOR U, EN VOOR ONZE AARDE

WARMTEPOMPEN. WINST VOOR U, EN VOOR ONZE AARDE WARM WATER DUURZAME ENERGIE VERWARMING WARMTEPOMPEN. WINST VOOR U, EN VOOR ONZE AARDE ENERGIEBESPARENDE OPLOSSINGEN VOOR BIJ U THUIS STIEBEL ELTRON - SYSTEMEN VOOR EEN LAAG ENERGIEVERBRUIK In de nabije

Nadere informatie

PERSDOSSIER I BATIBOUW 2013 HAL 12 I STAND 404

PERSDOSSIER I BATIBOUW 2013 HAL 12 I STAND 404 PERSDOSSIER I BATIBOUW 2013 HAL 12 I STAND 404 GENERAL GEEFT DEMONSTRATIE OP BATIBOUW Van -20 C naar 60 C Dat is de belofte van General, de Japanse warmtepompfabrikant. Invoerder Thercon wil dit kracht

Nadere informatie

Luchtbehandeling 39SQ

Luchtbehandeling 39SQ Luchtbehandeling 39SQ dco E F F I C I E N C Y P L U G & P L A Y L U C H T B E H A N D E L I N G S U N I T FRISSE LUCHT ESSENTIEEL VOOR EEN PRETTIG COMFORT Mensen kunnen enkele weken zonder eten, enkele

Nadere informatie

Verwarmen, Koelen, Ventileren

Verwarmen, Koelen, Ventileren Gebruikershandleiding d.d. 1 mei 2015 Verwarmen, Koelen, Ventileren Appartementen dr. Struyckenplein, Rijpstraat en Jan Ligthartstraat Heeft u een storing aan de verwarming, de koeling of de ventilatie?

Nadere informatie

Subsidiereglement voor rationeel energiegebruik

Subsidiereglement voor rationeel energiegebruik Subsidiereglement voor rationeel energiegebruik (Gemeenteraadsbeslissing: 21.02.2011) Afdeling 1 : Aanwending van alternatieve energievormen. Artikel 1: Definities Voor toepassing in afdeling 1 gelden

Nadere informatie

Oplossingenboek Energie besparen in de praktijk van het MKB metaal

Oplossingenboek Energie besparen in de praktijk van het MKB metaal Oplossingenboek Energie besparen in de praktijk van het MKB metaal De oplossingen Electromotoren Hergebruik van restwarmte Verwarming Verlichting Perslucht Toepassing PV Warmtepomp WKK installatie Isolatie

Nadere informatie

Checklist gebouw. Beleid. Energie

Checklist gebouw. Beleid. Energie Checklist gebouw Beleid Energie Een checklist kunstenpraktijk? Deze checklist 'gebouw' laat toe een eco-snaphot te nemen van de gebouwen waarin de organisatie gehuisvest is, of waar de productie / expo's

Nadere informatie

GEBOUWEN SCHOLEN BEURSHALLEN HORECA ZWEMBADEN BEDRIJFSHALLEN KANTOREN WINKELS. HR-WTW Hoog Rendement Warmteterugwinning

GEBOUWEN SCHOLEN BEURSHALLEN HORECA ZWEMBADEN BEDRIJFSHALLEN KANTOREN WINKELS. HR-WTW Hoog Rendement Warmteterugwinning GEBOWEN SCHOLEN BERSHALLEN HORECA ZWEMBADEN BEDRIJFSHALLEN KANTOREN WINKELS HRWTW Hoog Rendement Warmteterugwinning Ventileren Doordat gebouwen steeds beter geïsoleerd worden en daardoor hermetisch zijn

Nadere informatie

Goed isoleren is vakwerk. Wat u moet weten over na-isolatie

Goed isoleren is vakwerk. Wat u moet weten over na-isolatie BRANCHEORGANISATIE NA-ISOLATIE Goed isoleren is vakwerk Wat u moet weten over na-isolatie INLEIDING GOED ISOLEREN IS VAKWERK Een goed geïsoleerd huis is prettig om in te wonen. Het is goed voor het wooncomfort,

Nadere informatie

Een zalige warmte, een stomend bad, een lekkere douche, verzorgd door een zuinige, krachtige en compacte verwarmingsketel, da s Bulex!

Een zalige warmte, een stomend bad, een lekkere douche, verzorgd door een zuinige, krachtige en compacte verwarmingsketel, da s Bulex! ZON Een zalige warmte, een stomend bad, een lekkere douche, verzorgd door een zuinige, krachtige en compacte verwarmingsketel, da s Bulex! Al 75 jaar staat Bulex er voor in dat u niet in de kou staat.

Nadere informatie

Warmtepompen. Winst voor u, en voor onze aarde. Energiebesparende oplossingen voor bij u thuis

Warmtepompen. Winst voor u, en voor onze aarde. Energiebesparende oplossingen voor bij u thuis Warm water duur zame Ener gie VERWARMING Warmtepompen. Winst voor u, en voor onze aarde Energiebesparende oplossingen voor bij u thuis STIEBEL ELTRON - Systemen voor een laag energieverbruik In de nabije

Nadere informatie

Energie-efficiëntieverbetering bij koffiebranders

Energie-efficiëntieverbetering bij koffiebranders Energie-efficiëntieverbetering bij koffiebranders Energie-efficiëntie verbeteren binnen het koffiebrandproces via drie stappen Aanleiding In deze studie is de energiebesparing bij koffiebrandmachines onderzocht.

Nadere informatie

Addicool. Leo Suiker directeur

Addicool. Leo Suiker directeur Addicool. Leo Suiker directeur Voorwoord. Addicool heeft zich door haar jarenlange ervaring en expertise ontwikkeld tot marktleider op het gebied van custom made luchtbehandelings kasten. En omdat we veel

Nadere informatie

Energiescan.nu info@energiescan.nu www.energiescan.nu. Naam: Adres: Postcode Factuurnr.: Boekel, 6 januari 2016,

Energiescan.nu info@energiescan.nu www.energiescan.nu. Naam: Adres: Postcode Factuurnr.: Boekel, 6 januari 2016, Energiescan.nu info@energiescan.nu www.energiescan.nu Naam: Adres: Postcode Factuurnr.: Boekel, 6 januari 2016, Beste, Bedankt voor het invu llen van de Energiescan. Voor u ligt het adviesrapport. Op basis

Nadere informatie

Geniet van de DHP-AQ, de stilste en energiezuinigste lucht/water-warmtepomp ooit Zekerheid, comfort en energiebesparing in elk seizoen

Geniet van de DHP-AQ, de stilste en energiezuinigste lucht/water-warmtepomp ooit Zekerheid, comfort en energiebesparing in elk seizoen MAKING MODERN LIVING POSSIBLE Geniet van de DHP-AQ, de stilste en energiezuinigste lucht/water-warmtepomp ooit Zekerheid, comfort en energiebesparing in elk seizoen kleincomforttechniek.nl Danfoss warmtepomptechnologie:

Nadere informatie

Zehnder WHR 918 De compacte ventilatie unit. Verwarming Koeling Ventilatie Filtering

Zehnder WHR 918 De compacte ventilatie unit. Verwarming Koeling Ventilatie Filtering Zehnder WHR 918 De compacte ventilatie unit Verwarming Koeling Ventilatie Filtering Minimale inbouwruimte garandeert maximaal frisse lucht Iedereen stelt prijs op een gezond en comfortabel binnenklimaat.

Nadere informatie

VENTILATIE VOOR THUIS. de duurzaam winkel. maakt uw woning klaar voor de toekomst

VENTILATIE VOOR THUIS. de duurzaam winkel. maakt uw woning klaar voor de toekomst VOOR THUIS VENTILATIE de duurzaam winkel maakt uw woning klaar voor de toekomst Wat is het belang van goed ventileren? Een slecht geventileerde woning kan fysieke klachten opleveren. Het CO 2 -gehalte

Nadere informatie

Instructie Ventilatie

Instructie Ventilatie Instructie Ventilatie Type woning Bij de bouw van een woning wordt er rekening mee gehouden dat de woning geventileerd kan worden. Hierin is onderscheid te maken in 3 type woningen; woningen met luchtkanalen,

Nadere informatie

Startadvies Energiebesparing

Startadvies Energiebesparing Startadvies Stephanusplein 1, 7772 BR Hardenberg Startadvies : Op basis van de besparingscheck (zie bijlage) heeft uw woning een indicatief energielabel F. Het energielabel voor woningen loopt van A tot

Nadere informatie

Ventilatie in uw woning Systeem C en Systeem D. Koeling Ventilatie Luchtzuivering

Ventilatie in uw woning Systeem C en Systeem D. Koeling Ventilatie Luchtzuivering Ventilatie in uw woning Systeem C en Systeem D Verwarming Koeling Ventilatie Luchtzuivering Wat is ventileren? Isoleren = ventileren Wist u dat we gemiddeld zo n 70% van onze tijd tussen 4 muren doorbrengen?

Nadere informatie

Efficiënte energievoorziening. Warmtepompen - het verwarmingssysteem met toekomst.

Efficiënte energievoorziening. Warmtepompen - het verwarmingssysteem met toekomst. Warmtepompen Efficiënte energievoorziening. Warmtepompen - het verwarmingssysteem met toekomst. Voorbeeldoplossingen voor uw woning 10 2012 Warmtepompen - het verwarmingssysteem met toekomst. Maak kennis

Nadere informatie

Testimonial. Montessorischool - Amsterdam

Testimonial. Montessorischool - Amsterdam Testimonial Montessorischool - Amsterdam IR. HANS KUIPER. ARCHITECT: Beste schoolgebouw van Amsterdam dankzij Rockwool Aan het uiterlijk van de 5e Montessorischool aan de Herschelstraat in Amsterdam is

Nadere informatie

I Ventilatiesystemen principes :

I Ventilatiesystemen principes : I Ventilatiesystemen principes : Types A, B, C van ventilatie technieken: Ventilatiesysteem A : Het natuurlijke ventilatieconcept, genaamd ventilatiesysteem A, gebruikt het schoorsteenprincipe om de luchtstroming

Nadere informatie

Opleiding Duurzaam Gebouw : Ontwerp en regeling van technische installaties

Opleiding Duurzaam Gebouw : Ontwerp en regeling van technische installaties Opleiding Duurzaam Gebouw : Ontwerp en regeling van technische installaties Leefmilieu Brussel Energie becijferen Jonathan FRONHOFFS Cenergie cvba Doelstelling(en) van de presentatie Opfrissen van de theoretische

Nadere informatie

Ventileren in huis. Handleiding warmte-terug-win-installatie

Ventileren in huis. Handleiding warmte-terug-win-installatie Ventileren in huis Handleiding warmte-terug-win-installatie Samen met uw huisgenoten, huisdieren en kamerplanten produceert u iedere dag gemiddeld tien liter vocht. Tel daarbij op de waterdamp die vrijkomt

Nadere informatie

Comfort en gerustheid. Warmte is ons element. Warmtepompen Glycolwater/water Vermogenbereik : 6 tot 17 kw. Logatherm WPS/WPS K. [ Lucht ] [ Water ]

Comfort en gerustheid. Warmte is ons element. Warmtepompen Glycolwater/water Vermogenbereik : 6 tot 17 kw. Logatherm WPS/WPS K. [ Lucht ] [ Water ] [ Lucht ] [ Water ] Warmtepompen Glycolwater/water Vermogenbereik : 6 tot 17 kw [ Aarde ] [ Buderus ] Comfort en gerustheid Logatherm WPS/WPS K De Logatherm glycolwater/water warmtepompen WPS van Buderus

Nadere informatie

Energiebesparingswijzer. STIJLGIDS COMMUNICATIE VERSIE 01 _Oktober 2012. Geld besparen met handige energietips voor thuis

Energiebesparingswijzer. STIJLGIDS COMMUNICATIE VERSIE 01 _Oktober 2012. Geld besparen met handige energietips voor thuis Energiebesparingswijzer STIJLGIDS COMMUNICATIE VERSIE 01 _Oktober 2012 Geld besparen met handige energietips voor thuis Energie besparen, snel verdiend! Ieder jaar betaal je veel geld voor een warm huis,

Nadere informatie

Steunmaatregelen voor milieu- en energiebewust ondernemen

Steunmaatregelen voor milieu- en energiebewust ondernemen Steunmaatregelen voor milieu- en energiebewust ondernemen 28 november 2007 Researchpark Zellik Ir. Bert Stassen bert.stassen@vlao.be T : 016 31 10 63 www.vlao.be Belangrijkste vormen van subsidie 1. Ecologiepremie

Nadere informatie

Geniet van de DHP-AQ, de stilste en energiezuinigste lucht/water-warmtepomp ooit

Geniet van de DHP-AQ, de stilste en energiezuinigste lucht/water-warmtepomp ooit Geniet van de DHP-AQ, de stilste en energiezuinigste lucht/water-warmtepomp ooit Zekerheid, comfort en energiebesparing in elk seizoen. www.danfoss.com Danfoss warmtepomptechnologie: duurzaam, energiezuinig

Nadere informatie

ALLE MOGELIJKHEDEN OP EEN RIJTJE VOOR EEN IDEAAL WOON-EN LEEFKLIMAAT WWW.ENERGIESERVICE.NL

ALLE MOGELIJKHEDEN OP EEN RIJTJE VOOR EEN IDEAAL WOON-EN LEEFKLIMAAT WWW.ENERGIESERVICE.NL ALLE MOGELIJKHEDEN OP EEN RIJTJE VOOR EEN IDEAAL WOON-EN LEEFKLIMAAT WWW.ENERGIESERVICE.NL Klimaatmakers Veilig en vertrouwd! Warmte en ventilatie zijn essentieel voor een heerlijk klimaat in uw woning.

Nadere informatie

Een aangenaam binnenklimaat, het hele jaar rond.

Een aangenaam binnenklimaat, het hele jaar rond. Een aangenaam binnenklimaat, het hele jaar rond. Verbeter uw comfort met de ideale zonwerende en isolerend glasfolie. Verbeter de isolatie tot 41% (K-waarde), bespaar energie, hou overdreven warmte buiten

Nadere informatie

Functioneren infrarood panelen ES systems

Functioneren infrarood panelen ES systems INFRAROOD VERWARMINGSSYSTEEM Productie- en verkoopmaatschappij ES systems, opgericht in 2010, is een jong en dynamisch bedrijf dat zich snel ontwikkelt. Bij het opstarten van dit bedrijf is gebruik gemaakt

Nadere informatie

Zuinig wonen. 10. Doe de VREG-test! Bekijk zeker de website: http://www.vreg.be/nl/doe-de-v-test-voorgezinnen

Zuinig wonen. 10. Doe de VREG-test! Bekijk zeker de website: http://www.vreg.be/nl/doe-de-v-test-voorgezinnen 10. Doe de VREG-test! Bekijk zeker de website: http://www.vreg.be/nl/doe-de-v-test-voorgezinnen Hier vergelijk je de verschillende producten van de verschillende energieleveranciers. Zo kun je zien wat

Nadere informatie

Welkom. Energiediensten voor lokale besturen : Gerealiseerde energieprojecten Energiedag VVSG Antwerpen

Welkom. Energiediensten voor lokale besturen : Gerealiseerde energieprojecten Energiedag VVSG Antwerpen Welkom Energiediensten voor lokale besturen : Gerealiseerde energieprojecten Energiedag VVSG Antwerpen Aanbod Energiediensten voor Lokale Besturen Wat zijn EnergieDiensten voor Lokale Besturen? Energie

Nadere informatie

Discussienota Tertiaire sector voor de studie: Energie en broeikasgasscenario s voor het Vlaamse gewest verkenning beleidsscenario s tot 2030

Discussienota Tertiaire sector voor de studie: Energie en broeikasgasscenario s voor het Vlaamse gewest verkenning beleidsscenario s tot 2030 Discussienota Tertiaire sector voor de studie: Energie en broeikasgasscenario s voor het Vlaamse gewest verkenning beleidsscenario s tot 2030 BIJLAGEN 1 BIJLAGE 1 bij BELEIDSDOELSTELLING 1 van PIJLER II

Nadere informatie

STUDIE. optimalisatie van de isolatieschil bij het geothermiehuis

STUDIE. optimalisatie van de isolatieschil bij het geothermiehuis STUDIE optimalisatie van de isolatieschil bij het geothermiehuis Pagina 1 van 11 Inhoud 1. Plannen gebouw met EPB vloeroppervlakte 239,41 m²... 2 2. Het verhaal van de totale energievraag en energievraag

Nadere informatie

Restwarmte persluchtinstallatie is geld waard! Uw spreker: André van Willigen, Senior Sales Engineer, ALUP Kompressoren BV

Restwarmte persluchtinstallatie is geld waard! Uw spreker: André van Willigen, Senior Sales Engineer, ALUP Kompressoren BV Restwarmte persluchtinstallatie is geld waard! Uw spreker: André van Willigen, Senior Sales Engineer, ALUP Kompressoren BV een onderneming stelt zich voor! ALUP Kompressoren BV Nederland levert: Zuigercompressoren

Nadere informatie

Een nieuwe woning in Zoetermeer 42 woningen De Blauwe Tuinen

Een nieuwe woning in Zoetermeer 42 woningen De Blauwe Tuinen KLIMAATGARANT Een nieuwe woning in Zoetermeer 42 woningen De Blauwe Tuinen De energie van morgen vandaag in huis Project in Rijswijk Een energieneutrale woning: het kan! Binnenkort start de verkoop van

Nadere informatie

Frisse Lucht GREEN PACKAGE. Energie uit de lucht - 100% duurzaam

Frisse Lucht GREEN PACKAGE. Energie uit de lucht - 100% duurzaam GREEN PACKAGE Energie uit de lucht - 100% duurzaam Het comfort van vloerverwarming, koeling en warmtapwater in een duurzaam energiesysteem voor bij u thuis. Frisse Lucht Green Package, duurzame energie

Nadere informatie

DROGEN. Het energiezuinig drogen van hygroscopische thermoplasten; geen gebakken lucht!

DROGEN. Het energiezuinig drogen van hygroscopische thermoplasten; geen gebakken lucht! Lezing op 24 september 2008 tijdens de Kunststoffenbeurs in Veldhoven Het energiezuinig drogen van hygroscopische thermoplasten; geen gebakken lucht! Spreker: Jurgen Koolhaas Waarom kunststoffen drogen?

Nadere informatie

DE WERKING VAN DE WARMTEPOMP

DE WERKING VAN DE WARMTEPOMP De duurzame energiebron is onuitputtelijk, maar heeft een te laag temperatuurniveau om de CV rechtstreeks op aan te kunnen sluiten. De temperatuur zal dus eerst verhoogd moeten worden, waardoor wij onze

Nadere informatie

Rolluiken - Zonwering - Ventilatie

Rolluiken - Zonwering - Ventilatie Bed r i j f s v o o r s t e l l i n g Rolluiken - Zonwering - Ventilatie Pr o d u c t i e In l e i d i n g In 1975 richt Jos Wilms een éénmanszaak op die reeds in 1982 werd omgevormd tot een NV! In 1986

Nadere informatie

JORIS VAN DYCK JORIS VAN DYCK WARMTEPOMPTECHNIEKEN JVD WARMTEPOMPTECHNIEKEN B.V.B.A.

JORIS VAN DYCK JORIS VAN DYCK WARMTEPOMPTECHNIEKEN JVD WARMTEPOMPTECHNIEKEN B.V.B.A. WARMTEPOMPTECHNIEKEN Verwarmen met een warmtepomp de energie van natuurelementen JVD warmtepomptechnieken bvba Oostmalsebaan 5 B-2960 Brecht Tel.: +32 (0) 3 313 85 39 info@warmtepomptechnieken.be www.warmtepomptechnieken.be

Nadere informatie

Binnenklimaat: energie efficiënte oplossingen besparing door comfort

Binnenklimaat: energie efficiënte oplossingen besparing door comfort Binnenklimaat: energie efficiënte oplossingen besparing door comfort Rob Nagel Honeywell Dag van de Installatie VSK, Jaarbeurs Utrecht 2 februari 2010 Binnenklimaat besparing door comfort Woningmarkt in

Nadere informatie

245 De energiescore laat toe om de energiezuinigheid van appartementen te vergelijken.

245 De energiescore laat toe om de energiezuinigheid van appartementen te vergelijken. nummer postnummer Batavia 7 bus 3 2000 gemeente Antwerpen bestemming appartement type - bouwar 2005 softwareversie 1.5.2 berekende energiescore (kwh/m²ar): 245 De energiescore laat toe om de heid van appartementen

Nadere informatie

H e t W A d u s E P C p a k k e t

H e t W A d u s E P C p a k k e t Uw partner in duurzame energie H e t W A d u s E P C p a k k e t De ultieme oplossing voor uw woning v1.0 april 2009 Voorwoord WAdus BV is een jong en dynamisch bedrijf. Het bedrijf is opgericht in 2008

Nadere informatie

Dossier: Afvalverwerking en verwarming

Dossier: Afvalverwerking en verwarming Dossier: Afvalverwerking en verwarming In een houtverwerkend bedrijf heeft men altijd met afval te maken. Optimalisatiesystemen en efficiëntie zorgen er gelukkig voor dat dit tot een minimum wordt beperkt.

Nadere informatie

NOTA: De EPC score is geen weergave van het effectieve verbruik in dii appartement.

NOTA: De EPC score is geen weergave van het effectieve verbruik in dii appartement. Belan rike toelichtin bi het E C attest! NOTA: De EPC score is geen weergave van het effectieve verbruik in dii appartement. De hoge score is meestal te wijien aan het teit dat er met elektdcileii verwarmd

Nadere informatie

Verwarminginstallaties

Verwarminginstallaties Verwarminginstallaties Energiediagnose van een bestaande installatie Verbeteren van een bestaande installatie Een nieuwe installatie ontwerpen Verwarminginstallatie met warm water? 1 Verlies? Verlies?

Nadere informatie

Wat? Waarom? relighting. Ecologische, ergonomische en economische binnenverlichting

Wat? Waarom? relighting. Ecologische, ergonomische en economische binnenverlichting E3 relighting Ecologische, ergonomische en economische binnenverlichting Wat? Waarom? Wist je dat we in België met z n allen ongeveer één vijfde van de elektriciteit aan verlichting besteden? Op kantoor

Nadere informatie

Energiebeleid lokaal bestuur. Joost Venken Schepen van Energie & Duurzaamheid Stad Hasselt

Energiebeleid lokaal bestuur. Joost Venken Schepen van Energie & Duurzaamheid Stad Hasselt Energiebeleid lokaal bestuur Joost Venken Schepen van Energie & Duurzaamheid Stad Hasselt Energiebeleid stad Hasselt Hasselt 20/20/20 stadsdiensten Hasseltse gemeenschap 20% reductie HEB Duurzaamheidsdienst

Nadere informatie

Profiteert uw zaak reeds van warmteterugwinning?

Profiteert uw zaak reeds van warmteterugwinning? Heat Recovery Pipes 2 Heat Recovery Pipes Profiteert uw zaak reeds van warmteterugwinning? Onze droogtrommels zijn ontworpen met het oog op een maximaal rendement. Algemeen gesproken zijn de droogtrommels

Nadere informatie

Discussienota Tertiaire Sector. BAU+ studie: Energie- en broeikasgasscenario s voor het Vlaamse gewest verkenning beleidsscenario s tot 2030

Discussienota Tertiaire Sector. BAU+ studie: Energie- en broeikasgasscenario s voor het Vlaamse gewest verkenning beleidsscenario s tot 2030 Discussienota Tertiaire Sector BAU+ studie: Energie- en broeikasgasscenario s voor het Vlaamse gewest verkenning beleidsscenario s tot 2030 Katleen Briffaerts 1 Inhoud Inleiding Aannames Beleidsdoelstellingen

Nadere informatie

REFLECTIE? SLIM GEVONDEN!

REFLECTIE? SLIM GEVONDEN! REFLECTIE? SLIM GEVONDEN! HET HITTESCHILD ALUTHERMO, HET HITTESCHILD is een dun, reflecterend isolatiemateriaal met uitzonderlijke eigenschappen die een zeer eenvoudige plaatsing mogelijk maken. Het product

Nadere informatie