Ondernemen in de Sectoren. Feiten en ontwikkelingen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Ondernemen in de Sectoren. Feiten en ontwikkelingen 2007-2009"

Transcriptie

1 Ondernemen in de Sectoren Feiten en ontwikkelingen Zoetermeer, november 2008

2 ISBN: Bestelnummer: A Prijs: 100,- Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap, dat wordt gefinancierd door het Ministerie van Economische Zaken. Voor alle informatie over MKB en Ondernemerschap: De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij EIM bv. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen, scripties en boeken is toegestaan mits de bron duidelijk wordt vermeld. Vermenigvuldigen en/of openbaarmaking in welke vorm ook, alsmede opslag in een retrieval system, is uitsluitend toegestaan na schriftelijke toestemming van EIM bv. EIM bv aanvaardt geen aansprakelijkheid voor drukfouten en/of andere onvolkomenheden. The responsibility for the contents of this report lies with EIM bv. Quoting numbers or text in papers, essays and books is permitted only when the source is clearly mentioned. No part of this publication may be copied and/or published in any form or by any means, or stored in a retrieval system, without the prior written permission of EIM bv. EIM bv does not accept responsibility for printing errors and/or other imperfections.

3 Inhoudsopgave Samenvatting 5 1 Inleiding 9 2 Het MKB in Nederland Kerngegevens Ontwikkelingen Voedings- en genotmiddelenindustrie De sector in cijfers Dynamiek in de sector Dynamiek in de markt SWOT-analyse Maatschappelijk verantwoord ondernemen Perspectief 30 4 Metaal- en elektrotechnische industrie De sector in cijfers Dynamiek in de sector Dynamiek in de markt SWOT-analyse Strategie Maatschappelijk verantwoord ondernemen Perspectief 49 5 Bouwnijverheid De sector in cijfers Dynamiek in de sector Dynamiek in de markt SWOT-analyse Strategie Maatschappelijk verantwoord ondernemen Perspectief 67 6 Autosector De sector in cijfers Dynamiek in de sector Dynamiek in de markt SWOT-analyse Strategie Perspectief 83 7 Groothandel De sector in cijfers Dynamiek in de sector 88 3

4 7.3 Dynamiek in de markt SWOT-analyse Perspectief 95 8 Detailhandel De sector in cijfers Dynamiek in de sector Dynamiek in de markt SWOT-analyse Strategie Maatschappelijk verantwoord ondernemen Perspectief Horeca, catering en verblijfsrecreatie De sector in cijfers Dynamiek in de sector Dynamiek in de markt SWOT-analyse Strategie Maatschappelijk verantwoord ondernemen Perspectief Transport De sector in cijfers Dynamiek in de sector Dynamiek in de markt SWOT-analyse Strategie Maatschappelijk verantwoord ondernemen Perspectief Zakelijke dienstverlening De sector in cijfers Dynamiek in de sector Dynamiek in de markt SWOT-analyse Strategie Maatschappelijk verantwoord ondernemen Perspectief Overige dienstverlening De sector in cijfers Dynamiek in de sector Dynamiek in de markt SWOT-analyse Strategie Maatschappelijk verantwoord ondernemen in het MKB Perspectief 187 4

5 Samenvatting 'Ondernemen in de sectoren. Feiten en ontwikkelingen ', biedt iedereen die op enigerlei wijze betrokken is bij de beleidsvorming en -uitvoering binnen de overheid of het georganiseerde bedrijfsleven inzicht in de actuele stand van zaken in tien verschillende sectoren uit het bedrijfsleven. Het borduurt voort op de eerder dit jaar verschenen publicatie 'Kleinschalig Ondernemen 2008', waarin een beeld is gegeven van de structuur en economische ontwikkelingen van het bedrijfsleven naar grootteklasse. In beide publicaties staat het MKB centraal. Het MKB in Nederland In Nederland zijn ongeveer ondernemingen actief. Het merendeel van deze ondernemingen (circa ) is actief binnen het MKB. Dit houdt in dat ruim 99% van alle ondernemingen in het bedrijfsleven behoort tot het MKB. Het MKB heeft een belangrijk aandeel in de totale afzet, bruto toegevoegde waarde en werkgelegenheid. In 2007 was het MKB goed voor 43% van de totale afzet van het bedrijfsleven ( 435 miljard) en voor 48% van de totale bruto toegevoegde waarde ( 214 miljard). In het MKB zijn ruim 3,9 miljoen personen werkzaam. Dit is meer dan de helft van de totale werkgelegenheid in het bedrijfsleven. De gemiddelde arbeidsproductiviteit 1 van het MKB ligt met euro lager dan de arbeidsproductiviteit voor het totale bedrijfsleven. De winst per MKB-bedrijf is (na correctie van de beloning van de zelfstandigen) ongeveer twee keer zo laag als de winst van bedrijven uit het grootbedrijf. De winst van het MKB bedraagt, na correctie van de beloning van de zelfstandigen, 38 miljard. Bedrijven in het MKB investeren daarentegen evenveel als bedrijven uit het grootbedrijf. De afzetgroei in het MKB is geleidelijk aan het afnemen en zal in de tweede helft van 2008 tot stilstand komen. Er wordt een afzetgroei van 2,5% en een winstgroei van 3,25% verwacht. Het aantal werkenden zal met toenemen. De forse afzwakking van het groeitempo is het gevolg van de internationale kredietcrisis, de sterk gestegen grondstoffen- en energieprijzen en de ongunstige internationale economische ontwikkeling. Voedings- en genotmiddelenindustrie De voedings- en genotmiddelenindustrie is zeer divers gezien de toegepaste verwerkingstechnieken en varieert van ambachtelijk (bijvoorbeeld bak- en zoetwarenindustrie) tot procesindustrieel (bijvoorbeeld zuivel, meel, suiker, frisdranken, bier en sigaretten). Het MKB telt ondernemingen met een werkgelegenheid van arbeidsjaren. In 2007 steeg het omzetvolume van de totale sector met 2%. Voor 2008 en 2009 wordt een groei verwacht van respectievelijk 1,25 en 0,75%, met een krimp van de werkgelegenheid. De ontwikkeling van deze sector blijft daarmee achter bij die in het totale bedrijfsleven. Hierin komt de minder sterke conjunctuurgevoeligheid van de markt van voedingsmiddelen tot uiting. De sector is relatief sterk afhankelijk van de binnenlandse markt. Sterke punten van de voedings- en genotmiddelenindustrie zijn onder meer de innovati- 1 Bruto toegevoegde waarde tegen factorkosten per arbeidsjaar. 5

6 viteit, de kennisinfrastructuur, een goede naam als het gaat om prijs/kwaliteit, service, betrouwbaarheid en inspelen op de vraag van de klant en de hoge arbeidsproductiviteit. Zwakke punten zijn onder meer de hoge (loon)kosten, de hoge regeldichtheid en het relatief lage investeringsniveau. Metaal- en elektrotechnische industrie De metaal- en elektrotechnische industrie telt ongeveer ondernemingen, hoofdzakelijk MKB. De metaalproductenindustrie is kleinschalig en arbeidsintensief: zij heeft een ondernemingenaandeel van 39%, een werkgelegenheidsaandeel van 30% en een omzetaandeel van 20%. De elektrotechnische industrie laat het tegenovergestelde zien. De machine- en de transportmiddelenindustrie nemen een middenpositie in. Vooral de transportmiddelenindustrie, basismetaalindustrie en metaalproductenindustrie hebben een goed jaar achter de rug. De sector als geheel scoorde in 2007 een groei van 5,75%. De vooruitzichten op korte termijn zien er minder gunstig uit. De flink afgenomen economische groei van Europese landen heeft belangrijke gevolgen voor exportgeoriënteerde sectoren zoals de metaalindustrie. De omzet zal minder sterk toenemen en de winst zal zelfs iets afnemen: in 2008 en 2009 zal het volume van de omzet met respectievelijk 2 en 1% toenemen. De werkgelegenheid zal (verder) afnemen. Bouwnijverheid Een op de tien bedrijven in ons land is actief in de bouw. De sector is vrijwel volledig gericht op de binnenlandse markt. De sector heeft in 2007 een uiterst gunstig jaar doorgemaakt. De sector is zeer conjunctuurgevoelig en profiteerde van de toegenomen bedrijvigheid. In alle marktsegmenten (woningbouw, utiliteitsbouw, onderhoud, GWW) was in 2007 een flinke groei te zien. De totale omzet van de sector bouw steeg met 6,5%. In 2008 zal het omzetvolume nog flink toenemen met 5,75%. Op alle deelmarkten wordt een groei voorzien. In 2009 zal de groei afnemen. Vooral door terugvallende nieuwbouw zal de groei in 2009 uitkomen op 1,75%. De productie blijft evenwel op een hoog niveau. De werkgelegenheid in de bouw zal dit jaar bovengemiddeld toenemen, met 4,5%, gemeten in arbeidsvolume. Volgend jaar zal de werkgelegenheid, door de stabilisatie van de bouwproductie, nog met 1% toenemen. Deze toename komt vooral voor rekening van de zelfstandigen. Autosector De autosector (detailhandel en groothandel) telt ongeveer MKBondernemingen. Na een jarenlange daling van het aantal verkochte auto's zit de autoverkoop vanaf 2006 weer in de lift. De autogroothandel presteerde de afgelopen jaren relatief iets beter dan de autodetailhandel en de benzinestations. In 2007 bedroeg de volumegroei voor de gehele autosector 1,5%. Voor 2008 wordt eveneens een volumegroei van 1,5% verwacht. De afvlakkende economische ontwikkeling, de hogere brandstofkosten en een terughoudendheid van consumenten om financiële verplichtingen aan te gaan, zullen een rem zetten op de vraag naar auto's. Voor 2009 wordt uitgegaan van een marginale stijging met 0,5%. Het aantal werknemers zal dit jaar met een groei van 0,25% vrijwel gelijk blijven. Voor volgend jaar wordt een daling met 0,5% voorzien. 6

7 Groothandel De groothandel heeft in 2007 een flinke omzetgroei gerealiseerd. Door gunstige internationale handelsontwikkeling en een sterk groeiende Nederlandse economie, steeg het omzetvolume in 2007 ten opzichte van 2006 met 6,25%. De groothandel - met circa MKB-bedrijven en een werkgelegenheid van arbeidsjaren (waarvan bijna in het MKB) - profiteerde van een sterk groeiende export en wederuitvoer. Ook de binnenlandse afzet van de groothandel nam flink toe. De vooruitzichten voor de groothandel in 2008 en 2009 zijn naar verhouding redelijk gunstig, met een groei van respectievelijk 4,25 en 3,5%. De groothandel vormt een belangrijke schakel in het proces van ketenintegratie en efficiency. De functie die hij daarin vervult is sterk afhankelijk van de producten die gevoerd worden. Als sterke punten van de groothandel gelden de hoge informatiseringsgraad, de logistieke ervaring, scherpe prijzen door productiviteitsgroei en het grote aantal gecertificeerde bedrijven. De groothandel investeert sterk in verbetering van logistieke processen, waardoor er een aanzienlijke arbeidsproductiviteit gerealiseerd kan worden. Detailhandel De detailhandel is een typische sector van het midden- en kleinbedrijf. Van alle detailhandelsondernemingen behoort meer dan 99% tot het MKB. Dit MKB neemt ongeveer 60% van de totale werkgelegenheid in de sector voor zijn rekening en heeft een omzetaandeel van circa 50%. Deze percentages tonen de kleinschaligheid van de detailhandel. De circa ondernemingen in de detailhandel zijn goed voor een werkgelegenheid van ruim arbeidsjaren. De detailhandelsbestedingen zijn in 2007 toegenomen met 2,75%. De detailhandel in overige non-food heeft in 2007 de hoogste volumegroei gerealiseerd. Voor het lopende jaar 2008 wordt nog nauwelijks groei verwacht. Voor 2009 wordt een afname van de omzet met 1% voorzien. De belangrijkste oorzaken hiervoor zijn de afname van het consumentenvertrouwen en de stagnatie van het reëel besteedbaar inkomen. Ook de vraag naar werknemers zal afnemen. Dit jaar neemt de werkgelegenheid nog met 0,50% toe, maar in 2009 wordt een afname van 0,5% verwacht. Horeca, catering en verblijfsrecreatie De horeca, catering en verblijfsrecreatie - met MKB-bedrijven - realiseerde in 2007 een groei van het omzetvolume van 2,25%. De hotels en pensions scoorden, met de catering, als deelsector het hoogst met een groei van 3,5% markeert ook een omslagpunt. Terwijl in de eerste helft nog sprake was van toename van de bestedingen (positieve volumeontwikkeling), zijn deze sinds het derde kwartaal afgenomen. Een sterk dalend consumentenvertrouwen, de kredietcrisis en sterk gestegen grondstoffen- en energieprijzen zorgen in 2008 voor een omzetdaling met 0,75%. Ook enkele ingrijpende maatregelen zoals het ingestelde rookverbod spelen hierbij een rol. In 2009 wordt met 1,25% een nog sterkere omzetdaling verwacht. De werkgelegenheid blijft in 2008 nog gelijk, maar zal als gevolg van de omzetdaling, in 2009 eveneens een afname vertonen (0,75%). 7

8 Transportsector Het goederenvervoer over land en de dienstverlening ten behoeve van het vervoer bepalen het grootste deel van de sectoromzet: 35% respectievelijk 41%. De sectoromzet bedroeg in miljard euro, waarvan 30 miljard door het MKB gerealiseerd werd. De transportsector profiteerde in 2007 van de gunstige economische ontwikkeling, waardoor de omzet met 5,5% toenam. Het transport is relatief sterk internationaal georiënteerd: circa een kwart van de MKB-omzet en een derde van de totale sectoromzet wordt met de export behaald. De vooruitzichten voor de transportsector zijn gematigd. De sector zal duidelijk de afzwakking van de internationale economische ontwikkeling ondervinden. Voor 2008 en 2009 laten de prognoses een groei van de volumeontwikkeling van de omzet zien van 2, respectievelijk 1,25%. Zakelijke dienstverlening Het belang van de zakelijke dienstverlening binnen het Nederlandse bedrijfsleven is aanzienlijk. Van alle bedrijven in Nederland behoort 22% ( ondernemingen) tot de zakelijke dienstverlening en 19% van de totale werkgelegenheid in het bedrijfsleven is aan de zakelijke dienstverlening toe te schrijven. De ontwikkeling van het omzetvolume komt grotendeels voort uit de grote afhankelijkheid van de dienstverlening van het bedrijfsleven, in Nederland met name de industrie en de bouw. Voor de verschillende deelsectoren valt nog steeds een toename te verwachten van de omzet (+ 3,25%), maar een heel stuk gematigder dan in de afgelopen paar jaar. In 2009 zal de groei verder teruglopen (+ 1,5%) als gevolg van de verdere afzwakking van de internationale economische groei. Overige dienstverlening Tot de overige dienstverlening behoren - overwegend kleinschalige - kappers, schoonheidsverzorgende bedrijven, textielreinigingsbedrijven, vakfotografen, sport- en fitnesscentra, beveiligingsbedrijven en andere persoonlijke diensten. De circa ondernemingen zijn sterk gericht op de consument als afnemer. In 2007 nam het omzetvolume met 2,25% toe. De minder positieve economische teneur, ingeluid door de kredietcrisis in de Verenigde Staten, leidt tot een minder sterke groei van de consumptieve bestedingen in 2008 en 2009 met een omzettoename van respectievelijk 1,75 en 0,5%. De grootste groei laten de deelsectoren milieudienstverlening en cultuur, sport en recreatie zien. 8

9 1 Inleiding Aanleiding In de eerder dit jaar verschenen publicatie 'Kleinschalig Ondernemen 2008' wordt een beeld gegeven van de structuur en economische ontwikkeling in het bedrijfsleven, verdeeld naar grootteklasse. Het midden- en kleinbedrijf (MKB) staat hierbij centraal en de belangrijkste ontwikkelingen worden ook op sectoraal niveau besproken. In de publicatie 'Ondernemen in de Sectoren. Feiten en ontwikkelingen ' staan de sectoranalyses centraal en daarmee is het een logisch vervolg op de eerder genoemde publicatie. Doel De informatie in 'Ondernemen in de Sectoren' is bestemd voor allen die op een of andere wijze betrokken zijn bij de beleidsvorming en -uitvoering binnen de overheid of het georganiseerde bedrijfsleven. Het rapport biedt hun inzicht in de actuele stand van zaken in 10 verschillende sectoren uit het bedrijfsleven. Het betreft een beschrijving van de structuur, het economisch functioneren, de marktomstandigheden, de kracht en het investeringsgedrag van de sector. De sectoren In alle 10 sectoren speelt het MKB-ondernemerschap een grote rol. De MKBondernemers dekken het leeuwendeel van het Nederlandse bedrijfsleven. De sectoren zijn: 1 de voedings- en genotmiddelenindustrie; 2 de metaal- en elektrotechnische industrie; 3 de bouwnijverheid; 4 de autosector; 5 de groothandel; 6 de detailhandel; 7 de horeca, catering en verblijfsrecreatie; 8 de transportsector; 9 de zakelijke dienstverlening; 10 de overige dienstverlening. Herkomst van de informatie Het economische beeld dat in 'Ondernemen in de Sectoren' wordt geschetst, is eind augustus 2008 vastgesteld. Het geschetste economische beeld is te beschouwen als een actualisering van de informatie uit 'Kleinschalig Ondernemen 2008'. Bij het bepalen van de sectorprognoses is gebruik gemaakt van het model PRISMA-K. Dit is een sectormodel naar grootteklasse voor de korte en middellange termijn, waarmee onder andere exploitatiegegevens en werkgelegenheidsgegevens geraamd worden. De realisatiegegevens, zowel niveaus als mutaties, zijn vooral afkomstig uit de Nationale Rekeningen. De Nationale Rekeningen bevatten realisatiegegevens tot en met 2007 en zijn in augustus 2008 gepubliceerd door het CBS. Ook is gebruik gemaakt van productiestatistieken van het CBS. De productiestatistieken zijn onder andere gebruikt voor de bepaling van grootteklassedata. Ook zijn deze 9

10 statistieken gebruikt voor de schatting van economische variabelen die in de Nationale Rekeningen ontbreken, zoals omzet en winst. Bij de raming van de prognosejaren 2008 en 2009 is gebruik gemaakt van een groot aantal vrij beschikbare gegevens, zoals conjunctuurinformatie van het CBS, het CPB en de OESO. Ook zijn gegevens gebruikt uit monitoren en jaarlijkse registraties van sectororganisaties en andere binnen het onderzoeksprogramma 'MKB en Ondernemerschap' van het Ministerie van Economische Zaken door EIM ontwikkelde data en informatie. Ten slotte is gebruik gemaakt van het EIM MKB-Beleidspanel. De bijna ondernemers uit het MKB zijn speciaal voor deze editie van 'Ondernemen in de Sectoren' ondervraagd over maatschappelijk verantwoord ondernemen/duurzaamheid. Leeswijzer Het rapport is als volgt opgebouwd. In de hoofdstukken staat steeds één sector centraal. Het begint met de voedings- en genotmiddelenindustrie en eindigt met de overige dienstverlening (in de volgorde zoals de sectoren zojuist zijn opgesomd). De lezers kunnen dus direct naar de sector van hun keuze. Elk hoofdstuk heeft dezelfde opbouw. Paragraaf 1 gaat in op de structuurgegevens (de sector in cijfers). Paragraaf 2 schetst de situatie in de sector (bedrijvendynamiek, schaalgrootte en netwerkvorming, innovatie) en paragraaf 3 doet dit voor de markt (afnemers, concurrentie). Paragraaf 4 laat de sterke en zwakke kanten van de sector zien. Daarna volgt de strategie van het MKB temidden van de geschetste situaties in paragraaf 5. Paragraaf 6 gaat in op maatschappelijk verantwoord ondernemen/duurzaamheid van het MKB. Het hoofdstuk sluit af met het perspectief voor de sector. 10

11 2 Het MKB in Nederland 2.1 Kerngegevens MKB-ondernemingen In Nederland waren op 1 januari 2008 ongeveer ondernemingen actief in het MKB. Ruim 90% van deze bedrijven maakt deel uit van het kleinbedrijf. Dit zijn bedrijven met minder dan 10 werknemers. Het grootbedrijf (100 werknemers en meer) bestaat uit ongeveer bedrijven, waarvan twee vijfde 250 of meer werknemers in dienst heeft. Afzet MKB van 435 miljard euro Het MKB is goed voor 43% van de totale afzet. Binnen het MKB heeft het middenbedrijf meer afzet dan het kleinbedrijf. Gezien het feit dat ruim 90% van alle bedrijven in het MKB behoort tot het kleinbedrijf betekent dit dat bedrijven uit het middenbedrijf gemiddeld (veel) meer afzet genereren dan bedrijven uit het kleinbedrijf. Het MKB is sterk gericht op de binnenlandse markt. Ruim 80% van de afzet (totaal circa 350 miljard euro) wordt in het binnenland gerealiseerd. 19% komt voor rekening van leveringen aan het buitenland. Ongeveer een derde van de totale export van het bedrijfsleven is afkomstig van het MKB. Twee derde van de binnenlandse afzet van het MKB komt voor rekening van de leveringen aan andere bedrijven. 4 miljoen banen in het MKB Het MKB telt 4 miljoen banen. Omgerekend naar fulltimebanen, beslaat de werkgelegenheid in het MKB bijna 3,3 miljoen arbeidsjaar. Ongeveer een kwart van de werkzame personen in het MKB is zelfstandig ondernemer. De gemiddelde arbeidsproductiviteit (bruto toegevoegde waarde tegen factorkosten per arbeidsjaar) bedraagt euro. MKB goed voor winst van 70 miljard euro Van de totale winst voor belasting die het bedrijfsleven in 2007 behaalde, komt bijna 60% voor rekening van het MKB. Bij zelfstandigen maakt evenwel de beloning voor hun arbeid deel uit van de winst. Na correctie voor het toegerekende loon voor zelfstandigen blijft er een aandeel voor het MKB over van 43%. De winst voor belasting in het MKB, als percentage van de brutoproductie, bedraagt 16%. Gecorrigeerd voor de beloning van ondernemer en meewerkende gezinsleden, komt de winst uit op 9% van de brutoproductie. In tabel 2.1 staan de kerngegevens van het MKB over 2007 en de ontwikkeling en prognoses voor 2007, 2008 en 2009 weergegeven. 11

12 tabel 2.1 Kerngegevens MKB* in niveau (mld. euro) volumemutaties t.o.v. voorafgaand jaar in % omzet 661 4,5 2,75 1,50 afzet ,5 1,25 waarvan: - buitenlandse afzet 84 4,8 2,8 2,3 - binnenlandse afzet ,5 1 bruto toegevoegde waarde ,5 1,3 loonsom 104 4,5 1,5-0,5 arbeidsproductiviteit (x euro) 65 1,25 0,75 1,25 volumemutaties t.o.v. voorafgaand jaar in % winst uit ondernemingen (niveau x mld. euro, nominaal) ,25 3,00 niveau (x 1.000) mutaties t.o.v. voorafgaand jaar in % aantal banen in het MKB waarvan: werknemers zelfstandigen arbeidsvolume * MKB betreft alle bedrijven in Nederland (exclusief overheid) tot 100 werkenden. Bron: Prognose kerngegevens MKB, september Diversiteit in sectoren In Nederland waren op 1 januari 2008 bijna ondernemingen actief in het MKB. Tabel 2.2 laat zien dat veruit de grootste groep ondernemingen actief is in de financiële en zakelijke diensten. Ruim een kwart van de actieve ondernemingen in het bedrijfsleven behoort tot deze sector. Deze sector herbergt een breed scala aan bedrijven, zoals de assurantietussenpersonen, ingenieurs- en architectenbureaus en schoonmaakbedrijven. Ook in de detailhandel en de bouw zijn relatief veel ondernemingen actief, op de voet gevolgd door de persoonlijke dienstverlening. Samen zijn deze vier sectoren goed voor 58% van het aantal actieve ondernemingen in het bedrijfsleven in het MKB. Deze sectoren zijn relatief kleinschalig. Dit is te zien aan de gemiddelde ondernemingsgrootte, gemeten in arbeidsjaren (zie tabel 2.2). De sectoren industrie en transport en communicatie kennen relatief veel grote bedrijven. 12

13 tabel 2.2 Aantal actieve MKB-ondernemingen in het bedrijfsleven per sector, 1 januari 2008, en gemiddelde ondernemingsgrootte (in arbeidsjaren) sectoren aantal ondernemingen (x 1.000) gemiddelde ondernemingsgrootte (in arbeidsjaren) industrie 46 9,2 bouw 93 3,7 groothandel 60 5,3 detailhandel 80 3,8 autosector 23 4,5 horeca 36 4,7 transport en communicatie 28 6,2 financiële en zakelijke diensten 204 3,7 persoonlijke dienstverlening 77 3,3 zorgsector 47 4,7 overige sectoren 93 2,3 totaal bedrijfsleven 787 4,2 Bron: Prognose kerngegevens MKB, september Ontwikkelingen Vertrouwen onder ondernemers is sterk afgenomen In het voorjaar van 2008 is gebleken dat het vertrouwen in de economie onder ondernemers in het MKB sterk is afgenomen. Het aantal ondernemers dat zegt (enigszins) vertrouwen te hebben in de Nederlandse economie is dit jaar, in vergelijking met het voorjaar van 2007, gedaald van 91% naar 78%. Sinds 2004 is het ondernemersvertrouwen ieder jaar toegenomen. De internationale kredietcrisis heeft een belangrijke stempel gedrukt op het vertrouwen. Hoewel de verwachtingen voor 2008 nog altijd gunstig zijn: de export blijft toenemen, de werkgelegenheid zal ook nog licht toenemen, heeft de ondernemer minder vertrouwen in de economie dan een jaar geleden. Ruim 40% van de ondernemers in het MKB geeft dan ook aan vertrouwen te hebben in de economische ontwikkeling, tegenover bijna driekwart in Ruim een op de vijf ondernemers zegt helemaal geen vertrouwen meer te hebben in de economie. Flinke groei aantal ondernemingen De groei van het aantal ondernemingen is dit jaar (2008) met 3% flink, maar minder sterk dan in het afgelopen jaar. In 2007 bedroeg de groei 3,75%. Een gunstig afzet- en winstperspectief voor veel sectoren en een gunstig stimulerend overheidsbeleid gericht op ondernemerschap, waarbij het steeds eenvoudiger wordt om een bedrijf op te richten, dragen bij aan de positieve ontwikkeling. Minder van invloed op de groei is de ontwikkeling van het aantal starters. Sinds 2004 zijn veel ondernemers gestart. Het starten van een bedrijf heeft vaak een langdurige voorbereidingstijd, waardoor de startende bedrijven tot en met 2006 een positieve invloed hebben gehad op de ontwikkeling van het aantal ondernemingen. Deze positieve invloed is in 2007 vrijwel geheel verdwenen. Vooral in de 13

14 bouw, de zakelijke dienstverlening en de zorg is er een sterke stijging van het aantal zelfstandigen. Voor 2009 wordt uitgegaan van een groei van het aantal ondernemingen van 1,75%. Groei buitenlandse en binnenlandse afzet De Nederlandse afzet van het MKB neemt in 2007 met 3,5% flink toe. Ook in 2008 zal het MKB flink kunnen groeien. Alle afzetcategorieën dragen stevig bij aan de afzetgroei. Niet alleen de export en investeringen dragen belangrijk bij aan de afzetgroei, ook de consumptieve bestedingen blijven op peil. De sterke groei van de werkgelegenheid betekent dat er een toenemend aantal consumenten is die meer te besteden hebben. Bovendien is het vertrouwen van de consumenten in de economie hoog. De consument geeft meer uit aan luxe goederen en diensten zoals kleding, consumentenelektronica, hotels en restaurants. Groei van de werkgelegenheid De groei van de werkgelegenheid is 2 jaar hoog geweest. Vooral de vraag naar gekwalificeerde arbeidskrachten is hoog. Met name in de bouw leidt dit tot capaciteitsproblemen. De krachtige afzetgroei vertaalde zich in 2007 in een flinke werkgelegenheidsgroei in het MKB met banen. Deze toename bestond voor personen uit werknemers en voor personen uit zelfstandigen. Dit jaar (2008) zullen meer bedrijven en sectoren geconfronteerd worden met het moeilijk kunnen vinden van gekwalificeerd personeel. Het zal dan voor veel bedrijven langer duren voordat men geschikte mensen heeft gevonden. Dit resulteert in 2008 dan ook in een beperktere groei van de werkgelegenheid, namelijk met 1,5%. Ook de terugval in productiegroei en de stijging van de reële lonen hebben een remmende werking op de vraag naar arbeidskrachten. Een indicator van een afnemende werkgelegenheidsgroei is de daling van het aantal uitzenduren in het eerste kwartaal van In 2009 zal de werkgelegenheid niet meer groeien. De sterkste werkgelegenheidsgroei zal dit jaar te zien zijn in de bouw. In de industrie zal de werkgelegenheid, vooral als gevolg van een terugvallende afzet, technologische ontwikkeling en verbetering van de arbeidsproductiviteit, afnemen. Volgend jaar wordt nog een flinke werkgelegenheidsgroei voorzien in de zorgsector. De werkgelegenheid in de industrie zal nog sterker dalen. Ook in de detailhandel, de autosector en de horeca zal de werkgelegenheid afnemen. Afname winstgroei De groei van de afzet in 2007 heeft zich in 2007 vertaald in een winstgroei in het MKB van 8,25%. Een goede kostenbeheersing in het Nederlandse bedrijfsleven draagt belangrijk bij aan de gunstige winstontwikkeling, evenals een stijging van arbeidsproductiviteit. Hogere energiekosten en hogere loonkosten beperken de winstgroei in 2008 en De winst zal met respectievelijk 3,25 en 3% duidelijk minder sterk toenemen. De sterkste winststijging doet zich voor in de bouw. In de detailhandel is sprake van een afname van het winstniveau. Dit is niet alleen een gevolg van de onderlinge concurrentie van supermarkten, maar ook van de opkomst van het winkelen via internet. Dit heeft een belangrijk prijsdrukkend effect voor het bestaande winkelaanbod. 14

15 Afname van de investeringen in de komende periode De investeringen in het MKB zullen dit jaar met 1,5% lager uitvallen dan in Het accent ligt op gebouwen, transportmiddelen en computers. De terugvallende economische groei zal tot gevolg hebben dat uitbreidingsinvesteringen minder noodzakelijk zijn. Bovendien zijn ondernemers wat voorzichtiger met het oog op de negatieve effecten van de internationale kredietcrisis en zijn financiële instellingen terughoudender met het verstrekken van kredieten. In 2009 zullen de investeringen in het MKB naar verwachting verder terugvallen met 2,5%. In het voorjaar van 2008 tekende zich al een omslag af. Sinds 2004 neemt ieder jaar de investeringsbereidheid onder ondernemers in het MKB een beetje toe. In het voorjaar van 2005 gaf nog 63% van de MKB-ondernemers aan te zullen investeren. Het percentage ondernemers in het MKB met investeringsplannen in het voorjaar van 2008 is met 69% fractioneel lager dan vorig jaar, toen 70% van de ondernemers in het MKB aangaf investeringsplannen te hebben. 15

16

17 3 Voedings- en genotmiddelenindustrie De Nederlandse voedings- en genotmiddelenindustrie heeft een groter aandeel in de nationale industriële productie dan in de meeste andere lidstaten van de Europese Unie. Het is daarmee een belangrijke industriële sector, met een aantal sterk uiteenlopende deelsectoren. De grootste zijn vlees en vleesverwerking en zuivel (dierlijke-voedingsmiddelenindustrie), bak- en zoetwaren, margarine en vetten (overige voedingsmiddelen), en tabaksproducten (genotmiddelen). De toegepaste verwerkingstechnieken variëren van ambachtelijk, zoals in een deel van de bak- en zoetwarenindustrie, tot procesindustrieel, zoals bij de productie van zuivel, meel, suiker, frisdrank, bier en sigaretten. 3.1 De sector in cijfers Positie in het Nederlandse bedrijfsleven Uit de aandelen die de voedings- en genotmiddelenindustrie heeft in het totale Nederlandse bedrijfsleven kan worden afgeleid dat de sector relatief grootschalig is. Rond 1% van de ondernemingen is actief in deze sector, maar zij nemen 2% van de totale werkgelegenheid voor hun rekening, 3% van de toegevoegde waarde, 4% van de totale omzet en zelfs 8% van de totale export: zie tabel 3.1. tabel 3.1 Aandeel van de voedings- en genotmiddelenindustrie in het totale bedrijfsleven in 2007 (in %) aandeel in % aantal ondernemingen 1 werkgelegenheid (arbeidsjaren) 2 omzet 4 exportwaarde 8 bruto toegevoegde waarde 3 Bron: Prognoses kerngegevens MKB Omvang en samenstelling van de sector Tabel 3.2 laat zien dat driekwart van de bedrijven in de sector werkzaam is in de 'overige' voedingsmiddelenindustrie. Deze deelsector, met bak- en zoetwaren, margarine en vetten als zwaartepunten, is goed voor twee derde van de werkgelegenheid, en voor iets meer dan de helft van de omzet. Uit deze verhoudingen (groter aandeel in het ondernemingenbestand dan in de omzet en de werkgelegenheid) kan worden afgeleid dat het accent ligt op relatief kleinschalige en meer arbeidsintensieve productie. Dat is echter een 'gemiddelde' van enerzijds grootschalige fabricage van meel en suiker, en anderzijds een overwegend kleinschalige bak- en zoetwarenindustrie. De genotmiddelenindustrie is juist overwegend grootschalig: deze omvat slechts 4% van de bedrijven, maar is goed voor 13% van de werkgelegenheid en 20% van de omzet van de totale sector. Het gaat om grootschalige procesmatige bedrijvigheid zoals de productie van sigaretten en bier. De dierlijke-voedingsmidde- 17

18 lenindustrie, met slachterijen en de productie van vleeswaren als zwaartepunt, is goed voor ruim een kwart van de sectoromzet. Deze deelsector heeft een wat groter aandeel in de omzet van de totale voedings- en genotmiddelenindustrie dan in de bedrijvenpopulatie en de werkgelegenheid, en is daarmee wat grootschaliger dan gemiddeld. tabel 3.2 Omvang en samenstelling van de voedings- en genotmiddelenindustrie in 2007 ondernemingen werkgelegenheid omzet aantal (x 1.000) in % arbeidsjaren (x 1.000) in % miljard in % dierlijke-voedingsmiddelenindustrie genotmiddelenindustrie overige voedingsmiddelenindustrie totale sector Bron: Prognoses kerngegevens MKB Positie van het MKB in de sector Het midden- en kleinbedrijf in de voedings- en genotmiddelenindustrie omvat bedrijven, met een totale werkgelegenheid van arbeidsjaren en een omzet van 14 miljard. Zij verkopen een kwart daarvan aan het buitenland, duidelijk minder dan bijvoorbeeld het MKB in de metaal- en elektrotechnische industrie. Het MKB in de voedings- en genotmiddelenindustrie is derhalve sterker afhankelijk van de thuismarkt. Uiteraard is het MKB goed voor het overgrote merendeel van de bedrijven. Ook nog twee op elke vijf werknemers zijn bij die bedrijven te vinden. Het MKB-omzetaandeel ligt een stuk lager, en voor het aandeel in de totale export van de sector geldt dat in nog wat sterkere mate. Zie verder tabel 3.3. tabel 3.3 Het MKB in de voedings- en genotmiddelenindustrie in 2007 MKB (waarde) MKB (in % van de sector) aantal ondernemingen 4 95 werkgelegenheid (x arbeidsjaren) omzet (x miljard) exportwaarde (x miljard) 4 16 bruto toegevoegde waarde (x miljard) 3 24 Bron: Prognoses kerngegevens MKB Omzetontwikkeling De voedings- en genotmiddelenindustrie heeft in 2007 een omzetgroei gerealiseerd van 2%. In de dierlijke-voedingsmiddelensector (vlees en zuivel) lag de groei hoger: bijna 4%. De prognose voor 2008 laat een teruggang zien naar 1% groei. De overige voedingsmiddelenindustrie groeit naar verwachting het sterkst (2%). Ook voor de andere sectoren wordt een groei voorzien, maar vooral met een duidelijk lagere groei in de dierlijke-voedingsmiddelenindustrie. Zie tabel

19 tabel 3.4 Volumeontwikkeling van de omzet in de voedings- en genotmiddelenindustrie, (in % t.o.v. het voorgaande jaar) dierlijke-voedingsmiddelenindustrie 3,75 0,50 genotmiddelenindustrie 1,25 1,00 overige voedingsmiddelenindustrie 1,75 2,00 totale sector 2,00 1,00 Bron: Prognoses kerngegevens MKB Exploitatiebeeld Het in tabel 3.5 gepresenteerde gemiddelde exploitatiebeeld van de Nederlandse voedings- en genotmiddelenindustrie weerspiegelt het relatief zware gewicht van de procesindustrie in de sector: een hoog verbruik (75%) door met name inkoop van grondstoffen, tegenover naar verhouding lage bedrijfskosten (17%) en met name lage loonkosten (10%). De sector neemt in dit opzicht een positie in tussen enerzijds de chemische industrie en anderzijds de maakindustrie in de metaal- en elektrotechnische en in de overige industrie. Per saldo valt de winst voor belastingen met 8% gunstig uit. tabel 3.5 Exploitatiebeeld van de voedings- en genotmiddelenindustrie in 2007 (in % van de brutoproductie) waarde in % van de brutoproductie brutoproductie 100 verbruik 75 bruto toegevoegde waarde 25 bedrijfskosten* 17 winst voor belastingen 8 * Tot de bedrijfskosten worden gerekend: afschrijvingen, loonkosten, rentekosten, belastingen en subsidies en bijzondere lasten/baten. Bron: Prognoses kerngegevens MKB. 3.2 Dynamiek in de sector Bedrijvendynamiek Start en opheffing De bedrijvendynamiek in de voedings- en genotmiddelenindustrie ligt beneden die van het totale bedrijfsleven. Er zijn in 2007 ongeveer evenveel bedrijven opgericht als opgeheven: 4,6%, respectievelijk 4,2% van het aantal bedrijven in de sector. In het totale bedrijfsleven is het geboortecijfer in dezelfde periode een stuk hoger: ruim 10%. Een hogere toetredingsdrempel voor industriële bedrijven verklaart dit lage cijfer ten dele: een industriële starter moet meer investeren dan bijvoorbeeld een starter in de dienstensector. Maar: ook in de metalektro is het geboortecijfer aanzienlijk hoger dan in de voedings- en genotmiddelenindu- 19

20 strie. Dat is waarschijnlijk te verklaren uit een groter aantal ZZP'ers, voor wie de toetredingsdrempel weer laag ligt. Het aantal faillissementen is wat hoger dan gemiddeld in het bedrijfsleven, maar niet hoger dan elders in de industrie. Zie verder tabel 3.6. tabel 3.6 Bedrijvendynamiek in de voedings- en genotmiddelenindustrie en het totale bedrijfsleven, 2007 voedings- en genotmiddelenindustrie totale bedrijfsleven aantal oprichtingen (in % van totaal aantal bedrijven) 4,6 10,3 w.v. - nieuwe dochters 1,7 2,7 aantal opheffingen (in % van totaal aantal bedrijven) 4,2 5,5 w.v. - faillissementen 0,9 0,5 Bron: Bedrijvendynamiek & Werkgelegenheid. Het aantal starters in de voedings- en genotmiddelenindustrie is relatief gering: het aandeel van de sector in alle Nederlandse starters zoals weergegeven in tabel 3.7 blijft met 0,3% ruim achter bij het aandeel van 1% in het totaal aantal ondernemingen in Nederland (tabel 3.1). Ruim vijf jaar na de eerste inschrijving bestaat bijna 43% van de nieuwe ondernemingen nog. tabel 3.7 Starters in de voedings- en genotmiddelenindustrie in 2007 sector aantal starters in gemiddelde mutatie aantal starters per jaar (in %) 0,1 aandeel in het totaal aantal starters in Nederland (in %) 0,3 overlevingskans na 5,5 jaar (in %) 42,8 Bron: Bedrijvendynamiek & Werkgelegenheid. Groei en krimp Zoals tabel 3.8 laat zien hadden groeibedrijven in de voedings- en genotmiddelenindustrie in 2007 een aandeel van 38%, wat ongeveer overeenkomt met het gemiddelde van het totale bedrijfsleven. Ongeveer de helft is gekrompen. Dit zijn er duidelijk meer dan gemiddeld in het totale bedrijfsleven. Het aandeel dat zich heeft gehandhaafd op hetzelfde niveau is overeenkomstig minder. 20

21 tabel 3.8 Groei en krimp van bedrijven in de voedings- en genotmiddelenindustrie vergeleken met bedrijfsleven in 2007 (in % van het aantal bedrijven) % bedrijven in het totale groeitype % bedrijven in de sector bedrijfsleven snelle en normale groeiers gelijkblijvers groeikrimpers en overige krimpers* totaal * Een groeikrimper is een bedrijf waarbij ondanks een groeiende afzet de werkgelegenheid terugloopt. Bron: Bedrijvendynamiek & Werkgelegenheid Schaalgrootte en netwerkvorming De gemiddelde onderneming in de voedings- en genotmiddelenindustrie heeft een werkgelegenheid van 28 arbeidsjaren, en behaalt een omzet van ruim 15 miljoen. Op elke tien bedrijven in de sector behoren er zeven tot het kleinbedrijf (minder dan 10 werkzame personen). Het grootbedrijf (100 of meer werkzame personen) is echter goed voor 77% van de totale omzet. Zie tabel 3.9. Vergelijking met andere sectoren en ook met het buitenland maakt duidelijk dat de Nederlandse voedings- en genotmiddelenindustrie relatief groot van schaal is. Het grootbedrijf heeft bijvoorbeeld een hoger omzetaandeel dan het geval is in de metaal- en elektrotechnische industrie. tabel 3.9 Indicatoren van schaalgrootte in de voedings- en genotmiddelenindustrie in 2007 totale sector gemiddelde ondernemingsgrootte (in arbeidsjaren) 28 gemiddelde omzet per onderneming (in miljoen) 15,1 ondernemingenaandeel van het kleinbedrijf in de sector (in %) 70 omzetaandeel van het grootbedrijf in de sector (in %) 77 Bron: Prognoses kerngegevens MKB. Samenwerking in de industrie 1 komt betrekkelijk weinig voor: één op de zes bedrijven werkt samen. Als er wordt samengewerkt, betreft dit vooral technologische samenwerking: productie, productontwikkeling en informatievoorziening. Dit gebeurt grotendeels met soortgelijke bedrijven, maar ook binnen de bedrijfskolom, met opdrachtgevers en toeleveranciers. Toeleveranciers- en uitbestedersrelaties komen echter in de voedings- en genotmiddelenindustrie minder voor dan bijvoorbeeld in de metaal- en elektrotechnische industrie, maar daar staat samenwerking binnen de voedselketen met het oog op het waarborgen van voedselveiligheid weer tegenover. Zie verder de tabellen 3.10 en Er zijn geen gegevens beschikbaar voor afzonderlijke sectoren, zoals de voedings- en genotmiddelenindustrie. 21

22 tabel 3.10 Samenwerking in de industrie omschrijving gehele sector aantal samenwerkende bedrijven 17% aantal bedrijven met plannen voor samenwerking binnen 2 jaar 7% belangrijkste reden om samen te werken belangrijkste beleidsterrein waarop samengewerkt wordt kostenreductie technologie Bron: EIM, De komende jaren is versterking van samenwerkingsrelaties te verwachten op grond van: ketenaansprakelijkheid met het oog op voedselveiligheid, ontwikkeling van nieuwe producten en technieken waarvoor samenwerking noodzakelijk is met kennisinstellingen en bedrijven waar gespecialiseerde kennis aanwezig is die men zelf niet in huis heeft, groeiende import van grondstoffen en halffabrikaten met de daarvoor noodzakelijke kwaliteitscontrole, noodzaak om activiteiten waarvoor men zelf onvoldoende geëquipeerd of te duur is af te stoten en aan partners over te laten. tabel 3.11 Samenwerkingsvormen in de industrie samenwerkingsvorm aantal bedrijven in % kleine bedrijfsnetwerken 67 inkoopvereniging 15 franchiseorganisatie 3 retail- of in-/verkoopvereniging 9 dealerorganisatie 10 Bron: EIM, Innovatie Het MKB in de voedings- en genotmiddelenindustrie behaalt blijkens de cijfers van tabel 3.12 een bovengemiddelde score op innovativiteit, met het accent op productinnovatie. Het gaat in verreweg de meeste gevallen om 'variaties op een thema': een kleine toevoeging of wijziging die zorgt voor een nieuw product. Radicale vernieuwingen komen minder voor dan elders. Dynamiek en scherpe concurrentie in de sector zorgen voor continue druk om iets nieuws te bedenken: nieuwe producten, en productiemethoden waarmee goedkoper en/of flexibeler gewerkt kan worden, de houdbaarheid verbeterd kan worden, enzovoorts. Druk uit de omgeving komt van consumenten die vragen om gezonde en gevarieerde voeding, Europese en nationale overheden die eisen stellen aan kwaliteit, gezondheid, etikettering en traceerbaarheid, en grootafnemers in de levensmiddelenhandel die maximale druk zetten op de prijs, voor steeds grotere quanta van gegarandeerde standaardkwaliteit. 22

23 tabel 3.12 Aandeel bedrijven in de voedings- en genotmiddelenindustrie en het totale MKB met innovaties in de periode (in %) soort innovatie MKB sector voedings- en genotmiddelenindustrie totaal MKB percentage bedrijven met nieuwe producten en/of diensten op de markt percentage bedrijven met producten/diensten nieuw voor bedrijfstak percentage bedrijven met vernieuwingen of verbeteringen interne bedrijfsprocessen Bron: Determinanten bedrijfsprestaties MKB. 3.3 Dynamiek in de markt Afnemers Kwaliteitsgaranties gevraagd Hygiëne- en kwaliteitsproblemen met, en 'verdachte' ingrediënten in voedingsmiddelen zorgen doorgaans voor grote krantenkoppen: iedereen wil weten wat er in zijn maag terechtkomt en wat hij daar niet wil hebben. Het vervolg varieert van kopersstakingen tot aangescherpte regelgeving en controles door overheden. Voor de langere termijn promoveert dit gegeven kwaliteit en effectief ketenbeheer tot een 'unique selling point' op zich voor veel voedingsmiddelen. Gezondheid als toegevoegde waarde De vraag naar gezonde producten neemt verder toe, mede door de obesitasepidemie: een toenemend aantal mensen met overgewicht, en genereert een groeimarkt voor voedingsmiddelen met een positieve claim inzake gezondheid en tegengaan van overgewicht. Die claim kan worden ontleend aan verlaging van het gehalte aan ('verkeerde') vetten en suiker, of aan toevoegingen in de vorm van micronutriënten zoals vitaminen en mineralen. Inkoopmacht van supermarkten Schaalvergroting aan afnemerskant (supermarkten) zorgt voor meer inkoopmacht tegenover voedingsmiddelenproducenten. Die macht wordt vertaald in druk op de prijzen, in eisen aan te leveren hoeveelheden en kwaliteit, en aan verpakking en etikettering. Bovendien zoeken de grote detailhandelsondernemingen in een wijdere geografische cirkel naar leveranciers. Hun leveringsvoorwaarden stellen ook hoger wordende eisen aan proces en logistiek van bedrijven, en stimuleren schaalvergroting in de sector. Zij zijn ook een stimulans voor versterking van eigen merken, waarmee zij directe vraag van consumenten kunnen genereren waar de handel moeilijk omheen kan. Nieuwe welvaart, nieuwe vraag naar luxe Op de Aziatische en Zuid-Amerikaanse groeimarkten stijgt de koopkracht in hoog tempo, en daarmee de vraag naar luxere producten. Daaronder ook voedings- en 23

24 genotmiddelen. Traditionele producten worden aangevuld met import en ter plaatse geproduceerde uitheemse voedingsmiddelen, waarbij met een westerse levensstijl geassocieerde producten populair zijn. Deze ontwikkeling biedt de Nederlandse voedingsmiddelenindustrie kansen op het gebied van export en investeren Concurrentie Uit tabel 3.13 is af te lezen dat (het MKB in) de voedings- en genotmiddelenindustrie aanzienlijk minder last heeft van nieuwe toetreders of de dreiging daarvan dan het gemiddelde bedrijfsleven. In paragraaf (tabel 3.7) is al vastgesteld dat het 'geboortecijfer' in de sector ook laag ligt: er zijn dus niet veel nieuwe toetreders. Dit heeft te maken met de rijpe markt, waar de concurrentieverhoudingen redelijk uitgekristalliseerd zijn, en nieuwkomers derhalve zware strijd moeten leveren om binnen te komen. De voedings- en genotmiddelenindustrie schat de onderhandelingsmacht van haar leveranciers daarentegen hoger in dan gemiddeld. Dit hangt samen met het gegeven dat leveranciers van belangrijke grondstoffen vaak grote, internationaal opererende ondernemingen zijn. Ook de macht van afnemers wordt hoger ingeschat. De dreiging van substituutproducten is in de sector eveneens bovengemiddeld. Producten zoals vleeswaren, zuiveltoetjes, koekjes, snacks, snoep en dergelijke concurreren direct met soortgelijke producten, maar tot op zekere hoogte ook met alternatieven, bijvoorbeeld koeken met candybars, of vleeswaren met kaas. tabel 3.13 Concurrentieperceptie van MKB-bedrijven in de voedings- en genotmiddelenindustriesector en het totale MKB*, 2007 MKB sector voedings- en genotmiddelenindustrie totaal MKB concurrentie van bestaande aanbieders dreiging van toetreders onderhandelingsmacht van leveranciers onderhandelingsmacht van afnemers dreiging van substituten * Er is gebruik gemaakt van een meetschaal op basis van drie vragen per aspect (kracht van Porter), waarbij 0 = laagste score en 100 = hoogste score. Het 'totaal MKB' betreft een gemiddelde over alle bedrijfstakken. Bron: Determinanten bedrijfsprestaties MKB Bedrijfsomgeving De Europese Algemene Levensmiddelenverordening 1, van kracht sinds 2005, is binnen de Europese Unie het algemene kader voor levensmiddelenwetgeving en voedselveiligheid. In de ALV is onder meer het traceerbaarheidsprincipe vastgelegd, en de verantwoordelijkheid van producenten. Traceerbaarheid betreft de gehele keten 'van boer tot bord', en zorgt dat producten snel opgespoord en uit de handel genomen kunnen worden als gevaar voor de volksgezondheid blijkt. Vanaf 2002 verzamelt en verschaft de European Food Safety Authority (EFSA) 1 ALV 178/

25 informatie over voedselveiligheidsrisico's en adviseert overheden, mede als basis voor maatregelen en wetgeving op Europees en nationaal niveau 1. Momenteel wordt de bestaande wetgeving voor additieven en technische hulpstoffen herzien. Daartoe zijn concept-verordeningen opgesteld die de bestaande wetgeving beogen te vereenvoudigen en deels aan te vullen (wetgeving voor enzymen). Deze concept-verordeningen zaten na de zomer van 2008 nog 'in de pijplijn' en hebben dus nog geen kracht van wet 2. Tevens is een herziening op komst van de Europese voorschriften voor etikettering van voedingsmiddelen, bedoeld om consumenten te informeren over samenstelling, gebruiksvoorwaarden en herkomst van producten. Ook hierover is de discussie nog gaande. De vanaf 2006 van kracht zijnde Europese wetgeving inzake de hygiëne van voedingsmiddelen (het 'Hygiënepakket') zorgt vooral voor uniformering van nationale voorschriften op dit punt. Het gaat hier om methoden om hygiëne-gerelateerde knelpunten in het productieproces op te sporen en de risico's daarvan te beperken. Voor Nederlandse producenten heeft deze wetgeving weinig gevolgen: zij wijkt niet af van (op basis van nationale regelgeving en afspraken) al gehanteerde procedures. Voor voedings- en gezondheidsclaims van producenten van voedingsmiddelen geldt vanaf juli 2007 een speciale Europese verordening 3. Deze schrijft voor dat claims wetenschappelijk onderbouwd zijn, en begrijpelijk voor de consument. Tevens bevat de verordening bepalingen tegen misleiding van consumenten. 3.4 SWOT-analyse De Nederlandse voedings- en genotmiddelenindustrie heeft de vraag naar haar producten in de afgelopen periode zien groeien. Nu zich een conjunctuuromslag lijkt aan te dienen krijgt de bedrijfstak weer te maken met de langetermijntrend, dat de groei van de vraag naar voedingsmiddelen structureel beneden de groei van de vraag naar andere producten en diensten ligt. De Nederlandse voedings- en genotmiddelenindustrie heeft wél enkele ijzers in het vuur die de sector een voorsprong verschaffen op veel buitenlandse concurrenten, zoals een sterke kennisinfrastructuur (met name Wageningen Universiteit), een goede naam als het gaat om prijs/kwaliteit, service, betrouwbaarheid en inspelen op de vraag van de klant (flexibiliteit, innovativiteit), en een hoge arbeidsproductiviteit. Daar staan minpunten tegenover in de vorm van hoge loon- en andere bedrijfskosten, een (te) geringe inspanning om de bakens te verzetten met het oog op veranderende marktverhoudingen, via investeringen en samenwerking met concullega's en binnen de bedrijfskolom, en een vaak te geringe schaalgrootte om het op eigen houtje te kunnen opnemen tegen grote buitenlandse concurrenten. 1 Europese Autoriteit voor Voedselveiligheid: zie 2 Bron en nadere informatie: 3 Verordening (EG) nr. 1924/2006 inzake voedings- en gezondheidsclaims voor levensmiddelen. Zie ook: Verordening (EG) nr. 109/2008 tot wijziging van deze verordening. 25

Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid 1998-2012

Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid 1998-2012 Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid 1998-2012 drs. K.L. Bangma drs. A. Bruins drs. D. Snel drs. N. Timmermans Zoetermeer, 5 juli 2013 Rapportnummer : A201337 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek

Nadere informatie

Ondernemen in de Sectoren. Feiten en ontwikkelingen 2008-2010

Ondernemen in de Sectoren. Feiten en ontwikkelingen 2008-2010 Ondernemen in de Sectoren Feiten en ontwikkelingen 28-21 Zoetermeer, oktober 29 ISBN: 978-9-371-9-8 Bestelnummer: A2917 Prijs:,- Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap,

Nadere informatie

Ondernemen in de Sectoren. Feiten en ontwikkelingen 2006-2008

Ondernemen in de Sectoren. Feiten en ontwikkelingen 2006-2008 Ondernemen in de Sectoren Feiten en ontwikkelingen 2006-2008 Zoetermeer, oktober 2007 Bestelnummer: A200710 ISBN-nummer: 978-90-371-0726-5 Prijs: 100,- Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek

Nadere informatie

De Watersector Exportindex (WEX)

De Watersector Exportindex (WEX) De Watersector Exportindex (WEX) Prognose 2005 drs. P. Gibcus drs. W.H.J. Verhoeven Zoetermeer, februari 2006 Dit onderzoek is gefinancierd door het programma Partners voor Water. De verantwoordelijkheid

Nadere informatie

De Watersector Exportindex (WEX)

De Watersector Exportindex (WEX) De Watersector Exportindex (WEX) prognose 2006 drs. P. Gibcus drs. W.H.J. Verhoeven Zoetermeer, februari 2007 Dit onderzoek is gefinancierd door het programma Partners voor Water. De verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Stemming onder ondernemers in het MKB

Stemming onder ondernemers in het MKB Stemming onder ondernemers in het MKB ISBN : 978-90-371-1130-9 Rapportnummer : A201424 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap (www.ondernemerschap.nl) Panteia

Nadere informatie

BNA Conjunctuurmeting

BNA Conjunctuurmeting BNA Conjunctuurmeting September 2011 Koninklijke Maatschappij tot Bevordering der Bouwkunst Bond van Nederlandse Architecten Jollemanhof 14 Postbus 19606 1000 GP Amsterdam T 020 555 36 66 F 020 555 36

Nadere informatie

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Gelderland

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Gelderland Personeelsmonitor Provincies Benchmarkrapport Zoetermeer, september 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning

Nadere informatie

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Drenthe

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Drenthe Personeelsmonitor Provincies Benchmarkrapport Zoetermeer, september 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning

Nadere informatie

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Zuid-Holland

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Zuid-Holland Personeelsmonitor Provincies Benchmarkrapport Zoetermeer, september 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning

Nadere informatie

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Limburg

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Limburg Personeelsmonitor Provincies Benchmarkrapport Zoetermeer, september 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning

Nadere informatie

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Flevoland

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Flevoland Personeelsmonitor Provincies Benchmarkrapport Zoetermeer, september 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning

Nadere informatie

Kengetallen ondernemerschap

Kengetallen ondernemerschap Kengetallen ondernemerschap Tabellenboek drs. N.G.L. Timmermans R. in 't Hout K. Bakker drs. W. H.J. Verhoeven Zoetermeer, 14 augustus 2009 Dit onderzoek is gefinancierd door het Ministerie van Economische

Nadere informatie

Kostenontwikkeling binnenvaart 2015 en raming 2016

Kostenontwikkeling binnenvaart 2015 en raming 2016 Kostenontwikkeling binnenvaart 2015 en raming 2016 Uitgave januari 2016 Rapport uitgebracht aan: Centraal Bureau voor de Rijn- en Binnenvaart W. van der Geest C11540/2016/0188 Zoetermeer, 29 januari 2016

Nadere informatie

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Noord-Holland

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Noord-Holland Personeelsmonitor Provincies Benchmarkrapport Zoetermeer, oktober 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning

Nadere informatie

De stand van Mediation in Nederland

De stand van Mediation in Nederland De stand van Mediation in Nederland drs. R.J.M. Vogels Zoetermeer, 17 november 2011 In opdracht van het Nederlands Mediation Instituut (NMI). De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Stratus.

Nadere informatie

Ergernissen van ondernemers in het MKB Minirapportage

Ergernissen van ondernemers in het MKB Minirapportage Ergernissen van ondernemers in het MKB Minirapportage drs. C.M. Wiggers Zoetermeer, augustus 2003 Nummer: M200304 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij EIM. Het gebruik van cijfers en/of teksten

Nadere informatie

Kunnen MKB-ondernemers de weg nog vinden? Veranderingen in de sociale zekerheid

Kunnen MKB-ondernemers de weg nog vinden? Veranderingen in de sociale zekerheid Kunnen MKB-ondernemers de weg nog vinden? Veranderingen in de sociale zekerheid Peter Brouwer Zoetermeer, april 2003 Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap, dat

Nadere informatie

Ondernemen in de Sectoren. Feiten en ontwikkelingen 2004-2006

Ondernemen in de Sectoren. Feiten en ontwikkelingen 2004-2006 Ondernemen in de Sectoren Feiten en ontwikkelingen 2004-2006 Zoetermeer, september 2005 ISBN: 90-371-0956-X Bestelnummer: A200508 Prijs: 100,- Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB

Nadere informatie

Belasting over de winst verdeeld naar sector en grootteklasse

Belasting over de winst verdeeld naar sector en grootteklasse Belasting over de winst verdeeld naar sector en grootteklasse Minirapportage ir. C.C. van de Graaff drs. W.H.J. Verhoeven drs. P. Vroonhof K. Bakker Zoetermeer, 18 september 2002 Dit onderzoek is uitgevoerd

Nadere informatie

M201012. Algemeen beeld van het MKB in de marktsector in 2010 en 2011

M201012. Algemeen beeld van het MKB in de marktsector in 2010 en 2011 M201012 Algemeen beeld van het MKB in de marktsector in 2010 en 2011 drs. K.L. Bangma drs. D. Snel Zoetermeer, juli 2010 Economisch herstel MKB blijft achter bij grootbedrijf Ondanks het toegenomen optimisme

Nadere informatie

Conjunctuurpeiling BNA Voorjaar 2015

Conjunctuurpeiling BNA Voorjaar 2015 Conjunctuurpeiling BNA Voorjaar René Vogels Zoetermeer, 10 april De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen,

Nadere informatie

Kleinschalig Ondernemen 2006. Structuur en ontwikkeling van het Nederlandse MKB

Kleinschalig Ondernemen 2006. Structuur en ontwikkeling van het Nederlandse MKB Kleinschalig Ondernemen 2006 Structuur en ontwikkeling van het Nederlandse MKB Zoetermeer, juni 2006 ISBN: 90-371-0969-1 Bestelnummer: A200604 Prijs: 60,- Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek

Nadere informatie

Algemeen beeld van het MKB in 2015

Algemeen beeld van het MKB in 2015 Algemeen beeld van het MKB in 2015 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap (www.ondernemerschap.nl) Drs. K.L. Bangma Drs. D. Snel Zoetermeer, 9 februari 2015 De

Nadere informatie

Conjunctuurpeiling BNA. Voorjaar René Vogels

Conjunctuurpeiling BNA. Voorjaar René Vogels Conjunctuurpeiling BNA Voorjaar 2014 René Vogels Zoetermeer, 22 april 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning

Nadere informatie

Kleinschalig Ondernemen 2005. Structuur en ontwikkeling van het Nederlandse MKB

Kleinschalig Ondernemen 2005. Structuur en ontwikkeling van het Nederlandse MKB Kleinschalig Ondernemen 2005 Structuur en ontwikkeling van het Nederlandse MKB Zoetermeer, juni 2005 ISBN: 90-371-0951-9 Bestelnummer: A200504 Prijs: 60,- Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek

Nadere informatie

Bijdrage van buitenlandse werknemers aan innovatie in het MKB. drs. A. Bruins T. Span MSc drs. P. Gibcus

Bijdrage van buitenlandse werknemers aan innovatie in het MKB. drs. A. Bruins T. Span MSc drs. P. Gibcus Bijdrage van buitenlandse werknemers aan innovatie in het MKB drs. A. Bruins T. Span MSc drs. P. Gibcus Zoetermeer, december 2013 ISBN : 978-90-371-1096-8 Rapportnummer : A201363 Dit onderzoek is gefinancierd

Nadere informatie

MKB in regionaal perspectief

MKB in regionaal perspectief MKB in regionaal perspectief 2008 Zoetermeer, januari 2009 ISBN: 978-90-371-0991-7 Bestelnummer: A200901 Prijs: 35,- Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap, dat

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Universiteit van Amsterdam, INTT

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Universiteit van Amsterdam, INTT Tevredenheidsonderzoek 2011 Dienst inburgeren Universiteit van Amsterdam, INTT Zoetermeer, zaterdag 4 februari 2012 In opdracht van Universiteit van Amsterdam, INTT De verantwoordelijkheid voor de inhoud

Nadere informatie

Starters zien door de wolken toch de zon

Starters zien door de wolken toch de zon M201206 Starters zien door de wolken toch de zon drs. A. Bruins Zoetermeer, mei 2012 Starters zien door de wolken toch de zon Enkele jaren nadat zij met een bedrijf zijn begonnen, en met enkele jaren financieel-economische

Nadere informatie

Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid

Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid M201207 Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid 1987-2010 drs. K.L. Bangma drs. A. Bruins Zoetermeer, mei 2012 Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid In de periode 1987-2010 is het aantal bedrijven per saldo

Nadere informatie

Kleinschalig Ondernemen 2004. Structuur en ontwikkeling van het Nederlandse MKB

Kleinschalig Ondernemen 2004. Structuur en ontwikkeling van het Nederlandse MKB Kleinschalig Ondernemen 2004 Structuur en ontwikkeling van het Nederlandse MKB Zoetermeer, 30 juni 2004 ISBN: 90-371-0926-8 Bestelnummer: A200402 Prijs: 60,- Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek

Nadere informatie

Uitgevoerd in opdracht van. Rapportage beoordelen en incidenteel belonen 2013 Provincies

Uitgevoerd in opdracht van. Rapportage beoordelen en incidenteel belonen 2013 Provincies Uitgevoerd in opdracht van Rapportage beoordelen en incidenteel belonen 2013 Provincies Zoetermeer, 17 september 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers

Nadere informatie

De oudere starter in Nederland Quick Service

De oudere starter in Nederland Quick Service De oudere starter in Nederland Quick Service Heleen Stigter Zoetermeer, januari 2003 Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap, dat wordt gefinancierd door het Ministerie

Nadere informatie

Algemeen beeld van het MKB in de. marktsector in 2013 en Update juni. drs. K.L. Bangma drs. D. Snel

Algemeen beeld van het MKB in de. marktsector in 2013 en Update juni. drs. K.L. Bangma drs. D. Snel Algemeen beeld van het MKB in de marktsector in 2013 en 2014 Update juni drs. K.L. Bangma drs. D. Snel Zoetermeer, juni 2013 Rapportnummer : A201335 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek

Nadere informatie

Algemeen beeld van het MKB in de marktsector in 2010 en 2011

Algemeen beeld van het MKB in de marktsector in 2010 en 2011 M201014 Algemeen beeld van het MKB in de marktsector in 2010 en 2011 Update september drs. K.L. Bangma drs. D. Snel Zoetermeer, september 2010 Economisch herstel MKB blijft achter bij grootbedrijf; pas

Nadere informatie

Brancheonderzoek BNA. Conjunctuurmeting oktober 2012. Koninklijke Maatschappij tot Bevordering der Bouwkunst Bond van Nederlandse Architecten

Brancheonderzoek BNA. Conjunctuurmeting oktober 2012. Koninklijke Maatschappij tot Bevordering der Bouwkunst Bond van Nederlandse Architecten Brancheonderzoek BNA Conjunctuurmeting oktober 2012 Koninklijke Maatschappij tot Bevordering der Bouwkunst Bond van Nederlandse Architecten Jollemanhof 14 Postbus 19606 1000 GP Amsterdam T 020 555 36 66

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Economie krimpt 4,5 procent in eerste kwartaal 2009

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Economie krimpt 4,5 procent in eerste kwartaal 2009 Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB09-038 15 mei 2009 9.30 uur Economie krimpt 4,5 procent in eerste kwartaal 2009 Grootste krimp na de Tweede Wereldoorlog Export en investeringen vallen

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Studiecentrum Talen Eindhoven bv

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Studiecentrum Talen Eindhoven bv Tevredenheidsonderzoek 2011 Dienst inburgeren Studiecentrum Talen Eindhoven bv Zoetermeer, zaterdag 4 februari 2012 In opdracht van Studiecentrum Talen Eindhoven bv De verantwoordelijkheid voor de inhoud

Nadere informatie

Vertrouwen in eigen bedrijf keldert Ondernemersvertrouwen door de jaren heen

Vertrouwen in eigen bedrijf keldert Ondernemersvertrouwen door de jaren heen Vertrouwen in eigen bedrijf keldert Ondernemersvertrouwen door de jaren heen Bram van der Linden Zoetermeer, december 2013 ISBN : 978-90-371-1107-1 Rapportnummer : A201373 Dit onderzoek is gefinancierd

Nadere informatie

Kleinschalig Ondernemen Structuur en Ontwikkeling van het Nederlandse MKB

Kleinschalig Ondernemen Structuur en Ontwikkeling van het Nederlandse MKB Kleinschalig Ondernemen 2007 Structuur en Ontwikkeling van het Nederlandse MKB Zoetermeer, juni 2007 ISBN: 978-90-371-0722-7 Bestelnummer: A200708 Prijs: 60,- Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek

Nadere informatie

Algemeen beeld van het MKB in de marktsector in 2014 en 2015

Algemeen beeld van het MKB in de marktsector in 2014 en 2015 Algemeen beeld van het MKB in de marktsector in 2014 en 2015 drs. K.L. Bangma drs. D. Snel Zoetermeer, mei 2014 ISBN : 978-90-371-1126-2 Rapportnummer : A201420 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Dienst inburgeren Hogeschool Inholland Amsterdam/Diemen

Tevredenheidsonderzoek Dienst inburgeren Hogeschool Inholland Amsterdam/Diemen Tevredenheidsonderzoek 2011 Dienst inburgeren Hogeschool Inholland Amsterdam/Diemen Zoetermeer, zaterdag 4 februari 2012 In opdracht van Hogeschool Inholland Amsterdam/Diemen De verantwoordelijkheid voor

Nadere informatie

Benchmark klanten Qredits

Benchmark klanten Qredits Benchmark klanten Qredits Lia Smit Zoetermeer, maart 2013 Rapportnummer: A201308 Dit onderzoek is mede gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap (www.ondernemerschap.nl). Voor alle

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015 / Hogeschool van Amsterdam

Tevredenheidsonderzoek 2015 / Hogeschool van Amsterdam Tevredenheidsonderzoek 2015 / 2016 Hogeschool van Amsterdam Zoetermeer, woensdag 9 november 2016 In opdracht van Hogeschool van Amsterdam De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. Regionaal Autisme Centrum onderdeel Autismewerk.nl

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. Regionaal Autisme Centrum onderdeel Autismewerk.nl Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015 Regionaal Autisme Centrum onderdeel Autismewerk.nl Zoetermeer, vrijdag 13 november 2015 In opdracht van Regionaal Autisme Centrum onderdeel Autismewerk.nl De verantwoordelijkheid

Nadere informatie

MKB in regionaal perspectief 2006

MKB in regionaal perspectief 2006 MKB in regionaal perspectief 2006 Zoetermeer, juli 2006 ISBN: 90-371-0971-3 Bestelnummer: A200606 Prijs: 25,- Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap, dat wordt gefinancierd

Nadere informatie

Innovatie in het MKB in Noord-Nederland

Innovatie in het MKB in Noord-Nederland Innovatie in het MKB in C10978 Petra Gibcus en Yvonne Prince Zoetermeer, 16 juli 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of

Nadere informatie

ISBN :

ISBN : MKB regionaal bekeken 2014 ISBN : 978-90-371-1137-8 Rapportnummer : A201432 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap (www.ondernemerschap.nl) Panteia BV Panteia

Nadere informatie

Cliëntenaudit Bureau ABC

Cliëntenaudit Bureau ABC Cliëntenaudit Bureau ABC 2014 Zoetermeer 17 april 2015 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen, scripties

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2012. Jobcoach organisatie Trace Daelzicht

Tevredenheidsonderzoek 2012. Jobcoach organisatie Trace Daelzicht Tevredenheidsonderzoek 2012 Jobcoach organisatie Trace Daelzicht Zoetermeer, maandag 4 februari 2013 In opdracht van Jobcoach organisatie Trace Daelzicht De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij

Nadere informatie

Stijging van export en exportkansen in industrie, diensten en groothandel

Stijging van export en exportkansen in industrie, diensten en groothandel M200515 Stijging van export en exportkansen in industrie, diensten en groothandel Exportthermometer drs. S.C. Oudmaijer Zoetermeer, januari 2006 Exportprestaties en exportpotentieel van de industrie, de

Nadere informatie

Kleinschalig Ondernemen 2013

Kleinschalig Ondernemen 2013 Kleinschalig Ondernemen 2013 Structuur en ontwikkeling van het Nederlandse MKB Klaas Bangma Arjan Ruis Dick Snel Tommy Span Wim Verhoeven Zoetermeer, mei 2013 ISBN : 978-90-371-1065-4 Rapportnummer : A201323

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek De Opstap, Leerwerktraject van De Kapstok

Tevredenheidsonderzoek De Opstap, Leerwerktraject van De Kapstok Tevredenheidsonderzoek 2014-2015 De Opstap, Leerwerktraject van De Kapstok Zoetermeer, maandag 3 augustus 2015 In opdracht van De Opstap, Leerwerktraject van De Kapstok De verantwoordelijkheid voor de

Nadere informatie

MKB Rating: smaakt naar meer Onderzoek naar bekendheid en gebruik van ratings door MKB-bedrijven

MKB Rating: smaakt naar meer Onderzoek naar bekendheid en gebruik van ratings door MKB-bedrijven MKB Rating: smaakt naar meer Onderzoek naar bekendheid en gebruik van ratings door MKB-bedrijven Lia Smit, Ro Braaksma, Pieter Fris Zoetermeer, december 2013 ISBN : 978-90-371-1108-8 Rapportnummer : A201374

Nadere informatie

Ondernemen in de Sectoren. Feiten en ontwikkelingen 2003-2005

Ondernemen in de Sectoren. Feiten en ontwikkelingen 2003-2005 Ondernemen in de Sectoren Feiten en ontwikkelingen 2003-2005 Zoetermeer, augustus 2004 ISBN: 90-371-0929-2 Bestelnummer: A200405 Prijs: 100,- Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB

Nadere informatie

Conjunctuurenquête Nederland. Tweede kwartaal Coenrapportomslag eerstekwartaal.indd 1

Conjunctuurenquête Nederland. Tweede kwartaal Coenrapportomslag eerstekwartaal.indd 1 Conjunctuurenquête Nederland Tweede kwartaal 11 Coenrapportomslag eerstekwartaal.indd 1 3-5-11 :36 Economisch herstel zet door Horeca en detailhandel haken aan Na een lichte afzwakking in het eerste kwartaal

Nadere informatie

Administratieve lasten Regeling invoer, uitvoer en verkeer van planten Nulmeting 2002

Administratieve lasten Regeling invoer, uitvoer en verkeer van planten Nulmeting 2002 Administratieve lasten Regeling invoer, uitvoer en verkeer van planten Nulmeting 2002 Frits Suyver Zoetermeer, 17 februari 2004 Dit onderzoek is gefinancierd door het Ministerie van Landbouw, Natuur en

Nadere informatie

CBS: economie krimpt door lager gasverbruik

CBS: economie krimpt door lager gasverbruik Persbericht PB14-032 15 mei 2014 9.30 uur CBS: economie krimpt door lager gasverbruik - Sterke afname binnenlands verbruik en export van aardgas door milde winter - Mede hierdoor economische krimp van

Nadere informatie

M201018. MKB in de lift. Innovatie is de weg uit de crisis

M201018. MKB in de lift. Innovatie is de weg uit de crisis M201018 MKB in de lift Innovatie is de weg uit de crisis Maarten Overweel Frans Pleijster Zoetermeer, 8 november 2010 MKB innoveert De economische crisis heeft het MKB ook in 2010 zeker niet ongemoeid

Nadere informatie

61e Ondernemerspanel. MKB-Nederland TNS NIPO

61e Ondernemerspanel. MKB-Nederland TNS NIPO 61e Ondernemerspanel MKB-Nederland TNS NIPO 61e Ondernemerspanel MKB-Nederland TNS NIPO Samenvatting van de resultaten van het 61 e panelonderzoek onder ondernemers in het midden- en kleinbedrijf door

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek ROC De Leijgraaf

Tevredenheidsonderzoek ROC De Leijgraaf Tevredenheidsonderzoek 2015 ROC De Leijgraaf Zoetermeer, zondag 14 februari 2016 In opdracht van ROC De Leijgraaf De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of

Nadere informatie

Exportprestaties van het industriële MKB in 2003

Exportprestaties van het industriële MKB in 2003 M200410 Exportprestaties van het industriële MKB in 2003 Exportthermometer Jolanda Hessels Kees Bakker Zoetermeer, november 2004 Exportprestaties van het industriële MKB in 2003 In 2003 laat de export

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014 / De Nieuwe Werkgever

Tevredenheidsonderzoek 2014 / De Nieuwe Werkgever Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015 De Nieuwe Werkgever Zoetermeer, dinsdag 4 augustus 2015 In opdracht van De Nieuwe Werkgever De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van

Nadere informatie

Kostenstructuur zand en grindvaart 2015 en raming 2016

Kostenstructuur zand en grindvaart 2015 en raming 2016 Kostenstructuur zand en grindvaart 2015 en raming 2016 Uitgave januari 2016 Rapport uitgebracht aan: Centraal Bureau voor de Rijn- en Binnenvaart W. van der Geest C11540/2015/0187 Zoetermeer, 29 januari

Nadere informatie

Vergrijzing MKB-ondernemers zet bedrijfsprestaties onder druk

Vergrijzing MKB-ondernemers zet bedrijfsprestaties onder druk M201210 Vergrijzing MKB-ondernemers zet bedrijfsprestaties onder druk Arjan Ruis Zoetermeer, september 2012 Vergrijzing MKB-ondernemers zet bedrijfsprestaties onder druk De leeftijd van de ondernemer blijkt

Nadere informatie

MKB investeert in kennis, juist nu!

MKB investeert in kennis, juist nu! M201016 MKB investeert in kennis, juist nu! drs. B. van der Linden drs. P. Gibcus Zoetermeer, september 2010 MKB investeert in kennis, juist nu! MKB-ondernemers blijven investeren in bedrijfsopleidingen,

Nadere informatie

Persbericht. Economie groeit 0,9 procent in eerste kwartaal Centraal Bureau voor de Statistiek. Kwartaal-op-kwartaalgroei aangetrokken

Persbericht. Economie groeit 0,9 procent in eerste kwartaal Centraal Bureau voor de Statistiek. Kwartaal-op-kwartaalgroei aangetrokken Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB04-103 1 juli 2004 9.30 uur Economie groeit 0,9 procent in eerste kwartaal 2004 De Nederlandse economie is in het eerste kwartaal van 2004 met 0,9 procent

Nadere informatie

M201219. Innovatie in het MKB. Ontwikkelingen in de periode 2002-2012. A. Ruis MSc.

M201219. Innovatie in het MKB. Ontwikkelingen in de periode 2002-2012. A. Ruis MSc. M201219 Innovatie in het MKB Ontwikkelingen in de periode 2002-2012 A. Ruis MSc. Zoetermeer, november 2012 Toename innovativiteit in het MKB Na een scherpe daling van de innovativiteit in het MKB in 2011,

Nadere informatie

Effecten BTW-verandering op het. gedrag van consumenten in de. Schilders- en stukadoorsbranche. drs. K.L. Bangma drs. D. Snel

Effecten BTW-verandering op het. gedrag van consumenten in de. Schilders- en stukadoorsbranche. drs. K.L. Bangma drs. D. Snel Effecten BTW-verandering op het gedrag van consumenten in de Schilders- en stukadoorsbranche drs. K.L. Bangma drs. D. Snel Zoetermeer, 23 maart 2012 Dit onderzoek is gefinancierd door CNV Vakmensen, FNV

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015. AM Werk Reïntegratie BV

Tevredenheidsonderzoek 2015. AM Werk Reïntegratie BV Tevredenheidsonderzoek 2015 AM Werk Reïntegratie BV Zoetermeer, zondag 14 februari 2016 In opdracht van AM Werk Reïntegratie BV De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Economie 0,7 procent gekrompen

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Economie 0,7 procent gekrompen Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB12-009 15 februari 2012 9.30 uur Economie 0,7 procent gekrompen In vierde kwartaal 0,7 procent krimp t.o.v. een jaar eerder Consumptie 1,8 procent lager

Nadere informatie

Global Entrepreneurship Monitor 2002

Global Entrepreneurship Monitor 2002 Global Entrepreneurship Monitor 2002 Niels Bosma Zoetermeer, 14 november 2002 Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap, dat wordt gefinancierd door het Ministerie

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Wajong Talenten B.V.

Tevredenheidsonderzoek Wajong Talenten B.V. Tevredenheidsonderzoek 2015 Wajong Talenten B.V. Zoetermeer, zondag 14 februari 2016 In opdracht van Wajong Talenten B.V. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers

Nadere informatie

VBO Woonindex. Tweede kwartaal drs. P. Rosenboom

VBO Woonindex. Tweede kwartaal drs. P. Rosenboom VBO Woonindex Tweede 2008 drs. P. Rosenboom Zoetermeer, 10 juli 2008 In opdracht van VBO Makelaars. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Stratus. Het gebruik van cijfers en/of teksten als

Nadere informatie

Minder starters in 2016

Minder starters in 2016 Vooruitzicht Starters Minder starters in 2016 Aantal starters stabiel in 2015, daling verwacht in 2016 130.000 Meer starters in de bouw, minder starters in de transport percentage, jan t/m sep 2015 t.o.v.

Nadere informatie

Bijna 30% van de starters stopt na het eerste jaar Met name cafetaria s en restaurants worden na één jaar weer opgeheven

Bijna 30% van de starters stopt na het eerste jaar Met name cafetaria s en restaurants worden na één jaar weer opgeheven Kwartaalbericht Starters ING Economisch Bureau Bijna 30% van de starters stopt na het eerste jaar Met name cafetaria s en restaurants worden na één jaar weer opgeheven In het eerste kwartaal 2014 waren

Nadere informatie

Innovatie in het MKB. Ontwikkelingen in de periode 2002-2013. A. Ruis

Innovatie in het MKB. Ontwikkelingen in de periode 2002-2013. A. Ruis Innovatie in het MKB Ontwikkelingen in de periode 2002-2013 A. Ruis Zoetermeer, oktober 2013 ISBN : 978-90-371-1086-9 Rapportnummer : A201350 / C10193 Dit onderzoek is mede gefinancierd door het programmaonderzoek

Nadere informatie

Algemeen beeld van het MKB in de marktsector in 2013 en Update september

Algemeen beeld van het MKB in de marktsector in 2013 en Update september Algemeen beeld van het MKB in de marktsector in 2013 en 2014 Update september drs. K.L. Bangma drs. D. Snel Zoetermeer, september 2013 ISBN : 978-90-371-1084-5 Rapportnummer : A201347 Dit onderzoek is

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Nieuwland Opleidingen B.V.

Tevredenheidsonderzoek Nieuwland Opleidingen B.V. Tevredenheidsonderzoek 2015 Nieuwland Opleidingen B.V. Zoetermeer, zondag 14 februari 2016 In opdracht van Nieuwland Opleidingen B.V. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik

Nadere informatie

M201115. Innovatie in het MKB. Ontwikkelingen 1999-2011. A. Ruis

M201115. Innovatie in het MKB. Ontwikkelingen 1999-2011. A. Ruis M201115 Innovatie in het MKB Ontwikkelingen 1999-2011 A. Ruis Zoetermeer, oktober 2011 Crisis drukt innovativiteit De economische crisis heeft zijn weerslag op de innovativiteit in het midden- en kleinbedrijf

Nadere informatie

De arbeidsmarkt klimt uit het dal

De arbeidsmarkt klimt uit het dal Trends en ontwikkelingen arbeidsmarkt en onderwijs De arbeidsmarkt klimt uit het dal Het gaat weer beter met de arbeidsmarkt in, ofschoon de werkgelegenheid wederom flink daalde. De werkloosheid ligt nog

Nadere informatie

Flashraming CBS: export zorgt voor economische groei

Flashraming CBS: export zorgt voor economische groei Persbericht PB14-050 14 augustus 2014 09.30 uur Flashraming CBS: export zorgt voor economische groei - Economie groeit volgens de flashraming met 0,5 procent ten opzichte van eerste kwartaal 2014 - Volgens

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Jobcoach Company

Tevredenheidsonderzoek Jobcoach Company Tevredenheidsonderzoek 2014 Jobcoach Company Zoetermeer, vrijdag 13 februari 2015 In opdracht van Jobcoach Company De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Vooral minder banen in industrie en zakelijke dienstverlening

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Vooral minder banen in industrie en zakelijke dienstverlening Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB02-252 10 december 2002 9.30 uur Werkgelegenheid groeit in de zorg en daalt in het bedrijfsleven In het derde kwartaal van 2002 is het aantal banen van

Nadere informatie

Economie groeit met 0,1 procent, 46 duizend banen minder

Economie groeit met 0,1 procent, 46 duizend banen minder Persbericht PB13-070 14 november 2013 09.30 uur Economie groeit met 0,1 procent, 46 duizend banen minder - Economie groeit in derde kwartaal met 0,1 procent ten opzichte van tweede kwartaal - 46 duizend

Nadere informatie

Derde kwartaal 2012. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Gelderland

Derde kwartaal 2012. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Gelderland Derde kwartaal 212 Conjunctuurenquête Nederland Conjunctuurenquête Nederland I rapport derde kwartaal 212 Inhoud rapport COEN in het kort Economisch klimaat Omzet Export Personeelssterkte Investeringen

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Dienst inburgeren Landstede

Tevredenheidsonderzoek Dienst inburgeren Landstede Tevredenheidsonderzoek 2011 Dienst inburgeren Landstede Zoetermeer, zaterdag 4 februari 2012 In opdracht van Landstede De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014. STE Languages

Tevredenheidsonderzoek 2014. STE Languages Tevredenheidsonderzoek 2014 STE Languages Zoetermeer, vrijdag 13 februari 2015 In opdracht van STE Languages De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten

Nadere informatie

MKB-ondernemers met oog voor de toekomst

MKB-ondernemers met oog voor de toekomst M200803 MKB-ondernemers met oog voor de toekomst Bedrijfsstrategieën in het MKB drs. M. Mooibroek Zoetermeer, juli 2008 MKB-ondernemers met oog voor de toekomst Ongeveer de helft van de MKB-ondernemers

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek ROC Alfa-college, unit Educatie

Tevredenheidsonderzoek ROC Alfa-college, unit Educatie Tevredenheidsonderzoek 2014 ROC Alfa-college, unit Educatie Zoetermeer, vrijdag 13 februari 2015 In opdracht van ROC Alfa-college, unit Educatie De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia.

Nadere informatie

Arbeidsproductiviteit in MKB en grootbedrijf

Arbeidsproductiviteit in MKB en grootbedrijf M21221 Arbeidsproductiviteit in MKB en groot Verklaring van verschillen tussen MKB en groot en ontwikkelingen 1993-29 Anne Bruins Ton Kwaak Zoetermeer, november 212 Arbeidsproductiviteit in MKB en groot

Nadere informatie

Financieringsmonitor MKB

Financieringsmonitor MKB M200901 Financieringsmonitor MKB Eerste resultaten, december 2008 dr. J. Meijaard drs. W.D.M. van der Valk Zoetermeer, januari 2009 Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Onderchap,

Nadere informatie

Concurrentie in het MKB Hoe concurrentie het MKB scherp houdt

Concurrentie in het MKB Hoe concurrentie het MKB scherp houdt Concurrentie in het MKB Hoe concurrentie het MKB scherp houdt drs. W.V.M. van Rijt-Veltman drs. J. Snoei Zoetermeer, maart 2013 Rapportnummer: A201313 Dit onderzoek is mede gefinancierd door het programmaonderzoek

Nadere informatie

Monitor MKB Bouw & Infra 27 november 2013

Monitor MKB Bouw & Infra 27 november 2013 Monitor MKB Bouw & Infra 27 november 2013 Onderzoek uitgevoerd door Panteia / EIM in opdracht van Aannemersfederatie Nederland Bouw en Infra Monitor MKB Bouw & Infra 27 november 2013 Onderzoek uitgevoerd

Nadere informatie

M200719. Een 'directe buitenlandse investering' is méér dan investeren alleen. Buitenlandse investeringen door MKB-bedrijven

M200719. Een 'directe buitenlandse investering' is méér dan investeren alleen. Buitenlandse investeringen door MKB-bedrijven M200719 Een 'directe buitenlandse investering' is méér dan investeren alleen Buitenlandse investeringen door MKB-bedrijven drs. R.M. Braaksma dr. J. Meijaard Zoetermeer, november 2007 Een 'directe buitenlandse

Nadere informatie

Export-update Noord- en Zuid-Amerika - juli 2014

Export-update Noord- en Zuid-Amerika - juli 2014 Export-update Noord- en Zuid-Amerika - juli 2014 1. Samenvatting en conclusies De Nederlandse uitvoerwaarde is in 2013 met 1,0% gestegen t.o.v. dezelfde periode in 2012 tot 433,8 miljard euro. De bescheiden

Nadere informatie

Prijsafname zorgt opnieuw voor omzetdaling industrie

Prijsafname zorgt opnieuw voor omzetdaling industrie Eerste kwartaal 216 Prijsafname zorgt opnieuw voor omzetdaling industrie Industrie Voedings- en genotmiddelenindustrie Aardolie-, chemische, rubber- en kunststofproductenindustrie Basismetaal- en metaalproductenindustrie

Nadere informatie

E-commerce in de industrie 1

E-commerce in de industrie 1 E-commerce in de industrie 1 Vincent Fructuoso van der Veen en Kees van den Berg 2 Het gebruik van informatie- en communicatietechnologie (ICT) door industriële bedrijven ligt in vergelijking met andere

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Dienst inburgeren ROC Mondriaan

Tevredenheidsonderzoek Dienst inburgeren ROC Mondriaan Tevredenheidsonderzoek 2010 Dienst inburgeren ROC Mondriaan Zoetermeer, vrijdag 4 februari 2011 In opdracht van ROC Mondriaan De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van

Nadere informatie