special veiligheid nieuws, achtergrond, opinie

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "special veiligheid nieuws, achtergrond, opinie"

Transcriptie

1 special veiligheid DE WATER w a t e r b e l e i d e n - b e h e e r i n u i t v o e r i n g, d e c e m b e r , n u m m e r nieuws, achtergrond, opinie Duurzaam beschermd tegen overstromingen Normen en risico s en financieel beleid Veiligheid niet afdwingen, maar uitlokken Maximale rampenbestrijding is te kostbaar

2 special waternieuws veiligheid CO L O FON is een uitgave van het DirectoraatGeneraal Water van het ministerie van Verkeer en Waterstaat in samenwerking met de uitvoeringsorganisatie Nationaal Bestuursakkoord Water (IPO, VNG, Unie van Waterschappen en de ministeries van V&W, VROM en LNV). Het magazine geeft nieuws, achtergronden en meningen over het actuele waterbeleid en de uitvoering daarvan en bericht over activiteiten in het kader van DE WATER Van de redactie Eeuwenlang hebben we op vele manieren geprobeerd het water buiten de deur te houden. Na de voltooiing van de Deltawerken heeft lang het gevoel geheerst dat we de klus geklaard hadden. Sinds de hoogwater- problemen van 1995 en 1998 weten we echter dat waakzaamheid gebo- den blijft. Dat is geen nieuw inzicht een collectief waterbewustzijn is altijd in onze cultuur ingebakken geweest maar we staan anno 2005 wel voor een nieuwe uitdaging. Het klimaat verandert en tegelijk is onze samenleving veel kwetsbaarder geworden. Het zal dus moeilijker worden om Nederland te blijven beschermen tegen overstromingen. Voor een deel kunnen we toe met de traditionele aanpak van het versterken en verhogen van waterkeringen. Voorbeelden hiervan zijn de aanpak van de Zwakke Schakels langs de kust, de Maaswerken en de uitvoering van het Deltaplan Grote Rivieren. Met het project Ruimte voor de Rivier wordt een nieuwe richting ingeslagen en zelfs ruimte teruggegeven aan de rivier. Maar daarmee zijn we er nog niet. Volgens De in dit blad gepubliceerde meningen weerspiegelen niet noodzakelijkerwijs het beleid van de hierboven genoemde organisaties. Geheel of gedeeltelijk overnemen van artikelen uit De Water is toegestaan, mits met bronvermelding. REDACTIE : Redactie: Rob Bijnsdorp (BCP), Ine Bruijns (BCP), Henri Cormont (fotoredactie, AGI), Moniek Löffler (RIKZ), Kees Poot (DWW), Saskia Ras (DGW), Robert-Jan Schoonenboom (DGW), Maartje Thijssen (waterschap Brabantse Delta), Inka Vogelaar (Unie van Waterschappen), Wim van Wijk (BCP), Ingrid Zeegers (RIZA). FOTOGRAFIE : Rijkswaterstaat, AGI (tenzij anders vermeld). BASISONTWERP : Eindeloos, Den Haag. de meest recente inzichten zal elke eeuw het overstromingsrisico met een factor 10 tot 100 toenemen. Er moet dus meer gebeuren. Het rapport van de commissie-tielrooy over het waterbeleid in de 21ste eeuw en het kabinetsstandpunt Anders omgaan met water hebben de weg geëffend voor nieuw veiligheidsbeleid. Kern hiervan is dat we meer in afstemming met het water moeten gaan leven, in plaats van het water de rug toe te keren. Leven met water betekent ook rekening houden met de kracht van het water. De recente overstromingen in New Orleans hebben laten zien dat ook het ondenkbare werkelijkheid kan worden. Dat werpt de vraag op of het huidige beschermingsbeleid, dat traditioneel vooral gericht is op het beperken van de káns op overstromen, in toekomstig perspectief nog wel voldoet. Moeten we niet meer dan nu ook naar de mogelijke gevólgen van een overstroming kijken? Het onlangs door het kabinet gepresenteerde rapport Veiligheid Nederland in Kaart biedt meer inzicht in zowel de gevolgen van DTP : overstromingen als de oorzaken van het falen van dijken. Het rapport DRUK : hoogwaterbescherming. Nu we meer weten over de overstromings- REDACTIEADRES EN ABONNEMENTENADMINISTRATIE : prioriteiten stellen. Dat vraagt wel om zorgvuldige afstemming met Eurostaq, Amsterdam. Antilope, Lier (België). luidt een verdere modernisering in van het Nederlandse beleid voor risico s, kunnen we ook beter de verschillende belangen afwegen en Bijnsdorp Communicatie Projecten (BCP), postbus 194, 1000 AD Amsterdam. Telefoon: (020) , alle betrokkenen. De staatssecretaris van Verkeer en Waterstaat heeft De digitale versie van De Water is te vinden op onder nieuws. eeuw. De redactie wil met deze special hieraan een steentje bijdragen. ISSN: Dit magazine is gedrukt op chloorvrij papier. al aangekondigd de komende maanden een gericht debat te willen voeren over de actualisering van het beschermingsbeleid tegen overstromingen. Dit zal zij doen onder de titel Waterveiligheid voor de 21e voorpagina: een veilige toekomst achter de dijken, hier in vianen gratis abonnement op de water U wilt op de hoogte worden gehouden van ontwikkelingen in het waterbeleid en -beheer en de campagne Nederland leeft met water? Vul dan de bon in voor een gratis abonnement en stuur deze gefrankeerd naar: De Water, postbus 194, 1000 AD Amsterdam. U kunt de gegevens ook per sturen naar: bedrijf/instelling afdeling na am adres postcode en woonpla ats adres

3 Duurzaam beschermd tegen overstromingen dijkversterking langs de rivier Zo n duizend jaar geleden werden in ons land voor het eerst dijken opgeworpen als bescherming tegen hoogwater. Pas na de watersnood in 1953 is een begin gemaakt met de ontwikkeling van normen voor de mate van veiligheid die dijken zouden moeten bieden. De Deltacommissie adviseerde over de wenselijke veiligheid en uiteindelijk kwam in 1996 de Wet op de waterkering tot stand. Extreem hoogwater op de rivieren en steeds harder op de kust beukende golven leidden tot uitgebreide verbeteringswerken en maatregelen voor de toekomst. Een omslag naar meer aandacht voor de gevolgen kondigt zich inmiddels aan. In 2006 wordt het beschermingsbeleid tegen overstromingen kritisch tegen het licht gehouden. Veilig achter de dijken Achter de dijken voelen we ons veilig, en we rekenen erop dat waterschappen, provincies en rijk dat ook zo houden. Wij Nederlanders zijn toch bij uitstek deskundig wanneer het gaat om de strijd tegen het water?! Maar dat zelfs de Amerikanen bij de Deltawerken hun licht komen opsteken, wil nog niet zeggen dat het hier veilig is voor de eeuwigheid. Garanties van honderd procent zijn immers nooit te geven. De natuur blijft wispelturig en voortdurende alertheid blijft geboden. De laatste grootschalige operatie om de dijken op veilige hoogte te brengen, kwam voort uit het Deltaplan Grote Rivieren. Na het hoge water in 1993 en 1995, waarbij de laatste keer zelfs tweehonderdduizend mensen werden geëvacueerd, werd besloten tot dijkversterkingen in het rivierengebied van in totaal zo n 900 km lengte. Het meest urgente deel hiervan werd nog voor de eeuwwisseling afgerond. De laatste te versterken dijken, zo n 40 km, zullen in 2008 op de vereiste hoogte zijn. Al snel na de start van dit grote project werd in 1996 de Wet op de waterkering van kracht. Hierin is bepaald aan welke normen de primaire waterkeringen moeten voldoen. Het gaat hierbij om zo n 3600 km dijken, duinen en kunstwerken langs de kust, het IJsselmeergebied en de grote rivieren. Vastgelegd werd hoe groot de kans mag zijn dat een hoge waterstand de standaard, oftewel de zogenoemde maatgevende waterstand, zou overschrijden. Mede afhankelijk van het aantal inwoners en de economische activiteiten in het achterliggende gebied variëren deze kansen van 1: voor Centraal Holland tot 1:250 voor het onbedijkte deel van de Maas. Om de vijf jaar wordt getoetst of de waterkeringen nog aan de eisen voldoen. De eerste landelijke toetsing in 2001 gaf aan dat de helft van de dijken aan de eisen voldeed. Vijftien procent bleek nog niet veilig te zijn, maar aan verbetering daarvan werd al wel gewerkt. Bij 35 procent bleek nog onvoldoende kennis over de dijken voorhanden om tot een oordeel achtergrond 3 de water december 2005

4 te kunnen komen. In 2006 komen de resultaten van de tweede landelijke toetsing beschikbaar. Veiligheid door ruimte Zeespiegelstijging, meer regen, maar ook de bodemdaling leidden in 2000 tot een omslag in het waterbeleid. De verwachte grotere hoeveelheden water die naar zee moeten worden afgevoerd, vragen om verdergaande maatregelen. De dijken zijn ook na de voltooiing van het Deltaplan Grote Rivieren op de meeste plaatsen nog niet hoog genoeg. In plaats van het alleen verder verhogen van de dijken is gekozen voor de meer duurzame aanpak van ruimte voor de rivier. Door het verleggen van dijken of het verdiepen van uiterwaarden krijgt de rivier meer ruimte en dit leidt tot minder hoge waterstanden. Zo wordt ook voorkomen dat het hoogteverschil tussen de rivier en het land aan de andere kant van de dijk bij extreem hoogwater steeds groter wordt. Want hoe groter dit hoogteverschil is, hoe groter de gevolgen zijn als de dijk doorbreekt. De grotere bevolkingsomvang en de toegenomen investeringen in het binnendijkse gebied maken overstromingen sowieso al tot een veel ingrijpender gebeurtenis dan zo n twintig tot dertig jaar geleden. De plannen om het water meer de ruimte te geven zijn uitgewerkt in de Planologische Kernbeslissing Ruimte voor de Rivier. De maatregelen moeten bijdragen aan een veilig riviergebied met een goede balans tussen landbouw, natuur en stedelijke omgeving. Afgelopen zomer heeft de PKB de inspraak doorlopen. Rond de jaarwisseling verschijnt het kabinetsbesluit, dat in 2006 aan de Tweede Kamer ter goedkeuring wordt voorgelegd. De vele tientallen maatregelen in het rivierengebied moeten in 2015 zijn uitgevoerd. In overleg met de regio is inmiddels al versneld aan de uitvoering van enkele plannen begonnen, de zogenoemde koplopers. En in Limburg en Brabant zijn de Maaswerken volop in uitvoering. Volgens de beleidslijn Ruimte voor de Rivier was bouwen in het winterbed tot voor kort niet toegestaan. Onlangs is echter besloten dat daarmee op vijftien locaties mag worden geëxperimenteerd om het gebied een kwaliteitsimpuls te geven. Onder voorwaarde dat het veilig is en dat er elders voor de rivier meer ruimte wordt gemaakt (compensatie), zodat aan het bergend vermogen niet wordt getornd. Voor buitendijkse gebieden langs de kust kwam recent een advies uit van de commissie-poelmann. Binnenkort zal voor deze gebieden een beschermingsniveau worden vastgelegd, waardoor ook een impuls wordt gegeven aan nieuwe economische activiteiten langs de kust. Sommige kustplaatsen halen de boulevardplannen alvast uit de lade. In Europees verband is het solidariteitsprincipe van het nieuwe waterbeleid onderschreven. Dat wil zeggen dat maatregelen die in het ene land worden genomen, geen nadelige consequenties voor andere landen mogen hebben. Dat is voor Nederland, aan de monding van de delta, van groot belang. In Brussel wordt aan een richtlijn voor hoogwaterbescherming gewerkt. Voor het geval de natuur ons na 2015, wanneer aan alle veiligheidseisen wordt voldaan, toch voor verrassingen stelt, wordt een rampenbeheersingstrategie voor Rijn en Maas ontwikkeld. Hierover beslist het kabinet in Vooruitlopend hierop is begin 2005 de conclusie getrokken dat noodoverloopgebieden langs de Rijn geen kosteneffectieve oplossing zijn en is besloten deze niet in te zetten. Uit onderzoek blijkt dat in ieder geval aanvullende organisatorische maatregelen nodig zijn met het oog op onder andere grootschalige evacuatie, betere communicatie met de burger en effectievere rampenplannen. Aan verbetering van een hoogwaterinformatiesysteem wordt al gewerkt. Zorg om de kust In 1990 is besloten dat de kustlijn zou moeten blijven liggen waar deze toen lag. Deze basiskustlijn wordt vooral door het suppleren van zand in stand gehouden. De extra hoeveelheid zand dient als slijtlaag om het strand en de duinen te beschermen. Tijdens rustig weer herstelt de schade die tijdens een storm aan het duin is ontstaan, zich vanzelf. Ook van de dieper gelegen zeebodem, tot enkele tientallen kilometers uit de kust, blijkt zand te verdwijnen. Dit ondermijnt als het ware het fundament van Nederland. Sinds 2001 wordt ook dit gecompenseerd met extra zand. De totale hoeveelheid zand die onze kust nodig heeft, hangt af van de mate waarin de zeespiegel zal stijgen. Bij een gelijkblijvende zeespiegelstijging van 20 cm/eeuw varieert de totale zandbehoefte van 12 tot 16 miljoen m 3 /jaar. Versnelt de stijging tot 60 cm/eeuw, dan kan dit toenemen tot gemiddeld 19 à 30 miljoen m 3 per jaar. Dit zand wordt gewonnen uit de diepe Noordzee, ver uit de kust. De winbare zandvoorraad in de Noordzee is miljarden kubieke meters groot en kan nog eeuwenlang ons kustonderhoud garanderen. In 2003 bleek dat golven bij storm harder op de kust kunnen beuken dan was aangenomen. De waterkeringbeheerders hebben daarom de sterkte van hun zeewering nog eens extra bekeken. Dat heeft geleid tot tijdelijke maatregelen, zoals het aanbrengen van extra zand. Tien plekken langs de kust zijn aangemerkt als zwakke schakel, waar binnen een periode van twintig jaar versterking nodig is. Acht van deze locaties hebben daarnaast ook een kwaliteitsimpuls nodig. Want behalve bescherming tegen de zee, biedt de kust een waardevol landschap om te wonen en te ontspannen. De provincies leggen de laatste hand aan het opstellen van integrale planstudies voor de aanpak van deze acht zwakke schakels. Omgaan met meer inzicht in kans en gevolg Op 11 november jl. maakte staatssecretaris Schultz van Haegen van Verkeer en Waterstaat bekend dat zij een verkenning start naar de aanpassing van het beschermingsbeleid tegen overstromingen. Klimaatverandering, economische en demografische ontwikkelingen vragen om een risicobenadering die méér in ogenschouw neemt dan de hoogte van een dijk. Uit deze verkenning moet blijken of de verschillende oorzaken van een overstro- 4 de water december 2005

5 ming en de mogelijke gevolgen daarvan een groter accent moeten krijgen. De zojuist verschenen studie over overstromingsrisico s, Veiligheid Nederland in Kaart, is daarbij een belangrijke bouwsteen. De studie biedt nieuwe inzichten in de kansen óp en gevolgen ván overstromingen. Voor zestien dijkringen is dat nu globaal in beeld gebracht. Voor drie dijkringen, waaronder Centraal Holland, is meer gedetailleerd inzicht verkregen. De overige dijkringen worden de komende drie jaar onderzocht. Het vertalen van de nieuwe inzichten naar een beschermingsbeleid dat past bij de huidige tijd, kan een grote omslag in het denken over bescherming tegen overstromingen betekenen. Hoe deze nieuwe kennis kan worden ingezet ter verbetering van de veiligheid en wat voor consequenties dit met zich meebrengt, wil de staatssecretaris de komende maanden met betrokken partijen bespreken. In het najaar van 2006 zal zij de uitkomst van deze verkennende discussie over het beschermingsbeleid tegen overstromingen presenteren. ML/KP Evaluatie Actieplan Hoogwater Rijn De komende maanden staan in het teken van de tussentijdse evaluatie van het internationale Hoogwater Actieplan voor de Rijn. De resultaten zullen halverwege 2006 bekend zijn. Het actieplan is in 1998 goedgekeurd tijdens de twaalfde Rijnministersconferentie. Waarschijnlijk zullen sommige tussentijdse doelstellingen, zoals verlaging van hoogwaterstanden en vermindering van schaderisico s, niet worden gehaald. De politieke vraag is dan wat te doen: de doelen naar beneden bijstellen of extra maatregelen nemen? Daarover is eind 2006, begin 2007 in Duitsland een volgende Rijnministersconferentie gepland. Hierbij speelt de relatie met het EU-Hoogwater Actieprogramma mee. Tijdens de conferentie staat ook de implementatie van de Kaderrichtlijn Water op de agenda. Het idee is dat de ministers enkele algemene principes vaststellen en vervolgens concrete afspraken maken. Te denken valt aan het algemene principe van niet-afwenteling (zowel bovenstrooms als benedenstrooms). MEER INFORMATIE: Ministerie van Verkeer en Waterstaat, DG Water, Senta Modder, tel. (070) , Rijkswaterstaat RIZA, Ronald van Dokkum, tel. (0320) nieuws de rijn bij emmerich Boulevardplannen kunnen uit de la Bergen aan Zee, Cadzand, Scheveningen, Katwijk en nog negen andere kustplaatsen zijn voldoende beschermd tegen de zee. Wel is het met het oog op de voorspelde zeespiegelstijging nodig om maatregelen te nemen die de veiligheid van deze plaatsen waarborgen. Ondertussen kan Zandvoort zijn plannen voor de Middenboulevard uitwerken en Egmond een bowlingbaan in het buitendijkse gebied aanleggen. Ook in de andere plaatsen wil staatssecretaris Melanie Schultz van Haegen bouwplannen zeewaarts van de hoogwaterkering een zetje in de rug geven. Maar als de projectontwikkelaar meer bescherming wil dan nu, moet hij dat zelf betalen. In mei vonden de partijen in het Bestuurlijk Overleg Kust (BOK) dat zij met maatwerk iets moesten regelen voor de bescherming van de buitendijkse gebieden van dertien kustplaatsen (Cadzand, Vlissingen, Kijkduin, Scheveningen, Katwijk, Noordwijk, Zandvoort, IJmuiden, Egmond, Bergen, Ameland, Terschelling en Vlieland). Die bescherming verschilt immers per plaats in sommige is de kans op wegzakken (afslag) of wateroverlast eens in de 300 jaar, in andere eens in de 100 jaar. Met de keuze van het BOK voor maatwerk waren niet alle problemen opgelost. Welk niveau de overheid precies moest garanderen, was onduidelijk en ook wie dat precies moest gaan doen. Bovendien gelden er niet altijd even duidelijke beperkingen om te bouwen in deze toeristisch-economisch interessante strook langs de kust. Daarom stelde de staatssecretaris de Commissie bescherming en ontwikkeling van buitendijks gebied in kustplaatsen in, kortweg de commissie- Poelmann, genoemd naar de Noord-Hollandse gedeputeerde Patrick Poelmann. Eind oktober kwam deze met een advies. Poelmann ziet geen aanleiding de bescherming van de buitendijkse gebieden te verhogen. De bewoners kunnen in geval van een dreigende storm met extreem hoogwater tijdig in veiligheid worden gebracht, en ook economisch gezien is het risico verantwoord. Hij vindt het wél onwenselijk dat de bescherming van woningen en bedrijfspanden tegen de zee als gevolg van zeespiegelstijging achteruit zou gaan. In veel gevallen is dit probleem met zandsuppletie te voorkomen. De staatssecretaris heeft aangekondigd de aanbevelingen van de commissie-poelmann grotendeels over te nemen en de Kamer hierover te informeren. Het verder ontwikkelen van bebouwde buitendijkse gebieden wil zij graag ondersteunen, en beperkingen door waterbeheerders moeten niet verder gaan dan wat werkelijk nodig is om de stabiliteit van de waterkering te behouden. Waar extra zand nodig is om de bescherming van kustplaatsen op peil te houden, zal het rijk daarvoor zorgen. Maar als een projectontwikkelaar dat peil te laag vindt, dan komen de kosten voor extra veiligheid voor zijn eigen rekening. meer informatie: Ministerie van Verkeer en Waterstaat, DG Water, Sjoerd Hoornstra, 5 de water december 2005

6 Sybe Schaap en Han Vrijling over normen en risico s: Financieel beleid mag nooit het beschermingsniveau bepalen Welk risico van overstroming vinden we in Nederland acceptabel? En welke consequenties heeft dat voor de normen die we moeten stellen voor de kans op overstroming? Staatssecretaris Schultz van Haegen kondigde op 11 november bij de presentatie van het rapport Veiligheid Nederland in Kaart (VNK) een gerichte discussie aan over deze vragen. De Water doet een voorzet en praat enkele dagen na de presentatie van VNK met Sybe Schaap, voorzitter van de Unie van Waterschappen en Han Vrijling, hoogleraar waterbouwkunde aan de TU Delft. opinie Vrijling heeft voorafgaand aan het gesprek het VNKrapport nog even van het internet gedownload. Hij is tevreden over deze mijlpaal in een lang traject. Vrijling: Het geeft aan dat we in Nederland nog lang niet klaar zijn met het realiseren van het veiligheidsniveau dat we onszelf hebben beloofd. En dat raakt aan wat ik als allergrootste probleem zie: het is heel moeilijk om dat bij de wet vastgelegde hoge beschermingsniveau tegen gevaren te bereiken en te handhaven, doordat mensen niet het gevoel hebben dat het dringend nodig is. Schaap: Onder oudere waterbeheerders is het een gevestigde opvatting dat er van tijd tot tijd iets ergs moet gebeuren. Daar zit wel iets in, al kom je op die manier nooit verder dan een reactief beleid. Erger dan een bijnawatersnood mag het echter niet zijn, want een echte ramp is in dit land maatschappelijk niet te dragen. han vrijling Risico Vrijling: Je hoort de regering wel zeggen dat de kans op overstromen nog nooit zo klein is geweest en dat klopt ook, maar het risico dat Nederland nu loopt, is al veel groter dan waarvan in 1960 is uitgegaan. De Deltacommissie stelde toen de normen vast die uiteindelijk zijn opgenomen in de Wet op de waterkering van Volgens die normen is een kans van 1: dat de randstad overstroomt acceptabel. De kans op stormcondities die zo n ramp kunnen veroorzaken, zou 1: mogen zijn. Om te beginnen zijn die normen nooit gehaald. Maar bovendien hebben we het over risico. Dat is kans maal gevolg, en de potentiële gevolgen van een overstroming zijn sinds het vaststellen van die normen alleen maar toegenomen. Schaap: Neem een provincie als Zuid-Holland, daar is de bevolking sindsdien verdubbeld, de economische waarde vervijfvoudigd en het milieurisico vertwintigvoudigd. Om het risico weer op het bedoelde niveau te krijgen, moet de overstromingskans volgens beide deskundigen nog verder omlaag. De normen moeten dus strenger worden, ruwweg een factor tien. Vrijling: De zeewering zou berekend moeten zijn op extreem zware stormcondities met een jaarkans van 1 : en de overstromingskans in de randstad zou moeten worden verkleind naar een jaarkans van 1 : Schaap: Technisch gezien hoef je het verlagen van het risico niet alleen in de waterkering te zoeken. Je kunt bijvoorbeeld een dijkring compartimenteren. Verfijnd onderzoek in VNK toont aan dat de schade bij een overstroming dan aanzienlijk kan verminderen. Maar denk niet dat compartimenteren eenvoudiger is dan de primaire waterkering op orde brengen. Vrijling: O nee. Het klinkt wel aantrekkelijk: de spoorlijnen en zandlichamen van snelwegen liggen er toch al, maar dan wordt vergeten dat die niet zijn ontworpen om water te keren en ze zijn zeker niet met dat doel onderhouden. Echte compartimenteringsdijken liggen altijd in de weg en er zijn veel voorzieningen nodig om ze bij alle doorsnijdingen met de infrastructuur af te sluiten. Schaap: Dat kost een klauw met geld, misschien wel meer dan dijkverhogingen en projecten als Ruimte voor de Rivier. Bovendien kun je primaire waterkeringen als het ware verstoppen in andere maatschappelijke doelen die meer tot de verbeelding spreken dan bescherming tegen hoog water. Je zegt dan: ik heb zoveel miljard nodig voor een leuk plan voor nieuwe ruimte bij de randstad, met recreatie en natuurgebied en een eiland voor de kust en kunstriffen en o ja, de veiligheid neemt er ook nog door toe. Evacuatie De gedachte dat we omdat volledige veiligheid toch nooit kan worden gegarandeerd zwaarder zouden moeten inzetten op goede rampenscenario s en crisis- 6 de water december 2005

7 beheersing, vinden Schaap en Vrijling logisch, maar voor laag-nederland geen optie. Schaap: Uit de Noordoostpolder komen de meeste mensen nog wel weg, uit de randstad en de provincie Friesland niet. Onze hoofdverkeerswegen zitten vol tunnels en aquaducten. Zodra daarin water komt te staan, ligt de hele infrastuctuur lam. Vrijling: En stel dat de bevolking wél weg zou komen, wat blijft er over van de steden die ze ontvluchten? Kijk wat er een aantal jaren geleden in Dresden gebeurde, daar gingen de olieopslagtanks drijven en die trokken en passant het leidingnet kapot, met alle gevolgen van dien. Schaap: Ik moet er voor het milieu niet aan denken wat er gebeurt als Rotterdam en omgeving onder water komen te staan. Nee, wij moeten het in dit land hebben van preventie. In het rivierengebied zou evacuatie nog wel gaan, maar daarbij plaatsen Schaap een Vrijling een kanttekening voor wat betreft het differentiëren van de overstromingskans. Schaap: Stel dat je het hele rivierengebied pijnlijk nauwkeurig een gelijke overstromingskans geeft, en het gaat een keer fout, welke polder loopt dan als eerste vol? Niemand die het weet, en dat maakt een evacuatiestrategie onmogelijk. Dus alleen al om die reden moet je binnen een stroomgebied de overstromingskans differentiëren. Vrijling: Waarbij je natuurlijk geen verschillen mag aanbrengen door voor sommige gebieden het veiligheidsniveau omlaag te schroeven. Uitgaande van het huidige beschermingsniveau voor het rivierengebied zou een jaarkans van 1:1250 moeten blijven, gerelateerd aan het individuele belang. Verder kun je, uit het oogpunt van economische efficiency, sommige gebieden extra beschermen. sybe schaap Gebrek aan gevoel van urgentie Schaap: Mijn grootste zorg is dat het rijk als hoofdverantwoordelijke het beschermingsniveau laat beïnvloeden door de uitgaven, dus noodzakelijke investeringen in veiligheid voor zich uit gaat schuiven. Dat is onverantwoord. Financieel beleid mag nooit het veiligheidsniveau bepalen. Vrijling: Dat is nu al wel zo. Bij de toetsing van de primaire waterkeringen in 2001 bleek 15 procent niet te deugen, van 35 procent wist men het niet en 50 procent was in orde. Sindsdien is daar weinig aan gedaan. De miljoenen die kort geleden voor versterking zijn uitgetrokken, zijn niet voldoende en worden bovendien over vijftien jaar uitgesmeerd. Inmiddels blijken de Noordzeegolven hoger en de toetsing van 2006 zal gegarandeerd nog ongunstiger cijfers laten zien. Reken dan maar op een tekort van een miljard, en dan is die noodzakelijke normaanpassing nog niet eens meegeteld. Schaap: Dat lijken grote bedragen, maar het is in economische zin een koopje. We besteden per jaar niet meer dan 0,3 procent van ons nationaal inkomen aan onze waterkeringen, dus aan het veiligstellen van onze bestaansgrond. Als we de normen zo zouden opkrikken, dat we vijf decennia risicotoename compenseren, dan komt daar 0,2 procent bij. Het probleem is alleen dat het rijk niet economisch denkt, maar financieel. Het rijk ziet alleen de uitgaven en schrikt daarvan. Bij de waterschappen werkt dat anders. Wij bouwen een dijk en schrijven hem in vijftig jaar af. Dat betekent op de jaarlijkse exploitatiebegroting een relatief klein bedrag voor veiligheid, veel kleiner dan de som die we uitgeven aan kwaliteitszorg. En dan zeg ik: als dit ons lot is, dat het rijk als hoofdverantwoordelijke voor veiligheid een financiële strategie laat prevaleren boven essentiële veiligheidsmaatregelen, maak dan alsjeblieft een andere arrangement met de waterschappen. Stel dan landelijk het veiligheidsniveau vast en leg de uitvoering en financiering bij de waterschappen die al eeuwenlang hebben bewezen dat ze noodzakelijke maatregelen weten uit te voeren, inclusief de financiering. Verzekeren Het onderwerp overstromingsrisico krijgt komend jaar een nieuwe dimensie. Er is een discussie aangekondigd over het inschakelen van de verzekeringswereld. Schaap en Vrijling zien daar weinig heil in. Schaap: Verzekeren tegen overstromingsschade is horror. In Tsjechië kregen hele volksstammen met grote overstromingsschade niets uitgekeerd, omdat de verzekeringsmaatschappijen overstromen uitlegden als schade door stromend water en dat is volgens hun juristen iets anders dan stijgend water. Reken maar dat in New Orleans op dit moment ook massa s juristen op pad zijn. Vrijling: Elke verzekeringsmaatschappij zal in ieder geval één clausule willen inbouwen, namelijk dat bij de laatste toetsing is gebleken dat de waterkeringen in orde zijn. Die maatschappijen kunnen in Nederland iedereen ongezien voor elk kapitaal verzekeren, ze zullen nooit hoeven uit te keren. Schaap: Maar mijn belangrijkste punt is dat voor collectieve veiligheid en dus ook collectief geleden schade maar één verantwoordelijke is, de overheid. Daaraan betalen wij allemaal onze premie, namelijk belasting. Die overheid moet dan niet gaan afwentelen. RB meer informatie: Unie van Waterschappen, Sybe Schaap, TU Delft, Han Vrijling, 7 de water december 2005

8 Het is hier zo mooi wonen, de dreiging calculeer je in foto : marco de gast het huis van De Gast heeft al een paar keer in de Maas gestaan Marco de Gast wist van de grillen van de Maas toen hij zijn huis aan de Maasstraat in Reuver kocht. Kerstmis 1993 en januari 1995 lagen nog vers in het geheugen. Maar omdat de statistieken aangeven dat dergelijke hoge afvoeren toch zeldzaam zijn de vorige overstroming stamde immers uit 1926 dacht hij er niet lang over na toen hij in 2001 even buiten het Limburgse dorp Reuver een prachtig landhuis met de Maas in de achtertuin kon kopen. Hij bracht zelfs een merkteken aan in de hal om de visite te kunnen laten zien hoe hoog het water er in 1993 had gestaan: tot de vierde traptrede. achtergrond Nog toen hij aan het verbouwen was, kreeg hij Maaswater in de kelder. En in 2003 was het weer raak. Deze keer erger. Tot 25 centimeter hoogte steeg het water in de kamer. Toen het gebeurde, had ik iets berustends, in de trant van: het is de natuur, dit hoort erbij. Maar toen het achter de rug was en de opruimfase aanbrak, besefte hij pas ten volle de gevolgen. Ik heb zes keer de schilder in huis gehad. En het hout van deuren en posten bleef werken, zoveel vocht had het opgezogen. Toen begon ik me af te vragen of ik me moest wapenen. Inmiddels heeft hij een verdedigingslinie opgetrokken. Ik heb vloedschotten klaarliggen die ik voor de deuren kan aanbrengen. Ook heb ik pompen aangeschaft waarmee ik het water dat via de kelder binnenkomt, naar buiten kan pompen. Noch hij noch de andere leden van zijn gezin hebben overwogen dan maar weer te verhuizen. O, nee, daar is dit een veel te mooie plek voor. We hebben een grote tuin die doorloopt tot aan de rivier, je ziet de schepen langs varen, aan de overkant is een vogelreservaat, er mag in de omgeving niet gebouwd worden, mooier kun je het niet krijgen. En dat risico, dat calculeer je in. Meestal is de rivier je vriend, soms vormt hij een bedreiging. Wel volgt hij nauwlettend de maatregelen die Rijkswaterstaat neemt om herhaling van 1993 en 1995 te voorkomen. Het is voor de inwoners van Borgharen, Roermond en al die andere plaatsen natuurlijk leuk dat er overal kades en schotten komen, maar dat betekent wel dat het Maaswater eerder hier is en hoger tegen de oevers opkruipt, want ja, de sluis van Belfeld werkt als een stuwdam. Nu weet hij ook van de plannen om een afleidingskanaal om de sluis heen te graven. Stijgt het water weer eens flink, dan voert het kanaal het Maaswater om de sluis heen en neemt het gevaar voor het gezin De Gast af. Maar dat plan verkeert nog in de voorbereidingsfase, ik heb begrepen dat er nu grond wordt aangekocht, dus het zal nog even duren voordat de aanleg begint. Zolang moeten we maar hopen dat het goed gaat. Mocht het anders uitpakken, dan zal hij de vloedschotten plaatsen en de pompen in gereedheid brengen. Het voordeel is dat je je erop kunt voorbereiden. Rijkswaterstaat laat ons ruim van tevoren weten wanneer het mis dreigt te gaan. We hebben 36 uur om maatregelen te nemen. Dat is ruim voldoende om je waardevolle spullen naar boven te brengen. En als het echt hoog wordt, zoals in 1926 toen het tot halverwege de eerste verdieping schijnt te hebben gestaan, laten we ons evacueren. Maar we komen terug. WvW meer informatie: Marco de Gast, foto : marco de gast in 1993 had het water tot aan de vierde traptrede gestaan, in 2003 reikte het niet hoger dan 25 centimeter 8 de water december 2005

9 Geert Teisman en Peter Ruigrok: Veiligheid niet afdwingen, maar uitlokken Peter Ruigrok, lid van de Raad van Bestuur van projectontwikkelaar AM en Geert Teisman, bestuurskundige aan de Erasmus Universiteit, zijn het eens: een verbod op buitendijks bouwen heeft geen zin. Lagere overheden zullen dan immers aan de randen van dat verbod gaan knabbelen, omdat zij een woonwijk in een winterbed niet zien als waterstaatkundig probleem, maar als een oplossing voor hun ruimtelijke vraagstuk. Dus geef de regio de ruimte, maar leg daar dan ook de verantwoordelijkheid voor de consequenties. Peter Ruigrok doet de aftrap in dit gesprek over innovatie en veiligheid. We moeten niet zo huiverig doen over buitendijks wonen. Er zijn niet eens zoveel mensen die dat willen. Je praat over pioniers, mensen die zich willen onderscheiden. En die het voor lief nemen dat ze af en toe met een rubberbootje naar huis moeten. Laat dat nu eens om 2000 huizen gaan, die je in tien jaar tijd en verspreid over heel Nederland zou kunnen bouwen. Daar moet toch ruimte voor zijn? Zijn gespreksgenoot Geert Teisman, is het met hem eens. Een verbod op buitendijks wonen heeft geen zin. Wel moet de overheid er als vergunningverlener op wijzen dat het bij buitendijk wonen hoort dat je soms water in huis hebt. Zij moet dus wijzen op de risico s en de verantwoordelijkheid bij de bewoners leggen, of als een gemeente, zoals Roermond, buitendijks wil bouwen bij die gemeente. Zonder meer verbieden werkt averechts, want dan gaan gemeenten zoeken naar mogelijkheden om er onderuit te komen. Roermond ziet namelijk buitendijks wonen als de oplossing voor een lastig vraagstuk en niet als een probleem. Ook op andere terreinen rond veiligheid adviseren Teisman en Ruigrok de rijksoverheid om minder dwingend op te treden. Teisman: Neem de differentiatie van veiligheidsregimes. Op het moment dat je die van bovenaf afkondigt, is het hele volk tegen. Maar laat je het aan de regio s over om hun veiligheid in te vullen, dan is de kans groot dat ook zij met differentiatie komen, maar dan gebaseerd op hun eigen belangen. En dan zijn ze vóór. Het rijk weet volgens hem trouwens wat het is om peter ruigrok iets opgelegd te krijgen. Ik denk aan de fijnstofproblematiek. Toen Brussel beperkingen oplegde, was iedereen in Den Haag tegen. Alle politici riepen dat de regels moeten worden aangepast en dat het toch niet zo kon zijn dat Nederland op slot moet vanwege EU-regels. Ruigrok geeft een soortgelijk voorbeeld. Bij het ontwerp van een Vinex-wijk was vanuit het ministerie van VROM de suggestie gedaan dat regenafvoer niet meer via het riool moest verlopen. Er was verordonneerd dat het hemelwater volledig via de tuinen in de grond moest zakken. Het effect zou echter zijn dat al die tuinen er de helft van het jaar zompig bij zouden liggen. En dat zou weer slecht zijn voor de gezondheid. Bovendien zou in die tuinen weinig groeien. Maar door ruimte te geven aan lokale oplossingsvrijheid is het idee geboren om meer waterbergend oppervlak aan te leggen. Ook hier geldt dus: schrijf het niet voor, maar laat mensen zelf met oplossingen komen. Plan-Waterman Gebrek aan mogelijkheid om van onderop mee te denken, zou ook wel eens de verklaring kunnen zijn waarom het plan om voor de kust van Zuid-Holland een stuk land op te spuiten het plan-waterman nog altijd een plan is. Ruigrok: Ik merk dat natuurorganisaties en andere maatschappelijke groeperingen wel inzien dat er iets moet gebeuren om in dit deel van de randstad het ruimtetekort aan te pakken, maar dat zij zich tegen het plan-waterman verzetten omdat het van bovenaf wordt opgelegd, of althans op dezelfde technische leest is opinie 9 de water december 2005

10 geert teisman geschoeid als de typische waterstaatsplannen. Hij zou het goed vinden als de overheid even een stapje terugdeed en iedereen zich nog eens liet afvragen waarom dit plan ooit ook al weer was geopperd. Wat was ook al weer de aanleiding, wat wilden we er mee oplossen? Dan zou eruit voortkomen dat we naast het veiligheidsprobleem ook nog een ruimtelijk-ordeningsprobleem moeten oplossen. De zuidvleugel van de randstad kampt met een nijpend gebrek aan ruimte. Het zou mij niet verbazen dat deze bezinning een soortgelijke oplossing als het plan- Waterman zou opleveren, maar dan eentje met veel meer draagvlak, ook omdat allerlei groeperingen er dan hun creativiteit in kwijt kunnen. Teisman is het met hem eens. Draagvlak is veel belangrijker dan een procedure die moet aangeven of het plan technisch of financieel haalbaar is. Tegelijkertijd constateert hij dat er op dit punt een groot probleem ligt. We lijden in Nederland aan wat ik het verzorgingsstaatsyndroom noem. Er is een cultuur ontstaan waarin de ene partij eerst zegt: Ik kan niet zoveel, en vervolgens: Los jij mijn probleem maar op. Maar als die andere partij dat dan zo doet dat de eerste partij iets moet inleveren, dan roept die dat hij tegen is. In zo n cultuur neemt niemand meer verantwoordelijkheid. Teisman heeft nog een aanvullende verklaring: Daar komt bij dat onze samenleving gekant is tegen elke vorm van verandering. Er zijn zoveel hinder- en weerstandsmechanismes in het systeem ingebouwd dat zo n plan- Waterman bijna niet van de grond is te tillen. We zijn in feite bang voor de toekomst. We verlangen niet naar de toekomst. Pas als je denkt dat je dingen beter kunt maken, ben je als overheid in staat een ontwikkelpotentie op de been te brengen. Helaas heeft de overheid niet meer het marketingvermogen om de eigen bevolking warm te laten lopen voor welke ontwikkeling dan ook, of het nu gaat om het mobiliteitsvraagstuk, de randstad of het plan-waterman. Buitenlandse investeringen en veiligheid Bij het nadenken over het Nederlandse veiligheidsbeleid speelt volgens Ruigrok ook een buitenlands aspect. Ik heb al verscheidene keren gemerkt dat investeerders ervoor kiezen hun geld niet in onze randstad te beleggen. Zij vragen zich af hoe groot het risico is dat hun investering bij een overstroming verloren gaat. Ook al vóór Katrina, overigens. Maar zeker na Katrina krijg ik nogal eens de vraag: jullie liggen toch ook onder zeeniveau, hoe zit dat bij jullie eigenlijk? Om die beleggers gerust te stellen, zou het volgens Ruigrok een goede zaak zijn als de overheid behalve technische, ook symbolische maatregelen neemt. Die werken beter dan een puur technische maatregel als vooroeverbescherming, want dat zegt investeerders niet zo veel. Dan kiezen ze toch voor Singapore. Vandaar mijn advies om ook in symbolen te investeren, want die geven een gevoel van veiligheid. En geloof mij dat investeringsbeslissingen veelal vanuit gevoel worden ingegeven. Van de aanpak van een zwakke plek langs de kust zou die symboolwerking kunnen uitgaan. Lange tijd deden de Deltawerken het als icoon fantastisch. De hele wereld kent ze ook wel, maar het beeld is aan het vervagen. Het is tijd om te laten zien dat we nog altijd met het water bezig zijn. Teisman denkt dat het concept Ruimte voor de rivier met zijn flexibele respons op de hoeveelheid water die het land binnenkomt, zo n icoon kan zijn. Daarmee geef je aan dat we eerst het water van de zee hebben weten buiten te houden en dat we nu met de rivieren in de weer zijn. Ruigrok denkt er net zo over: Ik geloof inderdaad dat dit een goed verhaal zou zijn, want veiligheid is daarin een belangrijk item en je laat zien dat je er op een manifeste manier mee bezig bent. Het bewijst ook dat je niet star bent, maar flexibel reageert niet alleen op wisselingen in de waterstand, maar ook in meer algemene zin. En daarmee schets je dan weer een gunstig beeld van Nederland. WvW meer informatie: AM, Peter Ruigrok, Erasmus Universiteit, Geert Teisman, 10 de water december 2005

11 [ Als New Orleans in Nederland had gelegen, zou ] de stad niet op dezelfde plaats worden opgebouwd Toelichting Nederlanders beseffen zo langzamerhand heel goed dat 100 procent duurzame veiligheid nooit kan worden gegarandeerd zolang je achter dijk en duin onder de waterspiegel woont, zegt ex- Rijkswaterstaatmedewerker Jan Visser. Nieuwe conceptuele ideeën voor veiligheid zijn er. Ze moeten nog wel verder worden ontwikkeld en uitgewerkt. Bredere discussies over de grote consequenties van die concepten voor de noodzakelijke (her)inrichting van ons land worden vooralsnog niet gevoerd. Het is een politiek en sociaal-maatschappelijk gevoelig en ingrijpend onderwerp. Een ramp met de omvang van New Orleans zou echter een omslag kunnen betekenen voor Nederland om de consequenties wél te trekken en nieuwe richtingen in te slaan. tineke bij de vaate- de jong wethouder gemeente noordoostpolder Koning Willem III Technisch gesproken zou dat natuurlijke het allerbeste besluit zijn. Maar zoals in de toelichting al is aangegeven, is het sociaal-maatschappelijk en politiek een omstreden beslissing. Koning Willem III had in 1859 de moed om een dergelijke beslissing wel te nemen. Het ging toen om het huidige Werelderfgoed Schokland, een voormalig eiland in de Zuiderzee, nu onderdeel van onze gemeente. Alle inwoners moesten hun huis afbreken, kregen een bedrag toebedeeld en vervolgens: wegwezen van een onveilige woonplek. De achterliggende reden waren natuurlijk de torenhoge, niet meer op te brengen, kosten om de zeewering voldoende intact te houden. We kunnen van de geschiedenis iets leren! En de kwestie waar wij voor gesteld zijn, is dezelfde als in New Orleans: hogen we regelmatig de dijken op en is dat voldoende of durven we bepaalde plekken gewoon uit te sluiten van woonuitbreidingen? En welke economische gevolgen heeft dat? Het zou baanbrekend voor de toekomst zijn als de politiek water als leidend principe zou durven nemen op het gebied van ruimtelijke ordening. Ik ben echter bang dat dit nog jaren zal duren jan hendriksen oud-redacteur de water Emotie Stel dat bij een waterramp Rotterdam zou overstromen (in 53 scheelde het maar een haar), dan ben ik er heilig van overtuigd dat de stad op diezelfde plek zou worden opgebouwd. Dat heeft te maken met kapitaalvernietiging (bij verplaatsing), maar vooral met emotie. Bij mijn weten is na de Ramp van 1953 slechts één dorp niet herbouwd: Capelle op Schouwen en de overlevenden zijn daar nu nog verdrietig en verontwaardigd over. Een aantal jaren geleden stond het dorp Tollebeke in de Noordoostpolder blank na zeer zware regenval. Iedereen in de waterwereld zei: Dat dorp had daar nooit mogen komen en moet daar weg. Een jaar later werd Tollebeke uitgebreid. Tja, de overheid heeft vele gezichten en belangen, en het belang van water is lang niet altijd doorslaggevend in bestuurlijke afwegingen. New Orleans draagt merkbaar bij aan de vergroting van het waterbewustzijn in Nederland. Vaak hebben de reacties als teneur: kan dat hier ook gebeuren? Ik ben al lang blij dat New Orleans dié bijdrage levert aan de discussies over water. Hopelijk maakt het ook nieuwe concepten haalbaar, zoals veel meer natuurlijke dynamiek in de kustzone, denken in zones in plaats van harde kustlijnen, veel meer diversificatie in veiligheid van hoog (stad) tot laag (weiland) annex vertrouwd raken met gecontroleerd overstromen in veel grotere delen van ons rivierengebied, en drijvende woonvormen. alfred van hall dijkgraaf waterschap hunze en aa s Waterlanders forever Als de hemel naar beneden valt, hebben we allemaal een blauwe hoed. Ambivalente gevoelens bepalen mijn reactie. Aan de ene kant: het kind in ons zal, net als vroeger bij zijn zandforten op het strand, direct tot herbouw overgaan, aldoende aantonend dat de mens met slimheid en inzet de waterwolf kan temmen. Aan de andere kant: bij doden en 50 miljard euro schade kan aan ingrijpende heroriëntaties op wonen onder zeeniveau niet worden ontkomen. Noordwest- Europese ruimtelijke ordening zal ruimte creëren voor 1 miljoen inwoners van Westelijk Nederland. Hogerop en verderop. Het rampscenario van de stelling is reactief: het kalf is verdronken. Beter is van te voren maatregelen te nemen die een hoge mate van veiligheid garanderen. Overigens in het besef dat volledige veiligheid niet bestaat. Life is a fatal disease. Woekeren met ruimte in relatie tot risico s voor mensen en economische waarden moet altijd gekaderd zijn door minstens twee beginselen: het geen-spijt-beginsel en het niet-afwentelingsbeginsel. En wellicht het allerbelangrijkste: als een overheid de trits vasthouden, bergen, afvoeren predikt, moeten de opeenvolgende bestuurders zich langdurig aan dat beleid committeren. Anders begrijpt de burger er niets meer van. Conclusie: als New Orleans in Zuid-Holland lag, kwam er een Deltaplan voor het Hollandse Babylon: dijken nog hoger, grotere gemalen en oerdegelijke bouwsels. Nederlands zijn waterlanders, forever. Even the sky is not the limit! stelling chris zevenbergen directeur dura Vermeer Business development Delen in de risico s Na de ramp in New Orleans realiseren we ons dat we het in Nederland nog niet zo slecht hebben geregeld: de rijksoverheid draagt zorg voor de conditie van onze dijken en beschermt ons daarmee tegen overstromingen. De veiligheidsnormen die wij hiervoor hanteren, liggen in vergelijking tot die van de meeste andere landen extreem hoog, zeker in vergelijking tot die van New Orleans. Wanneer New Orleans in Nederland gelegen zou hebben, zouden we de stad waarschijnlijk weer op dezelfde plaats opbouwen. En wel om de simpele reden dat de meeste van ons van mening zullen zijn dat wij geen andere keus hebben. De klok van verstedelijking van ons kwetsbaar laag-nederland zal voorlopig niet worden teruggedraaid. Een ramp van deze orde zal echter wel onze wijze van omgaan met de risico s van hoogwater versneld veranderen. We zullen ons niet alleen beperken tot het managen van de kans op een overstroming; we zullen ook meer inzetten op het beheersen van de potentiële gevolgen. Dit vraagt om nieuwe inrichtingsconcepten. Concepten die robuust en veerkrachtig zijn, waardoor de klappen van een dergelijke ramp voor een belangrijk deel opgevangen kunnen worden. Hierbij past een systeem waarbij de burger, projectontwikkelaar, bouwer en lokale overheid ook delen in de risico s. 11 de water december 2005

12 Henk Geveke en Erwin Muller over rampenbestrijding: Honderd procent voorbereiding is te kostbaar Op papier is Nederland goed voorbereid op een crisis van grote omvang. Maar uit onderzoek blijkt dat bij een plotselinge grote overstromingsramp onvoldoende mensen en materieel beschikbaar zijn voor hulpverlening. Daar iets aan doen, vergt volgens nationaal coördinator crisisbeheersing Henk Geveke grotere investeringen dan de samenleving wil opbrengen. Erwin Muller, directeur van het Instituut voor Veiligheids- en Crisismanagement COT, wijst erop dat de zelfredzaamheid van de burger kan worden vergroot. opinie henk geveke Henk Geveke, hoogste baas van de vorig jaar opgerichte Directie Crisisbeheersing op het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, is nog niet helemaal tevreden over de manier waarop de crisisbeheersing bestuurlijk is geregeld. Nederland telt 25 veiligheidsregio s, in grootte variërend van tien tot 35 gemeenten. In crisistijd, bijvoorbeeld bij een grote overstroming, vormen de burgemeesters van die gemeenten het team dat de besluiten neemt. Dijkgraven hebben een adviserende rol. Wij willen graag dat de voorzitter van dat crisisteam doorzettingsmacht krijgt, dat is de bevoegdheid om knopen door te hakken. Nu is dat nog niet zo en daarmee gaat veel kostbare tijd verloren. Bij een crisis die het nationaal belang raakt, vindt de besluitvorming in Den Haag plaats, maar de criteria voor wat nationaal belang is, zijn volgens Geveke niet duidelijk omschreven. Het kan zijn dat er een algeheel gevoel van ontwrichting van de samenleving heerst. Het kan ook zijn dat de crisis een groot gebied betreft waar veel verschillende belangen spelen en waar keuzes moeten worden gemaakt over de verdeling en inzet van soms schaarse menskracht en middelen. Voor sommige beslissingen is alleen de minister bevoegd. En ook op het gebied van de communicatie heeft de minister een belangrijke taak. Onvoldoende capaciteit Directeur Erwin Muller van het COT vindt dat we in de plannen voldoende op streek zijn. De focus ligt daarbij niet op grote massale overstromingen zoals in Amerika. Daarmee wordt eigenlijk geen rekening gehouden. Wel met wateroverlast, maar het moet toch gek lopen wanneer daarbij slachtoffers vallen. Uit het begin november mede door het COT uitgebrachte rapport De organisatorische voorbereiding op overstromingen van Rijn en Maas blijkt dat bij een plotselinge grote overstroming onder meer brandweer, mobiele eenheden en busmaatschappijen onvoldoende hulpverleningscapaciteit kunnen bieden. Ook is er een tekort aan ambulances. Moet het rijk die capaciteit niet op orde brengen? Geveke: Rampenbestrijding bij overstromingen is echt een sluitstuk. We moeten eerst zorgen dat onze dijken sterk genoeg zijn. Alle projecten die nu zijn of worden uitgevoerd, zoals Ruimte voor de Rivier, maken dat het hier veiliger is dan ooit. Je kunt zwarte scenario s schetsen waarin de dijken rond de randstad bezwijken en er misschien wel zes of zeven miljoen mensen weg moeten uit dat gebied. Als mensen dan spontaan op pad gaan, zullen ze inderdaad gauw stranden. Zoiets ís niet in goede banen te leiden. Natuurlijk laten we de mensen niet zitten. Het Landelijke Operationele Crisiscentrum (LOCC) zal in zo n situatie de bijstand die van alle kanten komt, coördineren en er zal ook internationale bijstand worden geregeld. Maar bij dit alles doet zich de vraag voor hoeveel wij als samenleving bereid zijn te investeren in de voorbereiding op rampen. Hoeveel bussen, helikopters enzovoorts moeten wij aanschaffen voor die kleine kans dat zich een overstroming voordoet? Honderd procent garantie op veiligheid kunnen we niet geven, maar honderd procent 12 de water december 2005

13 erwin muller voorbereiding is ook te kostbaar. De kosten daarvan zal de samenleving toch echt afwegen tegen alle andere belangrijke zaken: goed onderwijs, goed vervoer, noem maar op. Dat is een politieke discussie die absoluut moet worden gevoerd. Beveiligingsniveau Een 1953-scenario, moet je daar je organisatie op afstemmen?, vraagt ook Muller zich af. Hij vindt het bovendien verstandig een debat te voeren over het beveiligingsniveau dat bij overstromingen moet gelden. Is het handig voor een weiland hetzelfde niveau aan te houden als voor een stad als Amsterdam? Ik zie daarvoor eerlijk gezegd geen reden. Een verdere risicodifferentiatie leidt natuurlijk wel tot een ingewikkelde discussie over criteria, maar daar moeten we het echt eens over hebben! Er zijn keuzes te maken in de verhouding tussen kans, schade en geld. Alles veilig 24 uur per dag, dat kan natuurlijk niet. Wel is belangrijk dat je bij differentiatie het maximale doet om bedreiging van levens te voorkomen. Schade is heel vervelend, maar in de toekomst misschien verzekerbaar. New Orleans Binnenkort gaat een delegatie van BZK naar New Orleans om zelf te kijken hoe daar de ramp is bestreden. Geveke: In Amerika heb je de Federal Emergency Management Agency (FEMA), die altijd als een achtenswaardig instituut is beschouwd. De FEMA is ondergebracht bij het grote ministerie van Veiligheid, maar dat focust vooral op terrorisme. Daardoor is de aandacht voor de rampenbestrijding ondergesneeuwd geraakt, wat funest is geweest voor de organisatie. Het is een aanwijzing dat de generieke aanpak die we in Nederland promoten, goed is. We zijn in algemene zin goed voorbereid op allerlei soorten calamiteiten. Het is Muller opgevallen dat in New Orleans vooral sprake was van onderschatting op het eerste moment. Het duurde erg lang voordat men in de gaten had wat er aan de gang was. Het is interessant om na te gaan hoe je een naderende crisis, bijvoorbeeld met een early warning system, sneller onderkent. Niet alleen bij overstromingen, maar ook op andere terreinen. Kijk naar de verkeerschaos die eind november ontstond door plotselinge sneeuw. Informatievoorziening Al heel lang is de communicatie vanuit de overheid te weinig gericht op wat de burger zelf kan doen, vindt Muller. Er wordt heel weinig van de burgers gevraagd. Alleen bellen, naar binnen gaan, ramen dicht en radio aan. Je ziet nu door het dreigend gevaar van terrorisme een koersverandering, waarbij de burgers gevraagd wordt te letten op verdachte tasjes in de metro, enzovoorts. Ook bij andere crises moeten we iets bedenken dat gekoppeld kan worden aan zelfredzaamheid. Het is echt niet zo dat de burgers meteen in paniek raken. Provinciale risicokaarten op het internet zijn een eerste stap. Zij geven risicovolle plekken aan, bijvoorbeeld een LPG-station of een bedrijventerrein met chemische industrie. Ook overstromingsrisico s zullen in kaart worden gebracht. Muller maakt daarbij de kanttekening dat zo n kaart pas zin heeft als je erbij vertelt wat het risico betekent. Geef aan wat je moet doen of laten wanneer er niks aan de hand is, en wat als het mis gaat. Vertel trouwens liever geïntegreerd over alle dreigingen die er zijn. Geveke noemt risicobewustzijn een voorwaarde voor goed veiligheidsbeleid. Maar dan moeten we wel met informatie en media werken die dat bewustzijn op een goede manier activeren en die geen paniek veroorzaken. Het Expertisecentrum Risico- en Crisiscommunicatie (ERC) is opgericht om de kennis daarover te bundelen en om te zetten in praktische adviezen. Sinds kort is de website in de lucht die wordt geactiveerd op het moment van een grote calamiteit. Daar kan iedereen dan alle gewenste informatie vinden. De overheid werkt hard aan nog andere manieren om bij calamiteiten het grote publiek te informeren, bijvoorbeeld via de mobiele telefoon. Een landelijke campagne zal daaraan bekendheid geven. Geveke tot slot: We moeten zorgen dat mensen echt zijn voorbereid. De plannen zijn goed. Nu moeten ze in de koppen komen van de mensen die ermee moeten werken en ze moeten worden verankerd in de organisaties.' IB/KP meer informatie: ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, Nils Ligthart, tel. (070) , Instituut voor Veiligheids- en Crisismanagement COT, Erwin Muller, tel. (070) , 13 de water december 2005

14 Ren voor het water en verberg je voor de storm foto : hermine erenstein, rikz borden geven de evacuatieroute aan achtergrond Ieder jaar is het in de Verenigde Staten de hurricane preparedness week. Dan wordt de aandacht van de bewoners gevraagd voor risico s van de natuur, zoals stormvloed, harde wind, orkanen en overstromingen. Ze worden aangezet tot het maken van een persoonlijk rampenplan: waarheen moet ik vluchten bij een overstroming en in welke kamer kan ik het beste schuilen voor een orkaan? Als je je kwetsbaarheid kent en weet wat je moet doen, kan je de gevolgen van een ramp verkleinen, aldus de speciaal ingestelde website. We kunnen hiervan in Nederland veel leren. Want hoewel we veel ervaring hebben met het voorkomen van overstromingen, zijn we op de gevolgen ervan minder voorbereid. De Nederlandse strijd tegen het water wordt internationaal geroemd. Het is niet voor niets, dat na de overstroming in New Orleans Jan Hoogland, oud-directeur van Rijkswaterstaat, werd gevraagd om een commissie van het Amerikaanse Congres toe te spreken over de Nederlandse aanpak van overstromingen. Als belangrijkste elementen van de aanpak noemde Hoogland onze eeuwenoude organisatiestructuur van het waterbeheer, de normen en wetgeving op gebied van overstromingen, de toetsing aan de normen, de manier waarop de budgetten voor waterkeren geregeld zijn en de interactie met de ruimtelijke ordening. Het is belangrijk om ons te realiseren dat absolute veiligheid niet bestaat en dat het essentieel is om voorbereid te zijn op een ramp, besloot hij zijn toespraak. En op dat punt kan Nederland nog veel opsteken. Amerikaanse aanpak Vooral over de Amerikaanse aanpak is veel bekend. Hans Balfoort van het Rijksinstituut voor Kust en Zee is de afgelopen jaren meerdere malen in Amerika geweest, onder meer met collega s van RIKZ, DGW en de regionale diensten van Rijkswaterstaat. Hij is net weer terug van een werkbezoek. Hoewel je Nederland en Amerika in veel opzichten niet met elkaar kan vergelijken, kunnen we veel leren van hun benadering. Ik heb veel goede ideeën gehoord en voorbeelden gezien die misschien in Nederland kunnen worden toegepast. Het dwingt ons om onze aanpak nog eens goed onder de loep te nemen: wat gaat er goed en moeten we vooral blijven doen, en waar zouden we een andere koers kunnen varen? Het eerste bezoek van Balfoort enkele jaren terug was aan de staat Rhode Island. Aanleiding was de ervaring die 14 de water december 2005

15 men daar had met het effectief implementeren van beleid, terwijl dat in Nederland soms zo moeilijk is. Volgens Balfoort komt dat doordat beleidsmakers in Amerika zich veel beter kunnen inleven in de betekenis van hun beleid voor burgers en lokale overheden. Ik vind het opvallend dat er een grote mobiliteit van mensen is tussen verschillende overheden, in plaats van tussen verschillende onderwerpen, zoals hier. Vakkennis en ervaring blijven daardoor behouden. In Amerika wordt volgens hem bewust aangestuurd op de gedragsverandering die je met beleid wilt bewerkstelligen. Mensen weten heel goed wat wel en niet mag en waarom. Leren van Katrina De orkaan Katrina maakt duidelijk dat rampscenario s die ver weg lijken, zomaar werkelijkheid kunnen worden. Het laatste bezoek van Balfoort richtte zich dan ook vooral op de lessen die Nederland kan trekken uit Katrina. Laten we alsjeblieft leren van de ramp daar, en niet wachten tot we hier worden overvallen, pleit Balfoort. Katrina leert ons weer dat het duidelijk moet zijn wie waarvoor verantwoordelijk is. Net als in Nederland, is in Amerika de hulpverlening na de ramp in eerste instantie de verantwoordelijkheid van de lokale overheid. Op verzoek van die overheid kan de hulpverlening worden opgeschaald naar regionaal en zelfs nationaal niveau. Het initiatief blijft echter bij de lokale overheid. Katrina heeft geleerd dat lokale medewerkers overweldigd kunnen zijn door de paniek en de omvang van een ramp. Bestaande systemen en samenwerkingsverbanden functioneren dan niet meer. Een centrale overheid, die groot genoeg is en het mandaat heeft om adequaat op te treden, is dan essentieel. Balfoort is onder de indruk van de Amerikaanse evacuatieplannen. Er zijn orkaanveilige gebouwen, waar ten tijde van een orkaan vertegenwoordigers van alle organisaties aanwezig zijn. Veel aspecten zijn tot in detail doorgedacht en iedereen is doordrongen van de risico s. Zelfs in ons hotel en in de supermarkt lagen evacuatieroutes. Vlucht voor het water en verberg je voor de storm, is het devies. Rode Delta Balfoort is niet de enige die dit soort lessen trekt. In het voorjaar van 2005 trok een andere waterstaatmissie naar vier dichtbevolkte delta s in de wereld, om te kijken hoe daar met wateroverlast en overstromingen wordt omgegaan. Nederland is immers niet het enige laaggelegen land waar grote rivieren in zee uitmonden en waar verstedelijking een belangrijke rol speelt. De missie bezocht vier Rode Delta s, zo genoemd naar hun kleur op de ruimtelijke-ordeningskaarten: New Orleans, Dhaka (Bangladesh), Tokyo en Wuhan (China). Het verslag noemt drie strategieën voor het omgaan met wateroverlast en overstromingen. Allereerst wordt in alle bezochte landen de kans op overlast en overstromingen beperkt, bijvoorbeeld door de aanleg van dijken en een goed functionerend afwateringssysteem. Op de tweede plaats bereidt men zich in de meeste delta s goed voor op wateroverlast. Zo zijn er waarschuwingssystemen en evacuatieplannen en zijn huizen en infrastructuur aangepast, zodat ze bestand zijn tegen wateroverlast. De derde strategie die overal wordt toegepast, is het voorkómen van verstedelijking in overstromingsgevoelige gebieden door bijvoorbeeld op minder kwetsbare plekken te bouwen. Acceptatie van risico s Het grootste verschil tussen Nederland en de andere delta zit m in het accepteren van de risico s op overlast. In Nederland proberen wij traditioneel het water buiten te sluiten. Voorbeelden uit het buitenland laten zien dat water heel goed te combineren is met ander ruimtegebruik, en niet alleen met natuur. Zo wordt er in Japan een parkeergarage van een voetbalstadion gebruikt om water op te vangen. Tot in de stedelijke haarvaten probeert men water vast te houden. De overheid stimuleert de bewoners het water op hun eigen percelen op te vangen. Veel huizen hebben bijvoorbeeld grasdaken. De mentaliteit van de Japanners is anders. Japanners klagen niet dat ze af en toe een natte tennisbaan hebben, maar zijn blij dat ze het grootste deel van de tijd buiten kunnen tennissen, aldus het reisverslag. Water hoort erbij Hans Balfoort wijst naar een foto van een houten huis op palen. Dit soort bebouwing zie je veel in Amerika. De houten huizen ademen tijdelijkheid uit. Ze passen bij de dynamiek van zee en natuur. Ze zijn niet tegen de kracht van de zwaarste orkaan bestand, maar wel tegen hoog water. Mensen vinden het logisch dat dit soort huizen hier staat, dat hoort voor hen bij de kust. In Nederland realiseren we ons niet meer dat water bij onze natuurlijke omgeving hoort. Misschien is het ook bij ons tijd voor een nationale flood preparedness week. ML meer informatie: Verenigde Staten: ministerie van Verkeer en Waterstaat, DG Water, Hans Balfoort, tel. (06) , Rode Delta s: Rijkswaterstaat, Staf DG, Maarten van der Vlist, tel. (070) , foto : hermine erenstein, rikz een typisch huis aan de kust 15 de water december 2005

16 foto : peter schols/media groep limburg munstergeleen, mei 1999 Verzekeren van overstromingschade kan in het buitenland In Engeland, de VS, Frankrijk en België is verzekeren van overstromingsschade al gangbaar. Naast verschillen zijn er ook overeenkomsten, heeft Willem Oosterberg van het RIZA bij een verkenning in opdracht van DGW voor de eerste drie landen vastgesteld. In eigen land worden de mogelijkheden verkend, terwijl in België juist een wet van kracht geworden is. achtergrond Engeland In Engeland heeft de nationale overheid in 1962 met de Association of British Insurers (ABI; het Engelse Verbond van Verzekeraars ) een convenant gesloten waarin is afgesproken dat verzekeraars overstromingsschade standaard opnemen in de opstal- en inboedelpolissen. Als gevolg hiervan is vrijwel iedereen verzekerd tegen schade door overstromingen. Tegelijkertijd is het ABI daardoor een sterke speler in het Engelse waterbeleid geworden. Het systeem werkt naar redelijke tevredenheid, maar staat onder druk. Zo stelt ABI dat de overheid na het convenant te weinig heeft geïnvesteerd in het voorkómen van overstromingen, en te veel nieuwbouw op overstroombaar gebied heeft toegestaan. Na grote overstromingen in 2000 voerde de ABI de druk op, met als stok achter de deur dat het convenant zou worden opgezegd. Als reactie hierop heeft de overheid meer geld uitgetrokken voor waterkerende maatregelen en duidelijker voorschriften opgesteld voor nieuwbouw in overstroombaar gebied. Nog altijd volgt het ABI de gemeentelijke uitbreidingsplannen kritisch en dreigt met het onthouden van verzekering in al te risicovolle gebieden. Daarnaast zwengelt het ABI de discussie aan over de overstromingsrisico s achter de dijken. VS In de VS biedt het National Flood Insurance Program (NFIP, een aan de federale overheid gelieerde organisatie) sinds 1968 een verzekering tegen overstromingen aan. Alle bestaande bebouwing komt voor verzekering in aanmerking. Bij nieuwbouw of herbouw na een overstroming wordt als eis gesteld dat de begane grond zich bevindt boven het niveau van een overstroming die zich eens in de 100 jaar kan voordoen. Het NFIP verplicht de gemeenten (onder straffe van uitsluiting van de burgers van die gemeenten) om hierop toe te zien. De verzekering is in principe vrijwillig; maar bij hypotheekverstrekking aan huizen met een beschermingsniveau lager dan eens in de 100 jaar is verzekering bij het NFIP verplicht. Over een langere termijn bezien moet NFIP de premie-inkomsten en de uitgaven in evenwicht houden. Bij grote schadegevallen, zoals nu na de ramp in en rond New Orleans, kan het NFIP renteloos geld lenen bij de federale overheid. In hoeverre het NFIP uitbreiding van woonbebouwing in overstroombaar gebied afremt dan wel bevordert, is moeilijk aan te geven. Het NFIP stelt wel een norm voor de overstromingskans van nieuwbouw, maar accepteert dat deze norm door de aanleg van dijken wordt bereikt. Op aantrekkelijke locaties met een hoge overstromingskans nemen kapitaalkrachtige mensen de kans op schade voor lief. De ramp in New 16 de water december 2005

17 Orleans is een test-case voor de robuustheid van het NFIP. Omdat slechts 60 procent van de getroffen huizen bij het NFIP verzekerd was, staat de federale overheid onder grote druk om ondanks de beschikbaarheid van verzekering toch ad-hoc schadevergoeding uit te betalen. Frankrijk Centraal in de Franse aanpak staat het in 1982 door een linkse regering aangenomen principe van nationale solidariteit met slachtoffers van natuurrampen. De schadevergoeding aan slachtoffers wordt betaald uit een nationaal rampenfonds dat wordt gevuld met een verplichte opslag (in de orde van 12 procent) op de premies van opstal-, inboedelen autoverzekeringen. In ruil voor deze nationale solidariteit worden gemeenten verplicht om voor overstroombaar gebied wettelijk bindende zoneringskaarten op te stellen. Daarop moeten zij de zones aangeven waarin stedelijke uitbreiding verboden is, dan wel onder voorwaarden (zoals waterresistent bouwen) is toegestaan. Omdat gemeenten weinig belang hadden bij het opleggen van beperkingen aan stedelijke uitbreiding op hun grondgebied (de schade werd immers uit het rampenfonds vergoed), verliep het opstellen van de kaarten aanvankelijk traag. Daarom is vanaf 1995 de regie voor het vervaardigen van deze kaarten op het niveau van de départements vergelijkbaar met onze provincies gelegd. Inmiddels heeft het merendeel van de overstromingsgevoelige gemeenten een vastgestelde zoneringskaart. België In België is juist dit najaar een wet van kracht geworden die zo goed als iedereen verplicht zich te verzekeren tegen de gevolgen van natuurrampen, zoals aardbevingen, grondverschuivingen of -verzakkingen en overstromingen, inclusief het overlopen van riolen. Anderzijds zijn verzekeringsmaatschappijen niet verplicht elk gebouw te verzekeren tegen dergelijke catastrofes. Echter, zijn zij wel bereid de eigenaar of de bewoner van dat pand een brandverzekering aan te bieden, dan maakt de dekking tegen natuurrampen automatisch deel uit van de polis. De wet maakt nog een uitzondering, zegt emeritus hoogleraar H. Claassens, die ondanks zijn emeritaat nog altijd betrokken is bij het Centrum Verzekeringswetenschap van de KU Leuven. Als een gebouw in een risicozone staat, dan is de verzekeraar evenmin verplicht een verzekering aan te bieden. Tot die zones horen straks wellicht de talrijke dalen van beken in de Ardennen en ook delen van de oevers van de Schelde en andere rivieren in Vlaanderen, waardoor toch weer veel mensen buiten de boot vallen. De precieze vaststelling van de risicozones is een taak die de Koning samen met de Gewesten nog moet uitvoeren. Wel is er een definitie van het begrip in de wet opgenomen: een risicozone is een plaats die aan terugkerende en belangrijke overstromingen werd blootgesteld of blootgesteld kan worden. Ondanks de uitzonderingen is het meer dan niets, aldus Claassens, die in herinnering roept dat er bijna dertig jaar is gestudeerd en gedelibereerd over de totstandkoming van de wet. Al die tijd hebben we het moeten doen met het Rampenfonds van de overheid. Dat is in 1976 in het leven geroepen nadat ons land was getroffen door eerst een overstroming en kort daarna een windhoos. Het probleem met dat fonds was dat iemand er pas aanspraak op kon maken, als de regering had beslist dat een bepaalde ramp ook echt als een nationale ramp was te beschouwen. Dit rampenfonds blijft overigens bestaan. Want als een ramp een bepaald schadebedrag te boven gaat voor overstromingen is dit de uitkomst van de som: 105% van (3 miljoen euro + 0,35 procent van het premie-inkomen van de betreffende verzekeringsmaatschappij) dan springt het rampenfonds bij. Daarin is voor overstromingen 280 miljoen euro gereserveerd. In Nederland ten slotte voert DG Water overleg met diverse partijen in de verzekeringssector over de mogelijkheid en wenselijkheid van een waterverzekering Ook de Adviescommissie Water heeft onlangs een themabijeenkomst over de verzekerbaarheid van overstromingen en wateroverlast belegd. WvW meer informatie: Rijkswaterstaat RIZA, Willem Oosterberg, tel. (0320) , KU Leuven, prof. H. Claassens, tel Nieuwe koploperprojecten Ruimte voor de Rivier van start De dijkverlegging bij Westenholte en de uiterwaardvergraving van de Scheller- en Oldeneler buitenwaarden, beide langs de IJssel bij Zwolle, kunnen beginnen. Staatssecretaris Melanie Schultz van Haegen van Verkeer en Waterstaat heeft hierover op 7 november overeenkomsten getekend met de provincie Overijssel en de gemeente Zwolle. Eveneens vorige maand ontving Rijkswaterstaat als uitvoerder de projectopdracht voor de ontpoldering van de Noordwaard. Deze drie projecten zijn zogenoemde koplopers binnen de Planologische Kernbeslissing Ruimte voor de Rivier. Ze gaan op verzoek van de betrokken regio s versneld van start. Vorig jaar is al begonnen met het eerste koploperproject: de planstudie voor de Overdiepse Polder in Noord-Brabant. Ook de drie nieuwe projecten worden eerst uitgewerkt in planstudies, alvorens de schop de grond ingaat. Langs de IJssel tussen Deventer en Zwolle moet in 2015 bij hoog water een daling van de waterstand zijn bereikt van circa 50 centimeter. De dijkverlegging Westenholte en de vergraving van de Scheller en Oldeneler buitenwaarden dragen hier voor een belangrijk deel aan bij. Met de dijkverlegging bij Westenholte wordt een wens van de regio vervuld. De dijkverlegging sluit goed aan op het natuurontwikkelingsproject Vreugderijkerwaard. De vergraving van de Schelleren Oldeneler buitenwaarden wordt gecombineerd met waterwinning en past in de vastgestelde ontwikkelingsvisie voor dat gebied. De ontpoldering van de Noordwaard levert een aanzienlijke daling op van de waterstand van de Merwede. Bij Werkendam gaat het om circa 60 centimeter waterstandverlaging en stroomopwaarts bij Gorinchem om circa 30 centimeter.. Meer informatie: Ministerie Verkeer en Waterstaat, DG Water, Wino Aarnink, tel. (070) , 17 de water december 2005

18 Voorkeur voor zeewaarts verdedigen zwakke schakels Op tien plaatsen langs de kust vertoont de zeewering zwakke plekken. Binnen nu en twintig jaar is hier een structurele ingreep nodig. Acht van deze tien locaties zijn aangewezen als prioritair. Hier moet niet alleen de zeewering worden versterkt, maar moet ook de ruimtelijke kwaliteit een impuls krijgen. Aan de provincies Noord-Holland, Zuid-Holland en Zeeland is gevraagd om voor deze prioritaire locaties zowel een landwaartse, zeewaartse als consoliderende variant uit te werken Dit moet leiden tot een voorkeursalternatief per locatie, dat in het voorjaar zal worden voorgelegd aan de staatssecretaris. Welke kant lijken de plannen op te gaan? Noord-Holland Hier gaat het om de Hondsbossche en Pettemer Zeewering en de smalle rij duinen tussen Den Helder en Callantsoog. Provinciale en Gedeputeerde Staten van Noord-Holland lieten eerder al weten een voorkeur te hebben voor zeewaartse verdediging. Volgens Astrid Stokman, projectleider Kustvisie van de provincie, lijkt het ook uit te draaien op de zeewaartse variant. Weliswaar niet door strekdammen aan te leggen, maar wel door grootscheepse suppletie van zand. Met dat laatste bedoelt ze iets anders dan het suppleren in reactie op afslag na een storm. Ik heb het over een doelbewuste, aaneengesloten actie, waarbij grote hoeveelheden zand over een breedte van 150 tot 200 meter voor de kust wordt aangebracht. Dit is niet alleen een duurzaam veilige oplossing die naadloos aansluit bij het dynamisch kustbeleid, maar blijkt ook de beste keuze te zijn voor natuur en recreatie. Tussen Den Helder en Callantsoog lijkt landwaartse verdediging in ieder geval af te vallen. Het is duur, omdat er land aangekocht moet worden en suppletie op land sowieso meer kost dan aan de zeezijde van de duinen. Daarnaast stuit dit alternatief op weerstand bij de bevolking. Bij de Hondsbossche en Pettemer Zeewering maken de consoliderende en landwaartse varianten meer kans van slagen. Stokman: Verhogen van de zeewering komt neer op verbreding. En dat kan alleen maar aan de achterzijde, omdat het dijklichaam nu al verder de zee insteekt dan de duinenrij waarmee hij een geheel vormt en vooral moet blijven vormen. De consoliderende variant bestaat uit het overslagbestendig maken van de dijk Door deze bestendig te maken voor de hogere golven die bij zeer zware storm op de dijk komen afrollen, kan de zeewering nog weer een halve eeuw mee. Zeeland Voor één van de twee zwakke schakels in de Zeeuwse zeewering, is al een plan voorgelegd aan Rijkswaterstaat. Het plan voor versterking van de kust van Zeeuws-Vlaanderen voorziet in een combinatie van landwaartse en zeewaartse verdediging, zegt Lies Dekker, projectsecretaris zwakke schakels van de provincie. In Breskens en Cadzand-Bad stellen we een zeewaartse verschuiving van de zeewering voor met plusminus honderd meter. Zo krijg je ruimte voor woningen, vakantiehuizen en hotels. Maar in de tien kilometer lange kuststrook tussen de twee plaatsen gaan de gedachten uit naar een landwaartse verdediging. Achter de duinenrij of de dijk willen we een tweede duinenrij aanleggen, waarin plaats is voor recreatie of uitbreiding van de natuurfunctie. Over het andere probleemgebied in Zeeland, de zuidwestrand van Walcheren, is volgens Dekker nog niet te zeggen welke variant de meeste kans van slagen maakt. Het onderzoek loopt nog. Dat daarentegen het plan voor Zeeuws-Vlaanderen al is gepresenteerd, vindt zijn oorzaak in het gebiedsplan Natuurlijk Vitaal dat nog niet zo lang geleden is vastgesteld. Daarin hadden de verschillende overheden al aangegeven wat zij met dit deel van Zeeuws- Vlaanderen voor ogen hebben. Zuid-Holland Naar aanleiding van de Kustvisie 2050 die de provincies Noord- en Zuid-Holland enkele jaren geleden samen hebben uitgebracht, heeft Zuid-Holland al aangegeven een voorkeur te hebben voor een zeewaarts gerichte verdediging. We kunnen ook moeilijk anders, licht Koos Poot toe die als projectleider Kustvisie bij de provincie werkt. Twee van onze vier prioritaire zwakke schakels liggen in kustplaatsen met een boulevard, Scheveningen en Noordwijk. Daar is het alleen met ingrijpende technische middelen mogelijk om consoliderend of landwaarts te verdedigen en dat maakt het bijzonder kostbaar. Eenzelfde overweging geldt voor de kust van Delfland. Daar zijn het kassen die meteen achter de duinenrij liggen, soms zelfs tot in de binnenduinvoet staan. Consolideren is in Delfland nog wel in beeld, maar gezien een eerder onderzoek naar compensatiemaatregelen die nodig zijn in verband met de aanleg van de Tweede Maasvlakte, tekent zich ook hier een voorkeur af voor zeewaartse verdediging. In dat onderzoek is bekeken of de compensatie voor de natuur aan de binnenzijde zou zijn uit te voeren, maar die variant is toen als te kostbaar terzijde geschoven. Blijft over de zwakke schakel op Goeree-Overflakkee. Poot: Voor het Flauwe Werk geldt dat het nog alle kanten op kan, al heeft de streek zich uitgesproken voor zeewaartse verdediging. de kust van zeeuws-vlaanderen WvW meer informatie: provincie Noord-Holland, Astrid Stokman, provincie Zuid-Holland, Koos Poot, provincie Zeeland, Lies Dekker, 18 de water december 2005

19 Wikken en wegen tussen de dijken Toezien op de uitvoering van de regels voor rivierbeheer lijkt op driedimensionaal puzzelen. Bij elke nieuwe activiteit staat de vergunningverlener voor de vraag: is het toelaatbaar? Als een activiteit leidt tot een verhoging van de waterstand, dan moet dit op een andere plek worden gecompenseerd, schrijft de Wet beheer rijkswaterstaatwerken (Wbr) voor. Dat kan bijvoorbeeld door het verwijderen van een verhoging, het graven van geulen of het weghalen van beplanting. De aanvrager moet zelf oplossingen aandragen. Wij toetsen slechts het plan dat hij bij ons indient, zegt Emile Lamers van Rijkswaterstaat Oost-Nederland. De beleidslijn Ruimte voor de Rivier is het kader waaraan de plannen worden getoetst. Uitgangspunt is: meer ruimte voor de rivier, duurzame bescherming van mens en dier tegen overstroming en beperking van schade bij overstroming. Menselijke activiteit in het rivierbed moet worden beperkt. Bestaande bebouwing en bedrijvigheid worden gerespecteerd, maar nieuwe activiteiten in het rivierbed worden getoetst en vallen onder een vergunningplicht. Als vergunningverlener bij het district Boven-Rijn en Waal schuift Emile Lamers net zo gemakkelijk aan tafel bij particulieren, om te praten over de bouwaanvraag voor een nieuwe bijkeuken, als bij projectleiders van omvangrijke natuurontwikkelingsprojecten om het nog eens stevig te hebben over welke bomen en struiken nu wel of niet mogen. Wij als medewerkers van een district zijn de voordeur van Rijkswaterstaat. We staan dicht bij de doelgroep voor wie je het werk doet. Als de klant tevreden is over de vergunning, ben ik het ook, aldus een gedreven Lamers. Klanttevredenheid Om de uitvoering van de regels zo klantvriendelijk mogelijk te laten verlopen, gaat het vooral om duidelijkheid, stelt Lamers. Je moet geen toezeggingen doen die je niet kunt waarmaken. Leg de spelregels uit, vóór er een aanvraag wordt ingediend. Zo voorkom je negatieve beschikkingen en een hoop teleurstelling. Toch valt niet te voorkomen dat het wel eens misgaat. Laatst liep een van onze handhavers tegen een activiteit in het rivierengebied aan, waar hij niets van wist. De ondernemer had wel keurig netjes een bouwvergunning van de gemeente en een ontheffing van het waterschap, maar geen vergunning in het kader van de Wbr. Wij konden toen onze eisen pas in een veel te laat stadium kenbaar maken. Dan begin je dus met een achterstand en is Rijkswaterstaat uiteindelijk de boeman. Dat moeten we echt zien te voorkomen. Als gezamenlijke overheden moeten we het de burger makkelijker maken om aan alle regels te kunnen voldoen. Dus is het belangrijk dat er één overheidsloket komt. Overtreding Niet iedereen houdt zich altijd aan de regels. Lamers: In elke regio is er wel een voorbeeld van waar het minder lekker loopt met de uitvoering van de regels. In ons geval gaat het om een bedrijf uit de betonindustrie. De situatie is historisch gegroeid, het bedrijf heeft op het terrein flinke verhogingen liggen, waarvoor ze geen vergunning hebben. Rijkswaterstaat is al jaren met ze in gesprek, maar dat heeft tot nu toe niets opgeleverd. We hebben het bedrijf gevraagd de verhogingen weg te halen of ergens anders op het terrein compenserende maatregelen te nemen. Maar ja, voor er gegraven mag worden, moet er eerst een bodemonderzoek plaatsvinden, en dat kost natuurlijk geld. Inmiddels is er een waarschuwingsbrief de deur uit. Voor 1 januari 2006 moet alles in orde zijn. Als er niets gebeurt, volgt er een dwangsom of passen we bestuursdwang toe, waarbij wij dan zelf de nodige maatregelen nemen en de kosten zullen verhalen op het bedrijf. De praktijk leert dat een waarschuwingsbrief meestal voldoende is om maatregelen uitgevoerd te krijgen. Een dwangsom voor het overtreden van de Wbr komt dan ook haast niet voor. Geen vacuüm Emile Lamers maakt zich geen zorgen over de voorgenomen experimenten met bebouwing langs de rivieren. Bij de evaluatie van de beleidslijn Ruimte voor de Rivier is goed bekeken hoe de veiligheid op een creatieve manier is te waarborgen. Niemand wil met regelgeving een vacuüm creëren waardoor er in het rivierengebied helemaal niks meer mag en kan. Stilstand betekent vaak ook verpaupering en daar is niemand bij gebaat. Ook het economische belang telt zwaar. IZ meer informatie: Rijkswaterstaat Oost-Nederland, Emile Lamers, tel. (024) , achtergrond 19 de water december 2005

20 [ Een dikke stippellijn ] de waterkant de kleine adriaan op het strand van bergen aan zee In de zomer van 1982 wilde Adriaan van Dis schrijven over het ontstaan van zijn geboortedorp Bergen aan Zee dat toen aan de vooravond van haar 75-jarig jubileum stond. Bij het onderzoek voor zijn reportage deed hij een verrassende ontdekking. Bij de afdeling Planologie van de gemeente Bergen stuitte ik op een kaart van Rijkswaterstaat. Tot mijn verbazing zag ik dat er niet ver van ons woonhuis een dikke stippellijn over de kaart was getrokken. Stormvloedlijn 2030 stond er boven. Wat is dat? vroeg ik. Volgens verwachtingen van Rijkswaterstaat zal het strand en het duin tegen die tijd tot die hoogte zijn weggeslagen, zei de ambtenaar luchtig. Ik kon het niet geloven. Hotel Nassau Bergen, het Zeeaquarium, dat lelijke flatgebouw, de hele boulevard... zou dat allemaal in 2030 verdwenen zijn? O, er is al zoveel weggeslagen, zei de plannenman en hij wees op een punt waar vroeger een tegelpad naast de boulevard liep. Maar dat is mijn vliegerpad, riep ik uit. Bergen aan Zee bleek sinds ons vertrek uit het repatriantenhuis najaar 1956 al zo n veertig meter zandstrand te hebben ingeleverd. Ach, dat zijn dingen die gebeuren, zei de ambtenaar die duidelijk nog nooit zout water had gedronken. (De mensen van Bergen houden niet van ons strand... dat wist ik als kind al. Wij van de kust waren anders. De animositeit die altijd al tussen Bergen en Bergen aan Zee speelde, laaide ook in mij weer op. De echte Bergenaren waren boeren en die hielden niet van zoutwater. De liefde voor zee en strand, het verlangen naar de kust, begint pas in Duitsland, scheef Atte Jongstra onlangs in een badinerend artikel over Nederlanders en de zee: De Duitsers zitten aan onze stranden. De Nederlander leeft met de rug naar de kust. Vraag autochtonen in duindorpen als Bergen en Noordwijk wanneer ze voor het laatste een voet aan het strand hebben gezet en je krijgt de tijd in decennia uitgemeten. Wie de zee kent, mijdt haar. ) Ook mijn ambtenaar moest niets van de kust hebben: veel te grillig voor een man die zijn belangrijkheid aan blauwdrukken ontleent. Maar kunt u daar niets tegen doen? vroeg ik hem, er gaat een hele cultuur verloren. Ja, je kan het opspuiten, maar dan is het bij de volgende storm weer weg. Ik staarde naar de Rijkswaterstaatkaart... naar ons bijna door de zee verzwolgen huis. Een huis dat kolkte van verhalen. Verhalen waarin de zee zelf zo n grote rol had gespeeld. Zoals de verhalen van mijn familie die per repatriantenschip naar Holland was gekomen, de verhalen van mijn vader die onder het eten zo spannend kon vertellen dat je van zwemmen in zee zeeziek kon worden. Een ervaring die hij had opgedaan toen hij in de oorlog als Japans krijgsgevangene door de Britten werd getorpedeerd en twee dagen hangend aan een plank in de Indische oceaan dobberde. Van de meer dan 6000 opvarenden hadden nog geen vierhonderd het overleefd, maar dat wist ik toen nog niet. Ach, het is maar een verwachting hoor, zei de plannenman van de gemeente Bergen om mij gerust te stellen. De stromen en golfslagen veranderen voortdurend. Ik eindigde mijn artikel toen met de alinea: Ik hoop dat de Rijkswaterstaat zich vergist. Ik heb mijn kust nog even nodig om mijn geschiedenis beter te begrijpen. Adriaan van Dis Dit fragment is in een andere context en vorm gebruikt in Hier is het paradijs niet verloren Schrijvers over Bergen aan Zee Van Gorter tot Van Dis, ISBN Hierin staan ook deze en andere jeugdfoto s. Ook in de laatste roman van Van Dis Familieziek speelt het water (van zee en watersnood) een grote rol. 20 de water december 2005

Onderdeel 1, basale vragen

Onderdeel 1, basale vragen Introductietekst De risicokaart is een kaart op internet (www.risicokaart.nl) met informatie over risico s in uw omgeving. Denk bijvoorbeeld aan transporten met gevaarlijke stoffen, bedrijven die met gevaarlijke

Nadere informatie

Deltabeslissing Waterveiligheid

Deltabeslissing Waterveiligheid Deltaprogramma Waterveiligheid Deltabeslissing Waterveiligheid Het Deltaprogramma: een nieuwe aanpak Onze huidige dijknormen dateren grotendeels uit de jaren zestig. Ze zijn opgesteld na de Watersnoodramp

Nadere informatie

Deltaprogramma Nieuwbouw en Herstructurering en Veiligheid. Waterveiligheid buitendijks

Deltaprogramma Nieuwbouw en Herstructurering en Veiligheid. Waterveiligheid buitendijks Deltaprogramma Nieuwbouw en Herstructurering en Veiligheid Waterveiligheid buitendijks In ons land wonen ruim 100.000 mensen buitendijks langs de rivieren, de grote meren en de kust. Zij wonen aan de waterzijde

Nadere informatie

Assetmanagement bij waterkeringen

Assetmanagement bij waterkeringen Assetmanagement bij waterkeringen Frank den Heijer NVRB symposium Assetmanagement in de publieke sector Assetmanagement bij waterkeringen Historie en context Toetsproces waterkeringen Cases: toetsronden

Nadere informatie

Bijgaand doe ik u de antwoorden toekomen op de vragen gesteld door de leden Jacobi en Cegerek (beiden PvdA) over waterveiligheid in het kustgebied.

Bijgaand doe ik u de antwoorden toekomen op de vragen gesteld door de leden Jacobi en Cegerek (beiden PvdA) over waterveiligheid in het kustgebied. > Retouradres Postbus 20901 2500 EX Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA DEN HAAG Plesmanweg 1-6 2597 JG Den Haag Postbus 20901 2500 EX Den Haag T 070-456

Nadere informatie

Lesbrief. Dijken. Kijken naar dijken. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta

Lesbrief. Dijken. Kijken naar dijken. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Lesbrief Dijken Kijken naar dijken www.wshd.nl/lerenoverwater Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Kijken naar dijken Zonder de duinen en de dijken zou jij hier niet kunnen wonen: bijna de

Nadere informatie

WATER8C MO. 2014.21608

WATER8C MO. 2014.21608 Rijkswaterstaat Ministerie van Infrastructuur en Milieu Retouradres Postbus 20906 2500 EX Den Haag Waterschap Peel en Maasvallei Dijkgraaf mr. A.M.G. Gresel Postbus 3390 5902 RĴ Venlo WATER8C MO. 2014.21608

Nadere informatie

Overstromingsgevaar en wateroverlast

Overstromingsgevaar en wateroverlast H 5.9 Resultaten per thema Door klimaatverandering nemen de kansen op overstromingen bij grote rivieren en de zee toe. Uitvoering van de Planologische Kernbeslissing Grote Rivieren leidt voor een langere

Nadere informatie

Informatie over de versterking van de Noord-Hollandse kust Voor je spreekbeurt of werkstuk

Informatie over de versterking van de Noord-Hollandse kust Voor je spreekbeurt of werkstuk Informatie over de versterking van de Noord-Hollandse kust Voor je spreekbeurt of werkstuk De kust is (niet) veilig! De dijk aan de kust van Petten ziet er zo sterk en krachtig uit, maar toch is hij niet

Nadere informatie

Lesbrief. Watersysteem. Droge voeten en schoon water. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta

Lesbrief. Watersysteem. Droge voeten en schoon water. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Lesbrief Watersysteem Droge voeten en schoon water www.wshd.nl/lerenoverwater Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Droge voeten en schoon water Waterschappen zorgen ervoor dat jij en ik droge

Nadere informatie

Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta)

Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta) Agenda Stad Concernstaf CSADV Stadhuis Grote Kerkplein 15 Postbus 538 8000 AM Zwolle Telefoon (038) 498 2092 www.zwolle.nl Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta) Hoe houden we onze delta leefbaar

Nadere informatie

o Heuvelachtig o Platteland o Boven zeeniveau o Plat o Stad o Onder zeeniveau

o Heuvelachtig o Platteland o Boven zeeniveau o Plat o Stad o Onder zeeniveau Vragenlijst overstromingen Deze vragen zijn niet bedoeld als een test. Je krijgt er geen cijfer voor. 0. Waar woon je?. In welke klas zit je?... 1. Hoe zou je het gebied waarin je woont omschrijven? (kies

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Zie het Deltaprogramma als een flexibele verzekering. Nieuwsbrief 3 2014. Aan- of afmelden voor deze nieuwsbrief?

Inhoudsopgave. Zie het Deltaprogramma als een flexibele verzekering. Nieuwsbrief 3 2014. Aan- of afmelden voor deze nieuwsbrief? Binnen de IJssel-Vechtdelta werken zes overheidspartners samen aan een waterveilige en klimaatbestendige toekomst. De provincie Overijssel, Waterschap Groot Salland, Veiligheidsregio IJsselland en de gemeenten

Nadere informatie

drs. ir. R.B. (Ruben) Jongejan, prof. drs. ir. J.K. (Han) Vrijling, dr. ir. S.N. (Bas)

drs. ir. R.B. (Ruben) Jongejan, prof. drs. ir. J.K. (Han) Vrijling, dr. ir. S.N. (Bas) Bestuurders geboeid door veiligheidsketen drs. ir. R.B. (Ruben) Jongejan, prof. drs. ir. J.K. (Han) Vrijling, dr. ir. S.N. (Bas) Jonkman Technische Universiteit Delft, Faculteit Civiele Techniek en Geowetenschappen

Nadere informatie

De Ouderenpartij NH maakt zich ernstig zorgen over de hoogwaterveiligheid Den Oever/Afsluitdijk/Kornwerderzand

De Ouderenpartij NH maakt zich ernstig zorgen over de hoogwaterveiligheid Den Oever/Afsluitdijk/Kornwerderzand Vragen nr. 25 Aan de leden van Provinciale Staten van Noord-Holland Haarlem, 26 juni 2012 Onderwerp: vragen van de heer J.H. Leever (ONH). De voorzitter van Provinciale Staten van Noord-Holland deelt u

Nadere informatie

Zoekopdrachten bij Het water komt. **

Zoekopdrachten bij Het water komt. ** Module 1 De geschiedenis van de Delta. 1 Strijd tussen land en water 2 Overstromingen door de eeuwen heen 3 Oorzaken van overstromingen: de mens zelf 4 Waterbeheer. Blz. 4 Achter de duinen had je veengronden

Nadere informatie

MARE demo / gebiedspilot MLV Dordrecht: Berry Gersonius (FloodResilienceGroup, UNESCO-IHE)

MARE demo / gebiedspilot MLV Dordrecht: Berry Gersonius (FloodResilienceGroup, UNESCO-IHE) MARE demo / gebiedspilot MLV Dordrecht: Veilig en zelfredzaam eiland Berry Gersonius (FloodResilienceGroup, UNESCO-IHE) Ellen Kelder (Gemeente Dordrecht) Veilig en zelfredzaam eiland 1. Bescherming 2.

Nadere informatie

WERKBLAD - ONDERBOUW VOORTGEZET ONDERWIJS DIJKEN

WERKBLAD - ONDERBOUW VOORTGEZET ONDERWIJS DIJKEN WERKBLAD - ONDERBOUW VOORTGEZET ONDERWIJS DIJKEN Je woont veilig in Nederland. Dat lijkt heel normaal, maar zo gewoon is dat niet. Een groot deel van Nederland ligt namelijk onder zeeniveau. Dus het gevaar

Nadere informatie

Risicoperceptie van overstromingen

Risicoperceptie van overstromingen Van Neerslag tot Schade Risicoperceptie van overstromingen 18 februari 2010, 15.00 16.00 uur dr. ir. T. Terpstra, HKV lijn in water / Universiteit Twente t.terpstra@hkv.nl Toekomstig risicomanagement:

Nadere informatie

Waarom is het plan dat de Unie van Waterschappen nu voorlegt aan de staatssecretaris een deugdelijk en goed plan voor het toekomstig waterbeheer?

Waarom is het plan dat de Unie van Waterschappen nu voorlegt aan de staatssecretaris een deugdelijk en goed plan voor het toekomstig waterbeheer? Nederland waterland, Nederland waterschapsland Kernboodschap De waterschappen zijn gericht op de toekomst. Daarom hebben zij in het licht van de klimaatverandering en de economische crisis een plan gemaakt

Nadere informatie

Help, een overstroming!

Help, een overstroming! Help, een overstroming! Lees het krantenartikel over tante Sil. Bewoners vluchten voor hoog water Crisiscentrum Rosmalen, 31 jan. 1995 Het is de tweede dag van de evacuatie. Duizenden inwoners uit Lith

Nadere informatie

Multi-Layer Safety in Dordrecht. Ellen Kelder City of Dordrecht

Multi-Layer Safety in Dordrecht. Ellen Kelder City of Dordrecht Multi-Layer Safety in Dordrecht Ellen Kelder City of Dordrecht Dordrecht: Water and History. Interreg IVb project: MARE. The primary defence ring (22) Deltacity Dordrecht Dordrecht About 120.000 residents

Nadere informatie

Veilig achter duin en dijk Hoogwaterbeschermingsprogramma

Veilig achter duin en dijk Hoogwaterbeschermingsprogramma Veilig achter duin en dijk Hoogwaterbeschermingsprogramma Veiligheid van bewoners voorop Bescherming tegen overstromingen is voor Nederland van levensbelang. Een groot deel van de inwoners woont beneden

Nadere informatie

introductie waterkwantiteit waterkwaliteit waterveiligheid virtuele tour Waar zorgen de waterschappen in mijn omgeving voor?

introductie waterkwantiteit waterkwaliteit waterveiligheid virtuele tour Waar zorgen de waterschappen in mijn omgeving voor? Waar zorgen de waterschappen in mijn omgeving voor? De waterschappen zorgen voor voldoende en schoon water, gezuiverd afvalwater en stevige dijken. De waterschappen zorgen voor voldoende en schoon water,

Nadere informatie

Eiland voor een seizoen

Eiland voor een seizoen Eiland voor een seizoen Symbool voor een nieuwe kust Claire van Oeveren Kustbescherming weer aan de orde van de dag Naar een nieuw perspectief voor de Nederlandse kust De Kust heeft primair de functie

Nadere informatie

FRYSLÂN FOAR DE WYN. Plan van aanpak. Finale versie, 14 november 2013

FRYSLÂN FOAR DE WYN. Plan van aanpak. Finale versie, 14 november 2013 FRYSLÂN FOAR DE WYN Plan van aanpak Finale versie, 14 november 2013 Albert Koers, Comité Hou Friesland Mooi Hans van der Werf, Friese Milieu Federatie Johannes Houtsma, Platform Duurzaam Friesland FRYSLÂN

Nadere informatie

Stedelijke Wateropgave

Stedelijke Wateropgave Stedelijke Wateropgave Vergelijking normen voor water op straat en inundatie Stichting RIONED Voorwoord Er is een norm voor het optreden van water op straat in relatie tot de capaciteit van de riolering

Nadere informatie

Lesbrief DUURZAAM BOUWEN OPDRACHT 1 - WAT IS DAT, DUURZAAMHEID?

Lesbrief DUURZAAM BOUWEN OPDRACHT 1 - WAT IS DAT, DUURZAAMHEID? Lesbrief Primair onderwijs - BOVENBOUW DUURZAAM BOUWEN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Veel mensen werken in de haven. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip

Nadere informatie

10.1 10.0. Naar een nieuw 9.90. Schoonebeekerdiep 9.80 9.70. Denk mee, schets mee 9.60 9.50 9.40 9.30 9.20 9.10 9.00

10.1 10.0. Naar een nieuw 9.90. Schoonebeekerdiep 9.80 9.70. Denk mee, schets mee 9.60 9.50 9.40 9.30 9.20 9.10 9.00 Naar een nieuw Schoonebeekerdiep Denk mee, schets mee Waterschap Velt en Vecht wil graag een natuurlijker Schoonebeekerdiep dat meer water kan opvangen. Langs de beek blijft landbouw de belangrijkste bestemming.

Nadere informatie

Lesbrief ZAND BOVEN WATER OPDRACHT 1 - NEDERLAND EN WATERBOUW

Lesbrief ZAND BOVEN WATER OPDRACHT 1 - NEDERLAND EN WATERBOUW Lesbrief Primair onderwijs - BOVENBOUW ZAND BOVEN WATER Rotterdam is de belangrijkste haven van Europa. Steeds meer spullen reizen via Rotterdam. Sinds 2008 wordt hard gewerkt om de haven uit te breiden.

Nadere informatie

-Klimaatverandering, klimaatscenario s en gevolgen voor beleid en beheer-

-Klimaatverandering, klimaatscenario s en gevolgen voor beleid en beheer- Klimaatverandering; wat komt er op ons af? -Klimaatverandering, klimaatscenario s en gevolgen voor beleid en beheer- Het klimaat in Nederland gaat veranderen. Op dit moment is dat nog niet te merken. De

Nadere informatie

INFOBROCHURE Schouwen-Duiveland

INFOBROCHURE Schouwen-Duiveland INFOBROCHURE Schouwen-Duiveland SCHOUWEN-DUIVELAND KLIMAATBESTENDIG Het klimaat verandert, de zeespiegel stijgt en de neerslag neemt toe. Studies brachten de huidige en toekomstige uitdagingen in kaart,

Nadere informatie

Betreft: Herindelingsontwerp samenvoeging provincies Noord-Holland, Utrecht en Flevoland

Betreft: Herindelingsontwerp samenvoeging provincies Noord-Holland, Utrecht en Flevoland Leeuwarden 15 oktober 2013 Aan: Ministerie van BZK, Postbus 20011, 2500 AE Den Haag Betreft: Herindelingsontwerp samenvoeging provincies Noord-Holland, Utrecht en Flevoland Zienswijze Noordvleugelprovincie

Nadere informatie

Het Regionaal Risicoprofiel 2015-2018 Nieuwsbrief over de actualisatie van het Regionaal Risicoprofiel Zaanstreek-Waterland

Het Regionaal Risicoprofiel 2015-2018 Nieuwsbrief over de actualisatie van het Regionaal Risicoprofiel Zaanstreek-Waterland Het Regionaal Risicoprofiel 2015-2018 Nieuwsbrief over de actualisatie van het Regionaal Risicoprofiel Zaanstreek-Waterland Nieuwsbrief voor professionals met een functie in risico- en/of crisisbeheersing

Nadere informatie

2014 WATERMANAGEMENT IN NEDERLAND

2014 WATERMANAGEMENT IN NEDERLAND 2014 WATERMANAGEMENT IN NEDERLAND Ondersteuning profielwerkstuk 1 Onderwerp: Hoe bescherm je Nederland tegen het water? Trefwoorden: watermanagement, waterbeheer, overstromingen, waterveiligheid, waterkeringen

Nadere informatie

Deltanetwerk, 29 november 2012

Deltanetwerk, 29 november 2012 Deltanetwerk, 29 november 2012 Kust- en Deltaontwikkeling in Zuid-Holland Mr. A.M. Kleij MPA Programmadirecteur provincie Zuid-Holland De Zuidvleugel Integrale visie gebiedsontwikkeling Integrale ontwikkeling

Nadere informatie

Project Mainportontwikkeling Rotterdam Procedurewijzer

Project Mainportontwikkeling Rotterdam Procedurewijzer Project Mainportontwikkeling Rotterdam Procedurewijzer meer ruimte voor haven verbetering kwaliteit leefomgeving 2 Projecten voor haven en leefomgeving procedures voor de uitvoering Het Project Mainportontwikkeling

Nadere informatie

Hoe kwetsbaar zijn onze netwerken?

Hoe kwetsbaar zijn onze netwerken? Hoe kwetsbaar zijn onze netwerken? Hoe kwetsbaar zijn onze infrastructuurnetwerken en op welke manier zijn ze van elkaar afhankelijk? In een simulatie van een overstroming in Rotterdam Noord zochten gebiedsexperts

Nadere informatie

ļll II ii l i.»j 'i! l ľ l! l ľlľ l lľ l!ih»ll Deltacommissaris

ļll II ii l i.»j 'i! l ľ l! l ľlľ l lľ l!ih»ll Deltacommissaris Deltacommissaris > Retouradres Postbus 9Ũ653 2509 LR Den Haag Waterschap Peel en Maasvallei De weledelgestrenge heer mr. A.M.G. Gresel Postbus 3390 5902 RJ Venlo ii l i.»j 'i! l ľ l! l ľlľ l lľ l!ih»ll

Nadere informatie

Veiligheid Nederland in Kaart 2

Veiligheid Nederland in Kaart 2 Veiligheid Nederland in Kaart 2 Ruben Jongejan 2007 Veiligheid Nederland in Kaart pagina 1 Inhoud 1. Wat is VNK2? 2. Methoden en technieken 3. Toepassingen 4. Samenvatting 2007 Veiligheid Nederland in

Nadere informatie

Vraag 1b. Wat was de oorzaak van deze ramp? Vraag 1a. In welke provincie was de Watersnoodramp van 1953? ...

Vraag 1b. Wat was de oorzaak van deze ramp? Vraag 1a. In welke provincie was de Watersnoodramp van 1953? ... Naam: DE WATERSNOOD- RAMP Het is 31 januari 1953. Het stormde vreselijk In Zeeland. Toch waren de meeste mensen gewoon rustig naar bed gegaan. Zij werden in hun slaap overvallen door een zware stormvloed.

Nadere informatie

Wat betekent het wanneer je drie talen spreekt? Hoe organiseer je dat? Zouden ze dit spreken en schrijven?

Wat betekent het wanneer je drie talen spreekt? Hoe organiseer je dat? Zouden ze dit spreken en schrijven? episode 1-1 les. Friezen om utens Lesdoel: Leerlingen verplaatsen zich in het leven van de familie Terpstra De leerkracht vertelt over de familie Terpstra: vader, moeder en een tweeling van 11 (jongen

Nadere informatie

Algemeen bestuur Veiligheidsregio Groningen

Algemeen bestuur Veiligheidsregio Groningen AGENDAPUNT 2 Algemeen bestuur Veiligheidsregio Groningen Vergadering 12 december 2014 Strategische Agenda Crisisbeheersing In Veiligheidsregio Groningen werken wij met acht crisispartners (Brandweer, Politie,

Nadere informatie

Bestudeer bron 1 uit het bronnenboekje die bij deze opgave hoort. Gebruik bron 1. In deze bron worden de nieuwe stedelingen genoemd.

Bestudeer bron 1 uit het bronnenboekje die bij deze opgave hoort. Gebruik bron 1. In deze bron worden de nieuwe stedelingen genoemd. Leefomgeving Opgave 7 Tweedeling in Amsterdam Bestudeer bron 1 uit het bronnenboekje die bij deze opgave hoort. Gebruik bron 1. In deze bron worden de nieuwe stedelingen genoemd. 2p 26 Geef een demografisch

Nadere informatie

VOORSTEL AAN HET ALGEMEEN BESTUUR

VOORSTEL AAN HET ALGEMEEN BESTUUR VOORSTEL AAN HET ALGEMEEN BESTUUR Aandachtsveldhouder J. Lamberts Vergadering : 6 mei 2014 Agendapunt : 6. Bijlagen : 1. Concept nieuw waterveiligheidsbeleid NB: ter inzage bij directiesecretariaat 2.

Nadere informatie

Welke informatie wordt bij het risico-oordeel getoond?

Welke informatie wordt bij het risico-oordeel getoond? Welke informatie wordt bij het risico-oordeel getoond? Het risico-oordeel richt zich op primaire en regionale waterkeringen. Primaire waterkeringen beschermen tegen een overstroming uit zee, de grote meren

Nadere informatie

JA: BETTER YN WETTER! VERKIEZINGSPROGRAMMA PVDA FRYSLÂN WETTERSKIP MAKKELIJK LEZEN

JA: BETTER YN WETTER! VERKIEZINGSPROGRAMMA PVDA FRYSLÂN WETTERSKIP MAKKELIJK LEZEN JA: BETTER YN WETTER! VERKIEZINGSPROGRAMMA PVDA FRYSLÂN WETTERSKIP MAKKELIJK LEZEN INLEIDING Foto: Timo Tijhof, Creative Commons OP PEIL BRENGEN Voor iedereen is het belangrijk dat er genoeg schoon water

Nadere informatie

Alternatieve locaties Hoeksche

Alternatieve locaties Hoeksche Alternatieve locaties Hoeksche Waard Nieuw Reijerwaard / Westelijke Dordtse Oever Nota Ruimte budget 25 miljoen euro (11 miljoen euro voor Nieuw Reijerwaard en 14 miljoen euro voor Westelijke Dordtse Oever)

Nadere informatie

Culemborg aan de Lek

Culemborg aan de Lek Ruimte voor de Rivier Culemborg aan de Lek informatieavond 27 oktober 2008 David Heikens Royal Haskoning Ruimte voor de Rivier Culemborg Inhoud 1. Hoogwaterveiligheid PKB Ruimte voor de Rivier 2. Het alternatief:

Nadere informatie

CONVENANT BESTUURLIJKE EN OPERATIONELE COÖRDINATIE DIJKRINGEN 14, 15 EN 44

CONVENANT BESTUURLIJKE EN OPERATIONELE COÖRDINATIE DIJKRINGEN 14, 15 EN 44 CONVENANT BESTUURLIJKE EN OPERATIONELE COÖRDINATIE DIJKRINGEN 14, 15 EN 44 Partijen, de provincies Zuid-Holland, Noord-Holland en Utrecht, vertegenwoordigd door hun commissaris van de Koning, de veiligheidsregio

Nadere informatie

Gevolgen van klimaatverandering voor de Nederlandse overheidsfinanciën

Gevolgen van klimaatverandering voor de Nederlandse overheidsfinanciën Gevolgen van klimaatverandering voor de Nederlandse overheidsfinanciën Het klimaat op aarde verandert. De kosten van deze klimaatverandering liggen voor Nederland vooral op het gebied van de waterkeringen.

Nadere informatie

Natuurlijke Klimaatbuffer Ooijen-Wanssum. Natte natuur voor droge voeten

Natuurlijke Klimaatbuffer Ooijen-Wanssum. Natte natuur voor droge voeten Natuurlijke Klimaatbuffer Ooijen-Wanssum Natte natuur voor droge voeten Marcel Vermeulen projectleider / projectcoördinator Staatsbosbeheer regio Zuid Projectenbureau initiëren, begeleiden, uitvoeren extern

Nadere informatie

Gevolgen van klimaatverandering voor Nederland

Gevolgen van klimaatverandering voor Nederland Gastcollege door Sander Brinkman Haagse Hogeschool Climate & Environment 4 september 2008 Introductie Studie Bodem, Water en Atmosfeer, Wageningen Universiteit Beroepsvoorbereidendblok UNFCCC CoP 6, Den

Nadere informatie

Het Deltaprogramma. Nederland op orde: vandaag en morgen. Wim Kuijken / Bart Parmet. 7 december 2012 KNAG-Onderwijsdag

Het Deltaprogramma. Nederland op orde: vandaag en morgen. Wim Kuijken / Bart Parmet. 7 december 2012 KNAG-Onderwijsdag Het Deltaprogramma Nederland op orde: vandaag en morgen Wim Kuijken / Bart Parmet 7 december 2012 KNAG-Onderwijsdag Het Deltaprogramma Nationaal programma voor waterveiligheid en zoetwatervoorziening 2

Nadere informatie

2.2.1 Noordelijke kust

2.2.1 Noordelijke kust In opdracht van Rijkswaterstaat RIZA is onderzoek gedaan naar de ergst denkbare overstroming voor verschillende regio s. Dit onderzoek is uitgevoerd door adviesbureau HKV in juli en augustus 2007. Hierbij

Nadere informatie

Waterveiligheid Kampereilanden

Waterveiligheid Kampereilanden Waterveiligheid Kampereilanden Op de Kampereilanden werken wij samen aan de waterveiligheid. Waterschap Groot Salland legt, met een bijdrage van de provincie Overijssel, een robuuste dijk aan langs het

Nadere informatie

Bovenregionale Samenwerking. Eindrapport uitwerkingsfase Eenheid in verscheidenheid

Bovenregionale Samenwerking. Eindrapport uitwerkingsfase Eenheid in verscheidenheid Bovenregionale Samenwerking Eindrapport uitwerkingsfase Eenheid in verscheidenheid Verduidelijking sturende rol Rijk Introductie Marcel van Eck Vanmiddag in deze caroussel: - stellingen - uitleg Project

Nadere informatie

Samen werken aan waterkwaliteit. Voor schoon, voldoende en veilig water

Samen werken aan waterkwaliteit. Voor schoon, voldoende en veilig water Samen werken aan waterkwaliteit Voor schoon, voldoende en veilig water D D Maatregelenkaart KRW E E N Z D E Leeuwarden Groningen E E W A IJSSELMEER Z Alkmaar KETELMEER ZWARTE WATER MARKER MEER NOORDZEEKANAAL

Nadere informatie

Naar een Duurzaam en Veilig Meppelerdiep. Naar een Duurzaam en Veilig Meppelerdiep. Inhoudsopgave

Naar een Duurzaam en Veilig Meppelerdiep. Naar een Duurzaam en Veilig Meppelerdiep. Inhoudsopgave 74OF86 RWD rapporten.indd 1 23-10-2007 14:23:15 74OF86 RWD rapporten.indd 2 23-10-2007 14:23:21 Naar een Duurzaam en Veilig Meppelerdiep Inhoudsopgave Inhoudsopgave... 3 Inleiding... 4 Het watersysteem...

Nadere informatie

1. Waarom geeft de gemeente deze risicowijzer nu uit? Was het voorheen veiliger?

1. Waarom geeft de gemeente deze risicowijzer nu uit? Was het voorheen veiliger? Vraag en antwoord 1. Waarom geeft de gemeente deze risicowijzer nu uit? Was het voorheen veiliger? De lokale overheid is verplicht om de burger te informeren over de risico s in de woon en/of werkomgeving.

Nadere informatie

WAT WIJ WILLEN MET WATER

WAT WIJ WILLEN MET WATER WAT WIJ WILLEN MET WATER Programma 2015-2019 voor de waterschapsverkiezingen Waterschap Amstel Gooi en Vecht Wij willen droge voeten houden als het heeft gestortregend. Maar wij willen ook, dat in droge

Nadere informatie

Prof. Dr. Henk Saeijs

Prof. Dr. Henk Saeijs Nationaal archief 281102 def.doc [1] Blijft het bij pompen of verzuipen? Zullen we het ooit nog eens leren? Prof. Dr. Henk Saeijs I. POMPEN OF VERZUIPEN [2] Een oud Nederlands gezegde luidt Overleven is

Nadere informatie

Deltaprogramma 2014. Bijlage F. Bestuurlijke Planning DP2015

Deltaprogramma 2014. Bijlage F. Bestuurlijke Planning DP2015 Deltaprogramma 2014 Bijlage F Bestuurlijke Planning DP2015 Deltaprogramma 2014 Bijlage F Bestuurlijke Planning DP2015 Deltaprogramma 2014 Bijlage F 2 Bestuurlijke planning In deze bijlage is de bestuurlijke

Nadere informatie

HANDLEIDING LESMATERIAAL KIJK OP DE DIJK INLEIDING

HANDLEIDING LESMATERIAAL KIJK OP DE DIJK INLEIDING HANDLEIDING LESMATERIAAL KIJK OP DE DIJK INLEIDING Het Wetterskip Fryslân is gestart met versterkingen en verhogingen van verschillende dijken in het beheersgebied. De werkzaamheden maken deel uit van

Nadere informatie

Handleiding niveau AA

Handleiding niveau AA Handleiding niveau AA De afgelopen weken stond het water in veel plaatsen in Nederland hoog. Verschillende scholen hebben aangegeven hierover een tekst te willen. Daarom besteedt Nieuwsbegrip er deze week

Nadere informatie

IJsseldelta- Zuid. Nota Ruimte budget 22,4 miljoen euro. Planoppervlak 650 hectare

IJsseldelta- Zuid. Nota Ruimte budget 22,4 miljoen euro. Planoppervlak 650 hectare IJsseldelta- Zuid Nota Ruimte budget 22,4 miljoen euro Planoppervlak 650 hectare Trekker Ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer Aanleg Hanzelijn met linksonder viaducten

Nadere informatie

2. Wat zijn per sector/doelgroep de algemene inzichten ten aanzien van de inhoud van de continuïteitsplannen?

2. Wat zijn per sector/doelgroep de algemene inzichten ten aanzien van de inhoud van de continuïteitsplannen? Samenvatting Aanleiding en onderzoeksvragen ICT en elektriciteit spelen een steeds grotere rol bij het dagelijks functioneren van de maatschappij. Het Ministerie van Veiligheid en Justitie (hierna: Ministerie

Nadere informatie

Investeer in mooi Nederland De schaarse ruimte in ons land is te kostbaar om te bouwen voor leegstand

Investeer in mooi Nederland De schaarse ruimte in ons land is te kostbaar om te bouwen voor leegstand Investeer in mooi Nederland De schaarse ruimte in ons land is te kostbaar om te bouwen voor leegstand De discussie over de ruimtelijke ontwikkeling van ons land maakt heftige emoties los. Over één ding

Nadere informatie

3 Oppervlaktewater en waterkering

3 Oppervlaktewater en waterkering 3 Oppervlaktewater en waterkering Voor de Noordzee, zie bestuurlijke netwerkkaart Noordzee en zeescheepvaart crisistypen (dreigend) hoogwater (dreigend) laagwater (dreigende) waterverontreiniging en verontreiniging

Nadere informatie

Kleine kansen grote gevolgen

Kleine kansen grote gevolgen Kleine kansen grote gevolgen Slachtoffers en maatschappelijke ontwrichting als focus voor het waterveiligheidsbeleid SAMENVATTING Kleine kansen grote gevolgen Slachtoffers en maatschappelijke ontwrichting

Nadere informatie

Presentatie Canon RO.NL op Ruimteconferentie 28 oktober 2008 Rotterdam

Presentatie Canon RO.NL op Ruimteconferentie 28 oktober 2008 Rotterdam 1 Presentatie Canon RO.NL op Ruimteconferentie 28 oktober 2008 Rotterdam Introductie (Ik ben..., werk bij...) Ik wil jullie iets vertellen over de Canon van de Nederlandse ruimtelijke ordening. Die Canon

Nadere informatie

Bedreigingen. Broeikaseffect

Bedreigingen. Broeikaseffect Bedreigingen Vroeger gebeurde het nogal eens dat de zee een gat in de duinen sloeg en het land overspoelde. Tegenwoordig gebeurt dat niet meer. De mensen hebben de duinen met behulp van helm goed vastgelegd

Nadere informatie

Scholen die fuseren, moeten wel bij elkaar passen

Scholen die fuseren, moeten wel bij elkaar passen Scholen die fuseren, moeten wel bij elkaar passen Vierde gesprek over de toekomst van de basisscholen in de gemeente Wijchen, 25 februari in de kern Wijchen Het aantal basisschoolleerlingen in de gemeente

Nadere informatie

Maken dat natuur tegen een stootje kan Natuur combineren met

Maken dat natuur tegen een stootje kan Natuur combineren met Vooruit met natuur Stelt u zich voor een sterke, fitte, sprankelende natuur, waarvan je volop kunt genieten. Natuur dichtbij, die ontspant en die maakt dat je je prettig voelt op de plek waar je woont.

Nadere informatie

Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA DEN HAAG. Geachte voorzitter,

Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA DEN HAAG. Geachte voorzitter, Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der StatenGeneraal Binnenhof 4 2513 AA DEN HAAG Contactpersoon Datum 19 december 2007 Ons kenmerk DGW/BOI 2007/1822 Onderwerp Internetstemmen bij de waterschappen

Nadere informatie

De klimaatbestendige stad: hoe doe je dat?

De klimaatbestendige stad: hoe doe je dat? De klimaatbestendige stad: hoe doe je dat? De klimaatbestendige stad Klimaatadaptatie van stedelijk gebied staat sinds kort prominent op de publieke agenda. Op Prinsjes dag heeft het kabinet de Deltabeslissing

Nadere informatie

Nieuw Waterveiligheidsbeleid

Nieuw Waterveiligheidsbeleid 07-09-2015 Nieuw Waterveiligheidsbeleid Annemiek Roeling (DGRW) Inhoud De aanloop Aanleiding Doelen nieuwe waterveiligheidsbeleid Meerlaagsveiligheid en normen voor de kering Verankering van het beleid

Nadere informatie

New Orleans wapent zich met robuuster dijkontwerp

New Orleans wapent zich met robuuster dijkontwerp Land + Water Waterhuishouding & Waterbouw 19 oktober 2007 New Orleans wapent zich met robuuster dijkontwerp Een cruciaal element in de plannen ter bescherming van New Orleans is het vaststellen van de

Nadere informatie

Lesbrief. watersnoodramp. 1 februari 1953. www.wshd.nl/1953. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta

Lesbrief. watersnoodramp. 1 februari 1953. www.wshd.nl/1953. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Lesbrief watersnoodramp 1 februari 1953 www.wshd.nl/1953 Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta 1 februari 1953 Op zaterdagmiddag 31 januari 1953 stak een hevige wind op. Die wind groeide s nachts

Nadere informatie

Lesbrief DIJKEN BOUWEN OPDRACHT 1 - EEN DIJK VAN EEN GESCHIEDENIS. Van ijs tot water

Lesbrief DIJKEN BOUWEN OPDRACHT 1 - EEN DIJK VAN EEN GESCHIEDENIS. Van ijs tot water Lesbrief Primair onderwijs - BOVENBOUW DIJKEN BOUWEN OPDRACHT 1 - EEN DIJK VAN EEN GESCHIEDENIS De haven van Rotterdam wordt te klein, omdat we steeds meer goederen bestellen uit verre landen, zoals China.

Nadere informatie

IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving

IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving 16 september 2014-15:25 Het ministerie van Infrastructuur en Milieu besteedt in 2015 9,2 miljard euro aan een gezond, duurzaam

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal van minister Plasterk (Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties) (ontvangen 24 november 2014) 1 Heeft u kennisgenomen van berichten dat gemeenten, provincies en waterschappen

Nadere informatie

PKB Ruimte voor de Rivier Investeren in veiligheid en vitaliteit van het rivierengebied

PKB Ruimte voor de Rivier Investeren in veiligheid en vitaliteit van het rivierengebied PKB Ruimte voor de Rivier Investeren in veiligheid en vitaliteit van het rivierengebied Beter beschermd tegen hoogwater In de afgelopen eeuwen hebben de rivieren steeds minder ruimte gekregen. De rivieren

Nadere informatie

Proeftuinen MLV. Jannemarie de Jonge, 10 oktober 2013

Proeftuinen MLV. Jannemarie de Jonge, 10 oktober 2013 Proeftuinen MLV Jannemarie de Jonge, 10 oktober 2013 Opbouw Meerlaagsveiligheid Concept gelanceerd in Nationaal Waterplan (2009) Laag 1: preventieve maatregelen Laag 2: gevolgbeperkende maatregelen, door

Nadere informatie

Schokland Werelderfgoed Kijktocht basis onderwijs

Schokland Werelderfgoed Kijktocht basis onderwijs Schokland Werelderfgoed Kijktocht basis onderwijs Opdracht 1 Bij de tekst Schokland Werelderfgoed op de grond. 1a. De grote foto op de grond is gemaakt in 1930. Toen was Schokland nog een eiland. Waarom

Nadere informatie

Samenvatting SAMEN WERKEN MET WATER 9

Samenvatting SAMEN WERKEN MET WATER 9 Samenvatting De opdracht De Deltacommissie is door de regering gevraagd advies uit te brengen over de bescherming van Nederland tegen de gevolgen van klimaatverandering. Daarbij gaat het om de vraag hoe

Nadere informatie

Lesbrief DIJKEN BOUWEN OPDRACHT 1 - EEN DIJK VAN EEN GESCHIEDENIS. Van ijs tot water

Lesbrief DIJKEN BOUWEN OPDRACHT 1 - EEN DIJK VAN EEN GESCHIEDENIS. Van ijs tot water Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO DIJKEN BOUWEN OPDRACHT 1 - EEN DIJK VAN EEN GESCHIEDENIS De haven van Rotterdam wordt te klein, omdat we steeds meer goederen bestellen uit verre landen,

Nadere informatie

Visie op crisismanagement in de zorgsector en de toegevoegde waarde van een Integraal Crisisplan. All hazard voorbereid zijn (1 van 3)

Visie op crisismanagement in de zorgsector en de toegevoegde waarde van een Integraal Crisisplan. All hazard voorbereid zijn (1 van 3) Visie op crisismanagement in de zorgsector en de toegevoegde waarde van een Integraal Crisisplan All hazard voorbereid zijn (1 van 3) Versie 1.0 11 november 2014 Voorwoord Zorginstellingen zijn vanuit

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL

Bijlage VMBO-GL en TL Bijlage VMBO-GL en TL 2011 tijdvak 2 maatschappijleer 2 CSE GL en TL Tekstboekje GT-0323-a-11-2-b Analyse maatschappelijk vraagstuk: jeugdwerkloosheid tekst 1 FNV vreest enorme stijging werkloosheid jongeren

Nadere informatie

WERKBLAD - GROEP 7/8 DIJKEN DIJKEN IN FRYSLÂN

WERKBLAD - GROEP 7/8 DIJKEN DIJKEN IN FRYSLÂN WERKBLAD - GROEP 7/8 DIJKEN Je woont veilig in Nederland. Dat lijkt heel normaal. Maar zo gewoon is dat niet. Een groot deel van Nederland ligt namelijk onder zeeniveau. Het gevaar van een overstroming

Nadere informatie

Wijs met water! Verkiezingsprogramma

Wijs met water! Verkiezingsprogramma Wijs met water! Verkiezingsprogramma Waterschap Hollandse Delta Lijst 10 www.wijsmetwaterhollandsedelta.nl In uw handen ligt het verkiezingsprogramma van onze partij. Graag willen wij u kennis laten maken

Nadere informatie

Hoogspanningslijnen. Antwoord op de meest gestelde vragen

Hoogspanningslijnen. Antwoord op de meest gestelde vragen Hoogspanningslijnen Antwoord op de meest gestelde vragen 2 Ministerie van Infrastructuur en Milieu Hoogspanningslijnen Antwoorden op de meest gestelde vragen Inhoudsopgave 1. Waarom deze brochure? 3 2.

Nadere informatie

Samenvatting. Adviesvragen

Samenvatting. Adviesvragen Samenvatting Adviesvragen Gevaarlijke stoffen die tijdens een calamiteit vrijkomen in de lucht kunnen de gezondheid van mensen in het omringende gebied bedreigen. Zulke gassen of dampen kunnen ontsnappen

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 1994 1995 24 071 Wateroverlast in Nederland Nr. 1 BRIEF VAN DE MINISTER VAN BINNENLANDSE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Nadere informatie

Trapdijk. Dé multifunctionele stadsdijk. www.rotterdam.nl. nieuwe Trapdijk. oude dijk

Trapdijk. Dé multifunctionele stadsdijk. www.rotterdam.nl. nieuwe Trapdijk. oude dijk www.rotterdam.nl Trapdijk Dé multifunctionele stadsdijk Gemeentewerken Rotterdam ontwikkelt de Trapdijk. Dit is een trapsgewijze dijk, waarvan de treden gebruikt kunnen worden voor wegen, groen, bebouwing,

Nadere informatie

1 Samenwerkingsovereenkomst Rotterdamse afvalwaterketen. Samenwerking in de Rotterdamse afvalwaterketen

1 Samenwerkingsovereenkomst Rotterdamse afvalwaterketen. Samenwerking in de Rotterdamse afvalwaterketen 1 Samenwerkingsovereenkomst Rotterdamse afvalwaterketen Samenwerking in de Rotterdamse afvalwaterketen 2 Samenwerkingsovereenkomst Rotterdamse afvalwaterketen Bestuurlijke overeenkomst voor Samenwerking

Nadere informatie

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten- Generaal Postbus 20018. 2500 EA Den Haag

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten- Generaal Postbus 20018. 2500 EA Den Haag > Retouradres Postbus 20011 2500 EA Den Haag Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten- Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag DG Bestuur en Koninkrijksrelaties Directie Arbeidszaken Publieke Sector

Nadere informatie