De Nederlandsche Bank Kwartaalbericht Juni 2002

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "De Nederlandsche Bank Kwartaalbericht Juni 2002"

Transcriptie

1 De Nederlandsche Bank Kwartaalbericht Juni 2002 In dit Kwartaalbericht: Vermogensbeheer Nederlandse gezinnen onder de loep Tariefstructuren en infrastructuur betalingsverkeer Mogelijke Europese agenda voor structurele hervormingen Regulatory Impact Analysis, nieuw instrument voor dnb

2 De Nederlandsche Bank Kwartaalbericht Juni 2002

3 2002 De Nederlandsche Bank nv Oplage: Iedere openbaarmaking en verveelvoudiging voor educatieve en niet-commerciële doeleinden is toegestaan, mits met bronvermelding. Westeinde 1, 1017 zn Amsterdam - Postbus 98, 1000 ab Amsterdam Telefoon (020) Telex dnbam nl - Telefax (020) Internet: issn: x

4 Inhoud Recente ontwikkelingen Monetaire en economische ontwikkelingen Nederland in het eurogebied 7 Toezicht Actuele ontwikkelingen in het toezicht 15 Betalingsverkeer Actuele ontwikkelingen in het betalings- en effectenverkeer 20 Artikelen Vermogensbeheer Nederlandse gezinnen onder de loep 29 Tariefstructuren en infrastructuur in het Nederlandse massale betalingsverkeer 39 Een mogelijke Europese agenda voor structurele hervormingen 47 Regulatory Impact Analysis als nieuw instrument voor de Bank 57 De Nederlandse economie in : een voorspelling met morkmon 63 Publicaties dnb Staff reports 79

5

6 Recente ontwikkelingen

7

8 Nederland in het eurogebied Het internationale economische klimaat: herstel in aantocht? De vooruitzichten voor de belangrijkste economieën zijn verbeterd, met name door de optimistischere geluiden uit de Verenigde Staten (VS). De Amerikaanse economie vertoont in het eerste kwartaal van 2002 een opvallend herstel, met name gedragen door voorraadopbouw en robuuste groei van de particuliere consumptie. Deze meevallende ontwikkeling is ook toe te schrijven aan de budgettaire stimulansen door de Amerikaanse regering, in combinatie met de snelle en substantiële monetaire verruiming door de Federal Reserve. Dit laatste heeft bijgedragen aan een toename van de bestedingsruimte van gezinnen als gevolg van het oversluiten van hypotheken tegen een lagere rente. De regering voerde een verlaging van de inkomstenbelasting door ter grootte van circa 0,5% bbp. Het overheidssaldo is in ruim een jaar tijd met bijna 3 procentpunt afgenomen, mede als gevolg van de extra defensie- en veiligheidsuitgaven en de werking van de automatische stabilisatoren bij een tegenvallende groei in De beleidsrente van de Amerikaanse centrale bank is sinds januari 2001 met 4,75 procentpunt verlaagd tot een niveau van 1,75%. Grafiek 1 Consumentenvertrouwen Verenigde Staten Index 1985 = 100; maandcijfers Bron: Conference Board. De perspectieven voor de Amerikaanse consumptiegroei voor de rest van 2002 zijn gemengd. Positieve signalen komen voort uit het aantrekken van het consumentenvertrouwen (grafiek 1). Het optimisme wordt enigszins getemperd door tegenvallende arbeidsmarktcijfers. In maart nam de werkloosheid verder toe, hetgeen een negatieve invloed kan hebben op de consumptie. Het Internationaal Monetair Fonds voorspelt voor het lopende jaar een bbp-groei van 2,3%. Het precieze tijdpad van herstel laat zich moeilijk voorspellen. Als naar eerdere perioden van economische neergang in de vs wordt gekeken, blijkt dat de Amerikaanse economie zich vaak herstelt volgens het patroon van de zogenoemde double dip. In zo n w-vormig conjunctuurherstel wordt de eerste groeiopgang gevolgd door een tijdelijke economische neergang voordat het herstel definitief wordt ingezet. Een oorzaak van een dergelijk patroon is dat bedrijven anticiperend op conjunctuurherstel voorraadopbouw plegen. Een (sterk) toenemende voorraadvorming leidt ertoe dat de productie stijgt, hetgeen door producenten elders in de bedrijfskolom of in andere sectoren ten onrechte wordt geïnterpreteerd als een aantrekkende finale vraag. Soms is zo n ontwikkeling voldoende om conjunctuurherstel in gang te zetten, maar vaak vindt in een dergelijke situatie een nieuwe terugval plaats totdat de finale vraag zich herstelt. De ontwikkeling van de consumptie in het eerste kwartaal wijst op een herstel, maar de bedrijfsinvesteringen blijven achter. De investeringen lagen in het eerste kwartaal van 2002 nog circa 7% beneden het niveau van het eerste kwartaal van In het eurogebied lijkt een voorzichtig economisch herstel in aantocht, zoals dat al enige maanden door voorlopende indicatoren werd aangekondigd. Cijfers voor individuele landen in het eurogebied duiden erop dat de industriële productie in januari en februari enigszins aan dynamiek heeft gewonnen. De Duitse Ifoindex is in mei onverwacht sterk gestegen, na een lichte daling in april en een toename in de vijf daaraan voorafgaande maanden. Ook de inkoopmanagersindices voor de industrie en de dienstensector geven een positiever beeld aan. De lichte verbetering van het consumentenvertrouwen sinds november en de stijging van de Duitse detailhandelsverkopen suggereren dat de consumptie in het eerste kwartaal van dit jaar vermoedelijk wat zal aantrekken. De economische groei in het eurogebied blijft evenwel achter bij die in de vs. Het bruto binnenlands product in het eurogebied groeide in het eerste kwartaal van 2002 met slechts 0,1% ten opzichte van een jaar eerder en met 0,2% ten opzichte van het voorgaande kwartaal. De ontwikkeling in het eerste kwartaal hing vooral samen met een vertraging in de groei van de particuliere consumptie (tabel 1). Een stijging van de olieprijs, zoals zich onlangs heeft voorgedaan, (grafiek 2) kan leiden tot een toename van de inflatie en daardoor tot een lager niveau van het reële beschikbare inkomen en de consumptie. Het door de Bank ontwikkelde model voor de Europese economie, Euromon, geeft aan dat de recente olieprijsstijging na een jaar een opwaarts inflatie-effect heeft van 0,3 pro- DNB / Kwartaalbericht Juni

9 Monetaire en economische ontwikkelingen Tabel 1 Economische groei eurogebied i ii iii iv i Procentuele mutaties ten opzichte van vorige overeenkomstige periode Bbp 3,5 1,5 2,5 1,6 1,3 0,3 0,1 Bruto bijdragen aan bbp-groei, procentpunten Particuliere consumptie 1,4 1,0 1,1 1,0 1,0 0,8 0,2 Overheidsconsumptie 0,4 0,4 0,5 0,5 0,5 0,4 0,3 Investeringen 1,0-0,1 0,4 0,0-0,4-0,5-0,5 Voorraadmutaties 0,1-0,5-0,1-0,4-0,4-1,1-0,7 Uitvoersaldo 0,6 0,7 0,7 0,5 0,7 0,7 0,8 Procentuele mutaties ten opzichte van direct voorafgaande periode Bbp 0,5 0,0 0,1-0,3 0,2 Bron: Eurostat. centpunt. De invloed op de economische groei is beperkt: de recente olieprijsstijging heeft na een jaar een negatief effect op de bbp-groei van 0,1 procentpunt. In geval van een verdere stijging van de olieprijs zou de omvang van dit effect navenant toenemen. Grafiek 2 Nominale olieprijs (Brent) Weekgemiddelden; prijzen per vat (159 liter) usd eur Bron: Thomson Financial. De Nederlandse economie: gemengd conjunctuurbeeld De Nederlandse economie is in het eerste kwartaal van het lopende jaar stil blijven staan. Volgens de eerste voorlopige cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek bedroeg de groei van het bruto binnenlands product 0,0%, zowel ten opzichte van het voorgaande kwartaal, als ten opzichte van het eerste kwartaal van vorig jaar (tabel 2). De groei van de particuliere consumptie was circa 1 1 /4 %, hetgeen ongeveer overeenkomt met het gematigde stijgingspercentage dat gemiddeld over 2001 werd gerealiseerd. De bedrijfsinvesteringen laten een daling zien van ongeveer 2% jaar-op-jaar. De industriële productie is in het eerste kwartaal met ruim 2% gedaald, met name als gevolg van de lagere vraag uit het buitenland. Ook in de commerciële dienstverlening is de groei vrijwel verdwenen. De groei van de overheidsconsumptie nam af, maar daar staat tegenover dat de groei van de overheidsinvesteringen juist een versnelling liet zien in het eerste kwartaal van In de loop van 2002 is een begin van herstel te verwachten (zie ook het artikel De Nederlandse economie in : een voorspelling met morkmon elders in dit Kwartaalbericht). Dit vloeit voort uit de openheid van de Nederlandse economie en het verwachte aantrekken van de groei op de belangrijkste afzetmarkten. 8 DNB / Kwartaalbericht Juni 2002

10 Monetaire en economische ontwikkelingen Tabel 2 Economische groei Nederland i ii iii iv i Procentuele mutaties ten opzichte van vorige overeenkomstige periode Bbp 3,5 1,1 1,5 1,6 1,0 0,4 0,0 Particuliere consumptie 3,8 1,2 1,0 1,5 1,1 1,3 1,3 Overheidsconsumptie 1,9 3,4 3,5 3,6 3,2 3,3 2,1 Investeringen 3,8-1,1-0,3-1,8-1,1-1,2-1,1 Uitvoer 9,5 0,9 5,4 2,4 0,4-4,1-3,4 Invoer 9,4 0,8 5,8 1,8 1,3-5,0-4,4 Bruto bijdragen aan bbp-groei, procentpunten Particuliere consumptie 1,9 0,6 0,5 0,7 0,6 0,7 0,6 Overheidsconsumptie 0,4 0,8 0,8 0,8 0,7 0,7 0,5 Investeringen 0,8-0,2-0,1-0,4-0,2-0,3-0,2 Voorraadmutaties -0,2-0,1 0,3 0,0 0,4-1,0-1,3 Uitvoersaldo 0,6 0,1 0,0 0,5-0,5 0,3 0,5 Procentuele mutaties ten opzichte van direct voorafgaande periode Bbp 0,1 0,3 0,0-0,1 0,0 Bron: cbs. Diverse voorlopende indicatoren geven aan dat de binnenlandse dynamiek vooralsnog gering is. Het consumentenvertrouwen is na een opleving rond de jaarwisseling opnieuw gedaald: zowel het oordeel over het economische klimaat als de koopbereidheid is afgenomen. De index voor het consumentenvertrouwen staat nu op de laagste waarde sinds begin De detailhandelsverkopen laten in het eerste kwartaal van dit jaar een volumedaling zien, in de voedingsmiddelen-, maar ook in de non-foodwinkels. Ten aanzien van de particuliere bestedingen speelt ook de ontwikkeling van de huizenprijzen een belangrijke rol. De vermogenseffecten vanuit de huizenmarkt hadden in 1999 en 2000 nog een substantieel positief effect op de particuliere bestedingen, maar dit is in 2001 omgeslagen naar een negatieve bijdrage (zie ook het artikel Vermogensbeheer Nederlandse gezinnen onder de loep elders in dit Kwartaalbericht). Het producentenvertrouwen vertoont sinds december een licht herstel. De industriële productie in februari ligt evenwel 4% lager dan in dezelfde maand van vorig jaar. De bezettingsgraad van de industrie laat dan ook vooralsnog een verdergaande daling zien (grafiek 3), zodat de noodzaak tot uitbreiding van de kapitaalgoederenvoorraad beperkt is. Dit duidt erop dat met name de bedrijfsinvesteringen voorlopig negatief zullen bijdragen aan de economische groei. De geplande overheidsuitgaven aan infrastructuur zullen naar verwachting leiden tot een relatief sterke groei van de overheidsinvesteringen. Grafiek 3 Bezettingsgraad industrie Procenten; seizoenvrij; kwartaalcijfers Bron: Thomson Financial. DNB / Kwartaalbericht Juni

11 Monetaire en economische ontwikkelingen Inflatie en arbeidsmarkt: voorzichtigheid op het loonfront geboden De Nederlandse inflatie (op cpi-basis) bedroeg gemiddeld 3,8% in het eerste kwartaal van 2002, hetgeen een substantiële afname betekent ten opzichte van de 4,3% in het voorgaande kwartaal (grafiek 4). Deze daling is met name toe te schrijven aan het uit de cijfers lopen van de verhoging van de btw en de ecotax per 1 januari In april 2002 kwam de inflatie uit op 3,6%. In april werd de accijns op alcoholhoudende dranken verhoogd en die op alcoholvrije dranken verlaagd. Fruit werd fors duurder; verse groenten daalden daarentegen substantieel in prijs. Voorts werd het inflatiecijfer in april beïnvloed door basiseffecten, te weten de verlaging van de elektriciteitstarieven in april vorig jaar en de stijging van de vleesprijzen als gevolg van de uitbraak van mkz vorig voorjaar. In termen van de geharmoniseerde consumptieprijsindex (hicp) is de Nederlandse inflatie gedaald tot 4,2%. De daling van de inflatiemaatstaven blijft enigszins achter bij de verwachting. Dit lijkt grotendeels het gevolg van de sterk gestegen loonkosten en daarnaast van de euroconversie, waarvan de bijdrage aan de inflatie wordt geschat op 0,2 à 0,4 procentpunt. 1 Hoewel Nederland sinds januari de toppositie aan Ierland heeft gelaten, ligt de Nederlandse hicp-inflatie boven die in alle overige landen van het eurogebied en aanzienlijk boven het gemiddelde van 2,5% voor het eurogebied als geheel. Grafiek 4 Inflatie in Nederland Procentuele mutaties ten opzichte van vorige overeenkomstige periode; maandcijfers 5 12 Grafiek 5 Ontwikkeling stakingsdagen Duizenden aantallen Toelichting: De cijfers over 2001 zijn nog niet gepubliceerd; de cijfers over 2002 zijn op basis van de recente bouwstaking. Bron: cbs en fd. Voor het toekomstige beloop van de inflatie is de loonontwikkeling van groot belang. Inmiddels zijn voor 2002 cao-afspraken gemaakt voor 50% van de werknemers in de particuliere sector, met een gemiddelde stijging van 3,5%. De afgelopen maanden is een aantal belangrijke cao s afgesloten, waaronder die voor Philips, Corus en het bouwbedrijf. In het laatste geval ging dat gepaard met de omvangrijkste stakingen sinds 1995 (grafiek 5). De gemiddelde loonstijging van 3,5% is vanuit macro-economisch perspectief ruim bemeten. Denk hierbij aan de forse daling van de arbeidsproductiviteit en de onzekerheden waarmee het verwachte economische herstel omgeven is (grafiek 6). Grafiek 6 Ontwikkeling contractloon en arbeidsproductiviteit in de marktsector Nederland Procentuele mutaties cpi Marktinflatie onderliggend 1 Afzetprijzen (binnenland), schaal rechts Bron: cbs. 1 Inflatie op basis van de afgeleide cpi exclusief overheidsdiensten, luister- en kijkgeld, huur, energie, groente en fruit. Contractloon Bron: cpb. Arbeidsproductiviteit 10 DNB / Kwartaalbericht Juni 2002

12 Monetaire en economische ontwikkelingen Grafiek 7 Bbp-groei en werkloosheid Nederland Procentuele mutaties ten opzichte van vorige overeenkomstige periode; respectievelijk procenten beroepsbevolking; kwartaal- en maandcijfers Bbp Bron: cbs. Werkloosheid, seizoenvrij De groeivertraging begint zich geleidelijk te vertalen in een oplopende werkloosheid en in het beloop van de vacaturecijfers. Het aantal vacatures is in het vierde kwartaal van 2001 sterk gedaald, met name als gevolg van een afname van het aantal nieuw ontstane vacatures. In het vierde kwartaal ontstonden vacatures, dat wil zeggen minder dan in hetzelfde kwartaal van het voorgaande jaar. De werkloosheid bedroeg in de driemaandsperiode februari-april personen, ofwel 2,3% van de beroepsbevolking. Gecorrigeerd voor seizoensinvloeden bedraagt de werkloosheid personen. Dit cijfer is weliswaar nog steeds bijzonder laag, maar het lijkt erop dat de gestage daling van het werkloosheidspercentage die zich in 1994 heeft ingezet ten einde is (grafiek 7). De ontwikkeling van de werkgelegenheid loopt doorgaans iets achter bij de economische groei, hetgeen de verwachting rechtvaardigt dat de arbeidsmarktsituatie de komende tijd zal verslechteren. Royale cao-afspraken zouden de remweg van de economie danig verlengen, zodat het herstel in Nederland in dat geval langer op zich zou laten wachten en de werkloosheid onnodig hoog zou kunnen oplopen. Sectorale loondifferentiatie Decentralisatie van de loonvorming De onderhandelingen over de lonen worden in ons land vooral decentraal gevoerd. Centrale richtlijnen hebben in de afgelopen twee decennia aan belang ingeboet. Hierdoor bestaat nu in beginsel meer ruimte om in de cao-onderhandelingen in te spelen op de positie van individuele bedrijven en bedrijfstakken, waardoor sector-specifieke en bedrijfs-specifieke knelpunten beter kunnen worden opgelost. Een gevaar is wel dat voor zover centrale indicaties worden gegeven, deze een te hoge bodem in de arbeidsmarkt leggen. Een tweede ontwikkeling op het terrein van het overleg over de arbeidsvoorwaarden is dat een aantal bedrijfstakcao s is vervangen door ondernemings-cao s. Dat geldt bijvoorbeeld voor de bankensector. Volgens de Arbeidsinspectie geldt nu voor 14% van alle werknemers (voor zover ze onder een cao vallen) een ondernemings-cao. Dat is circa 1 procentpunt meer dan vier jaar eerder. Kwantitatief is dit slechts een beperkte verschuiving, maar in dit cijfer is nog geen rekening gehouden met het ontstaan van nieuwe cao-vormen, waarbij op bedrijfstakniveau afspraken worden gemaakt die vervolgens op ondernemingsniveau nader worden uitgewerkt (zoals de mantel-cao voor de grafische en mediasector). In de derde plaats ontstaat meer ruimte voor een invulling op individueel niveau. Langzaam ontwikkelen zich nieuwe cao-vormen die ruimte bieden voor meer maatwerk en meer keuzevrijheid voor individuele werknemers. Denk hierbij aan cao s met een à la carte-regeling, waarbij werknemers bijvoorbeeld kunnen kiezen voor meer of minder vrije tijd. maar loondifferentiatie neemt niet toe Uit de cijfers blijkt evenwel nog niet dat de decentralere loonvorming ook daadwerkelijk leidt tot een toenemende differentiatie in de lonen. De Arbeidsinspectie publiceert de spreiding van de contractloonmutatie op basis van een steekproef van circa 100 cao s. 2 Hieruit valt af te leiden dat de contractloonmutatie in de periode een spreiding, afgemeten aan de standaarddeviatie, kende van gemiddeld 0,97 procentpunt (bij een gemiddelde contractloonstijging van 2,8%). Binnen die periode is geen duidelijke trend in deze maatstaf waarneembaar (grafiek 8). 3 Aangenomen dat er significante verschillen in arbeidsproductiviteit tussen de sectoren zijn, wijst de niet toegenomen spreiding van de cao-lonen erop dat nog te weinig gebruik wordt gemaakt van de grotere ruimte die het model van loonvorming tegenwoordig biedt. Grote verschillen in het aantal onvervulde vacatures tussen bedrijfstakken vormen een indicatie dat de arbeidsmobiliteit tussen bedrijfstakken beperkt is. De gebrekkige arbeidsmobiliteit wordt niet alleen verklaard door mobiliteitsbelemmeringen, maar ook door een gebrek aan prikkels. Onevenwichtige vraag- en aanbodverhoudingen bin- DNB / Kwartaalbericht Juni

13 Monetaire en economische ontwikkelingen Grafiek 8 Loondifferentiatie tussen cao s Standaarddeviatie van de contractloonmutatie in procentpunten 1,6 1,2 0,8 0, Bron: Arbeidsinspectie en eigen berekeningen. nen Nederland zouden in sterkere mate moeten worden weerspiegeld in beloningsverschillen, om een snelle reallocatie van werknemers te bevorderen. Dat gebeurt momenteel slechts in beperkte mate. Een verklaring voor de geringe differentiatie in de contractloonmutatie is het bestaan van zogenoemde wage leading industries. Dit zijn bedrijfstakken en ondernemingen die de toon zetten voor de onderhandelingen in andere sectoren. Een ander, maar vergelijkbaar mechanisme is dat de contractloonmutatie in bedrijfstak-cao s niet wordt bepaald door sector-specifieke, maar door macro-economische ontwikkelingen, zoals bijvoorbeeld de gemiddelde arbeidsproductiviteitsgroei. Loondifferentiatie geeft werknemers een prikkel om naar een beter presterende sector over te stappen. Bij onvoldoende loondifferentiatie zal de potentiële inkomensvooruitgang daarentegen vaak niet opwegen tegen de mobiliteitskosten van de werknemer. De geringe arbeidsmobiliteit tussen sectoren wordt hierdoor evenwel in stand gehouden, waardoor de productie en werkgelegenheid zullen achterblijven bij het potentiële niveau. Monetaire ontwikkelingen De Europese Centrale Bank (ecb) heeft op 2 mei besloten de belangrijkste rentetarieven ongewijzigd te laten. De minimale rente waartegen banken kunnen inschrijven op de wekelijkse basis-herfinancieringstransacties van de ecb blijft hierdoor voor de zesde maand op rij gehandhaafd op 3,25%. Dit rentebesluit vloeit voort uit een analyse van monetaire, financiële en economische ontwikkelingen in het eurogebied op basis van de twee pijlers van de monetaire beleidsstrategie van de ecb. Deze analyse leert dat het huidige niveau van de rentetarieven in overeenstemming is met het handhaven van prijsstabiliteit in het eurogebied op de middellange termijn, de doelstelling van het monetaire beleid in het eurogebied. Binnen de tweede pijler van de monetaire beleidsstrategie duidden vooral voorlopende stemmingsindicatoren, zoals het vertrouwen onder ondernemers en consumenten alsmede enquêtes gehouden onder inkoopmanagers, op een voorzichtig conjunctuurherstel in het eurogebied. Het herstel van de economie, dat volgt op een groeivertraging die in het laatste kwartaal van 2001 nog leidde tot een krimp van het bruto binnenlands product, is echter nog pril. Naar verwachting zal het groeitempo van de economie van het eurogebied aan het einde van dit jaar gelijk zijn aan het potentiële groeitempo, dat overigens nog altijd lager is dan in de vs. Zowel het niveau van de inflatie, als het tempo waarmee de inflatie is gedaald, is in de eerste helft van 2002 ongunstig beïnvloed door hogere energie- en voedselprijzen. Hoewel in principe incidenteel van aard, betekent de onzekerheid met betrekking tot de vertraging waarmee deze factoren doorwerken in de consumentenprijsinflatie dat opwaartse risico s bestaan voor het inflatiebeloop in de nabije toekomst. De geldgroei, die onder de eerste pijler wordt geanalyseerd, vertoont sinds het begin van 2002 een vertraging. De groei van het brede monetaire aggregaat m3 bedroeg in het vierde kwartaal van 2001 nog 8,2% op jaarbasis, en is in het eerste kwartaal van 2002 afgenomen tot 7,3%. Het beleidsrelevante driemaands voortschrijdend gemiddelde is in april uitgekomen op 7,4%, tegen 7,9% in december van Hiermee bevindt de geldgroei zich nog altijd ruim boven de referentiewaarde van 4,5%. Bij de beoordeling van deze afwijking moet echter rekening worden gehouden met het feit dat de monetaire ontwikkelingen na september 2001 in belangrijke mate zijn bepaald door de onzekerheid op de financiële markten. Beleggers, geconfronteerd met deze onzekerheid, vertoonden een sterke voorkeur voor liquide activa, en verschoven zodoende beleggingen naar componenten van m3, waardoor de geldgroei versnelde. De huidige geldgroeivertraging wijst op een mogelijke normalisering van de liquiditeitsvoorkeur. Tevens is de recente monetaire expansie gepaard gegaan met een vertraging in de bancaire kredietgroei aan de particuliere sector in het eurogebied. Deze kredietgroei bedroeg in het eerste kwartaal van dit jaar 5,5% op jaarbasis. In het laatste kwartaal van 2001 was dit nog 6,1%, 12 DNB / Kwartaalbericht Juni 2002

14 Monetaire en economische ontwikkelingen terwijl de kredietgroei in het eerste kwartaal van 2001 nog 8,7% bedroeg. Grafiek 10 Huizenprijs en hypotheekrente Procenten respectievelijk procentuele jaarmutaties Bancaire kredietverlening en huizenmarkt in Nederland Ook in Nederland vertraagt de kredietgroei al enige tijd aanzienlijk. Deze vertraging werd gedurende 2001 vooral veroorzaakt door een sterke afname van de overige kredietgroei, waarin de zakelijke kredietverlening een belangrijke rol speelt (grafiek 9). In het eerste kwartaal van 2002 nam de overige kredietgroei echter weer licht toe, tot 4,4% op jaarbasis. De groei van de hypothecaire kredietverlening viel juist terug tot 10,1% op jaarbasis, vergeleken met 12,4% in het vierde kwartaal van Hierdoor kwam de toename van de totale bancaire kredietverlening aan de private sector in het eerste kwartaal uit op 6,8% op jaarbasis, tegenover 7,7% in het vierde kwartaal van vorig jaar en 12,1% in het eerste kwartaal van dat jaar. De Nederlandse huizenmarkt heeft sinds de zomer van 2000 een periode van afkoeling doorgemaakt (grafiek 10). Desalniettemin is de jaarlijkse gemiddelde huizenprijsstijging niet onder de 5,2% gezakt en lijkt er inmiddels sprake van een stabiele ontwikkeling van de huizenprijzen: het driemaands voortschrijdend gemiddelde van de huizenprijsstijging op jaarbasis bedroeg in april 6,9%, tegenover 7,0% in december De afkoeling van de huizenmarkt heeft tot gevolg gehad dat het Grafiek 9 Bancaire kredietverlening aan de private sector Kwartaalcijfers; procentuele jaarstijgingen Leningen totaal Bron: dnb. Hypothecair krediet Overige leningen Rente op vijfjaars hypotheken Huizenprijs, 1 schaal rechts Bron: dnb en Kadaster. 1 Driemaands voortschrijdende gemiddelden. 00 aantal hypotheken dat is afgesloten op de overwaarde van huizen in 2001 is teruggevallen in vergelijking met voorgaande jaren. Dit heeft de groei van de (consumenten)bestedingen geremd en zodoende een substantieel macro-economisch effect gehad, dat elders in dit Kwartaalbericht wordt gekwantificeerd. Op dit moment zijn er voor de huizenmarkt als geheel diverse factoren te noemen die het prijsniveau ondersteunen. Zo is vooral in de randstad het aanbod van woningen nog niet voldoende groot om aan de vraag te voldoen en bevinden de hypotheekrente en de werkloosheidsvoet zich op relatief lage niveaus. Hoewel de huizenmarkt als geheel gestabiliseerd is, lijkt er zich in het duurdere segment nog altijd een afkoeling voor te doen. Dit uit zich bijvoorbeeld in de sterke stijging van het aantal dagen dat vrijstaande woningen in het eerste kwartaal te koop stonden in vergelijking met hetzelfde kwartaal van 2001 (grafiek 11). Dit hangt mogelijk samen met de verslechtering van het beursklimaat in Het aandelenbezit van de partijen die zich op dit deel van de huizenmarkt begeven, is in het algemeen groter dan het aandelenbezit onder partijen in andere segmenten van de markt. Hierdoor speelt de koersontwikkeling op de aandelenmarkt een relatief grote rol in het topsegment van de huizenmarkt. Langs deze lijn redenerend, is het niet opzienbarend dat de huidige ontwikkelingen in zekere zin tegenovergesteld zijn aan de ontwikkelingen in de jaren voorafgaand aan Onder aanvoering van een uitbundig DNB / Kwartaalbericht Juni

15 Monetaire en economische ontwikkelingen Grafiek 11 Aantal dagen dat woningen te koop staan Appart. Tussen Hoek Vrijstaand 1 e kw 00 1 e kw 01 1 e kw 02 Bron: nvm stijgende aandelenmarkt, overtrof de prijsstijging van vrijstaande woningen in die jaren de prijsstijging van andere woningtypen. Begrotingsbeleid De uitgangspositie voor het begrotingsbeleid voor de komende jaren is fors verslechterd. Voor het lopende jaar wordt ruwweg begrotingsevenwicht voorzien, terwijl minder dan een jaar geleden nog een aanzienlijk overschot (0,9% bbp) werd verwacht voor De stevige bijstelling van het verwachte begrotingssaldo wordt met name verklaard door de conjuncturele terugval, die in 2002 zijn weerslag op de belastinginkomsten zal hebben. Naar verwachting zullen vooral de loon- en inkomstenbelasting en de omzetbelasting de negatieve invloed van de conjunctuur ondervinden. Daarnaast zijn de gevolgen merkbaar van de belastingherziening die in 2001 heeft plaatsgevonden en die per saldo neerkwam op een belastingverlaging. 1 Zie het Kwartaalbericht van maart 2002 voor een bespreking van de invloed van de euroconversie op de inflatie. 2 Arbeidsinspectie, Najaarsrapportage cao-afspraken 2001 (in eerdere jaren ook wel onder andere titel gepubliceerd). 3 De contractloonmutatie is een onvolkomen maatstaf voor de beloning van de productiefactor arbeid. Het beeld verandert evenwel niet als rekening wordt gehouden met bijzondere beloningen (eenmalige uitkeringen, gratificaties, dertiende maand, vakantie-uitkering, prestatiebeloning) en met secundaire arbeidsvoorwaarden. 14 DNB / Kwartaalbericht Juni 2002

16 Actuele ontwikkelingen in het toezicht Het afgelopen kwartaal werden voorzichtige tekenen van een herstel van de internationale conjunctuur zichtbaar. De resultaten van de banken werden echter nog negatief beïnvloed door de naijleffecten van een lagere economische groei en een groter aantal faillissementen. Ten opzichte van het eerste kwartaal van 2001 is sprake van een toename van de voorzieningen en een afname van de provisiebaten. De stijging in de rentebaten kon deze daling slechts deels compenseren, zodat het bedrijfsresultaat na belastingen een daling vertoont. Grafiek 1 Aantal faillissementen binnen Nederland Ontwikkelingen in de financiële sector 0 I II III IV 99 Bron: cbs. I II III IV 00 I II III IV 01 I 02 Resultaten van het bankwezen In het eerste kwartaal van 2002 werden voorzichtige tekenen van een herstel van de internationale conjunctuur zichtbaar. Dit is een verheugende ontwikkeling, waarvan op termijn een positieve invloed op de resultaten van het bankwezen mag worden vermoed. Op dit moment ijlen de negatieve gevolgen van de lagere conjunctuur echter nog na in de vorm van een toename van het aantal faillissementen (grafiek 1). Dit effect manifesteert zich in de vorm van voorzieningen voor kredietverliezen in de resultaten van de banken. In het eerste kwartaal van dit jaar werd ongeveer 60% meer aan deze voorzieningen toegevoegd dan in het eerste kwartaal van Ten opzichte van de extreem hoge toevoegingen in het laatste kwartaal van 2001, is overigens wel sprake van een duidelijke daling. Ook de provisiebaten zijn lager dan in het eerste kwartaal van 2001 en beïnvloeden de bedrijfsresultaten van het Nederlandse bankwezen nog negatief. De effecten vertonen hier echter grote verschillen tussen de individuele instellingen, die zowel stijgingen als dalingen laten zien. Per saldo is de terugval in de provisiebaten geringer dan in 2001 (tabel 1). Tabel 1 Resultaten Nederlandse banken Mutaties ten opzichte van dezelfde periode voorgaande jaar, procenten Cumulatieve mutaties ten opzichte van zelfde periode vorig jaar, procenten i ii iii iv 1 i ii iii iv 1 Totaal baten Rente Provisie Totaal lasten Bedrijfslasten Voorzieningen Bedrijfsresultaat na belasting 19,7 17,5-0,2-3,6 4,0-2,7 1,3 4,3-3,6 0,2-0,8-0,2 4,3 15,2 6,3 6,6-0,3 11,7 5,0 10,2 15,9-0,3 5,6 5,4 6,6 15,9 23,8 28,9-9,9-14,0-10,9-10,5-4,0-2,7-14,0-12,5-11,9-9,9-2,7 11,8 16,7 7,4 4,6 9,7 7,6 7,7 7,1 4,6 7,2 7,3 7,4 7,1 15,2 19,8 2,5 3,6 6,4 3,5-2,7 3,6 3,6 5,0 4,5 2,5 3,6-24,3-14,6 98,0 16,8 82,7 50,6 312,8 61,2 16,8 44,7 46,9 98,0 61,2 53,7 21,5-19,3-15,5-16,4-32,6-11,5-8,8-15,5-15,9-21,2-19,4-8,8 Bron: dnb, jaarcijfers kunnen licht afwijken van kwartaalcijfers door verschillen in de populatiesamenstelling. DNB / Kwartaalbericht Juni

17 Toezicht De rentebaten vertonen, net als in de voorgaande kwartalen, een duidelijke toename. Deze valt deels toe te schrijven aan een toegenomen omvang van de kredietverlening. Zoals echter ook uit grafiek 9 van de bijdrage Nederland in het Eurogebied blijkt, vlakt de groei in de omvang van de totale kredietverlening af. Groei alleen biedt dan ook geen voldoende verklaring voor de toegenomen baten. Een andere belangrijke determinant is de gunstige rentetermijnstructuur met een lange-termijn rente die duidelijk boven de korte-termijn rente ligt, hetgeen de prestaties van de banken positief beïnvloedt (grafiek 2). In het vorige Kwartaalbericht werd de hoop uitgesproken dat met de daar gerapporteerde daling van de bedrijfslasten een trend van stijging was doorbroken. Over het eerste kwartaal van 2002 heeft zich evenwel weer een, weliswaar beperkte, stijging van deze lasten ten opzichte van het vorige jaar voorgedaan. Naast acquisities, die overigens ook weer een positieve invloed op de baten uitoefenen, vormen personeelslasten een belangrijke bron van deze toename. Dit neemt niet weg dat de effecten van door individuele banken in gang gezette kostenbesparende maatregelen inmiddels zichtbaar beginnen te worden en dat enkele banken reeds concrete verbeteringen hebben kunnen melden. Per saldo heeft de hierboven beschreven mix van positieve en negatieve elementen een daling van het bedrijfsresultaat na belasting tot gevolg. In totaal is sprake van een daling van bijna 10%. Wederom zijn de verschillen tussen individuele instellingen overigens groot. Grafiek 2 Rentetermijnstructuur op basis van Euribor en Nederlandse overheidsschuld 5,5 5,0 4,5 4,0 3,5 3, maand jaar Bron: Datastream /12/ /06/ /12/ /03/2002 Onroerend goed De hypothecaire markt toonde ook in het eerste kwartaal van 2002 weer verdere groei. Deze groei ligt nog steeds duidelijk boven die van de private kredietverlening in totaal. Naast een toename van het uitstaand bedrag (met circa 10%) is er ook sprake van een toename in het aantal afgesloten hypotheken: gegevens van het Kadaster wijzen uit dat ten opzichte van het eerste kwartaal van het afgelopen jaar een stijging van 15% is gerealiseerd. Een belangrijke verklaring voor het toegenomen aantal transacties is gelegen in een hoger aantal oversluitingen. De toegenomen omvang van de Nederlandse hypothecaire schuld, in combinatie met de ten opzichte van het inkomen sterk gestegen huizenprijzen en hoge loan-to-value ratio s blijven voor de Bank reden om de ontwikkelingen nauwkeurig te volgen. Internationale ontwikkelingen De meest in het oog springende internationale ontwikkeling is, nog steeds, de financiële crisis in Argentinië. Van de door Standard & Poor s in het eerste kwartaal genoteerde 94 wanbetalingen op van een rating voorziene bedrijfsobligaties, kwamen er 38 voor rekening van Argentijnse bedrijven. Zonder de Argentijnse crisis was het aantal wanbetalingen over het eerste kwartaal ongeveer gelijk geweest aan dat in het eerste kwartaal van Bij deze getallen dient overigens wel gemeld te worden dat de betrokken bedragen kleiner zijn dan het aantal wanbetalingen suggereert. Alhoewel het aandeel van Argentinië in het aantal defaults zo n 40% bedraagt, vertegenwoordigen deze defaults samen een waarde van usd 1,5 miljard en zijn daarmee verantwoordelijk voor amper 5% van het totaal getroffen bedrag aan uitstaande schuld. Naast de problemen in Argentinië zelf, verdient het risico dat deze crisis overslaat op andere landen in de regio de aandacht. Opvallend is dat de buurlanden van Argentinië de crisis vrij goed lijken te doorstaan. Alhoewel Uruguay beroep heeft moeten doen op steun van het imf (en in de positieve reactie op dit beroep, haar goed beleid door het imf beloond zag), toont de rest van de regio zich relatief stabiel. Gegeven de belangen van de Nederlandse banken in de regio is met name een eventueel overslaan van de crisis op Brazilië van belang. De ernst van de situatie moet hier echter niet worden overschat. De credit spread (het verschil tussen de rente op Braziliaans overheidspapier en de risicovrije rente) laat zien dat de markt de kans op problemen niet hoger inschat dan vòòr de Argentijnse crisis (grafiek 3) en ook het aantal wanbetalingen (twee) op van een Standard & Poor s 16 DNB / Kwartaalbericht Juni 2002

18 Toezicht Grafiek 3 Creditspread Argentinië en Brazilië Ten opzichte van Amerikaanse staatsschuld; basispunten Bron: Bloomberg. kredietrating voorziene Braziliaanse obligaties bleef beperkt. Bovendien zijn, zoals mag blijken uit grafiek 4, de uitzettingen van het Nederlandse bankwezen in Zuid-Amerika niet bijzonder omvangrijk. Van een geheel andere aard zijn de problemen in Japan. Een internationale betalingscrisis lijkt hier niet aan de orde, al ware het maar omdat Japanse schuld met name door binnenlandse crediteuren wordt aangehouden en Japan in het bezit is van omvangrijke valutareserves. De financiële situatie van het bankwezen is echter zorgelijk. De balansen van de Japanse banken kennen een groot aandeel aan niet-presterende leningen. Gelukkig wordt dit probleem op dit moment door de Japanse toezichthouder intensiever aangepakt dan in Grafiek 4 Uitzettingen van het Nederlandse bankwezen op een aantal Zuid-Amerikaanse landen Percentage van het toetsingsvermogen (gegevens per ultimo 2001) Brazilië Argentinië Chili Venezuela Colombia Peru Bron: dnb. 00 Argentinië Brazilië het verleden het geval was. Het oplopen van de Japanse staatsschuld en de verwachting dat de problemen van de Japanse financiële sector alleen opgelost kunnen worden door middel van de inzet van publieke middelen zijn voor Moody s aanleiding geweest om de kredietbeoordeling van Japan te verlagen. Ten positieve valt overigens te melden dat de opheffing een deel van de depositogarantieregeling (met ingang van het tweede kwartaal van 2002) zonder noemenswaardige problemen lijkt te zijn verlopen. Het streven van de Japanse overheid om de garantieregeling per 1 april volgend jaar nog verder af te bouwen, zal hopelijk leiden tot een verbetering van de marktdiscipline en langs die weg een bijdrage leveren aan het verbeteren van de gezondheid van de Japanse financiële sector. De Bank blijft de situatie in Japan nauwkeurig volgen. Gegeven de beperkte omvang van de uitzettingen van de Nederlandse banken en de relatief goede kwaliteit van de betrokken tegenpartijen ziet de Bank echter geen aanleiding tot bezorgdheid omtrent de onder Nederlands toezicht staande instellingen. Overleg en regelgeving Het nieuwe Kapitaalakkoord Met het nieuwe Kapitaalakkoord beogen de in het Bazelse Comité vertegenwoordigde toezichthouders te komen tot risicogevoeliger en beter op de bancaire praktijk aansluitende kapitaalseisen. In het verfijnen van de voorstellen en het zekerstellen van een redelijke behandeling van alle banken en alle kredietnemers is de afgelopen maanden veel tijd gaan zitten. In de tussentijd is het werk aan het Akkoord zover gevorderd, dat introductie naar verwachting niet tot verstoringen van het totale bancaire kapitaalsniveau zal leiden. Tevens leiden de huidige voorstellen tot enige reductie van de (gemiddeld) op leningen aan het midden- en kleinbedrijf van toepassing zijnde kapitaalseisen en zijn maatregelen tegen procycliciteit genomen. De in het Comité vertegenwoordigde toezichthouders zijn het er over eens dat in het Akkoord geen nieuwe onderwerpen aan bod zullen komen. Verdere verfijningen zouden technisch gezien mogelijk zijn. Introductie van dergelijke aanscherpingen zou echter implementatie van het Akkoord vertragen. De voorstellen zoals die er nu liggen vormen een duidelijke verbetering ten opzichte van het Akkoord van Zowel omwille van het bevorderen van de financiële stabiliteit, als omwille van het bevorderen van de efficiëntie van het bankwezen is het dan ook gewenst dat het Akkoord zo spoedig mogelijk wordt ingevoerd. DNB / Kwartaalbericht Juni

19 Toezicht In het laatste kwartaal van dit kalenderjaar zal een studie onder het bankwezen worden uitgevoerd, teneinde te controleren of de voorstellen de beoogde impact hebben. Aan dit onderzoek zal naar verwachting een zestal Nederlandse banken deelnemen. Na afloop van deze studie zullen waar nodig technische aanpassingen aan de voorstellen worden gemaakt. Na een laatste consultatieronde onder betrokken partijen moet het dan mogelijk zijn het Akkoord eind 2003 te ondertekenen. Implementatie zal, vanwege de doorlooptijd die het Europese regelgevingsproces vergt, drie jaar na ondertekening plaatsvinden. Elektronisch geld De optimale implementatie van het toezicht op instellingen die elektronisch geld uitgeven is een complex terrein. Enerzijds ligt het uitgeven van elektronisch geld zeer dicht aan tegen het verrichten van bancaire activiteiten en is regulering gewenst. Anderzijds lijkt het van toepassing verklaren van het volledige bancaire toezichtsregime op instellingen die slechts elektronisch geld uitgeven een te zware maatregel. Na een langdurig proces is eind 2000 uiteindelijk een Europese richtlijn betreffende de toegang tot, de uitoefening van en het bedrijfseconomisch toezicht op de werkzaamheden van instellingen voor elektronisch geld aangenomen, die in het tweede kwartaal van 2002 middels een aanpassing van de Wet toezicht kredietwezen 1992 (Wtk) binnen Nederland geïmplementeerd zal worden. De aanpassingen aan de Wtk beogen enerzijds voldoende flexibiliteit aan instellingen van elektronisch geld (egi) te bieden en anderzijds toezichtsarbitrage tegen te gaan. Op egi s wordt een beperkt toezichtsregime van toepassing, maar om hiervoor in aanmerking te komen moeten zij aan een aantal strikte randvoorwaarden voldoen. Bovendien wordt expliciet een aantal consumentenbeschermende maatregelen voorgeschreven. In concreto, bedraagt het minimale initiële eigen vermogen van een egi eur 1 miljoen en moet dit eigen vermogen ten minste gelijk zijn aan 2% van de verplichtingen met betrekking tot uitstaand elektronisch geld. Daarnaast gelden voor egi s beleggingsbeperkingen: gelden die tegenover verplichtingen staan die verband houden met uitgegeven elektronisch geld kunnen slechts in een beperkt aantal activa worden belegd. Op deze wijze wordt het risico dat een egi met de haar toevertrouwde middelen kan nemen ingeperkt. Daarnaast zijn de eisen met betrekking tot het bedrijfseconomisch toezicht specifiek op de activiteiten van egi s toegesneden en mogen, in aanvulling hierop, egi s geen andere activiteiten verrichten dan de uitgifte van elektronisch geld en activiteiten die hier nauw mee samenhangen. Ter bescherming van de consument is voorgeschreven dat het uit te geven elektronisch geld minimaal eenzelfde waarde dient te vertegenwoordigen als het in ruil ontvangen traditioneel geld. Omgekeerd dient de uitgevende instelling zich beschikbaar te stellen om elektronisch geld terug te wisselen in giraal of chartaal geld. Wet toezicht kredietwezen 50 jaar Ter gelegenheid van de vijftigste verjaardag van de Wet toezicht kredietwezen heeft de Bank een conferentie georganiseerd met als titel Banking Supervision at the Crossroads. Op de eerste dag van deze tweedaagse conferentie behandelde een aantal toonaangevende beleidsmakers het thema van de Convergence of Supervisory Practices. In verschillende bijdragen werd aandacht besteed aan recente ontwikkelingen op het terrein van institutionele vormgeving van het toezicht in Europa in het algemeen en Nederland en Duitsland in het bijzonder. Daarnaast namen de ontwikkelingen rondom het nieuwe Kapitaalakkoord en het belang van handhaving van een bancair level playing field een belangrijke plaats in. De tweede dag was gewijd aan meer academische visies op het bankentoezicht. In deze sessie werden in achtereenvolgende bijdragen depositoverzekeringen, diversificatievoordelen van financiële conglomeraten, procycliciteit van moderne kredietrisicomodellen en, tot slot, de kenmerken van een optimaal toezichtsregime behandeld. De bijdragen bestreken een breed terrein waarmee wordt onderstreept dat toezicht vele facetten kent die alle kunnen bijdragen aan het waarborgen van een stabiel financieel systeem. De bijdragen aan het congres zijn te vinden op de Website van de Bank (www.dnb.nl). Toezicht op trustkantoren en financieringsmaatschappijen Mede naar aanleiding van de gebeurtenissen op 11 september, wordt gezocht naar wegen die enerzijds het integriteitstoezicht verstevigen en prompte reactie op crisissituaties mogelijk maken, maar anderzijds het bedrijfsleven niet met onnodige administratieve lasten opzadelen. Zo werd in het Kwartaalbericht van december 2001 een aantal maatregelen aangekondigd waarmee beoogd werd meer greep te krijgen op de financiële stromen in Nederland. Doel van deze maatregelen was alle trustkantoren en overige van de vergunningsplicht ontheven of vrijgestelde instellingen (financieringsmaatschappijen) onder integriteitstoezicht te brengen. 18 DNB / Kwartaalbericht Juni 2002

20 Toezicht Na discussie met marktpartijen is de meldingsplicht voor financieringsmaatschappijen door het Ministerie van Financiën geamendeerd. Het resultaat van deze herziening is dat de Bank een centraal register van financieringsmaatschappijen zal bijhouden. Mocht zich een calamiteit voordoen dan kan van dit bestand gebruik worden gemaakt. In navolging van de zogenoemde gatekeepergedachte van de Financial Action Task Force vervallen de overige integriteitsartikelen. Kort gezegd komt de gatekeepergedachte erop neer dat trustkantoren direct onder toezicht van de Bank worden geplaatst. Naar financieringsmaatschappijen en andere cliënten van trustkantoren wordt indirect, via het toezicht op het trustkantoor, gekeken. DNB / Kwartaalbericht Juni

Kredietverlening aan Nederlandse bedrijven loopt terug

Kredietverlening aan Nederlandse bedrijven loopt terug Het Nederlandse bedrijfsleven is in sterke mate afhankelijk van bancaire kredietverlening. De groei van de zakelijke kredietverlening is in de tweede helft van 28 vertraagd. Dit hangt grotendeels samen

Nadere informatie

Macro-economische Ontwikkelingen

Macro-economische Ontwikkelingen Macro-economische Ontwikkelingen e kwartaal 1 Bijlage II Overall conclusie De Nederlandse economie groeit naar verwachting met 1¾% in 1 en met 1½% in 11. De toename van het bbp komt bijna volledig voor

Nadere informatie

Macro-economische Ontwikkelingen

Macro-economische Ontwikkelingen Macro-economische Ontwikkelingen e kwartaal 8 Overall conclusie De kredietcrisis zorgt voor een terugval van de economische bedrijvigheid in Nederland die sinds het begin van de jaren tachtig niet is voorgekomen.

Nadere informatie

Winstgroei en buffers ondersteunen investerings herstel

Winstgroei en buffers ondersteunen investerings herstel Na de snelle daling van de bedrijfswinsten door de kredietcrisis, is er recentelijk weer sprake van winstherstel. De crisis heeft echter geen gat geslagen in de grote financiële buffers van bedrijven.

Nadere informatie

Kortetermijnontwikkeling

Kortetermijnontwikkeling Artikel, donderdag 22 september 2011 9:30 Arbeidsmarkt in vogelvlucht Het aantal banen van werknemers en het aantal openstaande vacatures stijgt licht. De loonontwikkeling is gematigd. De stijging van

Nadere informatie

Nederlandse economie in zicht

Nederlandse economie in zicht Nederlandse economie in zicht Vooruitzichten 6-7 Economisch Bureau Nederland december Nederlandse economie: groei houdt aan De Nederlandse economie groeide in met ongeveer % - tweemaal zoveel als in 4.

Nadere informatie

Oktober 2015. Macro & Markten. 1. Rente en conjunctuur :

Oktober 2015. Macro & Markten. 1. Rente en conjunctuur : Oktober 2015 Macro & Markten 1. Rente en conjunctuur : VS Zoals al aangegeven in ons vorig bulletin heeft de Amerikaanse centrale bank FED de beleidsrente niet verhoogd. Maar goed ook, want naderhand werden

Nadere informatie

Beleggingen institutionele beleggers in 2004 met 8,1 procent omhoog

Beleggingen institutionele beleggers in 2004 met 8,1 procent omhoog Publicatiedatum CBS-website Centraal Bureau voor de Statistiek 9 december 25 Beleggingen institutionele beleggers in 24 met 8,1 procent omhoog drs. J.L. Gebraad Centraal Bureau voor de Statistiek, Voorburg/Heerlen,

Nadere informatie

Sterke toename van beleggingen in Duits en Frans schuldpapier. Grafiek 1 - Nederlandse aankopen buitenlandse effecten

Sterke toename van beleggingen in Duits en Frans schuldpapier. Grafiek 1 - Nederlandse aankopen buitenlandse effecten Sterke toename van beleggingen in Duits en Frans schuldpapier Nederlandse beleggers hebben in 21 per saldo voor bijna EUR 12 miljard buitenlandse effecten verkocht. Voor EUR 1 miljard betrof dit buitenlands

Nadere informatie

Beleggingen institutionele beleggers 1,5 biljoen euro in 2010

Beleggingen institutionele beleggers 1,5 biljoen euro in 2010 11 Beleggingen institutionele beleggers 1,5 biljoen euro in John Gebraad Publicatiedatum CBS-website: 3-11-211 Den Haag/Heerlen Verklaring van tekens. = gegevens ontbreken * = voorlopig cijfer ** = nader

Nadere informatie

Perscommuniqué. Het Federaal Planbureau evalueert de gevolgen van de duurdere dollar en de hogere olieprijzen voor de Belgische economie

Perscommuniqué. Het Federaal Planbureau evalueert de gevolgen van de duurdere dollar en de hogere olieprijzen voor de Belgische economie Federaal Planbureau Economische analyses en vooruitzichten Perscommuniqué Brussel, 15 september 2000 Het Federaal Planbureau evalueert de gevolgen van de duurdere dollar en de hogere olieprijzen voor de

Nadere informatie

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Vierde kwartaal 2014-1 oktober 2014 t/m 31 december 2014

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Vierde kwartaal 2014-1 oktober 2014 t/m 31 december 2014 Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel Vierde kwartaal 2014-1 oktober 2014 t/m 31 december 2014 Samenvatting: dalende euro en dalende rente Nominale dekkingsgraad gedaald van 117,4% naar 115,1%

Nadere informatie

Examen HAVO. Economie 1

Examen HAVO. Economie 1 Economie 1 Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 21 juni 13.30 16.00 uur 20 00 Dit examen bestaat uit 31 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel punten met een goed

Nadere informatie

De economische groei bedraagt 0,2 % in het eerste kwartaal van 2016

De economische groei bedraagt 0,2 % in het eerste kwartaal van 2016 Instituut voor de nationale rekeningen PERSCOMMUNIQUÉ 28-4-2016 Links: Publicatie NBB.Stat Algemene informatie De economische groei bedraagt 0,2 % in het eerste kwartaal van 2016 Over het hele jaar 2015

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Inkomen huishoudens gecorrigeerd voor inflatie licht gedaald. Meer inkomen uit vermogen en pensioen

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Inkomen huishoudens gecorrigeerd voor inflatie licht gedaald. Meer inkomen uit vermogen en pensioen Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB06-074 13 juli 2006 9.30 uur Uitgaven huishoudens hoger dan inkomsten De Nederlandse economie is in 2005 met 1,5 procent gegroeid. Het voor inflatie gecorrigeerde

Nadere informatie

Statistisch Bulletin. Jaargang 71 2015 13

Statistisch Bulletin. Jaargang 71 2015 13 Statistisch Bulletin Jaargang 71 2015 13 26 maart 2015 Inhoud 1. Arbeid en sociale zekerheid 3 CBS: Werkloosheid gedaald door afname beroepsbevolking 3 Werkloze beroepsbevolking 1) 5 2. Inkomen en bestedingen

Nadere informatie

Totaalbeeld arbeidsmarkt: werkloosheid in februari 6 procent

Totaalbeeld arbeidsmarkt: werkloosheid in februari 6 procent Arbeidsmarkt in vogelvlucht Gemiddeld over de afgelopen vier maanden is er een licht stijgende trend in de werkloosheid. Het aantal banen van werknemers stijgt licht en het aantal openstaande vacatures

Nadere informatie

Langzaam maar zeker zijn ook de gevolgen van de economische krimp voor de arbeidsmarkt zichtbaar

Langzaam maar zeker zijn ook de gevolgen van de economische krimp voor de arbeidsmarkt zichtbaar In de vorige nieuwsbrief in september is geprobeerd een antwoord te geven op de vraag: wat is de invloed van de economische situatie op de arbeidsmarkt? Het antwoord op deze vraag was niet geheel eenduidig.

Nadere informatie

Statistisch Bulletin. Jaargang 70 2014 47

Statistisch Bulletin. Jaargang 70 2014 47 Statistisch Bulletin Jaargang 70 2014 47 20 november 2014 Inhoud 1. Arbeid en sociale zekerheid 3 Iets meer banen en vacatures in het derde kwartaal 3 Werkloze beroepsbevolking 4 2. Macro-economie 5 Koerswaarde

Nadere informatie

Beleggingen institutionele beleggers met 7 procent toegenomen

Beleggingen institutionele beleggers met 7 procent toegenomen Publicatiedatum CBS-website: 1 oktober 27 Beleggingen institutionele beleggers met 7 procent toegenomen drs. J.L. Gebraad Centraal Bureau voor de Statistiek Voorburg/Heerlen 27 Verklaring der tekens. =

Nadere informatie

Zakelijke dienstverlening

Zakelijke dienstverlening Zakelijke dienstverlening Trends, Ontwikkelingen, Cijfers & Prognoses Juni 16 Economisch Bureau Nederland Kasper Buiting Senior sector econoom 3376 kasper.buiting@nl.abnamro.com Inhoud Onderwerp Pag Kernpunten

Nadere informatie

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Eerste kwartaal 2015-1 januari 2015 t/m 31 maart 2015

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Eerste kwartaal 2015-1 januari 2015 t/m 31 maart 2015 Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel Eerste kwartaal 2015-1 januari 2015 t/m 31 maart 2015 Samenvatting: dalende euro en dalende rente door monetair beleid De beleidsdekkingsgraad is gedaald

Nadere informatie

Economische voorjaarsprognoses 2015: herstel wint aan kracht dankzij economische rugwind

Economische voorjaarsprognoses 2015: herstel wint aan kracht dankzij economische rugwind Europese Commissie - Persbericht Economische voorjaarsprognoses 2015: herstel wint aan kracht dankzij economische rugwind Brussel, 05 mei 2015 De economie in de Europese Unie profiteert dit jaar van een

Nadere informatie

Marktwaarde van de pensioenverplichtingen in het derde kwartaal gestegen van 16.893 miljoen naar 17.810 miljoen ( 15.008 miljoen ultimo Q4 2013).

Marktwaarde van de pensioenverplichtingen in het derde kwartaal gestegen van 16.893 miljoen naar 17.810 miljoen ( 15.008 miljoen ultimo Q4 2013). Kwartaalbericht 2014 Samenvatting Marktwaardedekkingsgraad per 30 september 2014 130,4%, een toename van 0,9%-punt ten opzichte van 30 juni 2014. Over de eerste negen maanden steeg de marktwaardedekkingsgraad

Nadere informatie

Recente ontwikkelingen in de kredietvoorwaarden van banken

Recente ontwikkelingen in de kredietvoorwaarden van banken Recente ontwikkelingen in de kredietvoorwaarden van banken Een van de informatiebronnen voor de ecb bij het voeren van het monetaire beleid is de Bank Lending Survey, een kwalitatieve kwartaalenquête naar

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Werkgelegenheid commerciële sector daalt. Minder banen in industrie en zakelijke dienstverlening

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Werkgelegenheid commerciële sector daalt. Minder banen in industrie en zakelijke dienstverlening Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB02-196 26 september 2002 9.30 uur Werkgelegenheid commerciële sector daalt Voor het eerst sinds 1994 is het aantal banen van werknemers in commerciële bedrijven

Nadere informatie

Arbeidsmarkt in vogelvlucht

Arbeidsmarkt in vogelvlucht Arbeidsmarkt in vogelvlucht In het eerste kwartaal van 2011 is het aantal banen van werknemers, in vergelijking met het vierde kwartaal van 2010, licht gedaald. Dit is het eerste kwartaal met banenkrimp

Nadere informatie

Conjunctuurbericht. November 2000. Centraal Bureau voor de Statistiek

Conjunctuurbericht. November 2000. Centraal Bureau voor de Statistiek Centraal Bureau voor de Statistiek Conjunctuurbericht PB00-267 23 november 2000 10.30 uur November 2000 Algemeen: beeld minder uitbundig Een aantal van de in dit Conjunctuurbericht opgenomen indicatoren

Nadere informatie

Monitor Bouwketen. Voorjaar 2015. Marien Vrolijk

Monitor Bouwketen. Voorjaar 2015. Marien Vrolijk Monitor Bouwketen Voorjaar 2015 Marien Vrolijk 2 Inhoudsopgave Conclusies op hoofdlijnen 5 1 Bouwketen 6 1.1 Recente ontwikkelingen 6 1.2 Conjunctuur bouwketen 8 2 Architectenbureaus 10 3 Ingenieursbureaus

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2000 2001 27 400 Nota over de toestand van s Rijks Financiën Nr. 42 BRIEF VAN DE MINISTER VAN FINANCIËN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Nadere informatie

Hoe (slecht) gaat het met de conjunctuur? Edwin De Boeck Fedustria 13 oktober 2011

Hoe (slecht) gaat het met de conjunctuur? Edwin De Boeck Fedustria 13 oktober 2011 Hoe (slecht) gaat het met de conjunctuur? Edwin De Boeck Fedustria 3 oktober Grote Recessie was geen Grote Depressie Wereldhandel Aandelenmarkt 9 8 7 8 VS - S&P-5 vergelijking met crash 99 Wereld industriële

Nadere informatie

Kwartaalrapportage Arbeidsmarkt Breda 2009

Kwartaalrapportage Arbeidsmarkt Breda 2009 Kwartaalrapportage Arbeidsmarkt Breda 2009 Economische krimp in 2009 Aantal vacatures sterk gedaald Werkloosheid in Breda stijgt me 14% Bredase bijstand daalt minimaal Bijstand onder jongeren sterk gestegen

Nadere informatie

Licht op energie (2013 - november)

Licht op energie (2013 - november) PMI index Licht op energie (2013 - november) Macro-economische ontwikkelingen De indicator van Markit voor economische bedrijvigheid in de Eurozone ligt sinds enkele maanden net boven de 50 punten. In

Nadere informatie

Macro-economische Analyse 2013-1

Macro-economische Analyse 2013-1 Macro-economische Analyse 213-1 Macro-economische Ontwikkelingen 1e kwartaal 213 Conclusie Ten opzichte van het laatste kwartaal van 212 staan minder signalen op 'rood', maar van een structureel economisch

Nadere informatie

Woningmarktcijfers 4e kwartaal 2012

Woningmarktcijfers 4e kwartaal 2012 7 januari 2013 NVM Data & Research Niveau (t.o.v.) 2012-3 (t.o.v.) 2011-4 Opmerking Aantal transacties 25.031 + 31,8% +13,9% Gemiddelde verandering t.o.v. 3 e kwartaal: +3,1%. Totale markt naar schatting

Nadere informatie

Macro-economisch scorebord 2015K4

Macro-economisch scorebord 2015K4 Macro-economisch scorebord 2015K4 Saldo lopende rekening als % bbp Netto extern vermogen als % bbp Reële effectieve wisselkoers (36 handelspartners) 3-jaars voortschrijdend gemiddelde 3-jaars mutatie in

Nadere informatie

Kentering op de Europese woningmarkten

Kentering op de Europese woningmarkten Na een hausse die twaalf jaar duurde, is nu in de meeste Europese landen waaronder Nederland een afvlakking van de huizenprijsstijging te zien. In enkele landen dalen de prijzen zelfs. Een belangrijke

Nadere informatie

NVM-Betaalbaarheidsanalyse. 2000-Q1 tot en met 2012-Q1

NVM-Betaalbaarheidsanalyse. 2000-Q1 tot en met 2012-Q1 NVM-Betaalbaarheidsanalyse 2000-Q1 tot en met 2012-Q1 NVM Data & Research 2 april 2012 Inhoudsopgave 1 Samenvatting... 3 2 Inleiding: beschrijving van de gebruikte betaalbaarheidsindicatoren en grafieken...

Nadere informatie

Economische ontwikkelingen

Economische ontwikkelingen In het eerste kwartaal vlakte de groei van wereldeconomie iets af. De Amerikaanse economie vertraagde aanzienlijk onder invloed van de afkoelende huizenmarkt. De groei in het eurogebied daalde licht, maar

Nadere informatie

De financiële crisis vanuit de. Miriam Gonzalez Executive Director Centrale Bank van Aruba

De financiële crisis vanuit de. Miriam Gonzalez Executive Director Centrale Bank van Aruba De financiële crisis vanuit de Caribische invalshoek 4 november 2010 0 Miriam Gonzalez Executive Director Centrale Bank van Aruba Structuur van de presentatie Effecten financiële crisis voor het Caribisch

Nadere informatie

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Derde kwartaal 2015-1 juli 2015 t/m 30 september 2015. Samenvatting:

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Derde kwartaal 2015-1 juli 2015 t/m 30 september 2015. Samenvatting: Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel Derde kwartaal 2015-1 juli 2015 t/m 30 september 2015 Samenvatting: De maandelijkse nominale dekkingsgraad is fors gedaald van 115,4% naar 103,7%. Dit

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 vwo 2001-II

Eindexamen economie 1 vwo 2001-II Opgave 1 CAO-overleg: loon of werk? Bij de CAO-onderhandelingen voor een komend jaar in de industrie wordt uitgegaan van de volgende prognose: inflatie 2,3% stijging arbeidsproductiviteit in de industrie

Nadere informatie

Consumentenprijsindex In de persmededeling van 5 augustus 2003 heeft het CBS gemeld dat de uitkomsten over de periode juni 2002 tot en met juni 2003

Consumentenprijsindex In de persmededeling van 5 augustus 2003 heeft het CBS gemeld dat de uitkomsten over de periode juni 2002 tot en met juni 2003 Consumentenprijsindex In de persmededeling van augustus heeft het CBS gemeld dat de uitkomsten over de periode juni tot en met juni niet correct zijn. Dientengevolge zijn de CPI-cijfers in deze publicatie

Nadere informatie

NVM-Betaalbaarheidsanalyse. 2000-Q1 tot en met 2014-Q4

NVM-Betaalbaarheidsanalyse. 2000-Q1 tot en met 2014-Q4 NVM-Betaalbaarheidsanalyse 2000-Q1 tot en met 2014-Q4 NVM Data & Research 15 januari 2015 1 Samenvatting De (theoretische) betaalbaarheidsindex maakt in het vierde kwartaal van 2014 nog steeds een opwaartse

Nadere informatie

Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken

Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken De Nederlandse bancaire vorderingen 1 op het buitenland zijn onder invloed van de economische crisis en het uiteenvallen van ABN AMRO tussen

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 vwo 2001-I

Eindexamen economie 1 vwo 2001-I Opgave 1 Hoge druk op de arbeidsmarkt Gedurende een aantal jaren groeide de economie in Nederland snel waardoor de druk op de arbeidsmarkt steeds groter werd. Het toenemende personeelstekort deed de vrees

Nadere informatie

Economische visie op 2015

Economische visie op 2015 //5 Economische visie op 5 Nieuwjaarsbijeenkomst VNO-NCW regio Zwolle Björn Giesbergen januari 5 Inhoud Visie op 5 Europa: toekomstige koploper of eeuwige achterblijver? (conjunctuur/financiële markten)

Nadere informatie

Marktwaarde van de pensioenverplichtingen in het tweede kwartaal gestegen van 15.941 miljoen naar 16.893 miljoen ( 15.008 miljoen ultimo Q4 2013).

Marktwaarde van de pensioenverplichtingen in het tweede kwartaal gestegen van 15.941 miljoen naar 16.893 miljoen ( 15.008 miljoen ultimo Q4 2013). Kwartaalbericht 2014 Samenvatting Marktwaardedekkingsgraad per 30 juni 2014 129,5%, een toename van 0,9%-punt ten opzichte van 31 maart 2014. Over de eerste zes maanden steeg de marktwaardedekkingsgraad

Nadere informatie

Markt voor onderhandse derivaten in korte tijd sterk gekrompen

Markt voor onderhandse derivaten in korte tijd sterk gekrompen Markt voor onderhandse derivaten in korte tijd sterk gekrompen De mondiale markt voor onderhandse derivaten - niet gestandaardiseerd verhandeld op de beurs maar in maatwerk tussen grote partijen - is sinds

Nadere informatie

PERSBERICHT Brussel, 7 november 2014

PERSBERICHT Brussel, 7 november 2014 01/2010 05/2010 09/2010 01/2011 05/2011 09/2011 01/2012 05/2012 09/2012 01/2013 05/2013 09/2013 01/2014 05/2014 09/2014 Inflatie (%) PERSBERICHT Brussel, 7 november 2014 Geharmoniseerde consumptieprijsindex

Nadere informatie

Beleggingen institutionele beleggers stijgen naar 1,7 biljoen euro halverwege 2012

Beleggingen institutionele beleggers stijgen naar 1,7 biljoen euro halverwege 2012 11 Beleggingen institutionele beleggers stijgen naar 1,7 biljoen euro halverwege 212 J.L. Gebraad Publicatiedatum CBS-website: 16-11-211 Den Haag/Heerlen Verklaring van tekens. = gegevens ontbreken * =

Nadere informatie

Het ondernemersvertrouwen stabiliseert in november

Het ondernemersvertrouwen stabiliseert in november 25--24 Links: NBB.Stat Algemene informatie Maandelijkse conjunctuurenquête bij de bedrijven - november 25 Het ondernemersvertrouwen stabiliseert in november Na de aanmerkelijke stijging in oktober, is

Nadere informatie

Outlook 2016. Figuur 1: Invloed van Chinese groei op wereldwijde groei. (bron: Capital Economics) december 2015 Pagina 2 van 7

Outlook 2016. Figuur 1: Invloed van Chinese groei op wereldwijde groei. (bron: Capital Economics) december 2015 Pagina 2 van 7 Outlook 2016 Inleiding 2016 is in China het jaar van de aap. Apen zijn de genieën van de Chinese dierenriem. Ze leven in groepen, zijn intelligent en geestig. Niets is voor hen te moeilijk. Als het wel

Nadere informatie

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)!

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Vragen aangeduid met een * toetsen in het bijzonder het inzicht en toepassingsvermogen. Deze vragenreeksen zijn vrij beschikbaar.

Nadere informatie

Atradius Landenrapport

Atradius Landenrapport Atradius Landenrapport Nederland November 214 Overzicht Algemene informatie Belangrijkste sectoren (213, % van bbp) Hoofdstad: Amsterdam Diensten: 72% Regeringsvorm: Constitutionele monarchie Industrie:

Nadere informatie

Driemaandelijkse beslissing van de Nationale Bank van België inzake het contracyclische bufferpercentage (1 januari 2016): 0 %

Driemaandelijkse beslissing van de Nationale Bank van België inzake het contracyclische bufferpercentage (1 januari 2016): 0 % Driemaandelijkse beslissing van de Nationale Bank van België inzake het contracyclische bufferpercentage (1 januari 2016): 0 % Krachtens artikel 5, 2 van Bijlage IV van de Bankwet heeft de Nationale Bank

Nadere informatie

Examen VWO. Economie 1 (nieuwe stijl)

Examen VWO. Economie 1 (nieuwe stijl) Economie 1 (nieuwe stijl) Examen VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Donderdag 17 mei 13.30 16.30 uur 20 01 Voor dit examen zijn maximaal 65 punten te behalen; het examen bestaat uit

Nadere informatie

Interpolis Obligaties 4e kwartaal 2013

Interpolis Obligaties 4e kwartaal 2013 Interpolis Obligaties 4e kwartaal 2013 Gedurende het slotkwartaal van 2013 heeft de ECB ervoor gekozen om het monetaire beleid verder te verruimen. De reden hiervoor was onder meer een verrassend lage

Nadere informatie

Bodem bereikt in Nederlandse Economie

Bodem bereikt in Nederlandse Economie Bodem bereikt in Nederlandse Economie 8 november 213 Every picture tells a story Keijser Capital Research Nico van Geest RBA Nico.vangeest@keijsercapital.nl (1) Het consumenten vertrouwen, zoals door het

Nadere informatie

PERSBERICHT Brussel, 13 mei 2015

PERSBERICHT Brussel, 13 mei 2015 01/2010 05/2010 09/2010 01/2011 05/2011 09/2011 01/2012 05/2012 09/2012 01/2013 05/2013 09/2013 01/2014 05/2014 09/2014 01/2015 Inflatie (%) PERSBERICHT Brussel, 13 mei 2015 Geharmoniseerde consumptieprijsindex

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2011 2012 29 544 Arbeidsmarktbeleid Nr. 364 BRIEF VAN DE MINISTER VAN SOCIALE ZAKEN EN WERKGELEGENHEID Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Nadere informatie

Gemengde verwachtingen institutionele beleggers over vastgoed

Gemengde verwachtingen institutionele beleggers over vastgoed Centraal Bureau voor de Statistiek Divisie Macro-economische Statistieken en Publicaties 3 november 24 Gemengde verwachtingen institutionele beleggers over vastgoed Drs. J.L. Gebraad De Stichting Leerstoel

Nadere informatie

UITSLAGEN WONEN ENQUÊTE

UITSLAGEN WONEN ENQUÊTE UITSLAGEN WONEN ENQUÊTE 3 E KWARTAAL 211 Gemaakt voor NVM Wonen Gemaakt door NVM Data & Research Inhoudsopgave 1 Introductie enquête... 3 1.1 Periode... 3 1.2 Respons... 3 2 Staat van de woningmarkt...

Nadere informatie

Economische ontwikkelingen in 2013 en vooruitzichten voor 2014

Economische ontwikkelingen in 2013 en vooruitzichten voor 2014 PERSBERICHT NR. 2013-009 Curaçao Economische ontwikkelingen in 2013 en vooruitzichten voor 2014 Na de economische krimp van 0,1% in 2012, neemt naar verwachting het reële Bruto Binnenlands Product van

Nadere informatie

pdf18 MACRO-VRAAG EN MACRO-AANBOD

pdf18 MACRO-VRAAG EN MACRO-AANBOD pdf18 MACRO-VRAAG EN MACRO-AANBOD De macro-vraaglijn of geaggregeerde vraaglijn geeft het verband weer tussen het algemeen prijspeil en de gevraagde hoeveelheid binnenlands product. De macro-vraaglijn

Nadere informatie

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Tweede kwartaal 2015-1 april 2015 t/m 30 juni 2015. Samenvatting:

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Tweede kwartaal 2015-1 april 2015 t/m 30 juni 2015. Samenvatting: Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel Tweede kwartaal 2015-1 april 2015 t/m 30 juni 2015 Samenvatting: De maandelijkse nominale dekkingsgraad is fors gestegen van 105,7% naar 115,4%. Dit komt

Nadere informatie

Statistisch Bulletin. Jaargang 72 2016 25

Statistisch Bulletin. Jaargang 72 2016 25 Statistisch Bulletin Jaargang 72 2016 25 23 juni 2016 Inhoud 1. Arbeid en sociale zekerheid 3 Werkloosheid daalt verder 3 Werkloze beroepsbevolking (20) 4 2. Inkomen en bestedingen 5 Consument een stuk

Nadere informatie

Projecties betreffende het internationale klimaat. Projecties voor de reële bbp-groei

Projecties betreffende het internationale klimaat. Projecties voor de reële bbp-groei Kader DOOR MEDEWERKERS VAN DE SAMENGESTELDE MACRO-ECONOMISCHE PROJECTIES VOOR HET EUROGEBIED Op basis van de tot 23 augustus 2013 beschikbare informatie, hebben medewerkers van de projecties samengesteld

Nadere informatie

Recepten voor duurzame groei Beschouwingen naar aanleiding van het Jaarverslag 2014 van de Nationale Bank van België

Recepten voor duurzame groei Beschouwingen naar aanleiding van het Jaarverslag 2014 van de Nationale Bank van België Recepten voor duurzame groei Beschouwingen naar aanleiding van het Jaarverslag 2014 van de Nationale Bank van België Financieel Forum West-Vlaanderen Kortrijk - 24 februari 2015 Jan Smets A. De stand van

Nadere informatie

NVM-Betaalbaarheidsanalyse. 2000-Q1 tot en met 2014-Q3

NVM-Betaalbaarheidsanalyse. 2000-Q1 tot en met 2014-Q3 NVM-Betaalbaarheidsanalyse 2000-Q1 tot en met 2014-Q3 NVM Data & Research 9 oktober 2014 1 Samenvatting De (theoretische) betaalbaarheidsindex maakt in het derde kwartaal van 2014 een zeer sterke opwaartse

Nadere informatie

Recepten voor duurzame groei Beschouwingen naar aanleiding van het Jaarverslag 2014 van de Nationale Bank van België

Recepten voor duurzame groei Beschouwingen naar aanleiding van het Jaarverslag 2014 van de Nationale Bank van België Recepten voor duurzame groei Beschouwingen naar aanleiding van het Jaarverslag 2014 van de Nationale Bank van België Financieel Forum Gent - 26 februari 2015 Jan Smets A. De stand van zaken 1. De (lange)

Nadere informatie

Voorbeeldcasussen workshop DELFI-tool t.b.v. de LWEO Conferentie 2016. Auteurs: Íde Kearney en Robert Vermeulen

Voorbeeldcasussen workshop DELFI-tool t.b.v. de LWEO Conferentie 2016. Auteurs: Íde Kearney en Robert Vermeulen Voorbeeldcasussen workshop DELFI-tool t.b.v. de LWEO Conferentie 2016. Auteurs: Íde Kearney en Robert Vermeulen De voorbeelden in de casussen zijn verzonnen door de auteurs en komen niet noodzakelijkerwijs

Nadere informatie

Producentenvertrouwen Breda: De zomer overgeslagen?

Producentenvertrouwen Breda: De zomer overgeslagen? Producentenvertrouwen Breda: De zomer overgeslagen? Introductie Dit is verslag nummer 27 van de halfjaarlijkse enquête naar het producentenvertrouwen in Breda. In editie 26 werd de economische lente aangekondigd.

Nadere informatie

rapportage Producentenvertrouwen kwartaal 1. Deze resultaten zijn tevens gepubliceerd in de tussenrapportage economische barometer (5 juni 2002)

rapportage Producentenvertrouwen kwartaal 1. Deze resultaten zijn tevens gepubliceerd in de tussenrapportage economische barometer (5 juni 2002) Rapportage producentenvertrouwen oktober/november 2002 Inleiding In de eerste Economische Barometer van Breda heeft de Hogeschool Brabant voor de eerste keer de resultaten gepresenteerd van haar onderzoek

Nadere informatie

Examen VWO. Economie 1 (nieuwe stijl)

Examen VWO. Economie 1 (nieuwe stijl) Economie 1 (nieuwe stijl) Examen VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 18 juni 13.30-16.30 uur 20 03 Voor dit examen zijn maximaal 63 punten te behalen; het examen bestaat uit

Nadere informatie

PERSBERICHT Brussel, 19 januari 2016

PERSBERICHT Brussel, 19 januari 2016 01/2010 05/2010 09/2010 01/2011 05/2011 09/2011 01/2012 05/2012 09/2012 01/2013 05/2013 09/2013 01/2014 05/2014 09/2014 01/2015 05/2015 09/2015 Inflatie (%) PERSBERICHT Brussel, 19 januari 2016 Geharmoniseerde

Nadere informatie

Huishoudens bouwen hun effectenportefeuille af

Huishoudens bouwen hun effectenportefeuille af Huishoudens bouwen hun effectenportefeuille af Inleiding Door de opkomst van moderne informatie- en communicatietechnologieën is het voor huishoudens eenvoudiger en goedkoper geworden om de vrije besparingen,

Nadere informatie

Woningmarktcijfers 1e kwartaal 2013

Woningmarktcijfers 1e kwartaal 2013 8 april 2013 NVM Data & Research Niveau (t.o.v.) 2012-4 (t.o.v.) Opmerking Aantal transacties 17.577-30,3% - 6,4% Gemiddelde verandering t.o.v. 4 e kwartaal: -8,5%. Totale markt naar schatting 23.750 woningen.

Nadere informatie

Macro-economische Analyse 2013-2

Macro-economische Analyse 2013-2 Macro-economische Analyse 213-2 Macro-economische Ontwikkelingen 2e kwartaal 213 Conclusie Ten opzichte van 213 Q1 staan meer signalen op 'groen'. Wel is een tweedeling te signaleren. Een structureel economisch

Nadere informatie

Visie op 2010 Hoop op herstel

Visie op 2010 Hoop op herstel Visie op 21 Hoop op herstel Dr. A.E. (Annelies) Hogenbirk 15 december 29 Rabobank Economisch Onderzoek Agenda Terugblik op de recessie Mondiale economische ontwikkelingen Groene loten Waar zit de groei?

Nadere informatie

AEGON Equity Fund. vierde kwartaal 2006

AEGON Equity Fund. vierde kwartaal 2006 Profiel Het AEGON Equity Fund is een besloten fonds voor gemene rekening, waarin verzekeringsrelaties van AEGON kunnen participeren. Het AEGON Equity Fund belegt wereldwijd in aandelen met de nadruk op

Nadere informatie

CBS: Inflatie december naar laagste niveau in ruim 5 jaar

CBS: Inflatie december naar laagste niveau in ruim 5 jaar Persbericht PB15-001 8 januari 2015 9.30 uur CBS: Inflatie december naar laagste niveau in ruim 5 jaar Inflatie december daalt naar 0,7 procent Goedkopere autobrandstoffen verlagen inflatie Inflatie eurozone

Nadere informatie

De economische groei bedraagt 0,3 % in het eerste kwartaal van 2015. De economische activiteit stijgt met 1,1 % over het hele jaar 2014

De economische groei bedraagt 0,3 % in het eerste kwartaal van 2015. De economische activiteit stijgt met 1,1 % over het hele jaar 2014 Instituut voor de nationale rekeningen 2015-04-29 Links: Publicatie NBB.stat Algemene informatie De economische groei bedraagt 0,3 % in het eerste kwartaal van 2015 De economische activiteit stijgt met

Nadere informatie

PERSBERICHT. Eerste publicatie van MFI-rentestatistieken voor het eurogebied 1

PERSBERICHT. Eerste publicatie van MFI-rentestatistieken voor het eurogebied 1 10 december 2003 PERSBERICHT Eerste publicatie van MFI-rentestatistieken voor het eurogebied 1 Vandaag introduceert de Europese Centrale Bank (ECB) een nieuwe reeks geharmoniseerde statistieken betreffende

Nadere informatie

De besparingen van Amerikaanse huis houdens na de financiële crisis

De besparingen van Amerikaanse huis houdens na de financiële crisis De besparingen van Amerikaanse huis houdens na de financiële crisis De besparingen van Amerikaanse gezinnen bereikten vlak voor de crisis een naoorlogs dieptepunt. Na de crisis moeten huishoudens fors

Nadere informatie

De Amsterdamse woningmarkt: voorzichtige stabilisatie

De Amsterdamse woningmarkt: voorzichtige stabilisatie De Amsterdamse woningmarkt: voorzichtige stabilisatie De problemen op de wereldwijde financiële markten hebben de economie inmiddels meer dan twee jaar in haar greep. Vanaf oktober 28 zijn de gevolgen

Nadere informatie

2009 uitzonderlijk slecht economisch jaar voor Nederland

2009 uitzonderlijk slecht economisch jaar voor Nederland 2009 uitzonderlijk slecht economisch jaar voor Nederland 02 Krimp mondiale economie in 2009 Aziatische landen als eerste uit het dal Economie eurozone krimpt nog sterker dan wereldeconomie Krimp in 2009

Nadere informatie

Vierde kwartaal 2012. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Zeeland

Vierde kwartaal 2012. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Zeeland Vierde kwartaal 2012 Conjunctuurenquête Nederland Inhoud rapport COEN in het kort Economisch klimaat Omzet Export Personeelssterkte Investeringen Winstgevendheid Toelichting De Conjunctuurenquête Nederland

Nadere informatie

Blijvende onrust op de beurs: hoe nu verder?

Blijvende onrust op de beurs: hoe nu verder? Blijvende onrust op de beurs: hoe nu verder? Zoals u waarschijnlijk weet, is de beurs nog steeds bijzonder nerveus en vooral negatief. De directe aanleiding is de tegenvallende groei in China waar wij

Nadere informatie

Nederlandse economie in zicht

Nederlandse economie in zicht Nederlandse economie in zicht BBP-groei krijgt bredere basis Economisch Bureau Nederland 22 april 215 Aandeel flexibele arbeidscontracten groeit 1% 8% 6% 4% 2% % 3 4 5 6 7 8 9 1 11 12 13 14 Werknemer vast

Nadere informatie

Examen VWO. Economie 1 (nieuwe stijl)

Examen VWO. Economie 1 (nieuwe stijl) Economie 1 (nieuwe stijl) Examen VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Woensdag 29 mei 13.3 16.3 uur 2 2 Voor dit examen zijn maximaal 62 punten te behalen; het examen bestaat uit 31 vragen.

Nadere informatie

Wijnimport Nederland naar regio

Wijnimport Nederland naar regio DO RESEARCH Wijnimport Nederland naar regio Sterke opmars wijn uit Chili Jeroen den Ouden 1-10-2011 Inleiding en inhoudsopgave Pagina I De invoer van wijn in Nederland 1 II De invoer van wijn naar herkomst

Nadere informatie

Statistisch Bulletin. Jaargang 71 2015 17

Statistisch Bulletin. Jaargang 71 2015 17 Statistisch Bulletin Jaargang 71 2015 17 23 april 2015 Inhoud 1. Arbeid en sociale zekerheid 3 CBS: Meer mensen aan het werk, vooral jongeren 3 Werkloze beroepsbevolking 4 2. Inkomen en bestedingen 5 Vertrouwen

Nadere informatie

Export-update Noord- en Zuid-Amerika - juli 2014

Export-update Noord- en Zuid-Amerika - juli 2014 Export-update Noord- en Zuid-Amerika - juli 2014 1. Samenvatting en conclusies De Nederlandse uitvoerwaarde is in 2013 met 1,0% gestegen t.o.v. dezelfde periode in 2012 tot 433,8 miljard euro. De bescheiden

Nadere informatie

Persbericht. Kwartaalbericht: vierde kwartaal 2011

Persbericht. Kwartaalbericht: vierde kwartaal 2011 Persbericht Kwartaalbericht: vierde kwartaal 2011 Hoofdpunten: Dekkingsgraad van 94% is te laag: aanvullende maatregelen nodig Beschikbaar vermogen stijgt met ruim 11 miljard Door gedaalde rente nemen

Nadere informatie