TECHNOLOGIE EN INNOVATIE IN VLAANDEREN: PRIORITEITEN

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "TECHNOLOGIE EN INNOVATIE IN VLAANDEREN: PRIORITEITEN"

Transcriptie

1 Titelblad18B :22 Pagina 1 TECHNOLOGIE EN INNOVATIE IN VLAANDEREN: PRIORITEITEN PROCES VAN PRIORITEITSSTELLING EN RESULTATEN Elke Smits, Elie Ratinckx, Vincent Thoen o.l.v. prof. Koenraad Debackere, Elisabeth Monard, Danielle Raspoet Technologieverkenningsstudie uitgevoerd door de Vlaamse Raad voor Wetenschapsbeleid in samenwerking met de onderzoeksdivisie van Incentim, K.U.Leuven

2 Inhoud18B :51 Pagina 3 INHOUDSTAFEL TEN GELEIDE 9 INHOUD DEEL I: RELATIEVE POSITIEANALYSE VAN VLAANDEREN 13 HOOFDSTUK 1: WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK Evolutie van de Vlaamse publicaties Citatie-impact van de Vlaamse publicaties Verdeling van de Vlaamse publicaties per organisatietype Internationale wetenschappelijke samenwerking van Vlaanderen Publicatieprofiel van het Vlaams onderzoek Relatieve citatiefrequentie voor Vlaanderen in twaalf vakgebieden 23 INHOUD HOOFDSTUK 2: TECHNOLOGISCH ONDERZOEK Octrooien in Vlaanderen Verdeling van de Vlaamse octrooien per organisatietype Samenwerkingspatronen in octrooien Relatieve technologiespecialisatie van Vlaamse octrooien Octrooien en economische performantie O&O-investeringen van bedrijven in Vlaanderen Sectoriële O&O-activiteit in Vlaanderen 38 HOOFDSTUK 3: INNOVATIE Elf kernindicatoren voor innovatie Input: financiële middelen en menselijk potentieel Activiteiten/Processen: overdracht en toepassing van kennis - financiering Output/Prestaties: creëren van nieuwe kennis - innovatieoutput en markten Effecten/Impact: op het vlak van menselijk potentieel - op economisch vlak 52 HOOFDSTUK 4: ECONOMISCHE ACTIVITEIT Concurrentievermogen en economische groei 59 INHOUD 4.2 Levensstandaard Productiefactoren Productieve processen Institutionele omgeving Kenniseconomie 70

3 Inhoud18B :51 Pagina 4 DEEL II: TECHNOLOGISCHE ONTWIKKELINGEN IN DE TOEKOMST 75 HOOFDSTUK 1: COGNITIEVE WETENSCHAPPEN Onderwijs Geestelijke gezondheid Informatietechnologie Perceptuele en motorische technologieën 79 INHOUD HOOFDSTUK 2: COMPLEXITEIT EN SYSTEEMTHEORIE 81 HOOFDSTUK 3: SOCIALE EN MENSWETENSCHAPPEN 83 HOOFDSTUK 4: BIOTECHNOLOGIE Gezondheid en farma Landbouw en voeding Industriële biotechnologie 86 HOOFDSTUK 5: COMMUNICATIETECHNOLOGIE 87 INHOUD 5.1 Infrastructuur en veiligheid Innovatieve toepassingen Netwerkdesign en nieuwe architectuur voor het internet Modellen van netwerken Cyberinfrastructuur, digitale netwerken en informatie-economieën De driehoek internet, mobiel en draadloos 89 HOOFDSTUK 6: INFORMATIETECHNOLOGIE Artificiële intelligentie Virtuele en verhoogde realiteit Mens-computer interactie Toepassingsgebieden voor IT Het verbinden van het reële met het virtuele Automatisering van programmeren Systeemarchitectuur Het potentieel in de verschillende niveaus van abstractie Het fysische niveau 96 HOOFDSTUK 7: VERWERKENDE INDUSTRIE 97 INHOUD 7.1 Nieuwe materialen, producten en processen Informatietechnologie Modellering en simulatie Productieprocessen en -uitrusting Ondernemingsintegratie 100

4 Inhoud18B :51 Pagina 5 HOOFDSTUK 8: NANOTECHNOLOGIE Nano-elektronica Biomimetica Milieu Energie Medische en farmaceutische industrie 104 INHOUD 8.6 Landbouw Nanomaterialen ICT Beveiliging 104 HOOFDSTUK 9: LANDBOUW EN VOEDINGSINDUSTRIE Overgangsonderzoeksprogramma s Hoogtechnologische onderzoeksprogramma s 106 HOOFDSTUK 10: ENERGIE Energie-efficiëntie 109 INHOUD 10.2 Biomassa, biogas en biobrandstoffen Waterstof- en brandstofcellen Fotovoltaïsche cellen Fossiele brandstoffen Kernsplijting Kernfusie 111 HOOFDSTUK 11: TRANSPORT Vliegverkeer Vervoer over de weg Spoorverkeer Maritiem verkeer 116 HOOFDSTUK 12: MILIEUTECHNOLOGIE Modellen van maatschappij-ecologie interacties Rol van biotechnologie Nieuwe materialen ICT Nanotechnologie 118 INHOUD 12.6 Sectorspecifieke technologieën Groene producten, diensten en ecodesign Milieumanagement, management van natuurlijke rijkdommen en systeemmanagement 119

5 Inhoud18B :51 Pagina 6 HOOFDSTUK 13: GEZONDHEIDSZORG Pharmacogenomics Gentherapie Genetische diagnose Stamcellen Telezorg, telegeneeskunde en e-health 123 INHOUD INHOUD 13.6 Bioinformatica Minimale invasieve chirurgie Medicinale nanotechnologische toepassingen Regeneratieve geneeskunde Artificiële en bioartificiële organen Tissue engineering Rationele ontwikkeling van medicijnen Xenotransplantatie Marktontwikkeling 127 HOOFDSTUK 14: VEILIGHEID Sensor- en radartechnologieën Communicatietechnologieën Informatietechnologieën Materiaaltechnologieën Humane wetenschappen Sociale wetenschappen Biotechnologie Integratie van systemen, data en diensten 130 HOOFDSTUK 15: DIENSTEN Implementatie van ICT Integratie van productie en dienstverlening Industrialisatie en uitbesteding van diensten Nood aan bijkomende onderzoeksinspanningen 133 INHOUD

6 Inhoud18B :51 Pagina 7 DEEL III: EXPERTRAADPLEGING VOOR ZES STRATEGISCHE CLUSTERS IN VLAANDEREN 135 HOOFDSTUK 1:TRANSPORT-LOGISTIEK-DIENSTEN-SUPPLY CHAIN MANAGEMENT Eerste sessie: validering van de ontwikkelingen in de toekomst Delphi-vragenlijst: vertaling van Europese trendanalyse naar Vlaamse context Tweede sessie: prioriteitsstelling 153 INHOUD HOOFDSTUK 2: ICT EN DIENSTEN VOOR DE GEZONDHEIDSZORG Eerste sessie: validering van de ontwikkelingen in de toekomst Delphi-vragenlijst: vertaling van Europese trendanalyse naar Vlaamse context Tweede sessie: prioriteitsstelling 174 HOOFDSTUK 3: GEZONDHEIDSZORG-VOEDING-PREVENTIE EN BEHANDELING Eerste sessie: validering van de ontwikkelingen in de toekomst Delphi-vragenlijst: vertaling van Europese trendanalyse naar Vlaamse context Tweede sessie: prioriteitsstelling 204 HOOFDSTUK 4: NIEUWE MATERIALEN-NANOTECHNOLOGIE-VERWERKENDE INDUSTRIE 215 INHOUD 4.1 Eerste sessie: validering van de ontwikkelingen in de toekomst Delphi-vragenlijst: vertaling van Europese trendanalyse naar Vlaamse context Tweede sessie: prioriteitsstelling 230 HOOFDSTUK 5: ICT VOOR SOCIO-ECONOMISCHE INNOVATIE Eerste sessie: validering van de ontwikkelingen in de toekomst Delphi-vragenlijst: vertaling van Europese trendanalyse naar Vlaamse context Tweede sessie: prioriteitsstelling 251 HOOFDSTUK 6: ENERGIE EN MILIEU VOOR DIENSTEN EN VERWERKENDE INDUSTRIE Eerste sessie: validering van de ontwikkelingen in de toekomst Delphi-vragenlijst: vertaling van Europese trendanalyse naar Vlaamse context Tweede sessie: prioriteitsstelling 270 HOOFDSTUK 7: RANDVOORWAARDEN 277 INHOUD

7 Inhoud18B :51 Pagina 8 BRONMATERIAAL 280 ANNEXEN 285 Samenstelling Begeleidingscomité Verkenningen 285 Samenstelling Expertpanel cluster 1 Transport-Logistiek-Diensten-Supply chain management 286 Samenstelling Expertpanel cluster 2 ICT en Diensten voor de Gezondheidszorg 288 Samenstelling Expertpanel cluster 3 Gezondheidszorg-Voeding-Preventie en behandeling 289 INHOUD Samenstelling Expertpanel cluster 4 Nieuwe materialen-nanotechnologie-verwerkende industrie 291 Samenstelling Expertpanel cluster 5 ICT voor Socio-economische Innovatie 293 Samenstelling Expertpanel cluster 6 Energie en Milieu voor Diensten en Verwerkende industrie 295 Samenstelling VRWB-projectteam 297 LIJST VAN AFKORTINGEN 299 LIJST VAN TABELLEN EN FIGUREN 303 INHOUD INHOUD

8 Ten Geleide 18B :23 Pagina 9 TEN GELEIDE VLAANDEREN: SAMEN DE TOEKOMST WINNEN Welvaart en welzijn van een samenleving zijn geen automatische verworvenheden. De ondersteuning van alle mechanismen die het behoud en de verbetering van het relatieve en absolute peil van welvaart en welzijn bevorderen, is de voornaamste opdracht van iedere verantwoordelijke overheid, evenals van alle geledingen van de maatschappij. Er zijn zeer veel aanwijzingen dat wetenschap en technologische innovatie de belangrijkste motor zijn van onze kennismaatschappij en de hoeksteen vormen voor welvaart en welzijn van de komende generaties. De toekomstige welvaart van Vlaanderen hangt in belangrijke mate af van het tijdig en adequaat inspelen op technologische en innovatieve ontwikkelingen. Innovatie is bij uitstek toekomstgericht en wordt bijgevolg gekenmerkt door onzekerheid en risico s. Innovatie is ook een complex proces waarin vele actoren inspraak hebben. Voor een kleine regio als Vlaanderen is de ontwikkeling van een strategische visie noodzakelijk wil het ook internationaal iets te betekenen hebben. Waar leggen we onze prioriteiten om welvaart en welzijn in de toekomst te blijven verzekeren? De overheid, bedrijven en kennisinstellingen zullen samen focus en kritische massa moeten creëren in domeinen die de Vlaamse concurrentiepositie versterken en waarvan de potentiële maatschappelijke baten aanzienlijk zijn. Dergelijk beleid vergt een beperkt aantal weloverwogen keuzes en inspanningen. Technologieverkenningen winnen daarom sterk aan belang als beslissingsondersteunend kader voor het regionaal innovatiebeleid en haar relatie met de regionale economische ontwikkeling. Bovendien creëren verkenningsstudies door hun procesmatig karakter betrokkenheid van alle actoren bij het innovatiegebeuren en dus ook bij de ontwikkeling van een toekomstvisie voor Vlaanderen. SITUERING VAN DE STUDIE EN DOELSTELLINGEN De Vlaamse Raad voor Wetenschapsbeleid (VRWB) heeft, in samenwerking met de onderzoeksdivisie Incentim K.U.Leuven, heel wat ervaring opgebouwd inzake de organisatie en de sturing van technologieverkenningsprojecten (Monard et al., 2005 en Smits et al., 2006). Er werd een methodologisch kader voor wetenschaps- en technologieverkenningen ontwikkeld (Debackere et al., 2000) dat aan de praktijk werd getoetst voor twee voor Vlaanderen belangrijke sectoren: chemie en voeding (Verbeek et al., 2004a en b). Deze methodologie werd ook toegepast in opdracht van de multisectorfederatie AGORIA Vlaanderen (Van Looy et al., 2001). De verworven inzichten hebben bedrijfsleiders en onderzoekers uit die specifieke domeinen sterk geïnspireerd. Voor beleidsmakers 9 ten geleide

9 Ten Geleide 18B :24 Pagina 10 hebben deze sectoriële verkenningsstudies een ondersteunend kader aangereikt om tot beter geïnformeerde keuzes te komen en om acties en instrumenten te ontwikkelen. Deze verkenningsstudie kadert in het initiatief van de VRWB om een langetermijn referentiekader te ontwikkelen voor technologie en innovatie in Vlaanderen, rekening houdend met de eigen technoeconomische context enerzijds, met de internationale trends anderzijds, en de mogelijke en gewenste kruisbestuiving tussen beide. Dit referentiekader wordt ontwikkeld aan de hand van een technologische verkenningsstudie op macroniveau. METHODOLOGISCH KADER Het methodologisch kader voor technologieverkenningen (Debackere et al., 2000) laat toe om de ontwikkeling van techno-economische domeinen te identificeren, te onderzoeken, te monitoren én te ondersteunen, en dit vanuit het oogpunt om innovatie in de Vlaamse regio aan te moedigen. Het verwerven van de nodige informatie en inzichten om tot een prioriteitsstelling te komen valt uiteen in twee delen. Een eerste deel betreft de relatieve positieanalyse van Vlaanderen zoals die zich vandaag voordoet op het vlak van wetenschappelijk onderzoek, technologische ontwikkeling, innovatie en economische activiteit. Het tweede deel betreft een internationale trendanalyse van belangrijke en relevante ontwikkelingen voor de komende tien jaar. Daarop volgt vervolgens een breed consultatieproces met experten uit de verschillende techno-economische sectoren en kennisinstellingen, om aan de hand van de informatie en inzichten uit het eerste en tweede deel te komen tot een prioriteitsstelling. STRUCTUUR VAN HET RAPPORT Het voorliggend onderzoeksrapport is ingedeeld in drie delen. Deel I, beginnend na de algemene introductie, geeft de relatieve positieanalyse van Vlaanderen weer inzake wetenschappelijk onderzoek, technologische ontwikkeling, innovatie en economische activiteit. Dit houdt in dat de situatieschets van Vlaanderen in elk van de betreffende domeinen gemaakt wordt. Hiertoe is gebruik gemaakt van kwantitatieve instrumenten die raadpleegbaar zijn in diverse databronnen van het Steunpunt O&O-Statistieken en van het Steunpunt Ondernemerschap, Ondernemingen en Innovatie, om de positie van Vlaanderen in kaart te brengen en in een internationale context te plaatsen. 10 ten geleide

10 Ten Geleide 18B :55 Pagina 11 Deel II van dit rapport geeft een overzicht van te verwachten trends en ontwikkelingen op technologisch vlak, die de verschillende socio-economische sectoren de komende vijf tot tien jaar kunnen beïnvloeden. De leidraad bij het uitwerken van deze ontwikkelingen is een recente trendanalyse van vijftien sleuteldomeinen voor Europa. Het laatste deel van dit rapport, deel III, omvat het eigenlijke proces van de technologieverkenning in relatie tot de resultaten van de expertraadpleging voor elk van de zes strategische clusters voor Vlaanderen. De synthesenota met de prioriteiten voor elk van de zes strategische clusters voor Vlaanderen en de aanbevelingen zijn gepubliceerd in het eerste boekdeel van studiereeks 18 (VRWB-studiereeks 18). DANKWOORD Toekomstverkenning kan niet zonder de inbreng van heel wat mensen. De auteurs van dit rapport wensen dan ook iedereen te bedanken die heeft bijgedragen tot de realisatie van deze studie. In het bijzonder de voorzitter Karel Vinck en de leden van het Begeleidingscomité Verkenningen voor hun belangrijke bijdrage en commentaren bij de uitvoering van het onderzoek; de onderzoekers van Incentim K.U.Leuven, van het Steunpunt O&O-Statistieken en van het Steunpunt Ondernemerschap, Ondernemingen en Innovatie, voor de wetenschappelijke ondersteuning; de experten, op wiens expertise wij mochten rekenen om dit project te realiseren; de VRWB-staf voor de vlotte realisatie van dit project. ten geleide 11

11 D1 Hdst :24 Pagina 13 DEEL I RELATIEVE POSITIEANALYSE VAN VLAANDEREN Het leidt geen twijfel dat wetenschappelijk onderzoek een belangrijk fundament vormt voor technologische ontwikkeling en dat beide op hun beurt economische groei stimuleren. De onderkenning van de wisselwerking tussen wetenschap en technologie enerzijds, en technologie en economische ontwikkeling anderzijds, is van belang voor een stimulerend beleid rond het realiseren van toekomstige technologische ontwikkelingen. De focus van het eerste deel van het VRWB-onderzoeksrapport Technologie en innovatie in Vlaanderen: Prioriteiten behelst de relatie tussen wetenschap, technologie, innovatie en economische activiteit. Dit houdt in dat de situatieschets van Vlaanderen in elk van de betreffende domeinen gemaakt wordt. Hiertoe is gebruik gemaakt van kwantitatieve instrumenten die raadpleegbaar zijn in diverse databronnen van het Steunpunt O&O-Statistieken en van het Steunpunt Ondernemerschap, Ondernemingen en Innovatie om de positie van Vlaanderen in kaart te brengen en in een internationale context te plaatsen. De uitkomsten van deze relatieve positieanalyse van Vlaanderen worden in dit deel besproken. relatieve positieanalyse van vlaanderen 13

12 D1 Hdst :24 Pagina 14

13 D1 Hdst :24 Pagina 15 HOOFDSTUK 1 WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK Bibliometrische analyses, die gebaseerd zijn op de bibliografische gegevens van publicaties, vormen één van de methoden om de wetenschappelijke onderzoeksactiviteit in kaart te brengen. De voornaamste output van wetenschappelijk onderzoek in de biomedische wetenschappen, de natuurwetenschappen en de technische wetenschappen verschijnt in de internationale wetenschappelijke literatuur. De standaardbron voor wetenschappelijke literatuur is de Web-of-Science, uitgegeven en onderhouden door het Institute for Scientific Information in Philadelphia, Verenigde Staten. Via haar Steunpunt O&O- Statistieken heeft de Vlaamse overheid toegang tot deze geactualiseerde, exhaustieve en recurrente databronnen. Momenteel beschikt men over een detailopdeling van twaalf wetenschappelijke vakgebieden, waardoor het mogelijk wordt absolute en relatieve publicatie-, citatie- en impactindicatoren te berekenen voor het Vlaams onderzoek ten opzichte van een geselecteerde groep van landen waarmee we Vlaanderen wensen te vergelijken. Deze analyses laten toe om, op het vlak van wetenschappelijk onderzoek, vast te stellen waar Vlaanderen een voorsprong heeft. Tabel 1 vat de positie van Vlaanderen t.o.v. een aantal referentielanden samen op het vlak van wetenschappelijk onderzoek op basis van bibliometrische analyses uitgevoerd door het Steunpunt O&O- Statistieken. In de daaropvolgende paragrafen wordt deze positie voor elk van deze bibliometrische indicatoren meer in detail toegelicht. wetenschappelijk onderzoek 15

14 D1 Hdst :24 Pagina 16 Tabel 1: Relatieve positieanalyse van Vlaanderen op het vlak van wetenschappelijk onderzoek Wetenschappelijk onderzoek 1.1 Uitgesproken activiteitsvoorsprong voor Geen uitgesproken activiteitsvoorsprong 1.1 Vlaanderen t.o.v. referentielanden voor Vlaanderen t.o.v. referentielanden 1.1 Evolutie van de Vlaamse publicaties Groei in aantal publicaties in Vlaanderen 1.2 Citatie-impact van de Vlaamse publicaties Vlaamse publicaties van zeer hoge wetenschappelijke kwaliteit -> Europese top 1.3 Verdeling van de Vlaamse publicaties per organisatietype Universiteitssysteem van hoogwaardige kwaliteit met merendeel van de publicaties Aandeel van publicaties van onderzoeksinstellingen neemt toe in jaren 90: rol IMEC VITO VIB 1.4 Internationale wetenschappelijke samenwerking van Vlaanderen Vlaanderen is een volledig geïntegreerde regio in het Europees wetenschappelijk netwerk met sterke bindingen, vooral met buurlanden 1.5 Publicatieprofiel van het Vlaams onderzoek Vlaams relatief publicatieprofiel boven de wereldstandaard in de domeinen biologie, biowetenschappen, biomedisch onderzoek, klinische en experimentele geneeskunde (Westers model) 1.6 Relatieve citatiefrequentie voor Vlaanderen in twaalf vakgebieden Citatie-impact van de Vlaamse publicaties in alle twaalf hoofddisciplines boven of gelijk aan de wereldstandaard -> hoge kwaliteit van wetenschappelijk onderzoek in alle vakgebieden Relatief aandeel van bedrijven in de Vlaamse publicatieoutput stagneert Vlaanderen heeft een stijgende activiteitsgraad, doch wel nog lager dan de wereldstandaard, qua publicatievolume in de domeinen chemie, aarden ruimtewetenschappen en neuro- en gedragswetenschappen 16 wetenschappelijk onderzoek

15 D1 Hdst :24 Pagina EVOLUTIE VAN DE VLAAMSE PUBLICATIES Tabel 2 toont de evolutie van het aandeel van Vlaamse publicaties en van publicaties van elf referentielanden in het wereldtotaal. De laatste tien jaar is er een duidelijke groei in het aantal Vlaamse wetenschappelijke publicaties in de natuur-, levens- en technische wetenschappen. Het Vlaamse aandeel in het wereldtotaal is vanaf 1992 tot 2003 met bijna 50% gestegen. Deze ontwikkeling is het best vergelijkbaar met die van Finland. Hoewel het Vlaamse procentuele aandeel iets kleiner is dan dat van Finland, lopen hun beide trendlijnen tot en met 2001 nagenoeg parallel. Vanaf 2001 wordt de Finse groei stopgezet. Deze groeidynamiek wordt enkel door die van Ierland en Spanje overtroffen als gevolg van de integratie van deze landen in de organisaties en de kaderprogramma s van de Europese Gemeenschap. Het grootste aantal publicaties is voor rekening van het Verenigd Koninkrijk, Duitsland en Frankrijk, hoewel de groei in deze landen in de laatste jaren eerder stagneert. Tabel 2: Evolutie van het aandeel van Vlaanderen en elf Europese referentielanden in het totaal van Tabel 2: SCIE-publicaties (alle vakgebieden samen) Jaar VL BEL DNK FIN FRA DEU IRL ITA NLD ESP SWE GBR ,60% 1,03% 0,86% 0,72% 5,65% 7,32% 0,24% 3,27% 2,23% 2,02% 1,69% 8,73% ,61% 1,06% 0,88% 0,77% 5,83% 7,34% 0,26% 3,37% 2,35% 2,13% 1,78% 8,92% ,64% 1,11% 0,91% 0,80% 5,84% 7,41% 0,26% 3,52% 2,34% 2,20% 1,77% 9,01% ,67% 1,15% 0,89% 0,80% 5,93% 7,47% 0,27% 3,61% 2,35% 2,27% 1,79% 8,97% ,71% 1,20% 0,90% 0,83% 6,00% 7,78% 0,29% 3,83% 2,37% 2,42% 1,87% 9,13% ,73% 1,22% 0,92% 0,87% 6,15% 8,17% 0,30% 3,90% 2,45% 2,64% 1,87% 8,82% ,79% 1,28% 1,00% 0,88% 6,34% 8,70% 0,33% 4,05% 2,45% 2,79% 1,94% 9,18% ,81% 1,30% 0,98% 0,91% 6,31% 8,56% 0,33% 4,05% 2,40% 2,88% 1,94% 9,17% ,81% 1,27% 1,00% 0,95% 6,17% 8,58% 0,34% 4,07% 2,43% 2,91% 1,90% 9,33% ,83% 1,30% 1,00% 0,95% 6,19% 8,60% 0,35% 4,24% 2,43% 3,03% 1,99% 9,00% ,85% 1,32% 0,97% 0,93% 5,96% 8,41% 0,36% 4,29% 2,44% 3,15% 1,92% 8,69% ,88% 1,36% 1,00% 0,93% 5,99% 8,30% 0,37% 4,42% 2,48% 3,12% 1,87% 8,54% Bron: Vlaams Indicatorenboek, 2005 wetenschappelijk onderzoek 17

16 D1 Hdst :24 Pagina CITATIE-IMPACT VAN DE VLAAMSE PUBLICATIES Het bibliometrisch middel bij uitstek om de impact van publicaties te meten is de citatie. Het aantal citaties weerspiegelt de acceptatie en de erkenning van gepubliceerde onderzoeksresultaten door de wetenschappelijke gemeenschap. Figuur 1 stelt de relatieve citatiefrequentie van Vlaanderen en elf Europese referentielanden voor. Vlaamse publicaties zijn van zeer hoge wetenschappelijke kwaliteit. Vlaanderen behoort qua zichtbaarheid van de wetenschappelijke output tot de Europese top. Figuur 1: Citatie-impact van de wetenschappelijke publicaties (2001) Ierland 1,35 Denemarken 1,21 Vlaanderen 1,17 Nederland 1,16 België 1,15 Finland 1,14 Zweden 1,13 Duitsland 1,13 Verenigd Koninkrijk 1,10 Frankrijk 1,05 Italië 1,02 Wereld 1,00 Spanje 0,98 Bron: Vlaams Indicatorenboek, ,2 0,4 0,6 0,8 1,0 1,2 1,4 1,6 Relatieve citatiefrequentie 18 wetenschappelijk onderzoek

17 D1 Hdst :24 Pagina VERDELING VAN DE VLAAMSE PUBLICATIES PER ORGANISATIETYPE Figuur 2 geeft voor de twee deelperiodes en het procentuele aandeel van de verschillende organisatietypes weer in de Vlaamse publicatieoutput. Het aandeel van instellingen voor hoger onderwijs, dus de universiteiten en hogescholen, overheerst met meer dan 85% in het aandeel van wetenschappelijke publicaties in Vlaanderen. Aangezien de meeste publicaties door de universiteiten gepubliceerd worden, kan worden geconcludeerd dat het Vlaamse universiteitssysteem van een hoogwaardige kwaliteit getuigt. Het aandeel van de wetenschappelijke instellingen neemt toe in de loop van de jaren 90, om vervolgens te stabiliseren rond de 10%. Hierin speelt de oprichting van het Interuniversitair Micro-Elektronica Centrum (IMEC), de Vlaamse Instelling voor Technologisch Onderzoek (VITO) en het Vlaams Instituut voor Biotechnologie (VIB) een belangrijke rol. Een zeer beperkt aantal Vlaamse bedrijven publiceert. Bovendien stagneert het relatief aandeel van de publicatieoutput van Vlaamse bedrijven in de totale publicatieoutput van Vlaanderen. De verdeling van deze publicaties is bovendien zeer scheef omdat een beperkt aantal bedrijven, met name Janssen Pharmaceutica en Innogenetics, het grootste aandeel voor hun rekening nemen. Deze gegevens i.v.m. het publicatieprofiel van Vlaanderen stemmen nauw overeen met de situatie in andere Europese landen. Figuur 2: Verdeling van de Vlaamse publicaties per organisatietype Instelling voor hoger onderwijs Publieke onderzoeksinstelling of -administratie Private instelling Ziekenhuis Andere Instelling voor hoger onderwijs Publieke onderzoeksinstelling of -administratie Private instelling Ziekenhuis Andere Bron: Vlaams Indicatorenboek, ,0 6,6 5,1 0,1 9,9 6,5 4,4 0, Publicaties (%) Publicaties P (%) wetenschappelijk onderzoek 85,1 88,8 19

18 D1 Hdst :24 Pagina INTERNATIONALE WETENSCHAPPELIJKE SAMENWERKING VAN VLAANDEREN Om de sterkte van de wetenschappelijke samenwerking van Vlaanderen tussen bepaalde landen te kunnen meten wordt de Salton-maat (r) gebruikt, die voor Vlaanderen in figuur 3 is aangeduid. De algemene intensiteit van Vlaamse co-publicatielinks is vanaf 1992 beduidend toegenomen. Deze waarneming is in overeenstemming met de globale trend die voor vele landen een duidelijke intensivering van samenwerkingsrelaties weerspiegelt. Vlaams onderzoek toont internationaal actieve samenwerkingen en deze sterke internationalisering lijkt nog verder te gaan. Vlaanderen neemt actief deel aan multinationaal onderzoek, met voorop de Europese kaderprogramma s, en is partner in diverse internationale onderzoeksinstellingen en -initiatieven. De voortschrijdende specialisatie en het toenemende interdisciplinaire karakter van de wetenschap, alsook de snelle ontwikkeling van de informatie- en telecommunicatietechnologieën bevorderen zeker deze internationalisering. Vlaanderen wordt gekenmerkt als een volledig geïntegreerde regio in het Europese wetenschappelijk netwerk met sterke verbindingen, vooral tot zijn buurlanden. Naast de EU-relatie is de versterkte samenwerking met Noord-Amerika vermeldenswaard. Figuur 3: De geografische kaart van de belangrijkste co-publicatielinks van Vlaanderen Salton-maat (r): r 5,0% 5,0% r 2.5% 2,5% r 1,5% Bron: Vlaams Indicatorenboek, wetenschappelijk onderzoek

19 D1 Hdst :24 Pagina PUBLICATIEPROFIEL VAN HET VLAAMS ONDERZOEK De specialisatie van het Vlaams onderzoek tijdens de periodes en wordt op basis van de activiteitsindex, gedefinieerd als de relatieve activiteit met betrekking tot de wereldstandaard, grafisch in figuur 4 weergegeven. De wereldstandaard is in het diagram door een regelmatige twaalfhoek aangeduid. Er dient op gewezen te worden dat de activiteitsindex een evenwichtsindicator is, d.w.z. als de activiteitsgraad van een land in enkele gebieden boven de wereldstandaard ligt, moet de activiteitsgraad in andere gebieden noodzakelijkerwijs beneden de standaard liggen. Het publicatieprofiel van het Vlaams onderzoek heeft het karakteristiek patroon van het Westers model met bio- en medische wetenschappen als overheersende gebieden. Wel is het profiel van de tweede periode enigszins veranderd in de richting van de wereldstandaard, maar het paradigmatische basistype van het Vlaamse profiel is onveranderd gebleven. Tevens valt de sterke groei van de activiteitsgraad op van enkele vakgebieden zoals agronomie en omgevingswetenschappen, neuro- en gedragswetenschappen en wiskunde. Samenvattend kan gesteld worden dat het Vlaamse publicatieprofiel wordt gekenmerkt door een significant boven de wereldstandaard liggende activiteitsgraad in de gebieden biologie, biowetenschappen, biomedisch onderzoek en klinische en experimentele geneeskunde en door een beneden de wereldstandaard liggende activiteitsgraad in de gebieden neuro- en gedragswetenschappen, chemie en aard- en ruimtewetenschappen. wetenschappelijk onderzoek 21

20 D1 Hdst :24 Pagina 22 Figuur 4: Het publicatieprofiel van het Vlaams onderzoek (op basis van de activiteitsindex) Figuur 4: ( en ) wiskunde technische wetenschappen aard- en ruimtewetenschappen agronomie en omgevingswetenschappen 1,8 1,6 1,4 1,2 1,0 0,8 0,6 0,4 0,2 0,0 biologie (op het organisme- en het supraorganismevlak) biowetenschappen (algemene, cellulaire en subcellulaire biologie; genetica) biomedisch onderzoek fysica klinische en experimentele geneeskunde I (algemene en interne geneeskunde) chemie experimentele geneeskunde II (niet-interne vakken) neuro- en gedragswetenschappen Bron: Vlaams Indicatorenboek, wereldstandaard 22 wetenschappelijk onderzoek

21 D1 Hdst :24 Pagina RELATIEVE CITATIEFREQUENTIE VOOR VLAANDEREN IN TWAALF VAKGEBIEDEN Figuur 5 geeft de relatieve citatiefrequentie weer voor twee deelperiodes van telkens vier jaar ( en ). De relatieve citatiefrequentie van Vlaanderen is in alle vakgebieden boven of tenminste gelijk aan de wereldstandaard. Dit getuigt van een hoge kwaliteit van het wetenschappelijk onderzoek in alle vakgebieden in Vlaanderen. De levenswetenschappen en wiskunde hadden voor beide deelperiodes een zeer hoge score. De indicatorwaarde van de natuurwetenschappen stemt met de wereldstandaard overeen of bevindt zich enigszins boven de waarde van 1,0. De relatieve citatiescores in de wiskunde en de levenswetenschappen zijn - vooral in het klinische onderzoek - toch iets hoger dan in de natuurwetenschappen. Figuur 5: Relatieve citatiefrequentie voor Vlaanderen in twaalf vakgebieden Figuur 5: ( en ) aard- en ruimtewetenschappen agronomie en omgevingswetenschappen wiskunde technische wetenschappen 1,8 1,6 1,4 1,2 1,0 0,8 0,6 0,4 0,2 0,0 biologie (op het organisme- en het supraorganismevlak) biowetenschappen (algemene, cellulaire en subcellulaire biologie; genetica) biomedisch onderzoek fysica klinische en experimentele geneeskunde I (algemene en interne geneeskunde) chemie experimentele geneeskunde II (niet-interne vakken) neuro- en gedragswetenschappen Bron: Vlaams Indicatorenboek, wereldstandaard wetenschappelijk onderzoek 23

22 D1 Hdst :35 Pagina 25 HOOFDSTUK 2 TECHNOLOGISCH ONDERZOEK De output van technologisch onderzoek is minder eenduidig te meten dan de output van wetenschappelijk onderzoek. De meest gebruikte databron (zowel naar OESO- als naar Eurostat-normen) is de octrooiliteratuur. Uiteraard is de toepassing van deze databron niet zonder enige controverse daar niet alle resultaten van technologisch onderzoek terug te vinden zijn in de octrooiliteratuur: niet alle uitvindingen worden immers geoctrooieerd, maar ook, niet alle octrooien leiden tot innovaties en niet alle innovaties berusten op geoctrooieerde uitvindingen. Een voordeel van octrooi-indicatoren betreft dan weer het betrouwbare en systematische karakter van de data. Dankzij hun betrouwbaarheid en hun beschikbaarheid zijn octrooianalyses en octrooistatistieken uitgegroeid tot een internationaal onderdeel van technologie-indicatoren. Daarbij wordt voornamelijk met twee verschillende databanken gewerkt: de databank van het Europees octrooibureau (European Patent Office - EPO) en de databank van het Amerikaans octrooibureau (United States Patent and Trademark Office - USPTO). Het Steunpunt O&O- Statistieken van de Vlaamse overheid beschikt over beide geactualiseerde databronnen. Deze databronnen laten analyses toe per technologiedomein en per sector. Ook hier kan uiteraard vergeleken worden met een groep van referentielanden. Naast de octrooidata zijn de O&O-uitgaven van bedrijven vaak gebruikte indicatoren om de investeringen in technologieontwikkeling in economische sectoren weer te geven. Via de OESO O&O-enquêtes beschikken we over gedetailleerde data die, mits de juiste extrapolaties, een inzicht verschaffen in de positie van de Vlaamse economische sectoren op het vlak van O&O-bestedingen. Deze data zijn door het Steunpunt O&O-Statistieken en het Steunpunt Ondernemerschap, Ondernemingen en Innovatie bewerkt en aangeleverd. Dit alles leidt ertoe dat in tabel 3 aan de hand van de octrooidatabronnen en de O&O-bestedingen, een positieanalyse op het vlak van technologisch onderzoek van Vlaanderen kan gemaakt worden in relatie tot een vergelijkende groep van landen. In de daaropvolgende paragrafen wordt deze positie voor elk van deze technologie-indicatoren meer in detail toegelicht. technologisch onderzoek 25

Eerste Snapshot: tussentijdse analyse van de Vlaamse deelname aan het Europese Zesde Kaderprogramma voor Onderzoek (7 november 2005)

Eerste Snapshot: tussentijdse analyse van de Vlaamse deelname aan het Europese Zesde Kaderprogramma voor Onderzoek (7 november 2005) Eerste Snapshot: tussentijdse analyse van de Vlaamse deelname aan het Europese Zesde Kaderprogramma voor Onderzoek (7 november 2005) 1. Inleiding Deze snapshot is een momentopname die in een oogopslag

Nadere informatie

Uittocht uit de industrie onstuitbaar? Prof. Dr. J. Konings VIVES - KULeuven

Uittocht uit de industrie onstuitbaar? Prof. Dr. J. Konings VIVES - KULeuven Uittocht uit de industrie onstuitbaar? Prof. Dr. J. Konings VIVES - KULeuven Overzicht Stylized Facts Theoretisch kader Sterke en zwakke sectoren in Vlaanderen? De supersterren van de Vlaamse economie

Nadere informatie

Voortgangsrapportage Onderwijs en Opleiding 2010 Beschrijving prestaties Nederland en andere lidstaten op EU benchmarks

Voortgangsrapportage Onderwijs en Opleiding 2010 Beschrijving prestaties Nederland en andere lidstaten op EU benchmarks ANNEX Voortgangsrapportage Onderwijs en Opleiding 21 Beschrijving prestaties Nederland en andere lidstaten op EU benchmarks 1. Deelname voor- en vroegschoolse educatie (VVE) De Nederlandse waarde voor

Nadere informatie

OECD Science, Technology and Industry: Scoreboard 2005. OESO Wetenschap, technologie en industrie: scorebord 2005. Samenvatting en toelichting

OECD Science, Technology and Industry: Scoreboard 2005. OESO Wetenschap, technologie en industrie: scorebord 2005. Samenvatting en toelichting OECD Science, Technology and Industry: Scoreboard 2005 Summary in Dutch OESO Wetenschap, technologie en industrie: scorebord 2005 Samenvatting in het Nederlands Samenvatting en toelichting De lange termijn

Nadere informatie

Danielle Raspoet. VRWB Clusters en hun Speerpunten gelinkt aan Vlaanderen in Actie Pact 2020. Vlaamse Raad voor Wetenschapsbeleid

Danielle Raspoet. VRWB Clusters en hun Speerpunten gelinkt aan Vlaanderen in Actie Pact 2020. Vlaamse Raad voor Wetenschapsbeleid VRWB Clusters en hun Speerpunten gelinkt aan Vlaanderen in Actie Pact 2020 Danielle Raspoet Vlaamse Raad voor Wetenschapsbeleid Vlaams Innovatienetwerk, Gent 1 Technologie & Innovatie in Vlaanderen: Prioriteiten

Nadere informatie

De Belgische farmaceutische industrie in een internationale context

De Belgische farmaceutische industrie in een internationale context As % of total European pharmaceutical industry De Belgische farmaceutische industrie in een internationale context Terwijl België slechts 2,6 % vertegenwoordigt van het Europees BBP, heeft de farmaceutische

Nadere informatie

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

14/09/2012 WETENSCHAP, TECHNOLOGIE, INNOVATIE EN DE MAATSCHAPPIJ: EEN PRAKTIJKVOORBEELD. Elie Ratinckx VRWI

14/09/2012 WETENSCHAP, TECHNOLOGIE, INNOVATIE EN DE MAATSCHAPPIJ: EEN PRAKTIJKVOORBEELD. Elie Ratinckx VRWI WETENSCHAP, TECHNOLOGIE, INNOVATIE EN DE MAATSCHAPPIJ: EEN PRAKTIJKVOORBEELD Elie Ratinckx VRWI Studiedag Toekomstverkenningen 21 september 2012 HISTORIEK VRWI TOEKOMSTVERKENNINGEN Ontwikkeling Methodologie

Nadere informatie

H E T VL A AM S O N D E RZO E K I N D E LEVE N S-, NATU U R- E N

H E T VL A AM S O N D E RZO E K I N D E LEVE N S-, NATU U R- E N B I B LI O M ETR I S C H E ANALYS E VAN H E T VL A AM S O N D E RZO E K I N D E LEVE N S-, NATU U R- E N TE C H N I S C H E W ET E N S C HAP P E N. H E T VL A AM S O N D E RZO E K I N EU ROPESE CONTEXT

Nadere informatie

2. METHODOLOGISCHE AANPASSINGEN

2. METHODOLOGISCHE AANPASSINGEN Integrale versie 2. METHODOLOGISCHE AANPASSINGEN In vergelijking met de vorig jaar gepubliceerde reeksen 2 over de kapitaalgoederenvoorraad (KGV) en de afschrijvingen zijn er drie methodologische aanpassingen

Nadere informatie

Vier werknemers op tien krijgen opleiding en vorming

Vier werknemers op tien krijgen opleiding en vorming ALGEMENE DIRECTIE STATISTIEK EN ECONOMISCHE INFORMATIE PERSBERICHT 13 september 2007 Vier werknemers op tien krijgen opleiding en vorming Vormingsinspanningen van Belgische ondernemingen in 2005 62,5%

Nadere informatie

Instituut voor de nationale rekeningen. Nationale rekeningen

Instituut voor de nationale rekeningen. Nationale rekeningen Instituut voor de nationale rekeningen Nationale rekeningen Deel 3 Aanbod- en gebruikstabellen 2010 Inhoud van de publicatie De jaarlijkse nationale rekeningen van België worden opgesteld volgens de definities

Nadere informatie

FARMACIJFERS 2014. De geneesmiddelenindustrie in België : een vector voor groei. De kerncijfers

FARMACIJFERS 2014. De geneesmiddelenindustrie in België : een vector voor groei. De kerncijfers FARMACIJFERS 214 De geneesmiddelenindustrie in België : een vector voor groei De kerncijfers Verantwoordelijke uitgever : Catherine Rutten voor pharma.be, Algemene Vereniging van de Geneesmiddelenindustrie

Nadere informatie

Samenwerking en innovatie in het MKB in Europa en Nederland Een exploratie op basis van het European Company Survey

Samenwerking en innovatie in het MKB in Europa en Nederland Een exploratie op basis van het European Company Survey Samenwerking en innovatie in het MKB in Europa en Nederland Een exploratie op basis van het European Company Survey ICOON Paper #1 Ferry Koster December 2015 Inleiding Dit rapport geeft inzicht in de relatie

Nadere informatie

Creëren van een innovatief Europa Verslag van de Onafhankelijke Expertengroep inzake O&O en innovatie, aangesteld na de top van Hampton Court

Creëren van een innovatief Europa Verslag van de Onafhankelijke Expertengroep inzake O&O en innovatie, aangesteld na de top van Hampton Court Creëren van een innovatief Europa Verslag van de Onafhankelijke Expertengroep inzake O&O en innovatie, aangesteld na de top van Hampton Court SAMENVATTING Januari 2006 Het volledige verslag is beschikbaar

Nadere informatie

Structurele ondernemingsstatistieken

Structurele ondernemingsstatistieken 1 Structurele ondernemingsstatistieken - Analyse Structurele ondernemingsstatistieken Een beeld van de structuur van de Belgische economie in 2012 en de mogelijkheden van deze databron De jaarlijkse structurele

Nadere informatie

ICT, kennis en economie 2012 Statistische bijlage

ICT, kennis en economie 2012 Statistische bijlage ICT, kennis en economie 2012 Statistische bijlage Deze bijlage bevat enkele tabellen met aanvullend cijfermateriaal behorend bij de publicatie ICT, kennis en economie 2012. De tabellen zijn per hoofdstuk

Nadere informatie

Japans-Nederlandse wetenschappelijke publicaties. Paul op den Brouw, 3 juli 2014, meer informatie: www.ianetwerk.nl

Japans-Nederlandse wetenschappelijke publicaties. Paul op den Brouw, 3 juli 2014, meer informatie: www.ianetwerk.nl Japans-Nederlandse wetenschappelijke publicaties Paul op den Brouw, 3 juli 2014, meer informatie: www.ianetwerk.nl Samenvatting Elf Japanse top-onderzoeksuniversiteiten spraken tijdens zijn bezoek aan

Nadere informatie

Exportprestaties van het industriële MKB in 2003

Exportprestaties van het industriële MKB in 2003 M200410 Exportprestaties van het industriële MKB in 2003 Exportthermometer Jolanda Hessels Kees Bakker Zoetermeer, november 2004 Exportprestaties van het industriële MKB in 2003 In 2003 laat de export

Nadere informatie

Octrooiaanvragen uit Limburg OCTROOICENTRUM NEDERLAND

Octrooiaanvragen uit Limburg OCTROOICENTRUM NEDERLAND Octrooiaanvragen uit Limburg OCTROOICENTRUM NEDERLAND Datum: 24 september 2009 Auteur: Drs. M. (Marcel) Seip 2 LIMBURG Samenvatting Doel van dit onderzoek is de innovatie zichtbaar in octrooiaanvragen

Nadere informatie

uitgroeien tot een Vlaamse, Europese en internationale topregio met economische creativiteit als concept voor meer welvaart en welzijn in de regio.

uitgroeien tot een Vlaamse, Europese en internationale topregio met economische creativiteit als concept voor meer welvaart en welzijn in de regio. Flanders Smart Hub 1. Waarom dit project? 2. Wie maakt deel uit van dit project? 3. Vanwaar komt de naam? 4. Het vertrekpunt van het project 5. Actiedomeinen 6. Wat zijn onze doelstellingen? 7. Logistiek

Nadere informatie

Fiche 3: tewerkstelling

Fiche 3: tewerkstelling ECONOMISCHE POSITIONERING VAN DE FARMACEUTISCHE INDUSTRIE Fiche 3: tewerkstelling In de sector werken meer dan 29.400 personen; het volume van de tewerkstelling stijgt met een constant ritme van 3,7 %,

Nadere informatie

Octrooien uit het Noorden OCTROOICENTRUM NEDERLAND

Octrooien uit het Noorden OCTROOICENTRUM NEDERLAND Octrooien uit het Noorden OCTROOICENTRUM NEDERLAND Datum: 31 maart 2008 Auteur: Drs. M. (Marcel) Seip 2 NOORD NEDERLAND Samenvatting Doel van dit onderzoek is de innovatie zichtbaar in octrooiaanvragen

Nadere informatie

België in de Europese informatiemaatschappij. Een benchmark van het bezit en het gebruik van ICT in België t.o.v. 24 Europese landen in 2006

België in de Europese informatiemaatschappij. Een benchmark van het bezit en het gebruik van ICT in België t.o.v. 24 Europese landen in 2006 België in de Europese informatiemaatschappij Een benchmark van het bezit en het gebruik van ICT in België t.o.v. 24 Europese landen in 2006 Bezit en gebruik van ICT en Internet 1 Luxemburg 2 Litouwen 3

Nadere informatie

KUNSTSTOF- EN RUBBERINDUSTRIE BELGIË

KUNSTSTOF- EN RUBBERINDUSTRIE BELGIË KUNSTSTOF- EN RUBBERINDUSTRIE BELGIË ECONOMISCH JAARRAPPORT 27 Federplast.be Vereniging van Producenten van Kunststof- en Rubberartikelen VZW Association des Producteurs d Articles en Matières Plastiques

Nadere informatie

FOCUS op speur- en ontwikkelingswerk

FOCUS op speur- en ontwikkelingswerk FOCUS op speur- en ontwikkelingswerk Het gebruik van de WBSO in 25 in opdracht van FOCUS op speur- en ontwikkelingswerk Het gebruik van de WBSO in 25 Inhoud Inleiding 3 Effect WBSO 4 Toegekende aanvragen

Nadere informatie

Internationale handel in goederen van Nederland 2012

Internationale handel in goederen van Nederland 2012 Webartikel 2013 Internationale handel in goederen van Nederland 2012 Wiel Packbier 11-11-2013 gepubliceerd op cbs.nl Samenvatting De internationale handel in goederen is in 2012 wederom minder hard gegroeid.

Nadere informatie

De Octrooicellen. Bescherm en valoriseer uw uitvindingen. Gratis sectorale ondersteuning rond intellectuele eigendom op maat van uw onderneming

De Octrooicellen. Bescherm en valoriseer uw uitvindingen. Gratis sectorale ondersteuning rond intellectuele eigendom op maat van uw onderneming De Octrooicellen Bescherm en valoriseer uw uitvindingen Gratis sectorale ondersteuning rond intellectuele eigendom op maat van uw onderneming De octrooicellen Bescherm en valoriseer uw uitvindingen Gratis

Nadere informatie

Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU?

Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU? Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU? Als gevolg van de wereldwijde economische en financiële crisis heeft de EU met een laag investeringsniveau te kampen. Alleen met gezamenlijke gecoördineerde

Nadere informatie

patent Landscaping: waardevolle analyses voor strategische informatie Auteur: Sanne Pfeifer

patent Landscaping: waardevolle analyses voor strategische informatie Auteur: Sanne Pfeifer patent Landscaping: waardevolle analyses voor strategische informatie Auteur: Sanne Pfeifer Octrooidatabases worden met het jaar completer. Het analyseren van de hierin aanwezige informatie, ook wel landscaping

Nadere informatie

INNOVATIE 2.5 BLIKVANGERS

INNOVATIE 2.5 BLIKVANGERS INNOVATIE 2.5 BLIKVANGERS In 213 besteedt Vlaanderen 2,54% van het bruto binnenlands product aan onderzoek en ontwikkeling (figuur 2.146). Het totaal aan O&O-personeel neemt onafgebroken toe. In 213 zijn

Nadere informatie

De Staat van Nederland Innovatieland: een gouden ei? Walter Manshanden

De Staat van Nederland Innovatieland: een gouden ei? Walter Manshanden De Staat van Nederland Innovatieland: een gouden ei? Walter Manshanden Van der Zee, F., W. Manshanden, F. Bekkers, T. van der Horst ea (2012). De Staat van Nederland Innovatieland 2012. Amsterdam: AUP

Nadere informatie

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl The Netherlands of 2040 www.nl2040.nl 1 Tijden veranderen 2 Tijden veranderen 3 Nieuwe CPB scenario studie Vraag Waarmee verdienen we ons brood in 2040? Aanpak Scenario s, geven inzicht in onzekerheid

Nadere informatie

Kortcyclische arbeid, Op de teller!

Kortcyclische arbeid, Op de teller! Kortcyclische arbeid, Op de teller! 1 Doel Doel van dit instrument is inzicht bieden in de prevalentie (mate van voorkomen) en de effecten van kortcylische arbeid. Dit laat toe een duidelijke definiëring

Nadere informatie

Moedige overheden. Stille kampioenen = ondernemingen. Gewone helden = burgers

Moedige overheden. Stille kampioenen = ondernemingen. Gewone helden = burgers Moedige overheden Stille kampioenen = ondernemingen Gewone helden = burgers Vaststellingen Onze welvaart kalft af Welvaartscreatie Arbeidsparticipatie Werktijd Productiviteit BBP Capita 15-65 Bevolking

Nadere informatie

Instituut voor de nationale rekeningen

Instituut voor de nationale rekeningen Instituut voor de nationale rekeningen 2015-02-17 Links: Publicatie BelgoStat Online Algemene informatie Broos herstel in 2013 na krimp in 2012 in Brussel en Wallonië; verdere groeivertraging in 2013 in

Nadere informatie

Werkloosheid in de Europese Unie

Werkloosheid in de Europese Unie in de Europese Unie Diana Janjetovic en Bart Nauta De werkloosheid in de Europese Unie vertoont sinds 2 als gevolg van de conjunctuur een wisselend verloop. Door de economische malaise in de jaren 21 23

Nadere informatie

Stijging van export en exportkansen in industrie, diensten en groothandel

Stijging van export en exportkansen in industrie, diensten en groothandel M200515 Stijging van export en exportkansen in industrie, diensten en groothandel Exportthermometer drs. S.C. Oudmaijer Zoetermeer, januari 2006 Exportprestaties en exportpotentieel van de industrie, de

Nadere informatie

www.cwtsbv.nl Page 2 18 november 2014 CWTS B.V. Centre for Science and Technology Studies, Leiden University

www.cwtsbv.nl Page 2 18 november 2014 CWTS B.V. Centre for Science and Technology Studies, Leiden University REPORT Onderzoek naar unieke uitvindingen zoals beschreven in octrooifamilies gebaseerd op onderzoek van TO2-instituten en hun medewerkers in de periode 2001-2010 www.cwtsbv.nl Page 2 18 november 2014

Nadere informatie

Evaluatie National Contact Point-werking van het Vlaams Contactpunt Kaderprogramma

Evaluatie National Contact Point-werking van het Vlaams Contactpunt Kaderprogramma Evaluatie National Contact Point-werking van het Vlaams Contactpunt Kaderprogramma Departement Economie, Wetenschap en Innovatie Afdeling Strategie en Coördinatie Koning Albert II-laan 35 bus 10 1030 Brussel

Nadere informatie

code AOU-TOE-ING 1/15 Academisch onderwijs aan de universiteiten INGENIEURSWETENSCHAPPEN

code AOU-TOE-ING 1/15 Academisch onderwijs aan de universiteiten INGENIEURSWETENSCHAPPEN code AOU-TOE-ING 1/15 Klemtonen De bachelorjaren zijn gericht op een brede algemene basisvorming en een beginnende specialisatie binnen de gekozen afstudeerrichting. De nadruk wordt gelegd op de vakken

Nadere informatie

Digitale (r)evolutie in België anno 2010.

Digitale (r)evolutie in België anno 2010. ALGEMENE DIRECTIE STATISTIEK EN ECONOMISCHE INFORMATIE PERSBERICHT 23 februari 2011 Digitale (r)evolutie in België anno 2010. De digitale revolutie zet zich steeds verder door in België: 73% van de Belgische

Nadere informatie

Hoeveel dragen onze bedrijven bij aan de schatkist en de sociale zekerheid?

Hoeveel dragen onze bedrijven bij aan de schatkist en de sociale zekerheid? vbo-analyse Hoeveel dragen onze bedrijven bij aan de schatkist en de sociale zekerheid? September 2014 I Raf Van Bulck 39,2% II Aandeel van de netto toegevoegde waarde gegenereerd door bedrijven dat naar

Nadere informatie

PERSBERICHT Brussel, 7 november 2014

PERSBERICHT Brussel, 7 november 2014 01/2010 05/2010 09/2010 01/2011 05/2011 09/2011 01/2012 05/2012 09/2012 01/2013 05/2013 09/2013 01/2014 05/2014 09/2014 Inflatie (%) PERSBERICHT Brussel, 7 november 2014 Geharmoniseerde consumptieprijsindex

Nadere informatie

http://keyconet.eun.org

http://keyconet.eun.org Europees Beleidsnetwerk met betrekking tot Sleutelcompetenties in het onderwijs http://keyconet.eun.org it her Health & Consumers Santé & Consommateurs Over het KeyCoNet project KeyCoNet (2012-14) is een

Nadere informatie

Energieprijzen in vergelijk

Energieprijzen in vergelijk CE CE Oplossingen voor Oplossingen milieu, economie voor milieu, en technologie economie en technologie Oude Delft 180 Oude Delft 180 611 HH Delft 611 HH Delft tel: tel: 015 015 150 150 150 150 fax: fax:

Nadere informatie

4.1 BIBLIOMETRISCHE ANALYSE VAN HET VLAAMS ONDERZOEK IN DE LEVENS-, NATUUR- EN TECHNISCHE WETENSCHAPPEN. HET VLAAMS ONDERZOEK IN EUROPESE CONTEXT

4.1 BIBLIOMETRISCHE ANALYSE VAN HET VLAAMS ONDERZOEK IN DE LEVENS-, NATUUR- EN TECHNISCHE WETENSCHAPPEN. HET VLAAMS ONDERZOEK IN EUROPESE CONTEXT 4.1 BIBLIOMETRISCHE ANALYSE VAN HET VLAAMS ONDERZOEK IN DE LEVENS-, NATUUR- EN TECHNISCHE WETENSCHAPPEN. HET VLAAMS ONDERZOEK IN EUROPESE CONTEXT Door K. DEBACKERE, W. GLÄNZEL en B. THIJS 4.1.1. INLEIDING

Nadere informatie

Groei en Productiviteit van de Vlaamse Ondernemingen

Groei en Productiviteit van de Vlaamse Ondernemingen Groei en Productiviteit van de Vlaamse Ondernemingen SWOT Analyse Vlaamse industrie Stijn De Ruytter Tim Goesaert Joep Konings Jo Reynaerts 1 Overzicht Wat zijn onze sterke sectoren? Wie zijn de Economische

Nadere informatie

67,3% van de 20-64-jarigen aan het werk

67,3% van de 20-64-jarigen aan het werk ALGEMENE DIRECTIE STATISTIEK EN ECONOMISCHE INFORMATIE PERSBERICHT 28 oktober 67,3% van de 20-64-jarigen aan het werk Tegen 2020 moet 75% van de Europeanen van 20 tot en met 64 jaar aan het werk zijn.

Nadere informatie

De internationale concurrentiekracht van Nederlandse (top)sectoren en de rol van bereikbaarheid. Frank van Oort Utrecht, 21 november 2011

De internationale concurrentiekracht van Nederlandse (top)sectoren en de rol van bereikbaarheid. Frank van Oort Utrecht, 21 november 2011 De internationale concurrentiekracht van Nederlandse (top)sectoren en de rol van bereikbaarheid Frank van Oort Utrecht, 21 november 2011 (PBL-onderzoek samen met Mark Thissen, Arjan Ruijs & Dario Diodato)

Nadere informatie

De status van mobiel intranet

De status van mobiel intranet De status van mobiel intranet White paper Bilthoven, 26 april 2012 Sabel Online Lonneke Theelen E Lonneke@sabelonline.nl T (088) 227 22 00 W www.sabelonline.nl http://nl.linkedin.com/in/lonneketheelen

Nadere informatie

Wat zijn feiten en cijfers rond geneesmiddelenonderzoek?

Wat zijn feiten en cijfers rond geneesmiddelenonderzoek? Deze kaart geeft een overzicht van beschikbare feiten en geneesmiddelenonderzoek. De kaart is tot stand gekomen op basis van literatuuronderzoek, interviews en denksessies met deskundigen. Met dank aan

Nadere informatie

Bedrijfsopleidingen in de industrie 1

Bedrijfsopleidingen in de industrie 1 Bedrijfsopleidingen in de 1 M.J. Roessingh 2 Het aantal bedrijfsopleidingen dat een werknemer in de in 1999 volgde, is sterk gestegen ten opzichte van 1993. Ook zijn er meer opleidingen gaan volgen. Wel

Nadere informatie

1.4 Factoren die bepalend zijn voor reële convergentie

1.4 Factoren die bepalend zijn voor reële convergentie Productiviteit, concurrentiekracht en economische ontwikkeling Concurrentiekracht wordt vaak beschouwd als een indicatie voor succes of mislukking van economisch beleid. Letterlijk verwijst het begrip

Nadere informatie

Examenprogramma natuur, leven en technologie havo

Examenprogramma natuur, leven en technologie havo Examenprogramma natuur, leven en technologie havo Het eindexamen (februari 2007) Het eindexamen bestaat uit het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A Vaardigheden

Nadere informatie

Brussel, 22 november 2006 112206 Advies Europees beleid intellectuele eigendommen Advies Europees beleid met betrekking tot intellectuele eigendommen

Brussel, 22 november 2006 112206 Advies Europees beleid intellectuele eigendommen Advies Europees beleid met betrekking tot intellectuele eigendommen Brussel, 22 november 2006 112206 Advies Europees beleid intellectuele eigendommen Advies Europees beleid met betrekking tot intellectuele eigendommen 1. Inleiding De SERV werd op 3 november 2006 om advies

Nadere informatie

Onderwijs en arbeidsmarkt: tweemaal actief

Onderwijs en arbeidsmarkt: tweemaal actief Onderwijs en arbeidsmarkt: tweemaal actief Organisation for Economic Coöperation and Development (2002), Education at a Glance. OECD Indicators 2002, OECD Publications, Paris, 382 p. Onderwijs speelt een

Nadere informatie

Gimv Health & Care fonds Investeren in de gezondheids- en zorgsector van de toekomst. Brussel, 27 februari 2013

Gimv Health & Care fonds Investeren in de gezondheids- en zorgsector van de toekomst. Brussel, 27 februari 2013 Gimv Health & Care fonds Investeren in de gezondheids- en zorgsector van de toekomst Brussel, 27 februari 2013 Inhoud 1. Health & Care fonds zorgt voor kritische massa en multiplicatoreffect (Urbain Vandeurzen)

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2005 2006 21 501-30 Raad voor Concurrentievermogen Nr. 147 HERDRUK 1 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der

Nadere informatie

Deel 1 Pijlers van het Belgische pensioenstelsel...7 I. De Belgische pensioenpijlers gedefinieerd...9

Deel 1 Pijlers van het Belgische pensioenstelsel...7 I. De Belgische pensioenpijlers gedefinieerd...9 Inleiding.........................................................3 Deel 1 Pijlers van het Belgische pensioenstelsel.......7 I. De Belgische pensioenpijlers gedefinieerd.......9 1. Het concept sociale

Nadere informatie

Een Slimme Specialisatie Strategie Lessen uit het OESO project + Vlaamse inbreng

Een Slimme Specialisatie Strategie Lessen uit het OESO project + Vlaamse inbreng Een Slimme Specialisatie Strategie Lessen uit het OESO project + Vlaamse inbreng Patries Boekholt & Jon van Til EWI Focus Bijeenkomst 25 februari 2013 In deze presentatie Voor de pauze: Internationale

Nadere informatie

Micro- en Nanotechnologie in België en Nederland

Micro- en Nanotechnologie in België en Nederland Micro- en Nanotechnologie in België en Nederland Rapport samengesteld door: Frank Brouwer Eddie Borgers Tom Vansteenkiste 2009 Nederlandse Kamer van Koophandel voor België en Luxemburg Tervurenlaan 168

Nadere informatie

Steunpunt tot bestrijding van armoede, bestaansonzekerheid en sociale uitsluiting

Steunpunt tot bestrijding van armoede, bestaansonzekerheid en sociale uitsluiting Steunpunt tot bestrijding van armoede, bestaansonzekerheid en sociale uitsluiting Feiten en cijfers ja Neemt de inkomensongelijkheid tussen arm en rijk toe? Toelichting: Een vaak gehanteerde maatstaf voor

Nadere informatie

Overzicht van de behoeften aan wetenschappelijke en technologische beroepen

Overzicht van de behoeften aan wetenschappelijke en technologische beroepen Brussels Observatorium voor de Werkgelegenheid Overzicht van de behoeften aan wetenschappelijke en technologische beroepen 7 Juli 2010 Stéphane THYS Coördinator Opzet van de presentatie Studenten in wetenschappelijke

Nadere informatie

Instituut voor de nationale rekeningen

Instituut voor de nationale rekeningen Instituut voor de nationale rekeningen 2014-01-31 Links: Publicatie BelgoStat Online Algemene informatie 2011-2012: Economische terugval in 2012 verschilt per gewest Het Instituut voor de nationale rekeningen

Nadere informatie

2.1 O&O-ACTIVITEITEN VAN DE VLAAMSE BEDRIJVEN

2.1 O&O-ACTIVITEITEN VAN DE VLAAMSE BEDRIJVEN 14 2.1 O&O-ACTIVITEITEN VAN DE VLAAMSE BEDRIJVEN Door Petra Andries (U Gent), Julie Delanote (KU Leuven), Sarah Demeulemeester (KU Leuven), Machteld Hoskens (KU Leuven), Nima Moshgbar (KU Leuven), Kristof

Nadere informatie

Adviesraad voor wetenschap, technologie en innovatie DURVEN DELEN OP WEG NAAR EEN TOEGANKELIJKE WETENSCHAP

Adviesraad voor wetenschap, technologie en innovatie DURVEN DELEN OP WEG NAAR EEN TOEGANKELIJKE WETENSCHAP Adviesraad voor wetenschap, technologie en innovatie DURVEN DELEN OP WEG NAAR EEN TOEGANKELIJKE WETENSCHAP Adviesraad voor wetenschap, technologie en innovatie!! " # "# $ -. #, '& ( )*(+ % & /%01 0.%2

Nadere informatie

Steunpunt O&O Indicatoren, 31 september 2008. Bevraging Valorisatie Octrooiportfolio s Vlaamse Universiteiten

Steunpunt O&O Indicatoren, 31 september 2008. Bevraging Valorisatie Octrooiportfolio s Vlaamse Universiteiten Steunpunt O&O Indicatoren, 31 september 2008 Bevraging Valorisatie Octrooiportfolio s Vlaamse Universiteiten Inleiding Op vraag van de stuurgroep van het Steunpunt O&O Indicatoren werd een bevraging georganiseerd

Nadere informatie

Onderzoeksrapport World Economic Forum: The Leveraging Entrepreneurial Ambition and Innovation Report 2014-2015

Onderzoeksrapport World Economic Forum: The Leveraging Entrepreneurial Ambition and Innovation Report 2014-2015 Ondernemerschap in Nederland blijft achter Hoge mondiale concurrentiepositie geen garantie voor een sterk ondernemerschapsklimaat Rotterdam, 21 januari 2015 Onlangs heeft het World Economic Forum (WEF)

Nadere informatie

Digitale (r)evolutie in België anno 2009

Digitale (r)evolutie in België anno 2009 ALGEMENE DIRECTIE STATISTIEK EN ECONOMISCHE INFORMATIE PERSBERICHT 9 februari Digitale (r)evolutie in België anno 9 De digitale revolutie zet zich steeds verder door in België: 71% van de huishoudens in

Nadere informatie

VLAAMSE RAAD VOOR WETENSCHAPSBELEID

VLAAMSE RAAD VOOR WETENSCHAPSBELEID VLAAMSE RAAD VOOR WETENSCHAPSBELEID ADVIES BETREFFENDE DE ORGANISATIE VAN DE INFORMATIE EN DE BEVORDERING VAN DE VLAAMSE PARTICIPATIE INZAKE DE EUROPESE R & D-PROGRAMMA S. VRWB-R/ADV- 15 16 november 1989.

Nadere informatie

technisch verslag CRB 2012-1603

technisch verslag CRB 2012-1603 technisch verslag CRB 2012-1603 CRB 2012-1603 DEF CM/V/CVC/SDh Technisch verslag van het secretariaat over de maximale beschikbare marges voor de loonkostenontwikkeling 21 december 2012 2 CRB 2012-1603

Nadere informatie

Niet-preferentiële certificaten van oorsprong

Niet-preferentiële certificaten van oorsprong Niet-preferentiële certificaten van oorsprong Jaarverslag 2014 Niet-preferentiële certificaten van oorsprong afgeleverd door de Belgische kamers van koophandel Jaarverslag 2014 De opdracht van de FOD

Nadere informatie

In de beleidsnota staat dat de Vlaamse kennisinstellingen opvallend veel samenwerken met de bedrijfswereld.

In de beleidsnota staat dat de Vlaamse kennisinstellingen opvallend veel samenwerken met de bedrijfswereld. SCHRIFTELIJKE VRAAG nr. 127 van ROBRECHT BOTHUYNE datum: 17 november 2014 aan PHILIPPE MUYTERS VLAAMS MINISTER VAN WERK, ECONOMIE, INNOVATIE EN SPORT Spin-offbedrijven - Stand van zaken Met betrekking

Nadere informatie

Niet-preferentiële certificaten van oorsprong

Niet-preferentiële certificaten van oorsprong Niet-preferentiële certificaten van oorsprong Overzicht 2013 Niet-preferentiële certificaten van oorsprong Overzicht 2013 In het kader van de opdracht van de FOD Economie, K.M.O., Middenstand en Energie,

Nadere informatie

PERSBERICHT Brussel, 13 mei 2015

PERSBERICHT Brussel, 13 mei 2015 01/2010 05/2010 09/2010 01/2011 05/2011 09/2011 01/2012 05/2012 09/2012 01/2013 05/2013 09/2013 01/2014 05/2014 09/2014 01/2015 Inflatie (%) PERSBERICHT Brussel, 13 mei 2015 Geharmoniseerde consumptieprijsindex

Nadere informatie

Rapport. Maatwerk voor brancheverenigingen. FHI federatie van technologiebranches

Rapport. Maatwerk voor brancheverenigingen. FHI federatie van technologiebranches Rapport Maatwerk voor brancheverenigingen FHI federatie van technologiebranches CBS Den Haag Henri Faasdreef 312 2492 JP Den Haag Postbus 24500 2490 HA Den Haag +31 70 337 38 00 www.cbs.nl projectnummer

Nadere informatie

De OMC peer review van België. Dr Patries Boekholt Managing Director Technopolis Group

De OMC peer review van België. Dr Patries Boekholt Managing Director Technopolis Group De OMC peer review van België Dr Patries Boekholt Managing Director Technopolis Group De peer review exercitie van 2011 Open Method of Co-ordination (OMC): een Europees proces in het kader van het bereiken

Nadere informatie

Nederland zakt vier plaatsen op Human Capital Index: vaardigheden en kennis van oudere leeftijdscategorieën blijven onbenut.

Nederland zakt vier plaatsen op Human Capital Index: vaardigheden en kennis van oudere leeftijdscategorieën blijven onbenut. ONDERZOEKSRAPPORT Nederland zakt vier plaatsen op Human Capital Index: vaardigheden en kennis van oudere leeftijdscategorieën blijven onbenut. Introductie In het Human Capital 2015 report dat het World

Nadere informatie

Een Werkende Arbeidsmarkt

Een Werkende Arbeidsmarkt Een Werkende Arbeidsmarkt Bas ter Weel 16 mei2014 Duurzame inzetbaarheid Doel Langer werken in goede gezondheid Beleid gericht op Binden: Gezondheid als voorwaarde voor deelname Ontbinden: Mobiliteit als

Nadere informatie

Metaal- en foodindustrie naar 2020

Metaal- en foodindustrie naar 2020 Metaal- en foodindustrie naar 2020 Lunch & learn, 24 september 2014 Rabobank LVC en Maasduinen Henri Cocu, Sectormanager Industrie Hans van Haaren Sectormanager Food Sectormanagement als inspiratie Hans

Nadere informatie

Enquête Internationalisering Rapportage Persbericht januari 2011

Enquête Internationalisering Rapportage Persbericht januari 2011 Enquête Internationalisering Rapportage Persbericht januari 2011 Auteurs: P. M. Walison MSc, Trainee Internationaal Ondernemen Dhr. P. van Kuijen, Sectormanager Zoetermeer, 24 januari 2011 Hoewel aan de

Nadere informatie

Evolutie van het arbeidsongevallenrisico in de privésector in België tussen 1985 en 2013

Evolutie van het arbeidsongevallenrisico in de privésector in België tussen 1985 en 2013 Evolutie van het arbeidsongevallenrisico in de privésector in België tussen 1985 en 2013 Verschillende factoren bepalen het aantal arbeidsongevallen. Sommige van die factoren zijn meetbaar. Denken we daarbij

Nadere informatie

TEXTIEL EN KUNSTSTOFFEN IN WEST VLAANDEREN

TEXTIEL EN KUNSTSTOFFEN IN WEST VLAANDEREN Provinciale Ontwikkelingsmaatschappij West-Vlaanderen Koning Leopold III-laan 66, 8200 Brugge T 050 40 31 66 F 050 71 94 06 E info@pomwvl.be KBO nummer: 0881.702.779 _ www.pomwvl.be TEXTIEL EN KUNSTSTOFFEN

Nadere informatie

4. Resultaten. 4.1 Levensverwachting naar geslacht en opleidingsniveau

4. Resultaten. 4.1 Levensverwachting naar geslacht en opleidingsniveau 4. Het doel van deze studie is de verschillen in gezondheidsverwachting naar een socio-economisch gradiënt, met name naar het hoogst bereikte diploma, te beschrijven. Specifieke gegevens in enkel mortaliteit

Nadere informatie

E-commerce in de industrie 1

E-commerce in de industrie 1 E-commerce in de industrie 1 Vincent Fructuoso van der Veen en Kees van den Berg 2 Het gebruik van informatie- en communicatietechnologie (ICT) door industriële bedrijven ligt in vergelijking met andere

Nadere informatie

Hoofdstuk IV - 2. Industrie en Bouw.

Hoofdstuk IV - 2. Industrie en Bouw. Hoofdstuk IV - 2. Industrie en Bouw. 2.1. Omschrijving Voornamelijk kwantitatieve beschrijving van de sector aan de hand van RSZcijfers. Voor de afbakening van de sectoren en de opdeling in subsectoren

Nadere informatie

Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken

Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken De Nederlandse bancaire vorderingen 1 op het buitenland zijn onder invloed van de economische crisis en het uiteenvallen van ABN AMRO tussen

Nadere informatie

PERSBERICHT Brussel, 11 december 2015

PERSBERICHT Brussel, 11 december 2015 PERSBERICHT Brussel, 11 december 2015 Geharmoniseerde consumptieprijsindex - november 2015 De Belgische inflatie volgens de Europees geharmoniseerde consumptieprijsindex stijgt in november naar 1,4%, ten

Nadere informatie

SYNTHESERAPPORT EVALUATIE WETENSCHAPPELIJKE OLYMPIADES SAMENVATTING

SYNTHESERAPPORT EVALUATIE WETENSCHAPPELIJKE OLYMPIADES SAMENVATTING SYNTHESERAPPORT EVALUATIE WETENSCHAPPELIJKE OLYMPIADES SAMENVATTING Studiedienst en Prospectief Beleid 1 Departement Economie, Wetenschap en Innovatie Vlaamse Overheid Koning Albert II-laan 35 bus 10 1030

Nadere informatie

De Vlaamse voedingsindustrie

De Vlaamse voedingsindustrie De Vlaamse voedingsindustrie Cijfers 2013 Omzet* Voedingsindustrie Vlaanderen aan de top Voedingsindustrie Verwerkende industrie 39,2 mrd 193,8 mrd + 3,6% - 2,5 % % aandeel voedingsindustrie in verwerkende

Nadere informatie

2. Kan de minister, voor de verschillende bedrijfsgerichte instrumenten en programma s

2. Kan de minister, voor de verschillende bedrijfsgerichte instrumenten en programma s SCHRIFTELIJKE VRAAG nr. 571 van ROBRECHT BOTHUYNE datum: 9 juni 2016 aan PHILIPPE MUYTERS VLAAMS MINISTER VAN WERK, ECONOMIE, INNOVATIE EN SPORT IWT en VLAIO - Bedrijfssteun voor innovatie Op 30 april

Nadere informatie

ADVIES 77bis. Beleidsbrief 2001-2002 'Wetenschaps- en Technologisch Innovatiebeleid' HOOFDLIJNEN

ADVIES 77bis. Beleidsbrief 2001-2002 'Wetenschaps- en Technologisch Innovatiebeleid' HOOFDLIJNEN ADVIES 77bis Beleidsbrief 2001-2002 'Wetenschaps- en Technologisch Innovatiebeleid' HOOFDLIJNEN 24 januari 2002 VRWB-R/ADV-77bis 24 januari 2002 2/4 Advies op HOOFDLIJNEN bij de Beleidsbrief 2001-2002

Nadere informatie

Commissie Federale Samenwerking inzake O&Oen innovatiestatistieken. Innovatie in België Resultaten van de 3 de Europese enquête

Commissie Federale Samenwerking inzake O&Oen innovatiestatistieken. Innovatie in België Resultaten van de 3 de Europese enquête Commissie Federale Samenwerking inzake O&Oen innovatiestatistieken Innovatie in België Resultaten van de 3 de Europese enquête Commissie Federale Samenwerking inzake O&O- en innovatiestatistieken Innovatie

Nadere informatie

Evaluatie Fonds voor Wetenschappelijk Onderzoek-Vlaanderen

Evaluatie Fonds voor Wetenschappelijk Onderzoek-Vlaanderen Naam evaluatie Volledige naam Aanleiding evaluatie FWO Evaluatie Fonds voor Wetenschappelijk Onderzoek-Vlaanderen In de beheersovereenkomst 2002-2007 tussen de Vlaamse Gemeenschap en het Fonds voor Wetenschappelijk

Nadere informatie

artikel SUSTAINGRAPH TECHNISCH ARTIKEL

artikel SUSTAINGRAPH TECHNISCH ARTIKEL SUSTAINGRAPH TECHNISCH ARTIKEL SUSTAINGRAPH is een Europees project, gericht (op het verbeteren van) de milieuprestaties van Europese Grafimediabedrijven binnen de productlevenscyclus van hun grafimedia

Nadere informatie

Verdere evolutie van de geharmoniseerde werkloosheid in ruime zin

Verdere evolutie van de geharmoniseerde werkloosheid in ruime zin Verdere evolutie van de geharmoniseerde werkloosheid in ruime zin ruime zin in België, Duitsland, Frankrijk en Nederland in 2014 Directie Statistieken, Begroting en Studies stat@rva.be Inhoudstafel: 1

Nadere informatie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Via het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) stimuleert Europa de regionale

Nadere informatie

Tewerkstelling. pharma.be vzw asbl

Tewerkstelling. pharma.be vzw asbl Tewerkstelling In 2012e werkten in de sector meer dan 32.500 personen. Dat is 6,7 % van de totale tewerkstelling in de verwerkende industrie en 1,2 % van de totale tewerkstelling in de private sector.

Nadere informatie

Duitsland in cijfers. Analyse van de handelsbetrekkingen tussen Nederland en Duitsland

Duitsland in cijfers. Analyse van de handelsbetrekkingen tussen Nederland en Duitsland Duitsland in cijfers Analyse van de handelsbetrekkingen tussen Nederland en Duitsland 3e kwartaal 214 Duitsland in cijfers - analyse handelsbetrekkingen Nederland - Duitsland Colofon Uitgever Nederlandse

Nadere informatie