TECHNOLOGIE EN INNOVATIE IN VLAANDEREN: PRIORITEITEN

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "TECHNOLOGIE EN INNOVATIE IN VLAANDEREN: PRIORITEITEN"

Transcriptie

1 Titelblad18B :22 Pagina 1 TECHNOLOGIE EN INNOVATIE IN VLAANDEREN: PRIORITEITEN PROCES VAN PRIORITEITSSTELLING EN RESULTATEN Elke Smits, Elie Ratinckx, Vincent Thoen o.l.v. prof. Koenraad Debackere, Elisabeth Monard, Danielle Raspoet Technologieverkenningsstudie uitgevoerd door de Vlaamse Raad voor Wetenschapsbeleid in samenwerking met de onderzoeksdivisie van Incentim, K.U.Leuven

2 Inhoud18B :51 Pagina 3 INHOUDSTAFEL TEN GELEIDE 9 INHOUD DEEL I: RELATIEVE POSITIEANALYSE VAN VLAANDEREN 13 HOOFDSTUK 1: WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK Evolutie van de Vlaamse publicaties Citatie-impact van de Vlaamse publicaties Verdeling van de Vlaamse publicaties per organisatietype Internationale wetenschappelijke samenwerking van Vlaanderen Publicatieprofiel van het Vlaams onderzoek Relatieve citatiefrequentie voor Vlaanderen in twaalf vakgebieden 23 INHOUD HOOFDSTUK 2: TECHNOLOGISCH ONDERZOEK Octrooien in Vlaanderen Verdeling van de Vlaamse octrooien per organisatietype Samenwerkingspatronen in octrooien Relatieve technologiespecialisatie van Vlaamse octrooien Octrooien en economische performantie O&O-investeringen van bedrijven in Vlaanderen Sectoriële O&O-activiteit in Vlaanderen 38 HOOFDSTUK 3: INNOVATIE Elf kernindicatoren voor innovatie Input: financiële middelen en menselijk potentieel Activiteiten/Processen: overdracht en toepassing van kennis - financiering Output/Prestaties: creëren van nieuwe kennis - innovatieoutput en markten Effecten/Impact: op het vlak van menselijk potentieel - op economisch vlak 52 HOOFDSTUK 4: ECONOMISCHE ACTIVITEIT Concurrentievermogen en economische groei 59 INHOUD 4.2 Levensstandaard Productiefactoren Productieve processen Institutionele omgeving Kenniseconomie 70

3 Inhoud18B :51 Pagina 4 DEEL II: TECHNOLOGISCHE ONTWIKKELINGEN IN DE TOEKOMST 75 HOOFDSTUK 1: COGNITIEVE WETENSCHAPPEN Onderwijs Geestelijke gezondheid Informatietechnologie Perceptuele en motorische technologieën 79 INHOUD HOOFDSTUK 2: COMPLEXITEIT EN SYSTEEMTHEORIE 81 HOOFDSTUK 3: SOCIALE EN MENSWETENSCHAPPEN 83 HOOFDSTUK 4: BIOTECHNOLOGIE Gezondheid en farma Landbouw en voeding Industriële biotechnologie 86 HOOFDSTUK 5: COMMUNICATIETECHNOLOGIE 87 INHOUD 5.1 Infrastructuur en veiligheid Innovatieve toepassingen Netwerkdesign en nieuwe architectuur voor het internet Modellen van netwerken Cyberinfrastructuur, digitale netwerken en informatie-economieën De driehoek internet, mobiel en draadloos 89 HOOFDSTUK 6: INFORMATIETECHNOLOGIE Artificiële intelligentie Virtuele en verhoogde realiteit Mens-computer interactie Toepassingsgebieden voor IT Het verbinden van het reële met het virtuele Automatisering van programmeren Systeemarchitectuur Het potentieel in de verschillende niveaus van abstractie Het fysische niveau 96 HOOFDSTUK 7: VERWERKENDE INDUSTRIE 97 INHOUD 7.1 Nieuwe materialen, producten en processen Informatietechnologie Modellering en simulatie Productieprocessen en -uitrusting Ondernemingsintegratie 100

4 Inhoud18B :51 Pagina 5 HOOFDSTUK 8: NANOTECHNOLOGIE Nano-elektronica Biomimetica Milieu Energie Medische en farmaceutische industrie 104 INHOUD 8.6 Landbouw Nanomaterialen ICT Beveiliging 104 HOOFDSTUK 9: LANDBOUW EN VOEDINGSINDUSTRIE Overgangsonderzoeksprogramma s Hoogtechnologische onderzoeksprogramma s 106 HOOFDSTUK 10: ENERGIE Energie-efficiëntie 109 INHOUD 10.2 Biomassa, biogas en biobrandstoffen Waterstof- en brandstofcellen Fotovoltaïsche cellen Fossiele brandstoffen Kernsplijting Kernfusie 111 HOOFDSTUK 11: TRANSPORT Vliegverkeer Vervoer over de weg Spoorverkeer Maritiem verkeer 116 HOOFDSTUK 12: MILIEUTECHNOLOGIE Modellen van maatschappij-ecologie interacties Rol van biotechnologie Nieuwe materialen ICT Nanotechnologie 118 INHOUD 12.6 Sectorspecifieke technologieën Groene producten, diensten en ecodesign Milieumanagement, management van natuurlijke rijkdommen en systeemmanagement 119

5 Inhoud18B :51 Pagina 6 HOOFDSTUK 13: GEZONDHEIDSZORG Pharmacogenomics Gentherapie Genetische diagnose Stamcellen Telezorg, telegeneeskunde en e-health 123 INHOUD INHOUD 13.6 Bioinformatica Minimale invasieve chirurgie Medicinale nanotechnologische toepassingen Regeneratieve geneeskunde Artificiële en bioartificiële organen Tissue engineering Rationele ontwikkeling van medicijnen Xenotransplantatie Marktontwikkeling 127 HOOFDSTUK 14: VEILIGHEID Sensor- en radartechnologieën Communicatietechnologieën Informatietechnologieën Materiaaltechnologieën Humane wetenschappen Sociale wetenschappen Biotechnologie Integratie van systemen, data en diensten 130 HOOFDSTUK 15: DIENSTEN Implementatie van ICT Integratie van productie en dienstverlening Industrialisatie en uitbesteding van diensten Nood aan bijkomende onderzoeksinspanningen 133 INHOUD

6 Inhoud18B :51 Pagina 7 DEEL III: EXPERTRAADPLEGING VOOR ZES STRATEGISCHE CLUSTERS IN VLAANDEREN 135 HOOFDSTUK 1:TRANSPORT-LOGISTIEK-DIENSTEN-SUPPLY CHAIN MANAGEMENT Eerste sessie: validering van de ontwikkelingen in de toekomst Delphi-vragenlijst: vertaling van Europese trendanalyse naar Vlaamse context Tweede sessie: prioriteitsstelling 153 INHOUD HOOFDSTUK 2: ICT EN DIENSTEN VOOR DE GEZONDHEIDSZORG Eerste sessie: validering van de ontwikkelingen in de toekomst Delphi-vragenlijst: vertaling van Europese trendanalyse naar Vlaamse context Tweede sessie: prioriteitsstelling 174 HOOFDSTUK 3: GEZONDHEIDSZORG-VOEDING-PREVENTIE EN BEHANDELING Eerste sessie: validering van de ontwikkelingen in de toekomst Delphi-vragenlijst: vertaling van Europese trendanalyse naar Vlaamse context Tweede sessie: prioriteitsstelling 204 HOOFDSTUK 4: NIEUWE MATERIALEN-NANOTECHNOLOGIE-VERWERKENDE INDUSTRIE 215 INHOUD 4.1 Eerste sessie: validering van de ontwikkelingen in de toekomst Delphi-vragenlijst: vertaling van Europese trendanalyse naar Vlaamse context Tweede sessie: prioriteitsstelling 230 HOOFDSTUK 5: ICT VOOR SOCIO-ECONOMISCHE INNOVATIE Eerste sessie: validering van de ontwikkelingen in de toekomst Delphi-vragenlijst: vertaling van Europese trendanalyse naar Vlaamse context Tweede sessie: prioriteitsstelling 251 HOOFDSTUK 6: ENERGIE EN MILIEU VOOR DIENSTEN EN VERWERKENDE INDUSTRIE Eerste sessie: validering van de ontwikkelingen in de toekomst Delphi-vragenlijst: vertaling van Europese trendanalyse naar Vlaamse context Tweede sessie: prioriteitsstelling 270 HOOFDSTUK 7: RANDVOORWAARDEN 277 INHOUD

7 Inhoud18B :51 Pagina 8 BRONMATERIAAL 280 ANNEXEN 285 Samenstelling Begeleidingscomité Verkenningen 285 Samenstelling Expertpanel cluster 1 Transport-Logistiek-Diensten-Supply chain management 286 Samenstelling Expertpanel cluster 2 ICT en Diensten voor de Gezondheidszorg 288 Samenstelling Expertpanel cluster 3 Gezondheidszorg-Voeding-Preventie en behandeling 289 INHOUD Samenstelling Expertpanel cluster 4 Nieuwe materialen-nanotechnologie-verwerkende industrie 291 Samenstelling Expertpanel cluster 5 ICT voor Socio-economische Innovatie 293 Samenstelling Expertpanel cluster 6 Energie en Milieu voor Diensten en Verwerkende industrie 295 Samenstelling VRWB-projectteam 297 LIJST VAN AFKORTINGEN 299 LIJST VAN TABELLEN EN FIGUREN 303 INHOUD INHOUD

8 Ten Geleide 18B :23 Pagina 9 TEN GELEIDE VLAANDEREN: SAMEN DE TOEKOMST WINNEN Welvaart en welzijn van een samenleving zijn geen automatische verworvenheden. De ondersteuning van alle mechanismen die het behoud en de verbetering van het relatieve en absolute peil van welvaart en welzijn bevorderen, is de voornaamste opdracht van iedere verantwoordelijke overheid, evenals van alle geledingen van de maatschappij. Er zijn zeer veel aanwijzingen dat wetenschap en technologische innovatie de belangrijkste motor zijn van onze kennismaatschappij en de hoeksteen vormen voor welvaart en welzijn van de komende generaties. De toekomstige welvaart van Vlaanderen hangt in belangrijke mate af van het tijdig en adequaat inspelen op technologische en innovatieve ontwikkelingen. Innovatie is bij uitstek toekomstgericht en wordt bijgevolg gekenmerkt door onzekerheid en risico s. Innovatie is ook een complex proces waarin vele actoren inspraak hebben. Voor een kleine regio als Vlaanderen is de ontwikkeling van een strategische visie noodzakelijk wil het ook internationaal iets te betekenen hebben. Waar leggen we onze prioriteiten om welvaart en welzijn in de toekomst te blijven verzekeren? De overheid, bedrijven en kennisinstellingen zullen samen focus en kritische massa moeten creëren in domeinen die de Vlaamse concurrentiepositie versterken en waarvan de potentiële maatschappelijke baten aanzienlijk zijn. Dergelijk beleid vergt een beperkt aantal weloverwogen keuzes en inspanningen. Technologieverkenningen winnen daarom sterk aan belang als beslissingsondersteunend kader voor het regionaal innovatiebeleid en haar relatie met de regionale economische ontwikkeling. Bovendien creëren verkenningsstudies door hun procesmatig karakter betrokkenheid van alle actoren bij het innovatiegebeuren en dus ook bij de ontwikkeling van een toekomstvisie voor Vlaanderen. SITUERING VAN DE STUDIE EN DOELSTELLINGEN De Vlaamse Raad voor Wetenschapsbeleid (VRWB) heeft, in samenwerking met de onderzoeksdivisie Incentim K.U.Leuven, heel wat ervaring opgebouwd inzake de organisatie en de sturing van technologieverkenningsprojecten (Monard et al., 2005 en Smits et al., 2006). Er werd een methodologisch kader voor wetenschaps- en technologieverkenningen ontwikkeld (Debackere et al., 2000) dat aan de praktijk werd getoetst voor twee voor Vlaanderen belangrijke sectoren: chemie en voeding (Verbeek et al., 2004a en b). Deze methodologie werd ook toegepast in opdracht van de multisectorfederatie AGORIA Vlaanderen (Van Looy et al., 2001). De verworven inzichten hebben bedrijfsleiders en onderzoekers uit die specifieke domeinen sterk geïnspireerd. Voor beleidsmakers 9 ten geleide

9 Ten Geleide 18B :24 Pagina 10 hebben deze sectoriële verkenningsstudies een ondersteunend kader aangereikt om tot beter geïnformeerde keuzes te komen en om acties en instrumenten te ontwikkelen. Deze verkenningsstudie kadert in het initiatief van de VRWB om een langetermijn referentiekader te ontwikkelen voor technologie en innovatie in Vlaanderen, rekening houdend met de eigen technoeconomische context enerzijds, met de internationale trends anderzijds, en de mogelijke en gewenste kruisbestuiving tussen beide. Dit referentiekader wordt ontwikkeld aan de hand van een technologische verkenningsstudie op macroniveau. METHODOLOGISCH KADER Het methodologisch kader voor technologieverkenningen (Debackere et al., 2000) laat toe om de ontwikkeling van techno-economische domeinen te identificeren, te onderzoeken, te monitoren én te ondersteunen, en dit vanuit het oogpunt om innovatie in de Vlaamse regio aan te moedigen. Het verwerven van de nodige informatie en inzichten om tot een prioriteitsstelling te komen valt uiteen in twee delen. Een eerste deel betreft de relatieve positieanalyse van Vlaanderen zoals die zich vandaag voordoet op het vlak van wetenschappelijk onderzoek, technologische ontwikkeling, innovatie en economische activiteit. Het tweede deel betreft een internationale trendanalyse van belangrijke en relevante ontwikkelingen voor de komende tien jaar. Daarop volgt vervolgens een breed consultatieproces met experten uit de verschillende techno-economische sectoren en kennisinstellingen, om aan de hand van de informatie en inzichten uit het eerste en tweede deel te komen tot een prioriteitsstelling. STRUCTUUR VAN HET RAPPORT Het voorliggend onderzoeksrapport is ingedeeld in drie delen. Deel I, beginnend na de algemene introductie, geeft de relatieve positieanalyse van Vlaanderen weer inzake wetenschappelijk onderzoek, technologische ontwikkeling, innovatie en economische activiteit. Dit houdt in dat de situatieschets van Vlaanderen in elk van de betreffende domeinen gemaakt wordt. Hiertoe is gebruik gemaakt van kwantitatieve instrumenten die raadpleegbaar zijn in diverse databronnen van het Steunpunt O&O-Statistieken en van het Steunpunt Ondernemerschap, Ondernemingen en Innovatie, om de positie van Vlaanderen in kaart te brengen en in een internationale context te plaatsen. 10 ten geleide

10 Ten Geleide 18B :55 Pagina 11 Deel II van dit rapport geeft een overzicht van te verwachten trends en ontwikkelingen op technologisch vlak, die de verschillende socio-economische sectoren de komende vijf tot tien jaar kunnen beïnvloeden. De leidraad bij het uitwerken van deze ontwikkelingen is een recente trendanalyse van vijftien sleuteldomeinen voor Europa. Het laatste deel van dit rapport, deel III, omvat het eigenlijke proces van de technologieverkenning in relatie tot de resultaten van de expertraadpleging voor elk van de zes strategische clusters voor Vlaanderen. De synthesenota met de prioriteiten voor elk van de zes strategische clusters voor Vlaanderen en de aanbevelingen zijn gepubliceerd in het eerste boekdeel van studiereeks 18 (VRWB-studiereeks 18). DANKWOORD Toekomstverkenning kan niet zonder de inbreng van heel wat mensen. De auteurs van dit rapport wensen dan ook iedereen te bedanken die heeft bijgedragen tot de realisatie van deze studie. In het bijzonder de voorzitter Karel Vinck en de leden van het Begeleidingscomité Verkenningen voor hun belangrijke bijdrage en commentaren bij de uitvoering van het onderzoek; de onderzoekers van Incentim K.U.Leuven, van het Steunpunt O&O-Statistieken en van het Steunpunt Ondernemerschap, Ondernemingen en Innovatie, voor de wetenschappelijke ondersteuning; de experten, op wiens expertise wij mochten rekenen om dit project te realiseren; de VRWB-staf voor de vlotte realisatie van dit project. ten geleide 11

11 D1 Hdst :24 Pagina 13 DEEL I RELATIEVE POSITIEANALYSE VAN VLAANDEREN Het leidt geen twijfel dat wetenschappelijk onderzoek een belangrijk fundament vormt voor technologische ontwikkeling en dat beide op hun beurt economische groei stimuleren. De onderkenning van de wisselwerking tussen wetenschap en technologie enerzijds, en technologie en economische ontwikkeling anderzijds, is van belang voor een stimulerend beleid rond het realiseren van toekomstige technologische ontwikkelingen. De focus van het eerste deel van het VRWB-onderzoeksrapport Technologie en innovatie in Vlaanderen: Prioriteiten behelst de relatie tussen wetenschap, technologie, innovatie en economische activiteit. Dit houdt in dat de situatieschets van Vlaanderen in elk van de betreffende domeinen gemaakt wordt. Hiertoe is gebruik gemaakt van kwantitatieve instrumenten die raadpleegbaar zijn in diverse databronnen van het Steunpunt O&O-Statistieken en van het Steunpunt Ondernemerschap, Ondernemingen en Innovatie om de positie van Vlaanderen in kaart te brengen en in een internationale context te plaatsen. De uitkomsten van deze relatieve positieanalyse van Vlaanderen worden in dit deel besproken. relatieve positieanalyse van vlaanderen 13

12 D1 Hdst :24 Pagina 14

13 D1 Hdst :24 Pagina 15 HOOFDSTUK 1 WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK Bibliometrische analyses, die gebaseerd zijn op de bibliografische gegevens van publicaties, vormen één van de methoden om de wetenschappelijke onderzoeksactiviteit in kaart te brengen. De voornaamste output van wetenschappelijk onderzoek in de biomedische wetenschappen, de natuurwetenschappen en de technische wetenschappen verschijnt in de internationale wetenschappelijke literatuur. De standaardbron voor wetenschappelijke literatuur is de Web-of-Science, uitgegeven en onderhouden door het Institute for Scientific Information in Philadelphia, Verenigde Staten. Via haar Steunpunt O&O- Statistieken heeft de Vlaamse overheid toegang tot deze geactualiseerde, exhaustieve en recurrente databronnen. Momenteel beschikt men over een detailopdeling van twaalf wetenschappelijke vakgebieden, waardoor het mogelijk wordt absolute en relatieve publicatie-, citatie- en impactindicatoren te berekenen voor het Vlaams onderzoek ten opzichte van een geselecteerde groep van landen waarmee we Vlaanderen wensen te vergelijken. Deze analyses laten toe om, op het vlak van wetenschappelijk onderzoek, vast te stellen waar Vlaanderen een voorsprong heeft. Tabel 1 vat de positie van Vlaanderen t.o.v. een aantal referentielanden samen op het vlak van wetenschappelijk onderzoek op basis van bibliometrische analyses uitgevoerd door het Steunpunt O&O- Statistieken. In de daaropvolgende paragrafen wordt deze positie voor elk van deze bibliometrische indicatoren meer in detail toegelicht. wetenschappelijk onderzoek 15

14 D1 Hdst :24 Pagina 16 Tabel 1: Relatieve positieanalyse van Vlaanderen op het vlak van wetenschappelijk onderzoek Wetenschappelijk onderzoek 1.1 Uitgesproken activiteitsvoorsprong voor Geen uitgesproken activiteitsvoorsprong 1.1 Vlaanderen t.o.v. referentielanden voor Vlaanderen t.o.v. referentielanden 1.1 Evolutie van de Vlaamse publicaties Groei in aantal publicaties in Vlaanderen 1.2 Citatie-impact van de Vlaamse publicaties Vlaamse publicaties van zeer hoge wetenschappelijke kwaliteit -> Europese top 1.3 Verdeling van de Vlaamse publicaties per organisatietype Universiteitssysteem van hoogwaardige kwaliteit met merendeel van de publicaties Aandeel van publicaties van onderzoeksinstellingen neemt toe in jaren 90: rol IMEC VITO VIB 1.4 Internationale wetenschappelijke samenwerking van Vlaanderen Vlaanderen is een volledig geïntegreerde regio in het Europees wetenschappelijk netwerk met sterke bindingen, vooral met buurlanden 1.5 Publicatieprofiel van het Vlaams onderzoek Vlaams relatief publicatieprofiel boven de wereldstandaard in de domeinen biologie, biowetenschappen, biomedisch onderzoek, klinische en experimentele geneeskunde (Westers model) 1.6 Relatieve citatiefrequentie voor Vlaanderen in twaalf vakgebieden Citatie-impact van de Vlaamse publicaties in alle twaalf hoofddisciplines boven of gelijk aan de wereldstandaard -> hoge kwaliteit van wetenschappelijk onderzoek in alle vakgebieden Relatief aandeel van bedrijven in de Vlaamse publicatieoutput stagneert Vlaanderen heeft een stijgende activiteitsgraad, doch wel nog lager dan de wereldstandaard, qua publicatievolume in de domeinen chemie, aarden ruimtewetenschappen en neuro- en gedragswetenschappen 16 wetenschappelijk onderzoek

15 D1 Hdst :24 Pagina EVOLUTIE VAN DE VLAAMSE PUBLICATIES Tabel 2 toont de evolutie van het aandeel van Vlaamse publicaties en van publicaties van elf referentielanden in het wereldtotaal. De laatste tien jaar is er een duidelijke groei in het aantal Vlaamse wetenschappelijke publicaties in de natuur-, levens- en technische wetenschappen. Het Vlaamse aandeel in het wereldtotaal is vanaf 1992 tot 2003 met bijna 50% gestegen. Deze ontwikkeling is het best vergelijkbaar met die van Finland. Hoewel het Vlaamse procentuele aandeel iets kleiner is dan dat van Finland, lopen hun beide trendlijnen tot en met 2001 nagenoeg parallel. Vanaf 2001 wordt de Finse groei stopgezet. Deze groeidynamiek wordt enkel door die van Ierland en Spanje overtroffen als gevolg van de integratie van deze landen in de organisaties en de kaderprogramma s van de Europese Gemeenschap. Het grootste aantal publicaties is voor rekening van het Verenigd Koninkrijk, Duitsland en Frankrijk, hoewel de groei in deze landen in de laatste jaren eerder stagneert. Tabel 2: Evolutie van het aandeel van Vlaanderen en elf Europese referentielanden in het totaal van Tabel 2: SCIE-publicaties (alle vakgebieden samen) Jaar VL BEL DNK FIN FRA DEU IRL ITA NLD ESP SWE GBR ,60% 1,03% 0,86% 0,72% 5,65% 7,32% 0,24% 3,27% 2,23% 2,02% 1,69% 8,73% ,61% 1,06% 0,88% 0,77% 5,83% 7,34% 0,26% 3,37% 2,35% 2,13% 1,78% 8,92% ,64% 1,11% 0,91% 0,80% 5,84% 7,41% 0,26% 3,52% 2,34% 2,20% 1,77% 9,01% ,67% 1,15% 0,89% 0,80% 5,93% 7,47% 0,27% 3,61% 2,35% 2,27% 1,79% 8,97% ,71% 1,20% 0,90% 0,83% 6,00% 7,78% 0,29% 3,83% 2,37% 2,42% 1,87% 9,13% ,73% 1,22% 0,92% 0,87% 6,15% 8,17% 0,30% 3,90% 2,45% 2,64% 1,87% 8,82% ,79% 1,28% 1,00% 0,88% 6,34% 8,70% 0,33% 4,05% 2,45% 2,79% 1,94% 9,18% ,81% 1,30% 0,98% 0,91% 6,31% 8,56% 0,33% 4,05% 2,40% 2,88% 1,94% 9,17% ,81% 1,27% 1,00% 0,95% 6,17% 8,58% 0,34% 4,07% 2,43% 2,91% 1,90% 9,33% ,83% 1,30% 1,00% 0,95% 6,19% 8,60% 0,35% 4,24% 2,43% 3,03% 1,99% 9,00% ,85% 1,32% 0,97% 0,93% 5,96% 8,41% 0,36% 4,29% 2,44% 3,15% 1,92% 8,69% ,88% 1,36% 1,00% 0,93% 5,99% 8,30% 0,37% 4,42% 2,48% 3,12% 1,87% 8,54% Bron: Vlaams Indicatorenboek, 2005 wetenschappelijk onderzoek 17

16 D1 Hdst :24 Pagina CITATIE-IMPACT VAN DE VLAAMSE PUBLICATIES Het bibliometrisch middel bij uitstek om de impact van publicaties te meten is de citatie. Het aantal citaties weerspiegelt de acceptatie en de erkenning van gepubliceerde onderzoeksresultaten door de wetenschappelijke gemeenschap. Figuur 1 stelt de relatieve citatiefrequentie van Vlaanderen en elf Europese referentielanden voor. Vlaamse publicaties zijn van zeer hoge wetenschappelijke kwaliteit. Vlaanderen behoort qua zichtbaarheid van de wetenschappelijke output tot de Europese top. Figuur 1: Citatie-impact van de wetenschappelijke publicaties (2001) Ierland 1,35 Denemarken 1,21 Vlaanderen 1,17 Nederland 1,16 België 1,15 Finland 1,14 Zweden 1,13 Duitsland 1,13 Verenigd Koninkrijk 1,10 Frankrijk 1,05 Italië 1,02 Wereld 1,00 Spanje 0,98 Bron: Vlaams Indicatorenboek, ,2 0,4 0,6 0,8 1,0 1,2 1,4 1,6 Relatieve citatiefrequentie 18 wetenschappelijk onderzoek

17 D1 Hdst :24 Pagina VERDELING VAN DE VLAAMSE PUBLICATIES PER ORGANISATIETYPE Figuur 2 geeft voor de twee deelperiodes en het procentuele aandeel van de verschillende organisatietypes weer in de Vlaamse publicatieoutput. Het aandeel van instellingen voor hoger onderwijs, dus de universiteiten en hogescholen, overheerst met meer dan 85% in het aandeel van wetenschappelijke publicaties in Vlaanderen. Aangezien de meeste publicaties door de universiteiten gepubliceerd worden, kan worden geconcludeerd dat het Vlaamse universiteitssysteem van een hoogwaardige kwaliteit getuigt. Het aandeel van de wetenschappelijke instellingen neemt toe in de loop van de jaren 90, om vervolgens te stabiliseren rond de 10%. Hierin speelt de oprichting van het Interuniversitair Micro-Elektronica Centrum (IMEC), de Vlaamse Instelling voor Technologisch Onderzoek (VITO) en het Vlaams Instituut voor Biotechnologie (VIB) een belangrijke rol. Een zeer beperkt aantal Vlaamse bedrijven publiceert. Bovendien stagneert het relatief aandeel van de publicatieoutput van Vlaamse bedrijven in de totale publicatieoutput van Vlaanderen. De verdeling van deze publicaties is bovendien zeer scheef omdat een beperkt aantal bedrijven, met name Janssen Pharmaceutica en Innogenetics, het grootste aandeel voor hun rekening nemen. Deze gegevens i.v.m. het publicatieprofiel van Vlaanderen stemmen nauw overeen met de situatie in andere Europese landen. Figuur 2: Verdeling van de Vlaamse publicaties per organisatietype Instelling voor hoger onderwijs Publieke onderzoeksinstelling of -administratie Private instelling Ziekenhuis Andere Instelling voor hoger onderwijs Publieke onderzoeksinstelling of -administratie Private instelling Ziekenhuis Andere Bron: Vlaams Indicatorenboek, ,0 6,6 5,1 0,1 9,9 6,5 4,4 0, Publicaties (%) Publicaties P (%) wetenschappelijk onderzoek 85,1 88,8 19

18 D1 Hdst :24 Pagina INTERNATIONALE WETENSCHAPPELIJKE SAMENWERKING VAN VLAANDEREN Om de sterkte van de wetenschappelijke samenwerking van Vlaanderen tussen bepaalde landen te kunnen meten wordt de Salton-maat (r) gebruikt, die voor Vlaanderen in figuur 3 is aangeduid. De algemene intensiteit van Vlaamse co-publicatielinks is vanaf 1992 beduidend toegenomen. Deze waarneming is in overeenstemming met de globale trend die voor vele landen een duidelijke intensivering van samenwerkingsrelaties weerspiegelt. Vlaams onderzoek toont internationaal actieve samenwerkingen en deze sterke internationalisering lijkt nog verder te gaan. Vlaanderen neemt actief deel aan multinationaal onderzoek, met voorop de Europese kaderprogramma s, en is partner in diverse internationale onderzoeksinstellingen en -initiatieven. De voortschrijdende specialisatie en het toenemende interdisciplinaire karakter van de wetenschap, alsook de snelle ontwikkeling van de informatie- en telecommunicatietechnologieën bevorderen zeker deze internationalisering. Vlaanderen wordt gekenmerkt als een volledig geïntegreerde regio in het Europese wetenschappelijk netwerk met sterke verbindingen, vooral tot zijn buurlanden. Naast de EU-relatie is de versterkte samenwerking met Noord-Amerika vermeldenswaard. Figuur 3: De geografische kaart van de belangrijkste co-publicatielinks van Vlaanderen Salton-maat (r): r 5,0% 5,0% r 2.5% 2,5% r 1,5% Bron: Vlaams Indicatorenboek, wetenschappelijk onderzoek

19 D1 Hdst :24 Pagina PUBLICATIEPROFIEL VAN HET VLAAMS ONDERZOEK De specialisatie van het Vlaams onderzoek tijdens de periodes en wordt op basis van de activiteitsindex, gedefinieerd als de relatieve activiteit met betrekking tot de wereldstandaard, grafisch in figuur 4 weergegeven. De wereldstandaard is in het diagram door een regelmatige twaalfhoek aangeduid. Er dient op gewezen te worden dat de activiteitsindex een evenwichtsindicator is, d.w.z. als de activiteitsgraad van een land in enkele gebieden boven de wereldstandaard ligt, moet de activiteitsgraad in andere gebieden noodzakelijkerwijs beneden de standaard liggen. Het publicatieprofiel van het Vlaams onderzoek heeft het karakteristiek patroon van het Westers model met bio- en medische wetenschappen als overheersende gebieden. Wel is het profiel van de tweede periode enigszins veranderd in de richting van de wereldstandaard, maar het paradigmatische basistype van het Vlaamse profiel is onveranderd gebleven. Tevens valt de sterke groei van de activiteitsgraad op van enkele vakgebieden zoals agronomie en omgevingswetenschappen, neuro- en gedragswetenschappen en wiskunde. Samenvattend kan gesteld worden dat het Vlaamse publicatieprofiel wordt gekenmerkt door een significant boven de wereldstandaard liggende activiteitsgraad in de gebieden biologie, biowetenschappen, biomedisch onderzoek en klinische en experimentele geneeskunde en door een beneden de wereldstandaard liggende activiteitsgraad in de gebieden neuro- en gedragswetenschappen, chemie en aard- en ruimtewetenschappen. wetenschappelijk onderzoek 21

20 D1 Hdst :24 Pagina 22 Figuur 4: Het publicatieprofiel van het Vlaams onderzoek (op basis van de activiteitsindex) Figuur 4: ( en ) wiskunde technische wetenschappen aard- en ruimtewetenschappen agronomie en omgevingswetenschappen 1,8 1,6 1,4 1,2 1,0 0,8 0,6 0,4 0,2 0,0 biologie (op het organisme- en het supraorganismevlak) biowetenschappen (algemene, cellulaire en subcellulaire biologie; genetica) biomedisch onderzoek fysica klinische en experimentele geneeskunde I (algemene en interne geneeskunde) chemie experimentele geneeskunde II (niet-interne vakken) neuro- en gedragswetenschappen Bron: Vlaams Indicatorenboek, wereldstandaard 22 wetenschappelijk onderzoek

21 D1 Hdst :24 Pagina RELATIEVE CITATIEFREQUENTIE VOOR VLAANDEREN IN TWAALF VAKGEBIEDEN Figuur 5 geeft de relatieve citatiefrequentie weer voor twee deelperiodes van telkens vier jaar ( en ). De relatieve citatiefrequentie van Vlaanderen is in alle vakgebieden boven of tenminste gelijk aan de wereldstandaard. Dit getuigt van een hoge kwaliteit van het wetenschappelijk onderzoek in alle vakgebieden in Vlaanderen. De levenswetenschappen en wiskunde hadden voor beide deelperiodes een zeer hoge score. De indicatorwaarde van de natuurwetenschappen stemt met de wereldstandaard overeen of bevindt zich enigszins boven de waarde van 1,0. De relatieve citatiescores in de wiskunde en de levenswetenschappen zijn - vooral in het klinische onderzoek - toch iets hoger dan in de natuurwetenschappen. Figuur 5: Relatieve citatiefrequentie voor Vlaanderen in twaalf vakgebieden Figuur 5: ( en ) aard- en ruimtewetenschappen agronomie en omgevingswetenschappen wiskunde technische wetenschappen 1,8 1,6 1,4 1,2 1,0 0,8 0,6 0,4 0,2 0,0 biologie (op het organisme- en het supraorganismevlak) biowetenschappen (algemene, cellulaire en subcellulaire biologie; genetica) biomedisch onderzoek fysica klinische en experimentele geneeskunde I (algemene en interne geneeskunde) chemie experimentele geneeskunde II (niet-interne vakken) neuro- en gedragswetenschappen Bron: Vlaams Indicatorenboek, wereldstandaard wetenschappelijk onderzoek 23

22 D1 Hdst :35 Pagina 25 HOOFDSTUK 2 TECHNOLOGISCH ONDERZOEK De output van technologisch onderzoek is minder eenduidig te meten dan de output van wetenschappelijk onderzoek. De meest gebruikte databron (zowel naar OESO- als naar Eurostat-normen) is de octrooiliteratuur. Uiteraard is de toepassing van deze databron niet zonder enige controverse daar niet alle resultaten van technologisch onderzoek terug te vinden zijn in de octrooiliteratuur: niet alle uitvindingen worden immers geoctrooieerd, maar ook, niet alle octrooien leiden tot innovaties en niet alle innovaties berusten op geoctrooieerde uitvindingen. Een voordeel van octrooi-indicatoren betreft dan weer het betrouwbare en systematische karakter van de data. Dankzij hun betrouwbaarheid en hun beschikbaarheid zijn octrooianalyses en octrooistatistieken uitgegroeid tot een internationaal onderdeel van technologie-indicatoren. Daarbij wordt voornamelijk met twee verschillende databanken gewerkt: de databank van het Europees octrooibureau (European Patent Office - EPO) en de databank van het Amerikaans octrooibureau (United States Patent and Trademark Office - USPTO). Het Steunpunt O&O- Statistieken van de Vlaamse overheid beschikt over beide geactualiseerde databronnen. Deze databronnen laten analyses toe per technologiedomein en per sector. Ook hier kan uiteraard vergeleken worden met een groep van referentielanden. Naast de octrooidata zijn de O&O-uitgaven van bedrijven vaak gebruikte indicatoren om de investeringen in technologieontwikkeling in economische sectoren weer te geven. Via de OESO O&O-enquêtes beschikken we over gedetailleerde data die, mits de juiste extrapolaties, een inzicht verschaffen in de positie van de Vlaamse economische sectoren op het vlak van O&O-bestedingen. Deze data zijn door het Steunpunt O&O-Statistieken en het Steunpunt Ondernemerschap, Ondernemingen en Innovatie bewerkt en aangeleverd. Dit alles leidt ertoe dat in tabel 3 aan de hand van de octrooidatabronnen en de O&O-bestedingen, een positieanalyse op het vlak van technologisch onderzoek van Vlaanderen kan gemaakt worden in relatie tot een vergelijkende groep van landen. In de daaropvolgende paragrafen wordt deze positie voor elk van deze technologie-indicatoren meer in detail toegelicht. technologisch onderzoek 25

Stock picking in bange tijden: Innovatie als keuze criterium

Stock picking in bange tijden: Innovatie als keuze criterium Stock picking in bange tijden: Innovatie als keuze criterium 1. In de huidige aandelenmarkten lijkt het onmogelijk om grote volatiliteit te vermijden en een gezonde performance met een beheerst risico

Nadere informatie

Eerste Snapshot: tussentijdse analyse van de Vlaamse deelname aan het Europese Zesde Kaderprogramma voor Onderzoek (7 november 2005)

Eerste Snapshot: tussentijdse analyse van de Vlaamse deelname aan het Europese Zesde Kaderprogramma voor Onderzoek (7 november 2005) Eerste Snapshot: tussentijdse analyse van de Vlaamse deelname aan het Europese Zesde Kaderprogramma voor Onderzoek (7 november 2005) 1. Inleiding Deze snapshot is een momentopname die in een oogopslag

Nadere informatie

Economie. De conjunctuur

Economie. De conjunctuur Economie De conjunctuur De Algemene Directie Statistiek en Economische Informatie biedt onpartijdige statistische informatie. De informatie wordt conform de wet verspreid, meer bepaald voor wat betreft

Nadere informatie

BIJLAGE 2.3 STATISTISCHE TABELLEN

BIJLAGE 2.3 STATISTISCHE TABELLEN BIJLAGE 2.3 STATISTISCHE TABELLEN Tabel 1 Europa in het wetenschappelijk onderzoek op wereldvlak: O&O-indicatoren voor de EU15, de USA en Japan EU15 USA JAPAN Totale O&O-uitgaven (miljoen ecu) 1994 121

Nadere informatie

Economie. De conjunctuur

Economie. De conjunctuur Economie De conjunctuur De Algemene Directie Statistiek en Economische Informatie biedt onpartijdige statistische informatie. De informatie wordt conform de wet verspreid, meer bepaald voor wat betreft

Nadere informatie

Uittocht uit de industrie onstuitbaar? Prof. Dr. J. Konings VIVES - KULeuven

Uittocht uit de industrie onstuitbaar? Prof. Dr. J. Konings VIVES - KULeuven Uittocht uit de industrie onstuitbaar? Prof. Dr. J. Konings VIVES - KULeuven Overzicht Stylized Facts Theoretisch kader Sterke en zwakke sectoren in Vlaanderen? De supersterren van de Vlaamse economie

Nadere informatie

Regionale verdeling van de Belgische in- en uitvoer van goederen en diensten,

Regionale verdeling van de Belgische in- en uitvoer van goederen en diensten, PERSCOMMUNIQUÉ 2014-07-18 Links BelgoStat On-line Algemene informatie Regionale verdeling van de Belgische in- en uitvoer van goederen en diensten, 1995-2011. De drie Gewesten en de Nationale Bank van

Nadere informatie

Via een antwoord op de volgende vraag wens ik een beter zicht te krijgen op de Vlaamse export naar de VS en Canada.

Via een antwoord op de volgende vraag wens ik een beter zicht te krijgen op de Vlaamse export naar de VS en Canada. SCHRIFTELIJKE VRAAG nr. 338 van GÜLER TURAN datum: 8 juni 2016 aan GEERT BOURGEOIS MINISTER-PRESIDENT VAN DE VLAAMSE REGERING, VLAAMS MINISTER VAN BUITENLANDS BELEID EN ONROEREND ERFGOED Export naar de

Nadere informatie

2. METHODOLOGISCHE AANPASSINGEN

2. METHODOLOGISCHE AANPASSINGEN Integrale versie 2. METHODOLOGISCHE AANPASSINGEN In vergelijking met de vorig jaar gepubliceerde reeksen 2 over de kapitaalgoederenvoorraad (KGV) en de afschrijvingen zijn er drie methodologische aanpassingen

Nadere informatie

Voortgangsrapportage Onderwijs en Opleiding 2010 Beschrijving prestaties Nederland en andere lidstaten op EU benchmarks

Voortgangsrapportage Onderwijs en Opleiding 2010 Beschrijving prestaties Nederland en andere lidstaten op EU benchmarks ANNEX Voortgangsrapportage Onderwijs en Opleiding 21 Beschrijving prestaties Nederland en andere lidstaten op EU benchmarks 1. Deelname voor- en vroegschoolse educatie (VVE) De Nederlandse waarde voor

Nadere informatie

OECD Science, Technology and Industry: Scoreboard 2005. OESO Wetenschap, technologie en industrie: scorebord 2005. Samenvatting en toelichting

OECD Science, Technology and Industry: Scoreboard 2005. OESO Wetenschap, technologie en industrie: scorebord 2005. Samenvatting en toelichting OECD Science, Technology and Industry: Scoreboard 2005 Summary in Dutch OESO Wetenschap, technologie en industrie: scorebord 2005 Samenvatting in het Nederlands Samenvatting en toelichting De lange termijn

Nadere informatie

Danielle Raspoet. VRWB Clusters en hun Speerpunten gelinkt aan Vlaanderen in Actie Pact 2020. Vlaamse Raad voor Wetenschapsbeleid

Danielle Raspoet. VRWB Clusters en hun Speerpunten gelinkt aan Vlaanderen in Actie Pact 2020. Vlaamse Raad voor Wetenschapsbeleid VRWB Clusters en hun Speerpunten gelinkt aan Vlaanderen in Actie Pact 2020 Danielle Raspoet Vlaamse Raad voor Wetenschapsbeleid Vlaams Innovatienetwerk, Gent 1 Technologie & Innovatie in Vlaanderen: Prioriteiten

Nadere informatie

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

14/09/2012 WETENSCHAP, TECHNOLOGIE, INNOVATIE EN DE MAATSCHAPPIJ: EEN PRAKTIJKVOORBEELD. Elie Ratinckx VRWI

14/09/2012 WETENSCHAP, TECHNOLOGIE, INNOVATIE EN DE MAATSCHAPPIJ: EEN PRAKTIJKVOORBEELD. Elie Ratinckx VRWI WETENSCHAP, TECHNOLOGIE, INNOVATIE EN DE MAATSCHAPPIJ: EEN PRAKTIJKVOORBEELD Elie Ratinckx VRWI Studiedag Toekomstverkenningen 21 september 2012 HISTORIEK VRWI TOEKOMSTVERKENNINGEN Ontwikkeling Methodologie

Nadere informatie

De Belgische farmaceutische industrie in een internationale context

De Belgische farmaceutische industrie in een internationale context As % of total European pharmaceutical industry De Belgische farmaceutische industrie in een internationale context Terwijl België slechts 2,6 % vertegenwoordigt van het Europees BBP, heeft de farmaceutische

Nadere informatie

Vier werknemers op tien krijgen opleiding en vorming

Vier werknemers op tien krijgen opleiding en vorming ALGEMENE DIRECTIE STATISTIEK EN ECONOMISCHE INFORMATIE PERSBERICHT 13 september 2007 Vier werknemers op tien krijgen opleiding en vorming Vormingsinspanningen van Belgische ondernemingen in 2005 62,5%

Nadere informatie

De Belgische Machinebouw- en. Mechatronicasector

De Belgische Machinebouw- en. Mechatronicasector De Belgische Machinebouw- en Mechatronicasector Rapport samengesteld door: Daan Oerlemans Tom Vansteenkiste November 2014 Nederlandse Kamer van Koophandel voor België en Luxemburg Tervurenlaan 168 bus

Nadere informatie

H E T VL A AM S O N D E RZO E K I N D E LEVE N S-, NATU U R- E N

H E T VL A AM S O N D E RZO E K I N D E LEVE N S-, NATU U R- E N B I B LI O M ETR I S C H E ANALYS E VAN H E T VL A AM S O N D E RZO E K I N D E LEVE N S-, NATU U R- E N TE C H N I S C H E W ET E N S C HAP P E N. H E T VL A AM S O N D E RZO E K I N EU ROPESE CONTEXT

Nadere informatie

Instituut voor de nationale rekeningen. Nationale rekeningen

Instituut voor de nationale rekeningen. Nationale rekeningen Instituut voor de nationale rekeningen Nationale rekeningen Deel 3 Aanbod- en gebruikstabellen 2010 Inhoud van de publicatie De jaarlijkse nationale rekeningen van België worden opgesteld volgens de definities

Nadere informatie

Creëren van een innovatief Europa Verslag van de Onafhankelijke Expertengroep inzake O&O en innovatie, aangesteld na de top van Hampton Court

Creëren van een innovatief Europa Verslag van de Onafhankelijke Expertengroep inzake O&O en innovatie, aangesteld na de top van Hampton Court Creëren van een innovatief Europa Verslag van de Onafhankelijke Expertengroep inzake O&O en innovatie, aangesteld na de top van Hampton Court SAMENVATTING Januari 2006 Het volledige verslag is beschikbaar

Nadere informatie

Bijlage 1: Gekozen regio s en hun sterke kanten. Meest innovatieve regio s

Bijlage 1: Gekozen regio s en hun sterke kanten. Meest innovatieve regio s Bijlage 1: Gekozen regio s en hun sterke kanten Meest innovatieve regio s Het Europese Innovatie Scoreboord op regionaal schaalniveau geeft in 2003 zes regio s aan als de leiders van Europa. Deze zijn

Nadere informatie

Samenwerking en innovatie in het MKB in Europa en Nederland Een exploratie op basis van het European Company Survey

Samenwerking en innovatie in het MKB in Europa en Nederland Een exploratie op basis van het European Company Survey Samenwerking en innovatie in het MKB in Europa en Nederland Een exploratie op basis van het European Company Survey ICOON Paper #1 Ferry Koster December 2015 Inleiding Dit rapport geeft inzicht in de relatie

Nadere informatie

R&D-uitgaven en capaciteit naar wetenschapsgebied

R&D-uitgaven en capaciteit naar wetenschapsgebied R&D-uitgaven en capaciteit naar wetenschapsgebied In Nederland werd in 2014 in totaal 13,3 miljard uitgegeven aan R&D: wetenschappelijk onderzoek en ontwikkeling (de voorlopige cijfers 2015 laten een groei

Nadere informatie

FARMACIJFERS 2014. De geneesmiddelenindustrie in België : een vector voor groei. De kerncijfers

FARMACIJFERS 2014. De geneesmiddelenindustrie in België : een vector voor groei. De kerncijfers FARMACIJFERS 214 De geneesmiddelenindustrie in België : een vector voor groei De kerncijfers Verantwoordelijke uitgever : Catherine Rutten voor pharma.be, Algemene Vereniging van de Geneesmiddelenindustrie

Nadere informatie

FOCUS op speur- en ontwikkelingswerk

FOCUS op speur- en ontwikkelingswerk FOCUS op speur- en ontwikkelingswerk Het gebruik van de WBSO in 25 in opdracht van FOCUS op speur- en ontwikkelingswerk Het gebruik van de WBSO in 25 Inhoud Inleiding 3 Effect WBSO 4 Toegekende aanvragen

Nadere informatie

SMEsNET. Resultaten. Juni 2006

SMEsNET. Resultaten. Juni 2006 SMEsNET Resultaten Juni 2006 SMEsNET 1. Projectinhoud 2. Resultaten vergaderingen stakeholder 3. Resultaten enquête 4. Conclusie 1. Projectinhoud SMEsNET Doel: mogelijkheden en verwachtingen van Europese

Nadere informatie

Japans-Nederlandse wetenschappelijke publicaties. Paul op den Brouw, 3 juli 2014, meer informatie: www.ianetwerk.nl

Japans-Nederlandse wetenschappelijke publicaties. Paul op den Brouw, 3 juli 2014, meer informatie: www.ianetwerk.nl Japans-Nederlandse wetenschappelijke publicaties Paul op den Brouw, 3 juli 2014, meer informatie: www.ianetwerk.nl Samenvatting Elf Japanse top-onderzoeksuniversiteiten spraken tijdens zijn bezoek aan

Nadere informatie

Octrooiaanvragen uit Limburg OCTROOICENTRUM NEDERLAND

Octrooiaanvragen uit Limburg OCTROOICENTRUM NEDERLAND Octrooiaanvragen uit Limburg OCTROOICENTRUM NEDERLAND Datum: 24 september 2009 Auteur: Drs. M. (Marcel) Seip 2 LIMBURG Samenvatting Doel van dit onderzoek is de innovatie zichtbaar in octrooiaanvragen

Nadere informatie

Octrooien uit het Noorden OCTROOICENTRUM NEDERLAND

Octrooien uit het Noorden OCTROOICENTRUM NEDERLAND Octrooien uit het Noorden OCTROOICENTRUM NEDERLAND Datum: 31 maart 2008 Auteur: Drs. M. (Marcel) Seip 2 NOORD NEDERLAND Samenvatting Doel van dit onderzoek is de innovatie zichtbaar in octrooiaanvragen

Nadere informatie

Fiche 3: tewerkstelling

Fiche 3: tewerkstelling ECONOMISCHE POSITIONERING VAN DE FARMACEUTISCHE INDUSTRIE Fiche 3: tewerkstelling In de sector werken meer dan 29.400 personen; het volume van de tewerkstelling stijgt met een constant ritme van 3,7 %,

Nadere informatie

Exportprestaties van het industriële MKB in 2003

Exportprestaties van het industriële MKB in 2003 M200410 Exportprestaties van het industriële MKB in 2003 Exportthermometer Jolanda Hessels Kees Bakker Zoetermeer, november 2004 Exportprestaties van het industriële MKB in 2003 In 2003 laat de export

Nadere informatie

Structurele ondernemingsstatistieken

Structurele ondernemingsstatistieken 1 Structurele ondernemingsstatistieken - Analyse Structurele ondernemingsstatistieken Een beeld van de structuur van de Belgische economie in 2012 en de mogelijkheden van deze databron De jaarlijkse structurele

Nadere informatie

ICT, kennis en economie 2012 Statistische bijlage

ICT, kennis en economie 2012 Statistische bijlage ICT, kennis en economie 2012 Statistische bijlage Deze bijlage bevat enkele tabellen met aanvullend cijfermateriaal behorend bij de publicatie ICT, kennis en economie 2012. De tabellen zijn per hoofdstuk

Nadere informatie

België : een strategisch belangrijke biofarmaceutische hub in Europa

België : een strategisch belangrijke biofarmaceutische hub in Europa Farmacijfers - december 2015 België : een strategisch belangrijke biofarmaceutische hub in Europa Verantwoordelijke uitgever: Catherine Rutten, pharma.be, de Algemene Vereniging van de Geneesmiddelenindustrie

Nadere informatie

uitgroeien tot een Vlaamse, Europese en internationale topregio met economische creativiteit als concept voor meer welvaart en welzijn in de regio.

uitgroeien tot een Vlaamse, Europese en internationale topregio met economische creativiteit als concept voor meer welvaart en welzijn in de regio. Flanders Smart Hub 1. Waarom dit project? 2. Wie maakt deel uit van dit project? 3. Vanwaar komt de naam? 4. Het vertrekpunt van het project 5. Actiedomeinen 6. Wat zijn onze doelstellingen? 7. Logistiek

Nadere informatie

Instituut voor de nationale rekeningen

Instituut voor de nationale rekeningen Instituut voor de nationale rekeningen 2015-02-17 Links: Publicatie BelgoStat Online Algemene informatie Broos herstel in 2013 na krimp in 2012 in Brussel en Wallonië; verdere groeivertraging in 2013 in

Nadere informatie

België in de Europese informatiemaatschappij. Een benchmark van het bezit en het gebruik van ICT in België t.o.v. 24 Europese landen in 2006

België in de Europese informatiemaatschappij. Een benchmark van het bezit en het gebruik van ICT in België t.o.v. 24 Europese landen in 2006 België in de Europese informatiemaatschappij Een benchmark van het bezit en het gebruik van ICT in België t.o.v. 24 Europese landen in 2006 Bezit en gebruik van ICT en Internet 1 Luxemburg 2 Litouwen 3

Nadere informatie

De regionale impact van de economische crisis

De regionale impact van de economische crisis De regionale impact van de economische crisis Damiaan Persyn Vives Beleidspaper 11 Juli 2009 VIVES Naamsestraat 61 bus 3510 3000 Leuven - Belgium Tel: +32 16 32 42 22 www.econ.kuleuven.be/vives De regionale

Nadere informatie

KUNSTSTOF- EN RUBBERINDUSTRIE BELGIË

KUNSTSTOF- EN RUBBERINDUSTRIE BELGIË KUNSTSTOF- EN RUBBERINDUSTRIE BELGIË ECONOMISCH JAARRAPPORT 27 Federplast.be Vereniging van Producenten van Kunststof- en Rubberartikelen VZW Association des Producteurs d Articles en Matières Plastiques

Nadere informatie

De Octrooicellen. Bescherm en valoriseer uw uitvindingen. Gratis sectorale ondersteuning rond intellectuele eigendom op maat van uw onderneming

De Octrooicellen. Bescherm en valoriseer uw uitvindingen. Gratis sectorale ondersteuning rond intellectuele eigendom op maat van uw onderneming De Octrooicellen Bescherm en valoriseer uw uitvindingen Gratis sectorale ondersteuning rond intellectuele eigendom op maat van uw onderneming De octrooicellen Bescherm en valoriseer uw uitvindingen Gratis

Nadere informatie

ZA5470. Flash Eurobarometer 315 (Attitudes of European Entrepreneurs Towards Eco-innovation) Country Specific Questionnaire Belgium (Flemish)

ZA5470. Flash Eurobarometer 315 (Attitudes of European Entrepreneurs Towards Eco-innovation) Country Specific Questionnaire Belgium (Flemish) ZA5470 Flash Eurobarometer 315 (Attitudes of European Entrepreneurs Towards Eco-innovation) Country Specific Questionnaire Belgium (Flemish) FL315 Attitudes of European entrepreneurs towards eco innovation

Nadere informatie

patent Landscaping: waardevolle analyses voor strategische informatie Auteur: Sanne Pfeifer

patent Landscaping: waardevolle analyses voor strategische informatie Auteur: Sanne Pfeifer patent Landscaping: waardevolle analyses voor strategische informatie Auteur: Sanne Pfeifer Octrooidatabases worden met het jaar completer. Het analyseren van de hierin aanwezige informatie, ook wel landscaping

Nadere informatie

De impact van concurrentie op de productmix van exporteurs

De impact van concurrentie op de productmix van exporteurs VIVES BRIEFING 2016/09 De impact van concurrentie op de productmix van exporteurs Koen Breemersch KU Leuven, Faculteit Economie en Bedrijfswetenschappen, VIVES 1 DE IMPACT VAN CONCURRENTIE OP DE PRODUCTMIX

Nadere informatie

Kortcyclische arbeid, Op de teller!

Kortcyclische arbeid, Op de teller! Kortcyclische arbeid, Op de teller! 1 Doel Doel van dit instrument is inzicht bieden in de prevalentie (mate van voorkomen) en de effecten van kortcylische arbeid. Dit laat toe een duidelijke definiëring

Nadere informatie

Internationale handel in goederen van Nederland 2012

Internationale handel in goederen van Nederland 2012 Webartikel 2013 Internationale handel in goederen van Nederland 2012 Wiel Packbier 11-11-2013 gepubliceerd op cbs.nl Samenvatting De internationale handel in goederen is in 2012 wederom minder hard gegroeid.

Nadere informatie

Stand van zaken van de Smart City -dynamiek in België: een kwantitatieve barometer

Stand van zaken van de Smart City -dynamiek in België: een kwantitatieve barometer Stand van zaken van de Smart City -dynamiek in België: een kwantitatieve barometer AUTEURS Jonathan Desdemoustier, onderzoeker-doctorandus, Smart City Institute, HEC-Liège, Universiteit van Luik (België)

Nadere informatie

Werkloosheid in de Europese Unie

Werkloosheid in de Europese Unie in de Europese Unie Diana Janjetovic en Bart Nauta De werkloosheid in de Europese Unie vertoont sinds 2 als gevolg van de conjunctuur een wisselend verloop. Door de economische malaise in de jaren 21 23

Nadere informatie

Vernieuwde alumniwerking

Vernieuwde alumniwerking Vernieuwde alumniwerking Alumni en regio belangrijk in open campus model Meer (leuke) activiteiten organiseren Databank nog onvolledig Centrale databank met gegevens van > 10.000 alumni o o o o o o o o

Nadere informatie

INNOVATIE 2.5 BLIKVANGERS

INNOVATIE 2.5 BLIKVANGERS INNOVATIE 2.5 BLIKVANGERS In 213 besteedt Vlaanderen 2,54% van het bruto binnenlands product aan onderzoek en ontwikkeling (figuur 2.146). Het totaal aan O&O-personeel neemt onafgebroken toe. In 213 zijn

Nadere informatie

Inclusive Growth and Development Report 2017 van het World Economic Forum: Bevindingen voor Nederland

Inclusive Growth and Development Report 2017 van het World Economic Forum: Bevindingen voor Nederland Inclusive Growth and Development Report 2017 van het World Economic Forum: Bevindingen voor Nederland Nederland scoort relatief hoog op economische groei en het aanpakken van ongelijkheid, maar de ongelijkheid

Nadere informatie

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl The Netherlands of 2040 www.nl2040.nl 1 Tijden veranderen 2 Tijden veranderen 3 Nieuwe CPB scenario studie Vraag Waarmee verdienen we ons brood in 2040? Aanpak Scenario s, geven inzicht in onzekerheid

Nadere informatie

De Staat van Nederland Innovatieland: een gouden ei? Walter Manshanden

De Staat van Nederland Innovatieland: een gouden ei? Walter Manshanden De Staat van Nederland Innovatieland: een gouden ei? Walter Manshanden Van der Zee, F., W. Manshanden, F. Bekkers, T. van der Horst ea (2012). De Staat van Nederland Innovatieland 2012. Amsterdam: AUP

Nadere informatie

DOELSTELLING VOOR ONDERZOEK EN ONTWIKKELING

DOELSTELLING VOOR ONDERZOEK EN ONTWIKKELING COMMENTAAR 10 Kleurrijk Vlaanderen - 21 doelstellingen voor de 21 ste eeuw DOELSTELLING VOOR ONDERZOEK EN ONTWIKKELING 24 januari 2002 VRWB-R/COM-10 24 januari 2002 1/5 VRWB-R/COM-10 24 januari 2002 2/5

Nadere informatie

Profit. Europa is een van s werelds meest welvarende regio s. en heeft een van de grootste interne markten. Deze

Profit. Europa is een van s werelds meest welvarende regio s. en heeft een van de grootste interne markten. Deze Profit Europa is een van s werelds meest welvarende regio s en heeft een van de grootste interne markten. Deze positie wordt echter bedreigd door de snelle opkomst van Azië, maar ook door het steeds groter

Nadere informatie

Stijging van export en exportkansen in industrie, diensten en groothandel

Stijging van export en exportkansen in industrie, diensten en groothandel M200515 Stijging van export en exportkansen in industrie, diensten en groothandel Exportthermometer drs. S.C. Oudmaijer Zoetermeer, januari 2006 Exportprestaties en exportpotentieel van de industrie, de

Nadere informatie

Wat zijn feiten en cijfers rond geneesmiddelenonderzoek?

Wat zijn feiten en cijfers rond geneesmiddelenonderzoek? Deze kaart geeft een overzicht van beschikbare feiten en geneesmiddelenonderzoek. De kaart is tot stand gekomen op basis van literatuuronderzoek, interviews en denksessies met deskundigen. Met dank aan

Nadere informatie

VANDAAG IN VLAANDEREN INDUSTRIEËN CREATIEVE MAPPING EN BEDRIJFSECONOMISCHE ANALYSE

VANDAAG IN VLAANDEREN INDUSTRIEËN CREATIEVE MAPPING EN BEDRIJFSECONOMISCHE ANALYSE CREATIEVE INDUSTRIEËN IN VLAANDEREN VANDAAG MAPPING EN BEDRIJFSECONOMISCHE ANALYSE WAT? WAA 2 WAT ZIJN CREATIEVE INDUSTRIEËN? Het geheel van sectoren en activiteiten die een beroep doen op de input van

Nadere informatie

Moedige overheden. Stille kampioenen = ondernemingen. Gewone helden = burgers

Moedige overheden. Stille kampioenen = ondernemingen. Gewone helden = burgers Moedige overheden Stille kampioenen = ondernemingen Gewone helden = burgers Vaststellingen Onze welvaart kalft af Welvaartscreatie Arbeidsparticipatie Werktijd Productiviteit BBP Capita 15-65 Bevolking

Nadere informatie

4.1 BIBLIOMETRISCHE ANALYSE VAN HET VLAAMS ONDERZOEK IN DE LEVENS-, NATUUR- EN TECHNISCHE WETENSCHAPPEN. HET VLAAMS ONDERZOEK IN EUROPESE CONTEXT

4.1 BIBLIOMETRISCHE ANALYSE VAN HET VLAAMS ONDERZOEK IN DE LEVENS-, NATUUR- EN TECHNISCHE WETENSCHAPPEN. HET VLAAMS ONDERZOEK IN EUROPESE CONTEXT 4.1 BIBLIOMETRISCHE ANALYSE VAN HET VLAAMS ONDERZOEK IN DE LEVENS-, NATUUR- EN TECHNISCHE WETENSCHAPPEN. HET VLAAMS ONDERZOEK IN EUROPESE CONTEXT Door K. DEBACKERE, W. GLÄNZEL en B. THIJS 4.1.1. INLEIDING

Nadere informatie

Hoe Europeanen denken over biotechnologie en genetisch gemodificeerd voedsel in 2005

Hoe Europeanen denken over biotechnologie en genetisch gemodificeerd voedsel in 2005 Eens in de drie jaar wordt in de Europese Unie onderzoek verricht naar de publieksopvattingen over biotechnologie. Eind 05 zijn in totaal 25.000 respondenten in de 25 lidstaten van de EU ondervraagd. Hier

Nadere informatie

Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU?

Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU? Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU? Als gevolg van de wereldwijde economische en financiële crisis heeft de EU met een laag investeringsniveau te kampen. Alleen met gezamenlijke gecoördineerde

Nadere informatie

http://keyconet.eun.org

http://keyconet.eun.org Europees Beleidsnetwerk met betrekking tot Sleutelcompetenties in het onderwijs http://keyconet.eun.org it her Health & Consumers Santé & Consommateurs Over het KeyCoNet project KeyCoNet (2012-14) is een

Nadere informatie

code AOU-TOE-ING 1/15 Academisch onderwijs aan de universiteiten INGENIEURSWETENSCHAPPEN

code AOU-TOE-ING 1/15 Academisch onderwijs aan de universiteiten INGENIEURSWETENSCHAPPEN code AOU-TOE-ING 1/15 Klemtonen De bachelorjaren zijn gericht op een brede algemene basisvorming en een beginnende specialisatie binnen de gekozen afstudeerrichting. De nadruk wordt gelegd op de vakken

Nadere informatie

Digitale (r)evolutie in België anno 2010.

Digitale (r)evolutie in België anno 2010. ALGEMENE DIRECTIE STATISTIEK EN ECONOMISCHE INFORMATIE PERSBERICHT 23 februari 2011 Digitale (r)evolutie in België anno 2010. De digitale revolutie zet zich steeds verder door in België: 73% van de Belgische

Nadere informatie

www.cwtsbv.nl Page 2 18 november 2014 CWTS B.V. Centre for Science and Technology Studies, Leiden University

www.cwtsbv.nl Page 2 18 november 2014 CWTS B.V. Centre for Science and Technology Studies, Leiden University REPORT Onderzoek naar unieke uitvindingen zoals beschreven in octrooifamilies gebaseerd op onderzoek van TO2-instituten en hun medewerkers in de periode 2001-2010 www.cwtsbv.nl Page 2 18 november 2014

Nadere informatie

De drie belangrijkste verbeteringen worden op de website van VLAIO als volgt omschreven:

De drie belangrijkste verbeteringen worden op de website van VLAIO als volgt omschreven: SCHRIFTELIJKE VRAAG nr. 103 van ROBRECHT BOTHUYNE datum: 25 oktober 2016 aan PHILIPPE MUYTERS VLAAMS MINISTER VAN WERK, ECONOMIE, INNOVATIE EN SPORT Kmo-portefeuille - Stand van zaken subsidiëring De kmo-portefeuille

Nadere informatie

PERSBERICHT Brussel, 16 januari 2017

PERSBERICHT Brussel, 16 januari 2017 PERSBERICHT Brussel, 16 januari 2017 Geharmoniseerde consumptieprijsindex - december 2016 o De Belgische inflatie volgens de Europees geharmoniseerde consumptieprijsindex bedraagt in december 2,2% ten

Nadere informatie

PERSBERICHT Brussel, 5 december 2014

PERSBERICHT Brussel, 5 december 2014 01/2010 05/2010 09/2010 01/2011 05/2011 09/2011 01/2012 05/2012 09/2012 01/2013 05/2013 09/2013 01/2014 05/2014 09/2014 Inflatie (%) PERSBERICHT Brussel, 5 december 2014 Geharmoniseerde consumptieprijsindex

Nadere informatie

De internationale concurrentiekracht van Nederlandse (top)sectoren en de rol van bereikbaarheid. Frank van Oort Utrecht, 21 november 2011

De internationale concurrentiekracht van Nederlandse (top)sectoren en de rol van bereikbaarheid. Frank van Oort Utrecht, 21 november 2011 De internationale concurrentiekracht van Nederlandse (top)sectoren en de rol van bereikbaarheid Frank van Oort Utrecht, 21 november 2011 (PBL-onderzoek samen met Mark Thissen, Arjan Ruijs & Dario Diodato)

Nadere informatie

PERSBERICHT Brussel, 7 november 2014

PERSBERICHT Brussel, 7 november 2014 01/2010 05/2010 09/2010 01/2011 05/2011 09/2011 01/2012 05/2012 09/2012 01/2013 05/2013 09/2013 01/2014 05/2014 09/2014 Inflatie (%) PERSBERICHT Brussel, 7 november 2014 Geharmoniseerde consumptieprijsindex

Nadere informatie

PERSBERICHT Brussel, 14 januari 2015

PERSBERICHT Brussel, 14 januari 2015 PERSBERICHT Brussel, 14 januari 2015 Geharmoniseerde consumptieprijsindex - december 2014 o De Belgische inflatie volgens de Europees geharmoniseerde consumptieprijsindex daalt in december naar -0,4%,

Nadere informatie

PERSBERICHT Brussel, 13 oktober 2016

PERSBERICHT Brussel, 13 oktober 2016 PERSBERICHT Brussel, 13 oktober 2016 Geharmoniseerde consumptieprijsindex - september 2016 o De Belgische inflatie volgens de Europees geharmoniseerde consumptieprijsindex bedraagt in september 1,8% ten

Nadere informatie

Energieprijzen in vergelijk

Energieprijzen in vergelijk CE CE Oplossingen voor Oplossingen milieu, economie voor milieu, en technologie economie en technologie Oude Delft 180 Oude Delft 180 611 HH Delft 611 HH Delft tel: tel: 015 015 150 150 150 150 fax: fax:

Nadere informatie

Evaluatie National Contact Point-werking van het Vlaams Contactpunt Kaderprogramma

Evaluatie National Contact Point-werking van het Vlaams Contactpunt Kaderprogramma Evaluatie National Contact Point-werking van het Vlaams Contactpunt Kaderprogramma Departement Economie, Wetenschap en Innovatie Afdeling Strategie en Coördinatie Koning Albert II-laan 35 bus 10 1030 Brussel

Nadere informatie

In de beleidsnota staat dat de Vlaamse kennisinstellingen opvallend veel samenwerken met de bedrijfswereld.

In de beleidsnota staat dat de Vlaamse kennisinstellingen opvallend veel samenwerken met de bedrijfswereld. SCHRIFTELIJKE VRAAG nr. 127 van ROBRECHT BOTHUYNE datum: 17 november 2014 aan PHILIPPE MUYTERS VLAAMS MINISTER VAN WERK, ECONOMIE, INNOVATIE EN SPORT Spin-offbedrijven - Stand van zaken Met betrekking

Nadere informatie

Brussel, 22 november 2006 112206 Advies Europees beleid intellectuele eigendommen Advies Europees beleid met betrekking tot intellectuele eigendommen

Brussel, 22 november 2006 112206 Advies Europees beleid intellectuele eigendommen Advies Europees beleid met betrekking tot intellectuele eigendommen Brussel, 22 november 2006 112206 Advies Europees beleid intellectuele eigendommen Advies Europees beleid met betrekking tot intellectuele eigendommen 1. Inleiding De SERV werd op 3 november 2006 om advies

Nadere informatie

Examenprogramma natuur, leven en technologie havo

Examenprogramma natuur, leven en technologie havo Examenprogramma natuur, leven en technologie havo Het eindexamen (februari 2007) Het eindexamen bestaat uit het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A Vaardigheden

Nadere informatie

Belgische farmaceutische industrie verstevigt haar Europese toppositie. Belgische farmacijfers in een Europese context

Belgische farmaceutische industrie verstevigt haar Europese toppositie. Belgische farmacijfers in een Europese context Belgische farmaceutische industrie verstevigt haar Europese toppositie Belgische farmacijfers 2015 - in een Europese context INLEIDING In 2015 heeft België haar Europese toppositie als biofarmaceutische

Nadere informatie

1.4 Factoren die bepalend zijn voor reële convergentie

1.4 Factoren die bepalend zijn voor reële convergentie Productiviteit, concurrentiekracht en economische ontwikkeling Concurrentiekracht wordt vaak beschouwd als een indicatie voor succes of mislukking van economisch beleid. Letterlijk verwijst het begrip

Nadere informatie

Groei en Productiviteit van de Vlaamse Ondernemingen

Groei en Productiviteit van de Vlaamse Ondernemingen Groei en Productiviteit van de Vlaamse Ondernemingen SWOT Analyse Vlaamse industrie Stijn De Ruytter Tim Goesaert Joep Konings Jo Reynaerts 1 Overzicht Wat zijn onze sterke sectoren? Wie zijn de Economische

Nadere informatie

Handels- en Welvaartseffecten van Vrijhandelsakkoorden

Handels- en Welvaartseffecten van Vrijhandelsakkoorden Handels- en Welvaartseffecten van Vrijhandelsakkoorden Jan Van Hove KU Leuven & INFER jan.vanhove@kuleuven.be Vleva 13 januari 2015 * Met dank aan de Vlaamse overheid voor de financiële ondersteuning van

Nadere informatie

Globalisering, technologische verandering en de polarisatie van de arbeidsmarkt

Globalisering, technologische verandering en de polarisatie van de arbeidsmarkt VIVES BRIEFING 207/04 Globalisering, technologische verandering en de polarisatie van de arbeidsmarkt Koen Breemersch KU Leuven, Faculteit Economie en Bedrijfswetenschappen, VIVES Met dank aan Cathy Lecocq

Nadere informatie

Digitale (r)evolutie in België anno 2009

Digitale (r)evolutie in België anno 2009 ALGEMENE DIRECTIE STATISTIEK EN ECONOMISCHE INFORMATIE PERSBERICHT 9 februari Digitale (r)evolutie in België anno 9 De digitale revolutie zet zich steeds verder door in België: 71% van de huishoudens in

Nadere informatie

Onderwijs en arbeidsmarkt: tweemaal actief

Onderwijs en arbeidsmarkt: tweemaal actief Onderwijs en arbeidsmarkt: tweemaal actief Organisation for Economic Coöperation and Development (2002), Education at a Glance. OECD Indicators 2002, OECD Publications, Paris, 382 p. Onderwijs speelt een

Nadere informatie

Deel 1 Pijlers van het Belgische pensioenstelsel...7 I. De Belgische pensioenpijlers gedefinieerd...9

Deel 1 Pijlers van het Belgische pensioenstelsel...7 I. De Belgische pensioenpijlers gedefinieerd...9 Inleiding.........................................................3 Deel 1 Pijlers van het Belgische pensioenstelsel.......7 I. De Belgische pensioenpijlers gedefinieerd.......9 1. Het concept sociale

Nadere informatie

Gimv Health & Care fonds Investeren in de gezondheids- en zorgsector van de toekomst. Brussel, 27 februari 2013

Gimv Health & Care fonds Investeren in de gezondheids- en zorgsector van de toekomst. Brussel, 27 februari 2013 Gimv Health & Care fonds Investeren in de gezondheids- en zorgsector van de toekomst Brussel, 27 februari 2013 Inhoud 1. Health & Care fonds zorgt voor kritische massa en multiplicatoreffect (Urbain Vandeurzen)

Nadere informatie

Kunstlaan 47-49, 1000 BRUSSEL Eric AERDEN Vooruitgangsstraat 56, 1210 BRUSSEL T GSM Persbericht

Kunstlaan 47-49, 1000 BRUSSEL Eric AERDEN Vooruitgangsstraat 56, 1210 BRUSSEL T GSM Persbericht Cel Externe Communicatie Kunstlaan 47-49, 1000 BRUSSEL Eric AERDEN Vooruitgangsstraat 56, 1210 BRUSSEL T. 02-2773408 GSM 0473-916424 Persbericht Datum: 26 november 2007 Betreft: Bijna 200 indicatoren geven

Nadere informatie

5.6 Het Nederlands hoger onderwijs in internationaal perspectief

5.6 Het Nederlands hoger onderwijs in internationaal perspectief 5.6 Het s hoger onderwijs in internationaal perspectief In de meeste landen van de is de vraag naar hoger onderwijs tussen 1995 en 2002 fors gegroeid. Ook in gaat een steeds groter deel van de bevolking

Nadere informatie

Gevolgen van Brexit voor de besluitvorming in de EU

Gevolgen van Brexit voor de besluitvorming in de EU VIVES BRIEFING 2016/06 Gevolgen van Brexit voor de besluitvorming in de EU Klaas Staal Karlstad Universitet 1 GEVOLGEN VAN BREXIT VOOR DE BESLUITVORMING IN DE EU Klaas Staal INLEIDING Op 23 juni 2016 stemmen

Nadere informatie

Technologieontwikkeling in de wegenbouw

Technologieontwikkeling in de wegenbouw Technologieontwikkeling in de wegenbouw - Hoe de rollen van de overheid het projectresultaat beïnvloeden - NL- Samenvatting van promotieonderzoek dr.ir JC Caerteling Deze dissertatie levert een bijdrage

Nadere informatie

67,3% van de 20-64-jarigen aan het werk

67,3% van de 20-64-jarigen aan het werk ALGEMENE DIRECTIE STATISTIEK EN ECONOMISCHE INFORMATIE PERSBERICHT 28 oktober 67,3% van de 20-64-jarigen aan het werk Tegen 2020 moet 75% van de Europeanen van 20 tot en met 64 jaar aan het werk zijn.

Nadere informatie

De OMC peer review van België. Dr Patries Boekholt Managing Director Technopolis Group

De OMC peer review van België. Dr Patries Boekholt Managing Director Technopolis Group De OMC peer review van België Dr Patries Boekholt Managing Director Technopolis Group De peer review exercitie van 2011 Open Method of Co-ordination (OMC): een Europees proces in het kader van het bereiken

Nadere informatie

ALGEMENE DIRECTIE STATISTIEK EN ECONOMISCHE INFORMATIE PERSBERICHT 26 november 2010

ALGEMENE DIRECTIE STATISTIEK EN ECONOMISCHE INFORMATIE PERSBERICHT 26 november 2010 ALGEMENE DIRECTIE STATISTIEK EN ECONOMISCHE INFORMATIE PERSBERICHT 26 november 2010 Meer personen op de arbeidsmarkt in de eerste helft van 2010. - Nieuwe cijfers Enquête naar de Arbeidskrachten, 2 de

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2005 2006 21 501-30 Raad voor Concurrentievermogen Nr. 147 HERDRUK 1 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der

Nadere informatie

tariefgroep Hoofdactiviteit van de werkgever NACE code (indicatief)

tariefgroep Hoofdactiviteit van de werkgever NACE code (indicatief) BIJLAGE 1 BIJ HET KB TARIFERING - INDELING WERKGEVERS IN 5 TARIEFGROEPEN VOLGENS HOOFDACTIVITEIT tariefgroep Hoofdactiviteit van de werkgever NACE code (indicatief) 1 Uitgeverijen 58 1 Ontwerpen en programmeren

Nadere informatie

Adviesraad voor wetenschap, technologie en innovatie DURVEN DELEN OP WEG NAAR EEN TOEGANKELIJKE WETENSCHAP

Adviesraad voor wetenschap, technologie en innovatie DURVEN DELEN OP WEG NAAR EEN TOEGANKELIJKE WETENSCHAP Adviesraad voor wetenschap, technologie en innovatie DURVEN DELEN OP WEG NAAR EEN TOEGANKELIJKE WETENSCHAP Adviesraad voor wetenschap, technologie en innovatie!! " # "# $ -. #, '& ( )*(+ % & /%01 0.%2

Nadere informatie

Nederland zakt vier plaatsen op Human Capital Index: vaardigheden en kennis van oudere leeftijdscategorieën blijven onbenut.

Nederland zakt vier plaatsen op Human Capital Index: vaardigheden en kennis van oudere leeftijdscategorieën blijven onbenut. ONDERZOEKSRAPPORT Nederland zakt vier plaatsen op Human Capital Index: vaardigheden en kennis van oudere leeftijdscategorieën blijven onbenut. Introductie In het Human Capital 2015 report dat het World

Nadere informatie

De status van mobiel intranet

De status van mobiel intranet De status van mobiel intranet White paper Bilthoven, 26 april 2012 Sabel Online Lonneke Theelen E Lonneke@sabelonline.nl T (088) 227 22 00 W www.sabelonline.nl http://nl.linkedin.com/in/lonneketheelen

Nadere informatie

Samenvatting van het Nederlandse rapport over het PISAonderzoek 2003 uitgevoerd door het CITO, Arnhem

Samenvatting van het Nederlandse rapport over het PISAonderzoek 2003 uitgevoerd door het CITO, Arnhem Samenvatting van het Nederlandse rapport over het PISAonderzoek 2003 uitgevoerd door het CITO, Arnhem Nederlandse jongeren die in 1987 zijn geboren, doen het goed op de toetsen van PISA. In de tweede cyclus

Nadere informatie

Overzicht van de behoeften aan wetenschappelijke en technologische beroepen

Overzicht van de behoeften aan wetenschappelijke en technologische beroepen Brussels Observatorium voor de Werkgelegenheid Overzicht van de behoeften aan wetenschappelijke en technologische beroepen 7 Juli 2010 Stéphane THYS Coördinator Opzet van de presentatie Studenten in wetenschappelijke

Nadere informatie