NOORD- EN ZUID-NEDERLANDSCHE DIALECTBIBLIOTHEEK ONDER LEIDING VAN DR. L. GROOTAERS EN DR. G. G. KLOEKE VII DE~L DE TAAL VAN HINDELOOPEN DOOR

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "NOORD- EN ZUID-NEDERLANDSCHE DIALECTBIBLIOTHEEK ONDER LEIDING VAN DR. L. GROOTAERS EN DR. G. G. KLOEKE VII DE~L DE TAAL VAN HINDELOOPEN DOOR"

Transcriptie

1 NOORD- EN ZUID-NEDERLANDSCHE DIALECTBIBLIOTHEEK ONDER LEIDING VAN DR. L. GROOTAERS EN DR. G. G. KLOEKE DE~L VII DE TAAL VAN HINDELOOPEN DOOR T. VAN DER KOOY Dz. MET DRIE KAARTJES,S-GRAVENHAGE MARTINUS NIJHOFF 1937

2

3

4

5 DE TAAL VAN HINDELOOPEN

6 NOORD- EN ZUID-NEDERLANDSCHE DIALECTBIBLIOTHEEK ONDER LEIDING VAN DR. L. GROOTAERS EN DR. G. G. KLOEKE DEEL VII DE T AAL VAN HINDELOOPEN GRAMMATICAAL OVERZICHT EN WOORDENBOEK MET EEN BLOEMLEZING VAN HINDE LOOPER PROZA EN POEZIE DOOR T. VAN DER KOOY Dz. MET 3 KAARTJES 'S-GRA VENHAGE MARTIN US NI]HOFF 1937

7 DE TAAL VAN HINDELOOPEN Grammaticaal overzicht en woordenboek met een bloemlezing van Hindelooper proza en poezle DOOR T. V AN DER KOOY Dz. MET 3 KAARTJES 'S-GRAVENHAGE MARTINUS NIjHOFF 1937

8 Copyright I937 by Martinus Nijhoff, The Hague, Netherlands All rights reserved, including the right to translate 01' to reproduce this book 01' parts thereof in any form PRINTED IN THE NETHERLANDS

9 VOORBERICHT BIBLIOGRAPHIE. INHOUD PLAATSELIJKE GESCHIEDENIS VAN HINDELOOPEN. XI XI OVERZICHT DER HINDELOOPER SPRAAKKLANKEN 24 SPELLING 30 KORT OVERZICHT DER GEBRUIKTE LETTERTEKENS 33 SPRAAKKUNSTIGE VERSCHIJNSELEN 34 IDIOOM 41 LIJST VAN MANS- EN VROUWENVOORNAMEN 178 BLOEMLEZING UIT DE HINDELOOPER LITERATUUR. 181 ALPHABETISCHE LIJST VAN NEDERLANDSE WOORDEN 248 BIJLAGE 1. Deense Douane-verklaring voor een Hindelooper Schipper, BIJLAGE 2. Schetskaartje van Hindeloopen 8 BIJLAGE 3. De naaste omgeving der plaats. 18 BIJLAGE 4. De verdere omgeving

10

11 Cette petite cite a eu son art a part, son costume particulier, son architecture speciale et une langue qui n'etait parlee que dans ses murs. HENRY HAVARD, La Hollande pittoresque, Voyage aux villes mortes du Zuiderzee, VOORBERICHT De taal van Hindeloopen verdient ongetwijfeld, wegens haar geheel eigenaardig karakter, om in druk te worden vastgelegd. Vooral nu er woorden aan het verdwijnen zijn, en andere reeds geheel in de spreektaal zijn verdwenen. Een werk over de Hindelooper taal als het hier volgende bestond nog niet. WeI was er het boekje van Roosjen, Kroese en Eekhoff, "Merkwaardigheden van Hindeloopen", maar dit dateert van 1855, is dus bijna een eeuw oud, en bovendien niet meer verkrijgbaar. De opzet van dit nieuwe werk is echter veel breder, zowel in de inleidende hoofdstukken als ook omdat het een compleet woordenboek bevat, gevolgd door een historische bloemlezing uit de Hindelooper literatuur. Woorden, die geheel overeenstemmen met qe Nederlandse vertaling en dus door ieder vreemdeling onmiddellijk begrepen worden, hebben we in dit woordenboek niet opgenomen (als baas, touw en dergelijke); het boek zou nodeloos groot en duur geworden zijn. Wij hebben ons tot de karakteristiek Hindelooper woorden bepaald, waaronder er natuurlijk nog vele zuilen zijn, die in meerdere of mindere mate, met het Fries of Nederlands overeenkomen. Verouderde woorden hebben we met het teken t aangeduid. Inzake de door ons gevolgde spelling der Hindelooper woorden hebben we getracht, zoveel mogelijk de uitspraak te benaderen. De door vroegere schrijvers gebezigde spelling konden we niet in aile opzichten als doelmatig en juist beschouwen. Dat dit streven,gelet op de eigenaardige nuances in het Hindelooper klanksysteem, wei eens voor moeilijkheden plaatste, behoeft geen betoog. We vleien ons met de gedachte, ze zoveel mogelijk te hebben overwonnen. Hierbij streefden we vooral naar eenvoud en nauwkeurigheid. Zo hebben we de klinker uit het Engelsche "all", die in het Hindelooper veelvuldig voorkomt, niet voorgesteld door ao, wat veel gedaan is, maar weergegeven als de verdubbeling van de klinker uit het Nederl. "tot", en dus voorgesteld als 00; de eveneens veel voorkomende klinker uit het Nederl. "door" daarentegen als de verdubbeling van die in "ton", en dus als 66 geschreven.

12 x VOORBERICHT Naast de uitspraak hebben we de regel der gelijkvorrnigheid betracht. Daarom schrijven we tiid met een d, meervoud tiiden, maar altiet met een t, om de nevenvorm altieten. Het grammatisch gedeelte bedoelt geen volledige spraakkunst te zijn, maar alleen, zoals de titel trouwens reeds aanduidt, een opgave van opmerkenswaarde, meer of minder interessante, grammatische verschijnselen. Voor de lijst van persoonsnamen (voornamen) hebben we gebruik gemaakt van door den heer P. van der Kooi te Meppel verstrekte gegevens. Aan hem, en voorts aan allen, die aan de totstandkoming van dit werk op enigerlei wijze hebben medegewerkt, betuigen we bij dezen onze hartelijke dank. Inzonderheid aan prof. dr. G. G. Kloeke te Leiden, zonder wiens aanwijzingen, leiding en controle dit boek niet zou geworden zijn wat het thans is. T. VAN DER KOOY Dz.

13 BIBLIOGRAPHIE ROOS]EN, S. 0., KROESE, N. D. en EEKHOFF, W. Merkwaardigheden van Hindeloopen, benevens taalproeven in rijm en onrijm. Te Leeuwarden, bij W. Eekhoff, Tegenwoordige Staat der Vereenigde Nederlanden, deel 15; Petrus Scriverius, Oude en Nieuwe Beschrijvinge van Holland, Zeeland en Vriesland. In's Graven-hage, bij Levyn van Dyck, HooFT, P. C. Nederlandsche Historien, uitgave W. Hecker, 9de boek. Te Groningen, bij C. M. van Bolhuis Hoitsema, Nederlandsche Jaerboeken, meldende een Verhael van de merkwaerdigste geschiedenissen, die dagelyks voorvallen binnen den omtrek der Vereenigde Provintien, voor het Jaer Te Amsterdam, bij F. Houttuyn, Gedenkboek der Overstrooming van Wetten ter bestiering van het Vry-corps te Hindeloopen, HALBERTSMA, J. H. Hindelooper Vrouwenkleeding. Hindelooper Kamer te Den Haag, uitgave Firma W. J. van Hoogstraten, Catalogus veiling van oude kunst te Amsterdam, C. F. Roos & Co., Catalogus van Hindelooper historische voorwerpen, Hidde-Nijlandstichting. Wat is Volkskunst? Hidde-Nijlandstichting. Le musee de Hindeloopen; vente d'antiquites, a Amsterdam. L'imprim erie cooperative, Leeuwarden, EVKMAN, L. P. H. Phonetische Beschrijving van de klanken der Hindeloopensche taal, Bij Johannes Miiller, Amsterdam, Hindelooper Zeemans-almanak 1679 (in Halbertsma, Hulde aan Gijs bert J apiks, II, 1827). KoO!, S. VAN DER. Hinlepper Fortoltjes. Bij A. J. Osinga, Bolsward, Zeebad Hindeloopen, officieele Badcourant, jaarg Firma H. Brandenburgh, Sneek. Buitenrust Hettema, Nomina Geographica Neerlandica Brill, Leiden. De Vrije Fries, tijdschrift uitgegeven door het Friesch Genootschap van Geschied-, Oudheid- en Taalkunde, BEEKMAN, A. A. e.a. Geschiedkundige Atlas van Nederland.

14 XII BIBLIOGRAPHIE AA, A. J. VAN DER, Aardrijkskundig Woordenboek der Nederlanden, deel 5; LEOPOLD, J. A. en L. Van de Schelde tot de Weiehsel, Nederduitsche Dialecten in dieht en ondieht, WINKLER, JOHAN, Algemeen Nederduitsch en Friesch Dialecticon, KUYPER, J. Gemeente-atlas. Wegwij zer voor de Binnenscheepvaart, 1930; uitgeg. door het Ministerie van Waterstaat. Nieuwe Geographische en Historische Atlas van de zeven provincien. te Amsterdam bij Hendrik de Leth, 1775.

15 PLAATSELI]KE GESCHIEDENIS VAN HINDELOOPEN Hindeloopen is reeds ontstaan in de vroege middeleeuwen, toen er nog geen Zuiderzee was. Uit het meer Flevo (Almari) kwam de Vliestroom, die ten westen van de tegenwoordige Friese kust in noordelijke richting naar de Noordzee liep. In de buurt lag het Kreilerbos, waar herten en "hinden liepen", en waar de Friese koningen, die te Stavoren resideerden en hier op de hertenjacht gingen, een jachthuis hadden. Dit jachthuis moet de oorsprong van Hindeloopen zijn geworden 1). Ook de naam zou met dit jachtvermaak in verband staan. Een rijmpje boven de ingang der Grote kerk herinnert er aan: "Des Heeren W oord "Komt daartoe met hoopen, Met aandacht hoort, Ais Hinden loopen". Volgens deze mening zou de naam betekenen "loopplaats der hinden". In overeenstemming hiermee is ook Ocko Scarlensis, die in zijn kroniek spreekt van "etlicke wilde beesten, die men hinden noemde, en die uit het bosch van de Creyl aldaer haren ganck ende loop hadden". Dr. Buitenrust Hettema trekt in Nomina Geographica Neerlandica deze woordafleiding in twijfel. Al kunnen er geen bezwaren tegen de woordvorm worden ingebracht, hij begrijpt niet, waarom men een buurt naar de loop van hinden noemen zou. De naam zou dan immers "hindenloop" betekenen. Ofschoon zich niets met zekerheid laat beslissen, acht hij het niet onmogelij k, dat de naam verwant is met "Hondsbosch", en dus met het oude "hund", honderdmanschap. De mannen, die hiertoe behoorden, waren "hunderi". Hiertegenover staat het feit, dat de naam in oude vormen steeds met een i voorkomt: Hintinluofe (8ste eeuw), Hindelepum, Hinde- 1) Tegenwoordige Staat der Vereenigde Nederlanden, 1788; deell5, bi Van der Kooy, Hindeloopen bi. 340.

16 2 PLAATSELlJKE GESCHIEDENIS VAN HINDELOOPEN lipe, Hindehlepen, Hindeloip, Hyndalepem, Hindeloepen (in een kadaster van 1505) 1). Dr. Poelman, Rijksarchivaris, acht de gissing van Ocko Scarlensis zowel als die van C. Schotanus in 1664 (van "Eyndelopen") phantasie; de zaak is niet uit te maken 2). Aanvankelijk kon van Hindeloopen gezegd worden, wat een dichter later van het grote Amsterdam zei: Straks komt daar een visscher landen, Hunkerend naar rijken buit, Kiest een plekjen zich ter woonstee Aan den lagen oever uit. Naast visserij werd al heel spoedig ook de veeteelt uitgeoefend, een verschijnsel, dat aile eeuwen door zo bleef. Er was grasland in de nabijheid! Uit deze oude tijd is een schenking bekend aan het klooster van St. Bonifacius te Fulda, waarschijnlijk uit de achtste eeuw. In het land Westrahe (Westergo), bij de plaats Hintinluofe, wordt aan genoemd klooster land geschonken voor dertig koeien, met 16 hoorigen 3). Maar Hindeloopen groeide al spoedig zo aan, dat het reeds in 779 een troep N oormannen aanlokte. Zij plunderden het dorp en zouden het in brand steken, maar werden verdreven door een troep Stavorschen, die de plaats verder "met hun oorlogschepen beschermden" 4). De vrees voor de telkens terugkerende zeeschuimers drukte jaren lang als een nachtmerrie op de bewoners dezer lage landen bij de zee. Eerst in 910 vatten de Hindeloopers moed, om opnieuw huizen te bouwen, zodat de plaats weer aangroeide 4). Geduchte watervloeden sloegen in de middeleeuwen het land weg, dat Friesland met het tegenwoordige Noord-HoUand verbond, zodat de Zuiderzee ontstond. Op die wijze kwam Hindeloopen aan de zee te liggen. En 't was wei op grillige wijze, dat de zee de stukken land wegsloeg, ten noorden en ten zuiden van de plaats, zodat deze op het laatst als een klein schiereiland in de zee lag, ten noorden, westen en zuiden door het water omgeven, en aileen aan de oostzijde met het vast eland verbonden. 1) De Vrije Fries, deel 28, bi Nomina Geograpbica Neerlandica, deel 4, bl. 132e.v. 2) Idem, dee127, bi ) De Vrije Fries, dee} 28, bladz. 368; aanhaling uit het Ostfriesisches Urkundenbuch. 4) Hindelooper Kroniek, in Hulde aan Gijsbert ]apiks 1827; deei2, bladz. 216.

17 PLAATSELIJKE GESCHIEDENIS VAN HINDELOOPEN 3 Was Hindeloopen tot nog toe een dorp geweest, dat ais wegschool onder de rook van het naburige vorstelijke Stavoren, thans begon er een nieuwe toekomst. De inwoners gingen zich toeleggen op de zeevaart, en de plaats werd groter en belangrijker. In 12251), toen Amsterdam en Rotterdam nog dorpen waren, kreeg het stedelijke rechten, en werd de haven aangelegd. Het zegel der stad was aanvankelijk een hinde, 10- pende over het veld; later werd het een hert en hinde, staande tegen een boom2). Zeer zeker zal de opkomende plaats er voordeel van hebben getrokken, dat het Krell nog tot 1270 "in zijn volle kracht stond". Het lever de hard eikenhout,,,'t welk verre landwaarts in gehaald werd, om er huizen en kerken mede te betimmeren" 3). De zeevaart der bewoners richtte zich eerst naar Engeland, in navolging van de handelslieden uit het naburige Stavoren. Trouwens namen ook Workum en Molkwerum hieraan deel; ja de gehele Zuidwesthoek der provincie was in die dagen Frieslands handelsdistrict bij uitnemendheid, waarin Stavoren een dominerende positie innam. Stavoren trad onderhandelend en beschermend op, niet aileen voor zijn eigen bewoners, ook voor die van de andere Friese plaatsen 4). Dr. Poelman wijst er in zijn studie "De Handelsstad Hindeloopen" op, dat de zeedijk van Hindeloopen op de oudste plattegronden (Van Deventer 1558, Schotanus 1664) nergens een opening ver-toont, waardoor schepen van zee uit de stad konden binnenvaren. De sluis was alleen geschikt voor wateruitiaat, en misschien voor kleine binnenschepen. De schepen konden alleen op de rede buitendijks voor anker liggen. Het is duidelijk, dat deze ligplaats voor de lange wintermaanden onvoldoende was. Dr. Poelman vermoedt, dat Stavoren dan de haven zal geweest zijn, waar de Hindelooper schepen werden opgelegd. Zodra het voorjaar aanbrak, werden ze opgetuigd en bemand, en konden ze zee kiezen 5). Maar vooral de handel op de Oostzee begon bloei en welvaart te brengen. Ook hier was Hindeloopen steeds in verbinding met Stavoren, dat in geval van nood en bij bijzondere gelegenheden het hele Friese handelsgebied vertegenwoordigde. In 1368 verleende koning Albrecht van Zweden aan de schippers 1) Volgens Ocko Scarlensis 1254; volgens anderen Prof. Blok, in de Geschiedkundige Atlas, plaatst het eerst in ) Tegenw. Staat, bi ) Hindelooper Kroniek..) Dr. Poelman, De handelsstad Hindeloopen, in De Vrije Fries, deel27, bi. 331 e.v. S) Idem, bi. 328 e.v.

18 4 PLAATSELIJKE GESCHIEDENIS V AN HINDELOOPEN van Stavoren en Hindeloopen vrijdom van tol door de Sont en nog verschillende andere faciliteiten, en verzegelde ze met "brieven van zijn eigen hand." De stad was toen allid van het Hanze-verbond. In 1370 sloot koning Hakon van N oorwegen een wapenstilstand met Hindeloopen, Stavoren, Harderwijk en de IJsselsteden. Hindeloopen had een aandeel in de hulk (koopvaardijschip) van meyster Hugo van Dantzik. Er kwam geschil.... Door de krachtige steun van Stavoren werd het tot genoegen der zusterstad bijgelegd. In 1394 besloten Hindeloopen, Stavoren, Harderwijk, Elburg, Zutfen en Deventer op een vergadering te Harderwijk, om voor de veiligheid in de Oostzee een "vredeschip" uit te rusten, bemand met 55 koppen. De gelden zouden gevonden worden uit een heffing, te innen op Schonen (Zweden) van de daar komende schepen. Aangezien Stavoren aldaar een vertegenwoordiger (voogd) had, werd aan dezen de inning opgedragen. Een schip uit Bolsward werd in 1466 in N oorwegen aangehouden. Hindeloopen en Stavoren kwamen met Bolsward krachtig op voor vrijlating. In 1480 werd de Sonttolverhoogd. Tegen betaling van 250 Rijnse gulden werd Hindeloopen daarvan vrijgesteld 1). Men vermoedt, dat verscheidene Hindelooper familien zich hebben neergezet op het ehand Amager tegenover Kopenhagen, wat de overeenkomst der beide inheemse klederdrachten zou verklaren 2). Wat de aanleg en bouworde van de plaats aangaat, houdt men het noordwestelijk gedeelte (de tegenwoordige Boerren en Kerkstraat) voor het oudste deel. De tegenwoordige Toeanen (Tuinen) zullen inderdaad tuinen zijn geweest, die zich uitstrekten tot aan het water de Zijlroede, en gebruikt werden voor het verbouwen van groenten, maar later met huizen werden bebouwd. N og een derde straat werd evenwijdig aan deze aangelegd, en kreeg de naam Klinten (waarschijnlijk "schansen") 3). De verdere geschiedenis der plaats is nu, evenals trouwens bij de meeste steden, een aaneengeschakeld verhaal van brandschade, stormen, overstromingen en oorlogsrampen, maar ook van stichting van officiele gebouwen en uitbreiding der plaats. 't Was in de tijd van de Schieringers en Vetkoopers. Ook Hindeloopen bleef van de bloedige krijgsbedrijven niet verschoond. Zo land de in 1418 heer Okke van Broek met een troep Vetkoopers bij de 1) Idem, bl ) Tegenw. Staat, bl ) Idem, bl Echter betekent "klinte" in de Friese zandstreken nog: plaggen hut, met riet of plaggen gedekt; ook oud, laag woonhuisje, scheef en verzakt.

19 PLAATSELIJKE GESCHIEDENIS VAN HINDELOOPEN 5 Palesloot tussen Hindeloopen en Molkwerum, en overviel er de Schieringers onder Sikke Sjaardema. De laatsten werden op de vlucht gedreven met achterlating van 300 doden en 200 gevangenen. Twee jaar later werd er nogmaals gevochten, "bij het Oude Hof in de hooilanden", een kwartier gaans ten Oosten der stad. Wie behaalde de overwinning? De kroniekschrijver vermeldt alleen, dat er "bij de 200 sneuvelden of verdronken, en even zo veel werden gevangen genomen" 1). Tussen de Kerkstraat en de Oude Weide ligt nog de "Galgepolle". Volgens de overlevering moet hier de galg hebben gestaan. Men betwijfelt echter, of Hindeloopen ooit het recht van halsstraf heeft gehad. Toch is het best mogelijk, dat er in tijden, waarin het recht van den sterkste gehuldigd werd, wei eens gevangen genomen vijanden zijn opgeknoopt 2). In de twisten dier dagen liet ook Hindeloopen zich gelden. In 1421 huldigde het Jan van Beieren tot heer. In 1422 nam het deel aan een arbitrageverdrag met Groningen. In 1433 kreeg het het privilegie, dat niemand voor een vreemden rechter zou geroepen worden (jus de non evocando). In 1443 sloot het een vredesverdrag met Sneek, Bolsward en Workum, waarvoor ieder der vier steden een gijzelaar stelde. In 1470 gaf het vrijgeleide voor de bezoekers van de St. Martinuskerk te Franeker. In 1473 een defensief verbond tot onderlinge steun, met de drie Friese landschappen. In 1482 verbood het, met verschillende andere steden, de uitvoer van vee, boter en kaas naar Zwolle. In 1487 een nieuw verbond voor 4 jaar, om de vrede te handhaven en de dijken te herstellen, gesloten met de steden en gemeenten van Westergoo 3). In deze tijd was ook de strijd gevoerd tussen de Hanze enerzijds en de concurrerende Hollanders, Zeeuwen en Engelsen anderzijds. De strijd eindigde met de ondergang der Hanze, terwijl Holland en Zeeland op weg waren, om het eerste handeisland van Europa, ja van de gehele wereld te worden. De critieke vraag deed zich nu voor, of de Nederlandse Hanzesteden in de val van het verb<:md zouden delen. Terwijl de steden aan IJssel en Zuiderzee inderdaad haar handel verloren; Groningen geducht achteruit ging; Sta voren zelfs ten onder ging, en alle zeehandel zich met de 17de eeuw naar Holland scheen te verplaatsen, deed zich het merkwaardig verschijnsel voor, dat Hindeloopen opleefde tot nieuwe bloei. Men schrijft dit toe aan het feit, dat de Doopsgezinden (die er talrijk waren) van openbare be- 1) HindeI. Kroniek. 2) Tegenw. Staat, bi ) Idem, bi. 346.

20 6 PLAATSELIJKE GESCHIEDENIS VAN HINDELOOPEN trekkingen waren uitgesloten, en zich dus meer op handel en zeevaart gingen toeleggen. Maar vooral was het daaraan te danken, dat de stad zich, gelijk vroeger bij Stavoren, voortaan bij Amsterdam ging aansluiten, ge1ijk uit het vervolg zal blijken 1). Nog altijd waren de huizen van hout, zodat bij brand de vlammen gretig voedsel vonden. In 1491 werden er 18 huizen te gelijk in de as gelegd. Erger was het nog na de grote droogte van Door het gehele land brandden er vele gebouwen af, en te Hindeloopen verbrandde de kerk met het meerendeel der huizen. Deze herhaalde branden verklaren ook, waarom er van de oude archieven betrekkelijk weinig is bewaard gebleven. In deze tijd begon de lange en taaie worsteling van Karel van Gelderland tegen de Bourgondisch-Oostenrijkse macht. Karel V dacht in 1515 Friesland bij koop van hertog J oris van Saksen over te nemen. Maar er zwierven nog Saksische benden rond, die zich al spoedig verenigden met de Gelderse "Zwarte Hoop". Verscheidene boerenhoeven en dorpen werden verbrand, en ook Hindeloopen voor een deel in de as gelegd. Toch kregen de Bourgondiers vaste voet. Hun oog viel op Hindeloopen, dat ze geschikt achtten, om als vast steunpunt te versterken. Reeds maakten ze aan de ene zijde een begin met de werkzaamheden. Daar werden ze plotse1ing overvallen door Grooten Pier, den Friesen helper der Geldersen. Deze "overviel Hinde100pen met groot geweld, en nam het in. Honderd en zeven Bourgondiers von den de dood; 77 werden gevangen genomen; de vluchtelingen raakten meestal te water en verdronken" 2). Van de bezetting, die uit 300 man bestaan had, bleef weinig over. Groote Pier versterkte de stad, en voegde aan zijn vele tite1s nog die van "Vrijheer van Hindeloopen" toe. Toen de tijden wat rustiger werden, moesten de dijken nodig worden herste1d. Op de landdag te Leeuwarden in 1525 werd een regeling getroffen, en geschillen, die er uit voortvloeiden, door Stadhouder en Raden in 1528 en 1529 beslist. In 1533 werd de kwestie van het onderhoud der zeedijken definitief door Stadhouder, Resident en Raden geregeld. Maar in 1561 werd de contributie voor de inkoop van palen van het Workumer hek af tot aan het Roode Klif opnieuw vastgesteld voor de tijd van zeven jaren. Ook de tollen eischten soms de aandacht. In 1532 moest er over dit punt onderhandeld worden met Deventer en Kampen. Hinde- 1) Dr. Poelman, in De vrije Fries, deel 27, bladz. 334 en ) Petrus Scriverius, Oude en Nieuwe Beschrijvinge van Holland, Zeeland en Friesland, 1667; bladz. 101.

21 PLAATSELI]KE GESCHIEDENIS VAN HINDELOOPEN 7 loopen benoemde, evenals de andere Friese steden, zijn gevolmachtigde, en de zaken hadden een gunstig verloop; Stadhouder en Raden konden de zaak definitief vaststellen. Karel V begon ouder te worden, en liet zijn zoon Filips a1s opvolger huldigen. Lolke Fokkes was daarbij de gevolmachtigde van Hindeloopen. Dit geschiedde in Voor de grote plechtigheid van 1555, toen Karel afstand deed van de regering en Filips als heer werd gehuldigd, ging Hindeloopen samen met Workum, Slot en en IJlst. Ais gedeputeerden werden door de vier steden aangewezen Tjomme Wiebes Rollema van Sneek, Jacob Sybrands van Leeuwarden en Reinier Annes van Bolsward. Tot nog toe had de kerk te Hindeloopen onder het opzicht gestaan van het Sint-Odulfusklooster te Stavoren. Bij de nieuwe kerkelijke indeling van 1561 veranderde dat. Zij kwam onder het nieuwe bisdom Leeuwarden. In 1570 teisterde de Allerheiligenvloed de stad. Het water liep over de dijken, zodat het vee in allerijl nit de weide moest worden gehaald. De vrouwen gingen uit om de dieren op te halen; hoogstwaarschijnlijk zijn de mannen bij de waterkeringen aan het werk geweest. Maar het water verraste haar. Niet minder dan dertig vrouwen verdronken met haar beesten, en de lijken spoelden bij de hoge dijk onder Molkwerum aan. De strijd tegen Spanje ging ons stedeke ook niet voorbij. Hooft verhaalt: "In deze zelfde dagen (1574) overviel hopman Wolter Hageman, in's prinsen dienst, met omtrent 300 man van zijn en zijns broeders vendel de stad Hindeloopen in Vriesland." Bij nacht waren ze van Tessel gekomen, en waren in een oogwenk meester van de stad.,:t WeIck, door die van Enkhuizen vernomen zijnde, zonden zij ter versterking twee schepen derwaarts, met krnit en lood en andere oorlogsvoorraad. " De Geuzen plunderden nu de stad en staken ze in brand, terwijl de Spanjaarden, die hun in handen waren gevallen, op de Galgepolle werden opgehangen 1). Den volgenden dag echter kwam Drost Montjoy van Stavoren er op af. Ook gingen er geruchten, dat de stadhouder Casper Robles met zijn Walen in aantocht was. Hageman zag in, dat de stad in der haast niet was te versterken, en achtte het raadzaam, terug te trekken. Nu gingen de Spanjaarden er toe over, de stad met een schans en andere verdedigingswerken (langs de Klinten) te versterken 2). 1) P. c. Hooft, Nederlandsche Historien, 9de hoek, ) Tegenw. Staat, hl. 355.

22 8 PLAATSELI]KE GESCHIEDENIS VAN HINDELOOPEN Om voor dergelijke overvallen beveiligd te zijn, waren er het vorige jaar reeds plannen geopperd, om met de naburige plaatsen gezamenlijk een zevental oorlogschepen uit te rusten. Casper Robles achtte het, met het oog op Qe zandige ondiepten, beter galeien te laten bouwen. Hindeloopen en Workum beloofden ieder een platboomde galei uit te rusten, waarvoor bestekken uit Amsterdam werden overgezonden. Men weet niet, of deze plannen ook uitgevoerd zijn 1)~ Over de betaling van het krijgsvolk moest ook dikwijls onderhandeld worden. De gewone inkomsten waren niet voldoende. In 1575 moest een "familiegeld" worden geheven, en de stad moest 15 gulden per maand betalen voor de soldaten. Stadhouder Rennenberg vroeg in 1577 niet minder dan honderd duizend gulden. De Hindelooper volmacht Wytje Annes stemde op de landdag toe; bij die gelegenheid ging de stad ook over tot de Pacificatie, en aanvaardde korl daarna het Eeuwig Edict van Don Jan. In 1598 volgde bij een hevige storm in de maand Juni nieuwe schade; er vergingen toen wei honderd schepen v66r de kust. In 1610, bij de Pontiaansvloed, brak de dijk tussen Hindeloopen en Stavoren weer op verscheidene plaatsen door. Toch ging het Hindeloopen in het klein zoals ons Vaderland in het groot: het groeide onder de verdrukking. De stad moest uitgelegd worden. Eerst werd toen de "AaIdweide" (Oude Weide) bebouwd, sederl Dit was stadsgrond, waarom een jaarlijkse grondpacht van een gulden per huis werd geheven, die later echter werd afgekocht 2). Het volgende jaar werd de toren herbouwd. Vier jaar later (1619) werd de zeesluis (nog steeds van hout) vernieuwd en in 1632 bouwde men bij de toren een riieuwe kerk. De kosten voor deze kerkbouw (14000 gld.) werden verkregen door een voordelig grondbedrijf: de Magistraat had grond aangekocht, en verkocht deze in afzonderlijke percelen als bouwterrein aan de meestbiedenden. Deze grond lag aan de overkant der ZijIroede. Zo kon er weer gebouwd worden. De uitbreiding kreeg de naam van "Niiste" ("Nieje Stee", d.i. nieuwe stad), en verraadt nog door haar regelmatiger bouw de latere oorsprong (1638). Ook de huisplaatsen in het verlengde van de Niiste kwamen in 1642 onder de hamer. Deze buurt, over de Indijk gelegen, kreeg de naam van "Niejweide" (Nieuwe Weide). Nu moest de rogge -en oliemolen, die bij de Indijksbrug stond, verplaatst worden, en wei naar 1) Idem, bl ) Idem, bl. 338.

23 E>Utage 2 SCHETSKAARTJE VAN HINDELOOPEN Hai"wen Hai"wen Hai"wen Hai"wen Hai"wen Hai"wen Hai"wen Hai"wenHai"wen

24

25 PLAATSELIJKE GESCHIEDENIS VAN HINDELOOPEN 9 de Oosterdijk, waartoe de ingezetenen van Hommerts vergunning moesten geven 1). De plaats, waar de molen gestaan had, werd door de Magistraat aangekocht, en bestemd tot begraafpl.aats voor aangespoelde lijken ("Nieuwe Kerkhof"). Daarop volgde natuurlijk al heel spoedig weer storm, watersnood en doorbraak in Het z.g. Juffersgat brak in, waardoor het Nieuwland onder water liep. Ook naar het zuiden stond het land blank, zodat men van Molkwerum over land naar Hindeloopen kwam varen. De sluis werd door de kracht der woedende baren weggescheurd, en er spoelden 12 huizen weg. Toch bioeide de stad. In 1615 waren er 100 Oostzeeschippers, grootschippers geheten. De voorspoed kwam tot uitdrukking in grote, met mooie gevels versierde huizen. Maar ook aan het inwendige der woningen werd veel ten koste gelegd door het aanschaffen van kostbare meubelen en gouden en zilveren sieraden, terwijl ook de zeer bijzondere kleding van de rijkdom der burgerij getuigde 2). "De 17de eeuw was ook voor Hindeloopen een goede eeuw" (Poelman). Tot nu toe was Hindeloopen bestuurd door vijf Burgemeesteren. In 1614 werd er een vroedschap van zes leden (gezworenen) ingesteld. Ter Statenvergadering van Friesland had het onder de steden de elfde of laatste stem 3). Deze vroedschap trad aile jaren af, waarbij hoogstens een of twee van de zes leden herkiesbaar waren. Een eigenaardige regeling, geheel afwijkende van die in andere steden. Er kwam op den duur ontevredenheid, er kwam gisting, er braken oniusten uit... In 1635 moesten de Staten er zich mee bemoeien. Abraham van Roorda Suffridus Rispens en Julius Harinxma kwamen ais gecommitteerden en ontwierpen met eencommissie uit de burgerij een nieuw reglement op de "raadsbestelling". De vroedschap zou voortaan uit 18 leden bestaan, die levenslang zouden zitting hebben, en zich bij versterf zelve zouden aanvullen. Ook berustte bij de vroedschap de keuze van zes Burgemeesteren 4). Dit ontwerp was lang niet naar de zin van den Stadhouder en van den Hove Provinciaal. Het werd door de Staten afgekeurd, en in 1637 volgde een nieuw reglement, waarbij, meer naar de zede van de tijd, de magistraatsbestelling uit een dubbeltal aan den Stadhouder werd opgedragen. In de practijk werd dit nu zo, dat de Stadhouder in de periodieke jaarlijkse vacature van Burgemeester voorzag uit een 1) Idem, bi ) Roosjen, Kroese en Eekhof, Merkwaardigheden van Hindeloopen, 1855; bi. 8 e. v. 3) Scriverius, bi ) Tegenw. Staat, bi. 360.

26 10 PLAATSELI]KE GESCHIEDENIS VAN HINDELOOPEN dub belt ai, terwijl de jaarlijkse vacature in de Vroedschapdoor Burgemeesteren werd vervuld 1 }. In 1580 werd de eerste Hervormde godsdienstoefening gehouden, ten huize van Laurens Gysberts. De Gereformeerde (Hervormde) Kerk, had aanvankelijk geen eigen predikant, maar werd door dien van het naburige Koudum bediend 2). Eerst in 1600 kreeg de Kerk een eigen domino 3), den eersten van een 50-tal, die elkander tot op deze tijd in het ambt zijn opgevolgd. Een tijd lang ( ) waren er zeus twee predikanten: De eene werd door de mansleden gekozen uit een drietal van den kerkeraad (goedgekeurd door de magistraat); deze had een traktement van 700 gld. en vrije woning. De andere werd benoemd door de magistraat en was tevens rector der Latijnse 'school, op een traktement van 600 gld. 's jaars. De eerste moest twee derde, de andere een derde van de weekbeurten waarnemen 4). Later kwam het beroepingswerk aan den Kerkeraad. Groter nog was eens de Doopsgezinde gemeente, die omstr was gesticht. Zij telde in het begin der 17de eeuw over de duizend zielen, en was de grootste van Friesland. Er was vrijheid van godsdienst en verdraagzaamheid, en er was algemene welvaart. Maar het zijn sterke benen, die de weelde kunnen dragen. In 1615 kwam er een scheuring onder de "Mennisten", zodat de Waterlandse en de Vlaamse Doopsgezinden een afzonderlijke gemeente gingen vormen. Ook was hier nog een Hoogduitse gemeente, die zich later met de Waterlandse heeft verenigd. In 1647 woonden de Hindelooper Doopsgezinden een vergadering van de Waterlanders te Amsterdam bij. In 1653 bouwde de gemeente een nieuw kerkgebouw, de "Fe-menning" d.i. Vermaning. In 1700 telde de Vlaamse gemeente 573, de Waterlandse 2131eden. Beide gemeenten verenigden zich in 1730, doch reeds in 1749 kwam het weer tot een scheuring. In 1788 hadden beide groepen een eigen predikant: de eene had een traktement van 500, de andere van 400 gld., beide met vrije woning. Eerst in 1810, toen de financhhe toestand zeer ongunstig was, en verscheidene gegoede leden tot de Hervormde Kerk waren overgegaan, werden de Doopsgezinde gemeenten definitief verenigd. 1) Idem, bi ) Ds. Rudolfus Fabritius. Daarna door dien van Molkwerum. 3) Ds. Gerardus Vockengius, die sedert 1597 predikant van Hindeloopen en Molkwerum was geweest. In 1603 vertrok hij naar Makkum. (Van der Aa, Aardrijkskundig W oordenboek). 4) Tegenw. Staat, bi De eerste.. extra-ordinaire" predikant was Hanso Lemstra, in 1728 naar Heeg vertrokken. Bij het vertrek van Ds. Bouwe Ringnalda naar Dronrijp in 1794 werd de plaats niet weer vervuld, en door Lodewijk Napoleon in 1808 opgeheven. Toen werd de andere predikant met het rectoraat belast.

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Dit hoofdstuk gaat over opstand in Amerika, Frankrijk en Nederland. Deze opstanden noemen we revoluties. Opstand in Amerika (1775). De

Nadere informatie

Enkele opmerkingen naar aanleiding van een bijschrift over kasteel Crayenstein.

Enkele opmerkingen naar aanleiding van een bijschrift over kasteel Crayenstein. Enkele opmerkingen naar aanleiding van een bijschrift over kasteel Crayenstein. Uit: C. Baardman, Leo J. Leeuwis, M.A. Timmermans, Langs Merwede en Giessen (Den Haag 1961) Op de zuidelijke oever van de

Nadere informatie

NEDERLAND IN DE 16e EEUW

NEDERLAND IN DE 16e EEUW NEDERLAND IN DE 16e EEUW In de 16e eeuw vielen de Nederlanden onder de Spaanse overheersing. Er bestonden grote verschillen tussen de gewesten (= provincies), bv: - dialect - zelfstandigheid van de gewesten

Nadere informatie

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt De Gouden Eeuw duurde niet precies honderd jaar. Hij begon aan het eind van de 16de eeuw, beleefde zijn hoogtepunt rond 1675 en was in de 18de eeuw voorbij. De Gouden

Nadere informatie

De Franse keizer Napoleon voerde rond 1800 veel oorlogen in Europa. Hij veroverde verschillende gebieden, zoals Nederland en België. Maar Napoleon leed in 1813 een zware nederlaag in Duitsland. Hij trok

Nadere informatie

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren Geschiedenis kwartet jagers en boeren jagers en boeren jagers en boeren Reusachtige stenen die door mensen op elkaar gelegd zijn. Zo maakten ze een begraafplaats. * Hunebedden * Drenthe * Trechterbekers

Nadere informatie

Tijd van regenten en vorsten 1600 1700. 6.2 Wie heeft de macht? Deel 2. Wie hadden in de Republiek, in Frankrijk en in Engeland de politieke macht?

Tijd van regenten en vorsten 1600 1700. 6.2 Wie heeft de macht? Deel 2. Wie hadden in de Republiek, in Frankrijk en in Engeland de politieke macht? Onderzoeksvraag: Wie hadden in de Republiek, in Frankrijk en in Engeland de politieke macht? Kenmerkende aspect: Het streven van vorsten naar absolute macht. De bijzondere plaats in staatskundig opzicht

Nadere informatie

Stofomschrijving Deze opdracht hoort bij 2.1-3.1 en 3.2 van De Republiek in tijd van Vorsten (Geschiedenis Werkplaats).

Stofomschrijving Deze opdracht hoort bij 2.1-3.1 en 3.2 van De Republiek in tijd van Vorsten (Geschiedenis Werkplaats). Het verhaal van 1588 Bodystorming Inleiding Het jaar 1588 is een belangrijk jaar in de geschiedenis van de Republiek. De gebeurtenissen die eraan vooraf gaan worden als feiten voorgelezen en tussen de

Nadere informatie

germaans volk), een sterke Franse groepering. Ze verkochten haar aan de Engelsen die haar beschuldigden van ketterij (het niet-geloven van de kerk).

germaans volk), een sterke Franse groepering. Ze verkochten haar aan de Engelsen die haar beschuldigden van ketterij (het niet-geloven van de kerk). Jeanne d'arc Aan het begin van de 15de eeuw slaagden de Fransen er eindelijk in om de Engelsen uit hun land te verdrijven. De strijd begon met een vrouw die later een nationale heldin werd, van de meest

Nadere informatie

De ondergang van de Spaanse Armada een spannend verhaal

De ondergang van de Spaanse Armada een spannend verhaal De ondergang van de Spaanse Armada een spannend verhaal Een volk in opstand, een boze koning, een dappere koningin, een onoverwinnelijke vloot en... een storm. Dit is het spannende verhaal van de Spaanse

Nadere informatie

De Burg te Wassenaar.

De Burg te Wassenaar. De Burg te Wassenaar. hierboven reeds door Dr. Holwerda in herinnering werd gebracht, deelde de heer W. J. J. C. Bijleveld in jaargang van ons Jaarboekje het een en ander aangaande den zoogenaamden burg

Nadere informatie

Gebeurtenis Regeerperiode 1403-1442

Gebeurtenis Regeerperiode 1403-1442 Johanna van Polanen is pas 11 jaar als ze trouwt. Dit komt doordat haar familie een verstandshuwelijk sluit. Ontvang 100 florijnen. 1403 Engelbrecht de Eerste van Nassau trouwt met Johanna van Polanen.

Nadere informatie

Gent 25c. Goudstr Beersteeg Oudevest, Katelijnenstr Minnemeers Kongobrug Reke Blekersdijk Nieuwland Godshuishammeken Huidevetterken Ham

Gent 25c. Goudstr Beersteeg Oudevest, Katelijnenstr Minnemeers Kongobrug Reke Blekersdijk Nieuwland Godshuishammeken Huidevetterken Ham Goudstr Beersteeg Oudevest, Katelijnenstr Minnemeers Kongobrug Reke Blekersdijk Nieuwland Godshuishammeken Huidevetterken Ham Gent 25c De Minnemeersbrug lag in het verlengde van de Goudstraat Goudstr /Beersteeg

Nadere informatie

Goede voorgangers van de Juridische faculteit.

Goede voorgangers van de Juridische faculteit. Goede voorgangers van de Juridische faculteit. Welverdiend is de goede naam, waarin de Leidsche zich op het gebied der rechtswetenschap mag verheugen, en groot is het aantal beroemde rechtsgeleerden, wier

Nadere informatie

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus 138 Tijdwijzer Het begin Op deze tijdbalk past niet de hele geschiedenis van de mens. Er lopen namelijk al zo n 100.000 jaar mensen rond op aarde. Eigenlijk zou er dus nog 95.000 jaar bij moeten op de

Nadere informatie

In het oude Rome De stad Rome

In het oude Rome De stad Rome In het oude Rome De stad Rome In het oude Rome De stad Rome is héél oud. De stad bestaat al meer dan tweeduizend jaar. Rome was de hoofdstad van het grote Romeinse rijk. De mensen die naar Rome kwamen,

Nadere informatie

Graven van burgemeesters op het Kamper kerkhof in IJsselmuiden door Kees Schilder

Graven van burgemeesters op het Kamper kerkhof in IJsselmuiden door Kees Schilder Graven van burgemeesters op het Kamper kerkhof in IJsselmuiden door Kees Schilder Vóór 1829 werden welgestelde burgers en inwoners van Kampen begraven in de kerken die de stad rijk was. Minder gegoeden

Nadere informatie

L ang geleden zag de Achterhoek er. De geschiedenis van Doetinchem, Wehl en Gaanderen

L ang geleden zag de Achterhoek er. De geschiedenis van Doetinchem, Wehl en Gaanderen Vuurstenen werktuigen steentijd [Stadsmuseum] L ang geleden zag de Achterhoek er heel anders uit dan tegenwoordig. Er waren uitgestrekte heidevelden, moerassen en veel bossen. Kortom, een ruig en onherbergzaam

Nadere informatie

Gent 24b. De Predikherenlei anno 1820 door de Hollandse soldaat Wynantz. Onderbergen. Het pand van de Dominicanen. Predikherenlei

Gent 24b. De Predikherenlei anno 1820 door de Hollandse soldaat Wynantz. Onderbergen. Het pand van de Dominicanen. Predikherenlei De Predikherenlei anno 1820 door de Hollandse soldaat Wynantz Gent 24b Onderbergen. Het pand van de Dominicanen Predikherenlei Rue de la Valléé nr 40 /Onderbergen Onderbergen nr 57 in 1940 Tweede gedeelte

Nadere informatie

Dagboek Sebastiaan Matte

Dagboek Sebastiaan Matte Vraag 1 van 12 Dagboek Sebastiaan Matte Uit het dagboek van Sebastiaan Matte: "Ik ben vandaag bij een hagenpreek geweest, in de duinen bij Overveen. Wel duizend mensen uit de stad waren bij elkaar gekomen

Nadere informatie

Informatie over de versterking van de Noord-Hollandse kust Voor je spreekbeurt of werkstuk

Informatie over de versterking van de Noord-Hollandse kust Voor je spreekbeurt of werkstuk Informatie over de versterking van de Noord-Hollandse kust Voor je spreekbeurt of werkstuk De kust is (niet) veilig! De dijk aan de kust van Petten ziet er zo sterk en krachtig uit, maar toch is hij niet

Nadere informatie

DE LATE MIDDELEEUWEN (1300-1555)

DE LATE MIDDELEEUWEN (1300-1555) DE LATE MIDDELEEUWEN (1300-1555) Deel 1: 1305-1354 De groei van de macht van het volk en het uitbreken van de Hoekse en Kabeljouwse twisten. In deze periode zien we de macht van de graafschappen en hertogdommen

Nadere informatie

Lesbrief. Dijken. Kijken naar dijken. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta

Lesbrief. Dijken. Kijken naar dijken. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Lesbrief Dijken Kijken naar dijken www.wshd.nl/lerenoverwater Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Kijken naar dijken Zonder de duinen en de dijken zou jij hier niet kunnen wonen: bijna de

Nadere informatie

Kastelen in Nederland

Kastelen in Nederland Kastelen in Nederland J In ons land staan veel kastelen. Meer dan honderd. De meeste van die kastelen staan in het water. Bijvoorbeeld midden in een meer of een heel grote vijver. Als er geen water was,

Nadere informatie

Lesbrief MAASVLAKTE 2 OPDRACHT 1 - TOPOGRAFIE EN AARDRIJKSKUNDE

Lesbrief MAASVLAKTE 2 OPDRACHT 1 - TOPOGRAFIE EN AARDRIJKSKUNDE Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO MAASVLAKTE 2 De haven van Rotterdam wordt te klein, omdat we steeds meer goederen bestellen uit verre landen. Daarom komt er een nieuw stuk haven: Maasvlakte

Nadere informatie

Over de kerk van Marum

Over de kerk van Marum Over de kerk van Marum De kerk van Marum is een van de oudste bakstenen kerken in Groningen. Het oudste gedeelte, het koor, dateert uit de 12 e eeuw. De toren is 13 e -eeuws. De preekstoel werd in 1826

Nadere informatie

HANDEL LES 2. De Oostzeevaart of de Sontvaart. Aangenaam. De naam is Bicker, Jacob Bicker, directeur bij de Oostzeevaart.

HANDEL LES 2. De Oostzeevaart of de Sontvaart. Aangenaam. De naam is Bicker, Jacob Bicker, directeur bij de Oostzeevaart. Regenten en vorsten LES 2 HANDEL 1600 Aangenaam. De naam is Bicker, Jacob Bicker, directeur bij de Oostzeevaart. 1700 JE LEERT waarom de moederhandel zo belangrijk is; hoe de VOC werkt; hoe de WIC werkt.

Nadere informatie

Napoleon. bekendste persoon uit de geschiedenis

Napoleon. bekendste persoon uit de geschiedenis Napoleon bekendste persoon uit de geschiedenis Napoleon behoort tot de meest bekende personen uit de geschiedenis. Hij wist zich van eenvoudige komaf op te werken tot keizer van Frankrijk en heerser over

Nadere informatie

LANDAANWINNING EN BEDIJKING

LANDAANWINNING EN BEDIJKING LANDAANWINNING EN BEDIJKING Noord-Hollandse kust Versie 27-6-2011 Onderstaand overzicht behoort tot het project Waddenarchieven, dat wordt gefaciliteerd door de Waddenacademie (www.waddenacademie.knaw.nl).

Nadere informatie

Canonvensters Michiel de Ruyter

Canonvensters Michiel de Ruyter ARGUS CLOU GESCHIEDENIS LESSUGGESTIE GROEP 8 Canonvensters Michiel de Ruyter Michiel Adriaanszoon de Ruyter werd op 23 maart 1607 geboren in Vlissingen. Zijn ouders waren niet rijk. Michiel was een stout

Nadere informatie

Wet voor het Natuurkundig Gezelschap te Middelburg. Vastgesteld den 13 december 1869. Artikel 1.

Wet voor het Natuurkundig Gezelschap te Middelburg. Vastgesteld den 13 december 1869. Artikel 1. De oudste nog bewaard gebleven statuten, toen nog wetten, van de vereniging dateren van 1869. Het Gezelschap was nog eigenaar van het Musæum Medioburgense, dat om die reden ook in deze wetten wordt vermeld.

Nadere informatie

Vraag 1b. Wat was de oorzaak van deze ramp? Vraag 1a. In welke provincie was de Watersnoodramp van 1953? ...

Vraag 1b. Wat was de oorzaak van deze ramp? Vraag 1a. In welke provincie was de Watersnoodramp van 1953? ... Naam: DE WATERSNOOD- RAMP Het is 31 januari 1953. Het stormde vreselijk In Zeeland. Toch waren de meeste mensen gewoon rustig naar bed gegaan. Zij werden in hun slaap overvallen door een zware stormvloed.

Nadere informatie

Schokland Werelderfgoed Kijktocht basis onderwijs

Schokland Werelderfgoed Kijktocht basis onderwijs Schokland Werelderfgoed Kijktocht basis onderwijs Opdracht 1 Bij de tekst Schokland Werelderfgoed op de grond. 1a. De grote foto op de grond is gemaakt in 1930. Toen was Schokland nog een eiland. Waarom

Nadere informatie

Drempt. Rapport Ned. 52. Gld. 4.

Drempt. Rapport Ned. 52. Gld. 4. Drempt. Rapport Ned. 52. Gld. 4. Vraagstelling. Wat zijn de maten, versieringen en vorm van de van de kerk van Drempt (kaart afb. 1) gerapporteerde grafplaat uit de (ruim te nemen) 12 e eeuw? Wat is zijn

Nadere informatie

Onderstaand overzicht behoort tot het project Waddenarchieven, dat wordt gefaciliteerd door de Waddenacademie (www.waddenacademie.knaw.nl).

Onderstaand overzicht behoort tot het project Waddenarchieven, dat wordt gefaciliteerd door de Waddenacademie (www.waddenacademie.knaw.nl). ARMENZORG Versie 27-6-2011 Onderstaand overzicht behoort tot het project Waddenarchieven, dat wordt gefaciliteerd door de Waddenacademie (www.waddenacademie.knaw.nl). Het overzicht is als volgt opgebouwd:

Nadere informatie

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Willibrord Willibrord werd geboren als zoon van pas bekeerde ouders en werd als zevenjarige jongen door zijn vader Wilgis toevertrouwd aan het klooster van Ripon nabij

Nadere informatie

ARION een Griekse mythologische figuur als fameuze springbron in de tuinen van het Huys Ootmarsum

ARION een Griekse mythologische figuur als fameuze springbron in de tuinen van het Huys Ootmarsum ARION een Griekse mythologische figuur als fameuze springbron in de tuinen van het Huys Ootmarsum ARION. ets van Albrecht Dürer Tekening Koepeltuin Huys Ootmarsum door Schoenmaker. 1723.Rijksarchief Zwolle

Nadere informatie

Lesbrief. watersnoodramp. 1 februari 1953. www.wshd.nl/1953. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta

Lesbrief. watersnoodramp. 1 februari 1953. www.wshd.nl/1953. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Lesbrief watersnoodramp 1 februari 1953 www.wshd.nl/1953 Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta 1 februari 1953 Op zaterdagmiddag 31 januari 1953 stak een hevige wind op. Die wind groeide s nachts

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen VWO 2009 tijdvak 2 woensdag 24 juni 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 28 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 76 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

JOOST VAN DEN VONDEL. Jakub Jun Kristýna Němčanská Ema Kubovičová

JOOST VAN DEN VONDEL. Jakub Jun Kristýna Němčanská Ema Kubovičová JOOST VAN DEN VONDEL Jakub Jun Kristýna Němčanská Ema Kubovičová 1. Geboren in Duitsland op 17 november 1587 Overleden te Amsterdam op 5 februari 1679 Vanaf 1596 leefde hij in Amsterdam 2. Streven naar

Nadere informatie

KORTE KRONIEK VAN LEIDEN EN RIJNLAND

KORTE KRONIEK VAN LEIDEN EN RIJNLAND KORTE KRONIEK VAN LEIDEN EN RIJNLAND KORTE KRONIEK VAN LEIDEN EN RIJNLAND 1943. JANUARI. Van heden af wordt geen tolgeld meer geheven bij de Leiderdorpsche brug, welke tol sedert 1542 bestaan heeft. 4

Nadere informatie

Geschiedenisproefwerk groep 7 Hoofdstuk 5 Een nieuwe wereld: Amerika

Geschiedenisproefwerk groep 7 Hoofdstuk 5 Een nieuwe wereld: Amerika Geschiedenisproefwerk groep 7 Hoofdstuk 5 Een nieuwe wereld: Amerika In het vroegere Amerika woonden Indianenstammen. Columbus ontdekte dit land van de Indianen in 1492. Het waren de Azteken, de Inca s

Nadere informatie

en nog andere straten moest nog worden aangelegd.

en nog andere straten moest nog worden aangelegd. In de Belle Epoque had de Brabantstraat en de Brabantdam. De Brabantstraat liep van de Vogelmarkt tot aan het François Laurentplein. Deze straat is een van de oudste van Gent want werd reeds vermeld in

Nadere informatie

PINKSTEREN DRIE: Bokkie kopen!

PINKSTEREN DRIE: Bokkie kopen! PINKSTEREN DRIE: Bokkie kopen! Met PINKSTEREN hebben we in Nederland altijd vrij! Er is een 1 e Pinksterdag, een 2 e Pinksterdag. En in Purmerend (en omgeving) hebben we zelfs een 3 e Pinksterdag. Op deze

Nadere informatie

In 1618 vaart Jan Janse met zijn schip in de buurt van de Canarische Eilanden als het plotseling hard begint te waaien. Hij stuurt als de bliksem

In 1618 vaart Jan Janse met zijn schip in de buurt van de Canarische Eilanden als het plotseling hard begint te waaien. Hij stuurt als de bliksem Enteren De eerste maanden op het kaperschip zijn machtig mooi. Jan geniet van het leven op zee: dit is nog eens wat anders dan een boottochtje op het Spaarne. Iedere keer als ze een Spaans galjoen op volle

Nadere informatie

OP 23 september 1987 bestond de Stichting 'Economisch

OP 23 september 1987 bestond de Stichting 'Economisch OPRICHTING VAN HET ECONOMISCH TECHNOLOGISCH INSTITUUT VOOR ZUID-HOLLAND TE ROTTERDAM EN DE VOORGESCHIEDENIS DOOR DRS. M. VAN DER VELDEN OP 23 september 1987 bestond de Stichting 'Economisch Technologisch

Nadere informatie

Rondrit naar Groede 94.99 km

Rondrit naar Groede 94.99 km Rondrit naar Groede 94.99 0 2.04 0 Lissewege Het zeer landelijke Lissewege hoort sinds de gemeentefusies bij Brugge. De naam van het dorp duikt op in de 11de eeuw en zou afkomstig kunnen zijn van 'liswega',

Nadere informatie

Het plaatwerk aan de Spaarndamsche sluizen.

Het plaatwerk aan de Spaarndamsche sluizen. Het plaatwerk aan de Spaarndamsche sluizen. Als een algemeene regel van waterschapsrecht mag worden (aanvaard, de besturen der lichamen, welke belast met waterkeering in zooverre schouw hielden op onderhoud

Nadere informatie

Het begin van staatsvorming en centralisatie. Onderzoeksvraag; Hoe vond de staatsvorming van Engeland, Frankrijk en het hertogdom Bourgondië plaats?

Het begin van staatsvorming en centralisatie. Onderzoeksvraag; Hoe vond de staatsvorming van Engeland, Frankrijk en het hertogdom Bourgondië plaats? Onderzoeksvraag; Hoe vond de staatsvorming van Engeland, Frankrijk en het hertogdom Bourgondië plaats? Voorbeeld 1: Engeland De bezittingen van de Engelse koning Hendrik II in Frankrijk rond 1180 zijn

Nadere informatie

UITSPRAAK 1 VAN 2015 VAN HET TUCHTCOLLEGE VOOR DE SCHEEPVAART IN DE ZAAK NR. 2015.V3-LEAH

UITSPRAAK 1 VAN 2015 VAN HET TUCHTCOLLEGE VOOR DE SCHEEPVAART IN DE ZAAK NR. 2015.V3-LEAH UITSPRAAK 1 VAN 2015 VAN HET TUCHTCOLLEGE VOOR DE SCHEEPVAART IN DE ZAAK NR. 2015.V3-LEAH Op het verzoek van: verzoeker de Minister van Infrastructuur en Milieu, te s Gravenhage, gemachtigde: ing. M. Schipper,

Nadere informatie

Werkgroep Bouwhistorie Zutphen. Informatiekaart St. Janskerk. St. Janskerk

Werkgroep Bouwhistorie Zutphen. Informatiekaart St. Janskerk. St. Janskerk Informatiekaart St. Janskerk St. Janskerk De spits van deze lange slanke toren staat al eeuwen scheef. Hoe dat komt weten we niet, maar het zal tot in lengte van dagen wel zo blijven. De toren heeft niet

Nadere informatie

Inventaris van het archief van de Admiraliteitscolleges: Verzameling D.E. Hinxt, 1753-1795

Inventaris van het archief van de Admiraliteitscolleges: Verzameling D.E. Hinxt, 1753-1795 Nummer archiefinventaris: 1.01.47.09 Inventaris van het archief van de Admiraliteitscolleges: Verzameling D.E. Hinxt, 1753-1795 Auteur: J. de Hullu Nationaal Archief, Den Haag 1924 Copyright: cc0 This

Nadere informatie

In den naam Gods amen.

In den naam Gods amen. In den naam Gods amen. Albrecht, bij de gratie Gods, paltsgraaf op den Ryn, graaf van Henegouwen, Holland, Zeeland en heer van Friesland, allen die deze brief nu of in de toekomst zullen lezen saluut en

Nadere informatie

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur.

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur. Psalmen Psalm 78 1 Een lied van Asaf. De lessen van het verleden Luister allemaal naar mijn woorden. Luister goed, want ik wil jullie iets leren. 2 Wijze woorden wil ik spreken, wijze woorden over het

Nadere informatie

Wandelend langs de kerken en plaatsen van voormalige kerken van Gorredijk

Wandelend langs de kerken en plaatsen van voormalige kerken van Gorredijk Wandelend langs de kerken en plaatsen van voormalige kerken van Gorredijk Wandelroute van ongeveer een uur en een kwartier. Van de Ontmoetingskerk naar de voormalige Evangelische Gemeente Eben Haëzer Vanuit

Nadere informatie

KIJKROUTE IN VREDESNAAM

KIJKROUTE IN VREDESNAAM ONDERHANDELEN VECHTEN COLOFON Deze kijkroute is gemaakt voor kinderen vanaf 8 jaar en hun ouders, bij de tentoonstelling In Vredesnaam. De Vrede van Utrecht 1713. Deze tentoonstelling staat van 12 april

Nadere informatie

REDENGEVENDE OMSCHRIJVING RIOOL ONDER HET GLOP EN DE BOTERHAL

REDENGEVENDE OMSCHRIJVING RIOOL ONDER HET GLOP EN DE BOTERHAL REDENGEVENDE OMSCHRIJVING RIOOL ONDER HET GLOP EN DE BOTERHAL Inleiding Hoorn is een van de steden waar zich de uitzonderlijke situatie voordoet dat al vanaf de late Middeleeuwen riolen zijn aangelegd.

Nadere informatie

Het verhaal van de 80 jarige oorlog!

Het verhaal van de 80 jarige oorlog! Het verhaal van de 80 jarige oorlog! Filips II erft het grote "Europese Rijk" van zijn vader Karel V. Om te beginnen gaat hij strenge belastingen heffen. 1 Na een aantal jaar vertrekt hij naar Spanje,

Nadere informatie

Noord-Nederlandse gewesten. Smeekschift

Noord-Nederlandse gewesten. Smeekschift Habsburgs gezag Vanaf dat moment stonden de zuidelijke Nederlanden onder Habsburgs gezag. Noord-Nederlandse gewesten Door vererving en verovering vielen vanaf dat moment ook alle Noord- Nederlandse gewesten

Nadere informatie

Stijlvol wonen te Stabroek Grote Molenweg 165/167/169

Stijlvol wonen te Stabroek Grote Molenweg 165/167/169 Stijlvol wonen te Stabroek Grote Molenweg 165/167/169 Nieuw appartement met 3 slaapkamers 1 ste VERDIEPING A.1 Ligging: Grote Molenweg 165 Omschrijving: Woonkamer met open keuken, badkamer, apart toilet,

Nadere informatie

Naam: KASTELEN. Vraag 1a. Waarvoor moeten we onze huizen tegenwoordig beschermen? ... pagina 1 van 6

Naam: KASTELEN. Vraag 1a. Waarvoor moeten we onze huizen tegenwoordig beschermen? ... pagina 1 van 6 Naam: KASTELEN Heb jij je wel eens afgevraagd hoe je jouw huis zou verdedigen als anderen het probeerden te veroveren? Nou, vroeger dachten de mensen daarr dus echt wel over na. Ze bouwden hun huis zelfs

Nadere informatie

Cultuurhistorische verkenning Zandwijksingel Woerden. Datum 2 mei 2011

Cultuurhistorische verkenning Zandwijksingel Woerden. Datum 2 mei 2011 Cultuurhistorische verkenning Zandwijksingel Woerden Datum 2 mei 2011 Colofon Projectnaam Cultuurhistorische verkenning Zandwijksingel Woerden Auteur Willem de Bruin Datum 2 mei 2011 1. Inleiding 1.1

Nadere informatie

Ontstaan van de Gouden Eeuw (1588-1648)

Ontstaan van de Gouden Eeuw (1588-1648) 1 Ontstaan van de Gouden Eeuw (1588-1648) H!to"sche context Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden 1515-1648 meneervanempel.nl 2 Hoofdvraag Waardoor ontstond in de Republiek de Gouden Eeuw, 1588-1648?

Nadere informatie

Ameland. Kampboekje van:

Ameland. Kampboekje van: Ameland Op Ameland wordt de herkomst van het wapen verteld in een rijmpje, daarin wordt verteld dat er drie balken op Terschelling gestolen werden en dat dit voortaan in het wapen afgebeeld zou worden.

Nadere informatie

Sindbad. De Vier Windstreken

Sindbad. De Vier Windstreken Nieuwsgierig naar de wereld achter de horizon, vertrekt Sindbad op een schip naar Oost-Indië. Hij bevaart alle zeeën en oceanen waar de zon op schijnt en beleeft de meest fantastische avonturen. Hongerige

Nadere informatie

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Filips II In 1566, meer dan vierhonderd jaar geleden, zijn veel mensen boos. Er is onrust in de Nederlanden. Er zijn spanningen over het geloof, veel mensen

Nadere informatie

Inleiding. Wat is het Vasa schip? Koningshuis Vasa (1523-1654)

Inleiding. Wat is het Vasa schip? Koningshuis Vasa (1523-1654) Inhoudsopgave: Inhoudsopgave:... 2 Inleiding... 3 Wat is het vasa schip?... 3 Koningshuis Vasa (1523-1654)... 3 De bouw van het schip (waarom, wanneer, door wie en hoe)... 4 Waarom, met welk doel?... 4

Nadere informatie

Katholiek Vrouwengilde (KVG) Friesland

Katholiek Vrouwengilde (KVG) Friesland Archiefinventaris van het Katholiek Vrouwengilde (KVG) Friesland (1920 2009) Samenstelling: Ruerd de Vries Datum: 18 dec. 2013 Bewaarplaats: Stichting Archief- en Documentatiecentrum voor R.K. Friesland,

Nadere informatie

CODE : LIJST VAN DE KAARTEN & PLATTEGRONDEN. Vincent van der Sman

CODE : LIJST VAN DE KAARTEN & PLATTEGRONDEN. Vincent van der Sman TOKA CODE : LIJST VAN DE VERZAMELING KAARTEN & PLATTEGRONDEN Vincent van der Sman NEDERLANDS ARCHITECTUUR-INSTITUUT Amsterdam, 1992 R A A D P L E G I N G B I J G E B R U I K -------------------------------------------

Nadere informatie

Zoekopdrachten bij Het water komt. **

Zoekopdrachten bij Het water komt. ** Module 1 De geschiedenis van de Delta. 1 Strijd tussen land en water 2 Overstromingen door de eeuwen heen 3 Oorzaken van overstromingen: de mens zelf 4 Waterbeheer. Blz. 4 Achter de duinen had je veengronden

Nadere informatie

De eerste generatie, Isbrant Cornelis (pm 1588 tot pm 1653) en Clasijntien Richarts

De eerste generatie, Isbrant Cornelis (pm 1588 tot pm 1653) en Clasijntien Richarts Genealogie Van de(r) Tonnekreek De eerste generatie, Isbrant Cornelis (pm 1588 tot pm 1653) en Clasijntien Richarts Een genealoog probeert de familielijn zo ver mogelijk terug in de geschiedenis te traceren.

Nadere informatie

Welke boom stond midden in het hof en welke plannen had satan?

Welke boom stond midden in het hof en welke plannen had satan? Welke boom stond midden in het hof en welke plannen had satan? Genesis 2:8-10 8 Ook plantte de HEERE God een hof in Eden, in het oosten, en Hij plaatste daar de mens, die Hij gevormd had. 9 En de HEERE

Nadere informatie

Sittard, dominicanen en Sint Rosa

Sittard, dominicanen en Sint Rosa Sint Rosa Sittard, dominicanen en Sint Rosa Wanneer de Amerikaanse dominicanessen naar Sittard komen, treden zij in de voetsporen van eerdere dominicanen en dominicanessen, die voor Sittard heel veel betekend

Nadere informatie

HET WERKPAARD VAN DE HANZE

HET WERKPAARD VAN DE HANZE HET WERKPAARD VAN DE HANZE Ter gelegenheid van de heropening van Stadsmuseum Harderwijk bieden wij u deze lesbrief aan. Deze bevat informatie over de Hanze en het paardgewichtje zodat u uw leerlingen kunt

Nadere informatie

Wie kreeg van God de ingeving om de Filistijnen een lesje te leren?

Wie kreeg van God de ingeving om de Filistijnen een lesje te leren? Jonathan verslaat met de hulp van God de Filistijnen. Wie kreeg van God de ingeving om de Filistijnen een lesje te leren? 1 Samuel 14:1, eerste deel 1 Op een dag gebeurde het dat Jonathan, de zoon van

Nadere informatie

Schoolmeesters in Friesland, 1600-1950

Schoolmeesters in Friesland, 1600-1950 Schoolmeesters in Friesland, 1600-1950 De verzamelaar en samensteller Hartman Sannes... 2 Schoolmeesters in Friesland; het materiaal... 3 Bronnen... 4 Aard van het materiaal... 5 Verantwoording... 6 De

Nadere informatie

Gorcums Museum Grote Markt 17 4201EB Gorinchem 0183-632821 www.gorcumsmuseum.nl

Gorcums Museum Grote Markt 17 4201EB Gorinchem 0183-632821 www.gorcumsmuseum.nl Gorcums Museum Grote Markt 17 4201EB Gorinchem 0183-632821 www.gorcumsmuseum.nl Loop naar de eerste verdieping van het museum. Wat zie je daar? Het Gorcums Museum verzamelt alles over de stad Gorinchem.

Nadere informatie

Het territorium Urk; van Almere naar Zuiderzee. Een reconstructie van het gebied tussen 800 en 1300. (Anne Post versie 01-02-2016)

Het territorium Urk; van Almere naar Zuiderzee. Een reconstructie van het gebied tussen 800 en 1300. (Anne Post versie 01-02-2016) Het territorium Urk; van Almere naar Zuiderzee. Een reconstructie van het gebied tussen 800 en 1300. (Anne Post versie 01-02-2016) Voor deze reconstructie is gebruik gemaakt van de kaarten uit de publicaties

Nadere informatie

DE OUDSTE GENERATIES VAN HET KAMPER REGENTENGESLACHT VAN INGEN

DE OUDSTE GENERATIES VAN HET KAMPER REGENTENGESLACHT VAN INGEN DE OUDSTE GENERATIES VAN HET KAMPER REGENTENGESLACHT VAN INGEN door K. Schilder en H.J. van Ingen Van het begin van de 15e eeuw tot ongeveer het midden van de 1ge eeuw hebben regelmatig leden van het geslacht

Nadere informatie

een zee In de zeventiende eeuw worden de handelaren en kooplieden steeds belangrijker. De edelen en de geestelijken krijgen veel minder macht.

een zee In de zeventiende eeuw worden de handelaren en kooplieden steeds belangrijker. De edelen en de geestelijken krijgen veel minder macht. Werkblad 3 Ω De Republiek Ω Les : Regenten, burgers en gemeen In de zeventiende eeuw worden de handelaren en kooplieden steeds belangrijker. De edelen en de geestelijken krijgen veel minder macht. Rijk

Nadere informatie

Toespraak 4 mei 2010 dodenherdenking Ds. A.J. Haak 1

Toespraak 4 mei 2010 dodenherdenking Ds. A.J. Haak 1 Toespraak 4 mei 2010 dodenherdenking Ds. A.J. Haak 1 Beste mensen, De meimaand is een mooie maand. Mei betekent zon en voorjaar, het betekent weer buiten kunnen zitten. Maar de maand mei betekent ook denken

Nadere informatie

Beknopte historische geografie van Oosterhout en Den Hout

Beknopte historische geografie van Oosterhout en Den Hout Titel: Beknopte historische geografie van Oosterhout en Den Hout Inleiding Oosterhout, strategisch gelegen tussen de A27, de A59 en de A16 heeft al een lange geschiedenis. Thans een bruisende stad met

Nadere informatie

Naam: De Romeinen. Vraag 1. De Romeinen hebben veel gebouwd. Noem vijf verschillende toepassingen. pagina 1 van 6

Naam: De Romeinen. Vraag 1. De Romeinen hebben veel gebouwd. Noem vijf verschillende toepassingen. pagina 1 van 6 Naam: De Romeinen De Romeinse bouwkunst. De Romeinen behoren tot de beste bouwers uit de geschiedenis. Ze bouwden tempels, riolen, waterleidingen, wegen, kanalen, huizen, aquaducten, havens, bruggen en

Nadere informatie

Vraag 1c. In welke plaatsen waren VOC- vestigingen in Nederland?...

Vraag 1c. In welke plaatsen waren VOC- vestigingen in Nederland?... Naam: DE VERENIGDE OOSTINDISCHE COMPAGNIE (VOC) In 2002 was het 400 jaar geleden dat de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) werd opgericht. Dit werd in binnen- en buitenland op diverse manieren herdacht.

Nadere informatie

Archeologische inventarisaties

Archeologische inventarisaties B i j l a g e 3 : Archeologische inventarisaties Plangebied: Paktuynen Kwartier fase 2 en 3, Enkhuizen, gemeente Enkhuizen Adviesnr: 12142-locatie 1 en 5 Opsteller: D.M. Duijn & M.H. Bartels Datum: 7-5-2012

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - I

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - I Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In de Coalitieoorlogen voerde de Franse regering de dienstplicht in. 2p 1 Leg uit dat zij hiermee de betrokkenheid van Franse

Nadere informatie

Lesbrief MAASVLAKTE 2 OPDRACHT 1 - TOPOGRAFIE EN AARDRIJKSKUNDE

Lesbrief MAASVLAKTE 2 OPDRACHT 1 - TOPOGRAFIE EN AARDRIJKSKUNDE Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - HAVO MAASVLAKTE 2 De haven van Rotterdam wordt te klein, omdat we steeds meer goederen bestellen uit verre landen. Daarom komt er een nieuw stuk haven: Maasvlakte

Nadere informatie

Oefenteksten: Vergelijking

Oefenteksten: Vergelijking efenteksten: ergelijking ndersteboven van lezen Tekststructuren Fietsen met en zonder motor Een fiets en een motorfiets zijn allebei een vervoermiddel. Bij een fiets moet je zelf trappen. De motorfiets

Nadere informatie

STADEN TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG

STADEN TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG STADEN TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG Staden voor de oorlog STA_07 De Speyhoek in Staden, voor de oorlog. Iedereen komt naar buiten voor de fotograaf. Moeders met lange rokken en grote schorten, vaders

Nadere informatie

De Republiek in een tijd van vorsten, 1477-1702 Kennistoets bij hoofdstuk 3 Havo

De Republiek in een tijd van vorsten, 1477-1702 Kennistoets bij hoofdstuk 3 Havo Kennistoets bij hoofdstuk 3 Havo Opdracht 1 De sterke economische groei die de Gouden Eeuw kenmerkt, kwam hoofdzakelijk ten goede aan het gewest Holland. Welke militaire oorzaak kun je benoemen? Holland

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Zitting 1979-1980 16 034 (R 1138) Verklaring dat er grond bestaat een voorstel in overweging te nemen tot verandering in de Grondwet van de bepalingen inzake het koningschap

Nadere informatie