TPC. Na de financiële sector benoemen steeds meer bedrijven uit andere sectoren ook een CRO. Voor het bedrijfsleven is er dus voldoende aanleiding

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "TPC. Na de financiële sector benoemen steeds meer bedrijven uit andere sectoren ook een CRO. Voor het bedrijfsleven is er dus voldoende aanleiding"

Transcriptie

1 TPC Een directeur Risicomanage In deze crisistijd is integraal risicomanagement ongekend populair. Het is niet meer de vraag of integraal risicomanagement moet worden toegepast maar hoe. Een van de belangrijke keuzes is de positionering. Steeds meer doemt hier de Chief Risk Officer/directeur Risicomanagement op. Robert t Hart en Erik van Marle 10 Van overheidsorganisaties mag worden verwacht dat zij haar risico s adequaat managen en hierover verantwoording afleggen. Hoewel de verantwoordelijkheid voor risico s een zaak blijft van iedereen speelt de top van de organisaties hier een cruciale rol in. Toch leert de praktijk dat risicomanagement nog steeds als een ondersteunende functie wordt gepositioneerd. Er zijn meerdere manieren om integraal risicomanagement in de top van een organisatie te verankeren, maar er is geen one size fits all. Kernpunt is dat door de verankering op het hoogste niveau op te pakken, intern en extern een stevig signaal wordt gegeven dat een organisatie risicomanagement serieus neemt. O p een congres Euromenion bepleitte minister Bos voor een stabiele interne governancestructuur met onafhankelijke en deskundige commissarissen met veel aandacht voor risicobeheersing. Bijvoorbeeld door de meest senior Risk Officer lid te maken van de Raad van Bestuur, liefst met vetorecht als het om risicobeheersing gaat. Dit onder andere naar aanleiding van het rapport van KPMG uit oktober 2008 dat 76 procent van de managers toen de crisis al in alle hevigheid aan de gang was de risicomanager nog steeds als een support function zag. Ook de commissie Maas pleit voor een Chief Risk Officer (CRO). Na de financiële sector benoemen steeds meer bedrijven uit andere sectoren ook een CRO. Voor het bedrijfsleven is er dus voldoende aanleiding

2 ment binnen de overheid? om risicomanagement binnen raden van bestuur te verankeren. Geldt dit ook voor overheden? Nog nooit is er zo vaak stilgestaan, door de media, toezichthouders en andere belanghebbenden bij het ontbreken van de juiste risico-informatie om tot juiste besluitvorming te komen. Pleit dit voor een directeur Risicomanagement of zijn er andere mogelijkheden? Twee rapporten over risicobeheersing Rapport Veerman: de commissie vindt het van het grootste belang om risicoanalyse en risicobeheersing bij de voortzetting van de Noord-Zuidlijn voorop te stellen en te waarborgen. Rapport van de Provinciale onderzoekscommissie Noord Holland: de provincie was in de onderzochte periode op het terrein van het financiële beheer niet in control, staat in het rapport. In deze periode heeft ondanks de voorschriften geen actief risicomanagement plaatsgehad. Er was onvoldoende grip op de treasurer. Stand risicomanagement binnen overheden Met de invoering van de BBV en de Waterschapswet 2008 is voor gemeenten, provincies en de waterschappen het hebben van een risicomanagementbeleid een wettelijke verplichting geworden. Sindsdien hebben deze organisaties een paragraaf weerstandsvermogen. Voor woningcorporaties geldt dat zo goed als alle corporaties aangesloten zijn bij Aedes en zich vanuit dien hoofde hebben geconfirmeerd aan de AedesCode. De wetgever eist een risicomanagementbeleid en een onderbouwing van de noodzakelijke reservepositie om de risico s op te vangen. Er is met name nadruk op financiële risico s komen te liggen doordat er een rechtstreeks koppeling tussen risico s en de financiële positie wordt gevraagd. Indertijd was het uitgangspunt nog dat het hebben van voldoende financiële middelen de organisatie te allen tijde door moeilijke perioden heen helpt. Bovendien geeft de meeste wet- en regelgeving wel aan dat er aan risicomanagement moet worden gedaan, maar wordt onvoldoende helder welk niveau risico s bedoeld wordt en waar risicomanagement gepositioneerd dient te worden. Dit heeft tot gevolg gehad dat bij de ene organisatie een trainee verantwoordelijk is voor risicomanagement en bij de andere de gemeentesecretaris, de commissaris van de koningin of de controller. De huidige positionering van risicomanagement bij overheden hangt af van het niveau van risico s. We onderscheiden strategische, tactische en operationele. Strategische risico s College Directie 11 Bij een groeiende behoefte aan specifieke risicoinformatie dient zich de vraag aan hoe dit georganiseerd moet worden en wie waarvoor verantwoordelijk wordt. Het grootste risico is hierbij wellicht dat risicomanagement tussen wal en schip valt omdat niemand zich ervoor verantwoordelijk voelt. In dit artikel wordt stilgestaan bij de voor- en nadelen van een CRO/directeur Risicomanagement en of er alternatieven zijn om risicomanagement structureel te organiseren. Tactische risico s Operationele risico s Figuur 1. Risiconiveaus Management Afdelingshoofden Overheden lopen steeds meer strategische risico s door veranderende macro-omstandigheden (vergrijzing), wetgeving (Wmo) en grote projecten met veel belanghebbenden. Er wordt in dit verband steeds vaker aan lokale overheden gevraagd om ze te organiseren. Kortom, strategische risico s zijn niet abstract en statisch zoals velen denken, maar veranderen continue en zijn daardoor ook moeilijk grijpbaar. Vorig jaar was personeel moeilijk te krijgen, maar was de financiering van een project redelijk eenvoudig. In de huidige economische situatie is dit volledig omgedraaid. Afhankelijk van wat er in de omgeving gebeurt, zijn er gevolgen voor de organisatie en zal er dus ook een inschatting moeten worden gemaakt ten aanzien van de belangrijkste risico s. Bij

3 TPC 12 strategische risico s worden vaak ad-hocmaatregelen genomen. Overheidsorganisaties lijken hierin flexibel te kunnen opereren. Zo is bij vele gemeenten een crisisteam samengesteld, om te kunnen anticiperen op risico s die voortvloeien uit de economische ontwikkelingen. De vraag is of een en ander zo effectief gebeurt en of er hierbij voldoende juridische en communicatieve kennis aanwezig is binnen dergelijke projectgroepen. Voordeel van een dergelijke aanpak is dat er snel geschakeld kan worden en de organisatie niet belast wordt. De verantwoordelijkheid voor dit type risico s hoort bij de directie te liggen zodat zij kunnen ingrijpen, enerzijds door de juiste beheersmaatregelen te nemen, anderzijds door bij te sturen in de doelstellingen. Nog nooit is er zo vaak stilgestaan bij het ontbreken van de juiste risico-informatie om tot juiste besluitvorming te komen Bij tactische risico s gaat het om risico s welke samenhangen met samenwerken. Dit kan tussen afdelingen zijn dan wel tussen samenwerkende specialisten, bijv. een ingenieur die met de juridische afdeling moet samenwerken. Probleem bij deze risico s is dat de beheersing bij andere afdelingen soms verondersteld wordt: Dat is toch verzekerd of We hebben 10-0 verloren, maar ik heb een fantastische wedstrijd gespeeld. Juist van deze risico s is niet altijd duidelijk waar ze moeten worden beheerst of wie waarvoor verantwoordelijk is. Organisaties proberen met procesbeschrijvingen, programmamanagement en projectmatig werken structuur aan te brengen. Voor de beheersing van tactische risico s is samenwerking nodig, en dienen de managers een belangrijke rol te spelen. Hier moet over silo s heengestapt worden en dus echt over risico s worden gecommuniceerd. Onze ervaring leert dat binnen organisaties met een zwak managementteam grote tactische risico s spelen, doordat medewerkers, die het geheel niet overzien, toch besluiten nemen omdat het management dit laat afweten. Hierdoor gaan projecten een eigen leven leiden en gebeurt het ook dat veel projecten in tijd uitlopen en het budget overschrijden. Het management heeft een afdelingsoverstijgende verantwoordelijkheid en dient zich derhalve goed bewust te zijn van de tactische risico s die zich kunnen voordoen in de organisatie. Door als management niet alleen de projecten te initiëren maar aangehaakt te blijven tijdens het gehele proces, beslissingen te nemen met een afdelingsoverstijgende verantwoordelijkheid, successen te communiceren en persoonlijke belangen op de achtergrond te plaatsen kan dit soort risico s goed worden ingeperkt. Operationele risico s zijn risico s die zich binnen een afdeling of team voordoen. Hierbij moet gedacht worden aan bugs in processen, verstoringen van systemen et cetera. Ten aanzien van operationele risico s blijkt uit de praktijk dat risicomanagement nog het meest wordt neergelegd bij de controller of hoofd financiën, en daarmee veelal gezien wordt als supportfunctie. Door de achtergrond van deze mensen blijft de focus vaak financieel (rondje kredietaanvragen), aangezien risicomanagement wel even wordt meegenomen in de reguliere jaarcyclus. De problemen die dergelijke personen in de uitvoering van hun functie ondervinden, zijn soortgelijk met die van de risicomanagers bij de banken voor de kredietcrisis. Zij missen vaak de onvoorwaardelijke back-up van de directie. Er wordt onvoldoende naar ze geluisterd; ze worden gezien als ballast en als weer een blokje op de controletoren. Hierdoor is het moeilijk om risicomanagement tussen de oren van management en personeel te krijgen. Het moge duidelijk zijn dat de positie van de huidige risicomanagers bij banken aanzienlijk verbeterd is. Concluderend kan men zeggen dat risicomanagement binnen overheden nog te veel op de operationele risico s gefocust is en daarmee te laag gepositioneerd is om echt toegevoegde waarde voor organisaties te kunnen leveren. Over tactische en strategische risico s wordt weinig gesproken. Aan de ene kant wordt dit veroorzaakt doordat men zich niet bewust is van de correlatie tussen verschillende risico s. Anderzijds is het niet altijd in het belang van een afzonderlijke afdeling of directie om met behulp van risicomanagement open kaart te spelen. De informatie wordt niet graag prijsgegeven. Verder zorgt de regelgeving ervoor dat financiële risico s nog de boventoon voeren. Maar hoe kijken de verschillende directies naar risicomanagement? Beseffen zij dat negentig procent van de risico s veroorzaakt wordt door menselijk handelen en dat hun voorbeeldgedrag bepalend is voor het risicoprofiel van de organisatie? Kortom, de aandacht voor een risicobewuste cultuur is nog ver te zoeken én niet te organiseren, indien het management zich nog onvoldoende bewust is van het belang van risicomanagement op de verschillende niveaus. Kennis, vaardigheden en gedrag kunnen alleen beïnvloed worden wanneer de Tone at the Top gelijk is en ook uitstraalt. Organisatie van risicomanagement Zoals reeds hierboven in de inleiding aangegeven is het niet meer de vraag óf er aan risicomanagement moet worden gedaan maar hóe dit moet worden georganiseerd. Kan dit doormiddel van een CRO? Kan de directie het integraal? Is het een taak van de controller? Zo ja, maakt deze deel uit van de directie? En wie communiceert er naar de Raad van Toezicht? Et cetera. Hieronder zullen wij van de verschillende mogelijkheden de voordelen en nadelen uitwerken en ook enkele randvoorwaarden formuleren die minimaal noodzakelijk zijn.

4 Integrale directieverantwoordelijkheid Tot op heden is de meest besproken mogelijkheid om risicomanagement tot een integrale directieverantwoordelijkheid te maken. Immers, directies sturen het bedrijf aan, maken de strategische keuzes en zoeken daarbij de balans tussen risico s nemen en risico s beheersen. Een directeur zonder risico s is een slechte directeur, wordt wel gesteld. Op directieniveau komen ook alle soorten risico s samen. De praktijk leert dat veelal de strategische en tactische risico s de grootste impact hebben op een organisatie, maar dat operationele risico s zoals een verstoorde samenwerking waardoor de verkoop van woningen in een corporatie stagneren ook op directie niveau besproken dienen te worden. Het voordeel van een verankering van risicomanagement binnen de directie is dat het topmanagement intern en extern laat zien dat zij het onderwerp serieus neemt. Dit is nodig om daadwerkelijk organisaties te veranderen en medewerkers meer integraal risicobewust te maken. Verder is het een bestaand overlegplatform waardoor het mogelijk is snel de verbanden tussen risico s te signaleren. Valkuilen voor de directie zijn onder andere de mogelijkheid om verantwoordelijkheden af te schuiven en te denken dat dan collega s deze oppakken. Ook de bedrijfsblindheid die binnen een directie kan ontstaan, kan zorgen voor bagatellisering van risico s. Een randvoorwaarden is dat risicomanagement een goed geborgd proces is binnen de directie; de gemiddelde mens praat immers slechts over zijn risico s indien daar expliciet naar gevraagd wordt. Ook dient men te kunnen vertrouwen op volledige en juiste informatie in een beschermde omgeving. Heldere kaders zijn noodzakelijk om vooraf te bepalen welke informatie naar de Raad van Commissarissen wordt gecommuniceerd. Binnen deze kaders moet echter wel enige speelruimte aanwezig zijn. Hierdoor voorkomt men de schijn dat er een gekleurd of niet breed gedragen risicoprofiel wordt besproken. Doelstelling is dat er een discussie op gang wordt gebracht tussen het bestuur en de Raad van Commissarissen waarbij beide organen goed moeten inschatten waar de kritieke factoren liggen en elkaar hierop bevragen. Een andere, en tevens de belangrijkste, randvoorwaarde is de houding en het gedrag van de betreffende directieleden. Zij zullen zich continue bewust moeten zijn van het voorbeeldgedrag dat ze tentoonspreiden. Last but not least is de samenstelling van de directie een belangrijke voorwaarde: een autoritaire leider is slecht voor risicomanagement, deze persoonlijkheden dulden weinig feedback, zodat er voor het proces weinig ruimte is. CRO/directeur Risicomanagement Het aanstellen van een CRO/directeur Risicomanagement is een tweede mogelijkheid en de praktijk leert dat dit ook steeds vaker gebeurt. Uit een recent onderzoek van accountant KPMG blijkt dat zestien procent van de banken en verzekeraars een CRO heeft. In andere sectoren is dat maar zeven procent. De Nederlandse CRO zit zelden in de Raad van Bestuur. Meestal rapporteert hij aan de Chief Financial Officer (CFO). Bij ING zat de CRO wèl in de hoogste managementlaag, maar is besloten de functie af te splitsen. Cees Maas is de laatste CFO van de bankverzekeraar die tegelijkertijd Chief Risk Officer is. Het wordt te veel, het wordt te zwaar, zei hij in het online magazine Financieel Management. De reden is volgens hem overregulering, waardoor de taken van beide functies veel zwaarder zijn geworden. De algehele denktrend is inmiddels wel dat men pleit voor een CRO wiens functie is gescheiden van die van de CFO, omdat risicomanagers meer dan alleen financiële risico s behandelen en soms ook zaken moeten onderzoeken waarvoor de CFO verantwoordelijk is. Voordeel van een separate CRO in de directie is het duidelijke signaal naar de buitenwereld en de interne organisatie dat risicomanagement serieus genomen wordt. Dit is vergelijkbaar met de integrale directieverantwoordelijkheid. Er wordt één persoon verantwoordelijk gemaakt voor het proces en daarmee voor de kwaliteit, uniformiteit en volledigheid van de informatie. In deze zin is de functie vergelijkbaar met een CFO. De CRO kan als een echte aanjager functioneren en vanuit zijn functie de rest van de organisatie en zijn collega-directeuren expliciet aanspreken op hun gedrag en discipline om aan risicomanagement te doen. Een risicobewuste cultuur is niet te organiseren, indien het management zich nog onvoldoende bewust is van het belang van risicomanagement op de verschillende niveaus Een nadeel kan zijn dat het bestuur zich minder integraal verantwoordelijk voelt. Afschuifgedrag en het wijzen naar de verantwoordelijke voor risicomanagement lijkt een gemakkelijke weg. De praktijk leert ook dat men de betrokkenheid van de CRO bij veel initiatieven als vertragend in de besluitvorming kan ervaren en deze daardoor wellicht ook bewust gaat mijden. Een ander nadeel kan de afstemming met de CFO zijn, die in de praktijk tot problemen kan leiden doordat belangen verschillen. Randvoorwaarden voor deze mogelijkheid zijn de positionering in de directie en de hiërarchische positie. In enkele organisaties is het inmiddels zo dat de CRO wordt aangesteld door de Raad van 13

5 TPC onderzoek 14 Commissarissen. Bij de meeste organisaties rapporteert de CRO aan de algemeen directeur. Zo gaat het ook bij levensverzekeraar Zwitserleven, waar CRO Dick Stoop rapporteert aan de algemeen directeur. Dat is goed, want zo functioneer ik onafhankelijker dan als ik aan de financieel directeur zou rapporteren, vindt hij. Los van de positionering zijn natuurlijk ook de kwaliteit van de CRO zelf en de samenstelling van de directie van belang. De CRO moet zijn rol opeisen en daarmee over lef en proactiviteit beschikken. Ook dient hij de organisatie en haar risico s goed te kennen om niet risicomijdend te worden. Controller Een derde mogelijkheid is om de functie te koppelen aan de controller. Zeker in kleinere en (semi)overheidsinstellingen is dit een veel gebruikte oplossing. Een belangrijk voordeel is dan ook dat deze functie van nature al een cyclische invulling kent die organisatiebreed wordt uitgeoefend. Daarnaast is er een ontwikkeling gaande, waarin de controller de harde financiële controls steeds meer aan de financieel directeur laat en zelf zich richt op de meer zachte controls. Hierdoor lijkt risicomanagement qua noodzakelijke vaardigheden vaak te passen bij de controller. Nadeel is echter dat de controller veelal nog een financieel imago heeft. Hierdoor wordt de controller vaak onvoldoende hoog en met onvoldoende mandaat gepositioneerd. De controller legt verantwoording af aan de financieel directeur of de algemeen directeur waardoor de controller erg afhankelijk is van de leiderschapsstijl die gehanteerd wordt. Een CRO die deel uitmaakt van de groep heeft dit probleem niet. Verder leert de praktijk dat de aandacht sterk gericht is op de operationele risico s in de processen en er te weinig aandacht is voor de strategische en tactische risico s. Dit is ook te verwachten aangezien de controller de noodzakelijke informatie voor deze risico s ontbeert. Het voordeel van een verankering van risicomanagement binnen de directie is dat het topmanagement laat zien dat zij het onderwerp serieus neemt Randvoorwaarde om deze mogelijkheid toch te laten slagen is veel aandacht voor de verhoudingen tussen de directie en de controller dan wel de controller deel uit te laten maken van de directie. Ook hier kan aanstelling gebeuren door de Raad van Commissarissen. Risk Committee Als laatste mogelijkheid gaan we in op het zogenaamde Risk Committee. Grote ondernemingen hebben vaak een aparte organisatie opgetuigd voor het risicomanagement. Zo kent ING een afdeling Group Risk Management (GRM), die verantwoordelijk is voor het bepalen van het risicoprofiel van de bank, het risicobeleid en het meten en bewaken van risico s. De voordelen van zo n committee is de slagkracht, het bewaken van de uniformiteit, de capaciteit et cetera; eigenlijk is alles aanwezig om het gehele proces van risicomanagement door dit committee te laten uitvoeren. Dit is tevens ook het grote nadeel. Sterker nog dan bij een CRO zal niet alleen de directie maar de gehele organisatie snel het gevoel hebben dat het Risk Committee hun risico s beheerst. De praktijk leert ook dat zo n committee uit personen bestaat met veelal dezelfde achtergrond en ervaring, meestal financieel, waardoor wederom teveel aandacht op het financiële aspect wordt gelegd. Belangrijke randvoorwaarden om deze mogelijkheid toch te laten slagen zijn dan ook dat er goed gelet moet worden op de samenstelling van de groep en hun vaardigheden. Het is een kunst om het proces zodanig te faciliteren dat de juiste informatie wordt opgehaald, maar dat de risico-eigenaren zich wel verantwoordelijk blijven voelen voor de beheersing. De samenstelling van een dergelijke commissie dient breed te zijn en de escalatie naar de directie vooraf geregeld. Conclusie Politiek bedrijven is risico s nemen. Maar ook risico s beheersen. De overheid wordt gekenmerkt door vele regels en procedures om te voorkomen dat negatieve verrassingen zich voordoen. Toch zullen er altijd negatieve verrassingen zijn en daarom is voor aantoonbaar risicomanagement borging op het hoogste niveau noodzakelijk. Het wegdelegeren zal steeds minder geaccepteerd worden. Er zijn verschillende opties waaruit een organisatie kan kiezen om risicomanagement goed te borgen. Belangrijk is dat er gekozen wordt voor de wijze die het beste past bij de bestaande organisatie, rekening houden met de factoren zoals hierboven besproken: Samenstelling directieteam; indien de samenstelling te eenzijdig is zal een CRO sneller een optie zijn om zo de rest van het team op scherp te houden en hen te wijzen op hun verantwoordelijkheid. Leiderschapsstijl CEO, gemeentesecretaris of bestuurder. De fase waarin het bedrijf verkeert; indien de organisatie in een crisis verkeert kan het verstandig zijn om een CRO aan te stellen. Naast de imago redenen is het ook van belang dat er één

6 aanspreekpunt komt om over de risico s van de organisatie te communiceren en dus te beheersen. Tone at the Top ; bij een gezonde risicobewuste cultuur binnen de directie is een CRO niet nodig en moet het directieteam in staat zijn elkaar aan te spreken op de risico s die genomen worden. Is dit niet het geval dan moet men deze kennis binnenhalen. Het is niet voor niks dat Leen Pape in zijn artikel over in-control-verklaringen cultuur/ Tone at the Top en de wijze waarop feedback binnen directies is geregeld als meest relevante elementen van een managementcontrolsysteem benoemt. Wie in de huidige tijd een overheidsorganisatie wil leiden, moet de essentiële risico s van de organisatie en haar omgeving door en door kennen. Hij of zij moet samen met collega-bestuurders de gevolgen van besluiten voor de belangen van personeel, inwoners, en de samenleving, kunnen en willen inschatten en hierop direct kunnen worden aangesproken. Het is een kwestie van tijd dat van overheden expliciet een signaal wordt gevraagd risicomanagement serieus te nemen. Auteurs Mr. R.P.G. t Hart en Drs. E.R. van Marle zijn werkzaam bij het Nederlands Adviesbureau voor Risicomanagement (www.risicomanagement.nl) en zijn tevens verbonden als docent aan de masteropleiding Risicomanagement van de Universiteit Twente. Veel directieteams zijn te onervaren met risicomanagement en zijn niet gewend elkaar aan te spreken op elkaars verantwoordelijkheden Wil men het gehele spectrum van strategische, tactische en operationele risico s in beeld krijgen, dan zal besloten moeten worden dat risicomanagement een directieverantwoordelijkheid is. Ervaring leert dat wanneer risicomanagement onder het directieniveau (bijvoorbeeld bij de controller die geen deel uitmaakt van het directieteam) wordt gepositioneerd, en het proces dus wordt weggedelegeerd, het niveau van de benoemde risico s amper het operationele niveau overstijgt. Mede hierdoor vindt een directie het ook snel niet meer de moeite van het bespreken waard. 15 Vanuit onze ervaring stellen wij voor dat een CRO op dit moment voor veel organisaties een must is, dan wel dat de controller als CRO wordt gepositioneerd in de directie. Veel directieteams zijn te onervaren met risicomanagement en zijn niet gewend elkaar aan te spreken op elkaars verantwoordelijkheden op dit gebied. Een CRO kan helpen om het proces in gang te zetten om regelmatig als directie over de belangrijkste risico s van de organisatie (strategisch, tactisch en operationeel) te discussiëren en uit te dragen naar de rest van de medewerkers. Risicomanagement gaat over gedrag, vaardigheden en kennis en dus over cultuur. Alleen wanneer de directie consistent aandacht heeft voor risicomanagement en dus hoe men over risico s communiceert, dan ontstaat er een risicobewuste cultuur waardoor proactief op ieder type risico kan worden ingesprongen.

Wordt de RvC het grootste risico voor corporaties?

Wordt de RvC het grootste risico voor corporaties? Drs. E.R. van Marle en drs ing. C.P.E. Wismans RO zijn werkzaam bij het Nederlands Adviesbureau voor Risicomanagement (www.risicomanagement.nl) en dhr. Van Marle is tevens verbonden als gastdocent aan

Nadere informatie

Aan de raad van de gemeente Lingewaard

Aan de raad van de gemeente Lingewaard 6 Aan de raad van de gemeente Lingewaard *14RDS00194* 14RDS00194 Onderwerp Nota Risicomanagement & Weerstandsvermogen 2014-2017 1 Samenvatting In deze nieuwe Nota Risicomanagement & Weerstandsvermogen

Nadere informatie

Missie We zijn een maatschappelijke vastgoedonderneming, die met en voor bewoners samenwerkt aan krachtige wijken met toekomstwaarde.

Missie We zijn een maatschappelijke vastgoedonderneming, die met en voor bewoners samenwerkt aan krachtige wijken met toekomstwaarde. Governance handboek Besturingsmodel Havensteder Inleiding Het besturingsmodel van woningcorporatie Havensteder maakt de verbanden zichtbaar tussen missie, visie en strategie. En de daarvan afgeleide doelstellingen,

Nadere informatie

Strategisch Risicomanagement

Strategisch Risicomanagement Commitment without understanding is a liability Strategisch Risicomanagement Auteur Drs. Carla van der Weerdt RA Accent Organisatie Advies Effectief en efficiënt risicomanagement op bestuursniveau Risicomanagement

Nadere informatie

Risicomanagementbeleid Gemeente Medemblik IO

Risicomanagementbeleid Gemeente Medemblik IO Risicomanagementbeleid 2015-2018 Gemeente Medemblik IO-14-18168 Inhoudsopgave Inleiding... 3 1. Wat is Risicomanagement?... 4 1.1 Risico...4 1.2 Risicomanagement...4 1.3 Risicoprofiel...4 2. Doelstellingen

Nadere informatie

Vragenlijst onderzoek

Vragenlijst onderzoek Vragenlijst onderzoek Compliance in de zorg KPMG, VCZ en Erasmus Februari 06. HOEVEEL MEDEWERKERS (FTE) TELT HET ZIEKENHUIS?. IN WAT VOOR TYPE ZIEKENHUIS BENT U WERKZAAM? Algemeen 9 Topklinisch 50-000

Nadere informatie

Hoofdlijnen Corporate Governance Structuur Stek

Hoofdlijnen Corporate Governance Structuur Stek Hoofdlijnen Corporate Governance Structuur Stek 1 Algemeen Deugdelijk ondernemingsbestuur is waar corporate governance over gaat. Binnen de bedrijfskunde wordt de term gebruikt voor het aanduiden van hoe

Nadere informatie

Wie bewaakt mijn geld? Financiële controle en risicobeheersing binnen de gemeente Nuth

Wie bewaakt mijn geld? Financiële controle en risicobeheersing binnen de gemeente Nuth Wie bewaakt mijn geld? Financiële controle en risicobeheersing binnen de gemeente Nuth De taak van de raad onder het dualisme Kaders stellen (WMO, Jeugdwet, handhaving) Budgetteren (begroting) Lokale wetgeving

Nadere informatie

WWW.CAGROUP.NL COMPLIANCE RADAR HET MEEST COMPLETE BESTURINGSSYSTEEM VOOR GEMEENTEN.

WWW.CAGROUP.NL COMPLIANCE RADAR HET MEEST COMPLETE BESTURINGSSYSTEEM VOOR GEMEENTEN. WWW.CAGROUP.NL COMPLIANCE RADAR HET MEEST COMPLETE BESTURINGSSYSTEEM VOOR GEMEENTEN. COMPLIANCE RADAR De Compliance Radar helpt gemeenten een brug te slaan tussen beleidsdoelstellingen en uitvoering. Door

Nadere informatie

Integraal risicomanagement

Integraal risicomanagement Samenvatting Integraal risicomanagement in 40 Nederlandse ziekenhuizen Inhoud Inleiding 3 Onderzoeksvragen 3 Integraal risicomanagement onvoldoende beschreven 4 Aanbevelingen 5 Over VvAA 7 2 VvAA Risicomanagement

Nadere informatie

Actieplan naar aanleiding van BDO-onderzoek. Raad van Commissarissen GVB Holding N.V. Woensdag 13 juni 2012

Actieplan naar aanleiding van BDO-onderzoek. Raad van Commissarissen GVB Holding N.V. Woensdag 13 juni 2012 Actieplan naar aanleiding van BDO-onderzoek Raad van Commissarissen GVB Holding N.V. Woensdag 13 juni 2012 Inhoudsopgave - Actieplan GVB Raad van Commissarissen GVB Holding N.V. n.a.v. BDO-rapportage 13

Nadere informatie

Hoofdlijnen Corporate Governance Structuur

Hoofdlijnen Corporate Governance Structuur Hoofdlijnen Corporate Governance Structuur 1. Algemeen Deugdelijk ondernemingsbestuur is waar corporate governance over gaat. Binnen de bedrijfskunde wordt de term gebruikt voor het aanduiden van hoe een

Nadere informatie

ISO 31000 stimuleert integraal risicomanagement

ISO 31000 stimuleert integraal risicomanagement TPC public control integraal risicomanagement norm ISO 31000 verankering implementatie ISO 31000 stimuleert integraal risicomanagement Het voor integraal risicomanagement vaak gebruikte COSO-model biedt

Nadere informatie

LEFIER PROFIELSCHETS RAAD VAN COMMISSARISSEN MAART 2014. Profielschets raad van commissarissen Lefier ten behoeve van de werving 1

LEFIER PROFIELSCHETS RAAD VAN COMMISSARISSEN MAART 2014. Profielschets raad van commissarissen Lefier ten behoeve van de werving 1 LEFIER PROFIELSCHETS RAAD VAN COMMISSARISSEN MAART 2014 Profielschets raad van commissarissen Lefier ten behoeve van de werving 1 PROFIEL RAAD VAN COMMISSARISSEN 1. Kerntaken van de raad van commissarissen

Nadere informatie

Rollen in Risk Management

Rollen in Risk Management Rollen in Risk Management 10 oktober 2009 1 Inleiding In de afgelopen maanden heeft de Enterprise Risk Management-werkgroep een tweetal columns op de IIA website gepubliceerd: 1. Een algemene inleiding

Nadere informatie

Implementatieplan Risicomanagement

Implementatieplan Risicomanagement Implementatieplan Risicomanagement Versie definitief: 17 juni 2015 Inhoudsopgave 1.1 Wat willen we bereiken?... 3 1.2 Hoe gaan we dat aanpakken?... 3 1.3 Wie neemt deel?... 3 1.4 Inventarisatie belangrijkste

Nadere informatie

Risicomanagement en NARIS gemeente Amsterdam

Risicomanagement en NARIS gemeente Amsterdam Risicomanagement en NARIS gemeente Amsterdam Robert t Hart / Geert Haisma 26 september 2013 r.hart@risicomanagement.nl / haisma@risicomanagement.nl 1www.risicomanagement.nl Visie risicomanagement Gemeenten

Nadere informatie

Op weg naar wendbaarheid

Op weg naar wendbaarheid Op weg naar wendbaarheid Thema: Talent 28 juni 2011 Management summary Krapper wordende arbeidsmarkt vraagt om actie Steeds meer positieve signalen zijn waarneembaar uit het Nederlandse bedrijfsleven dat

Nadere informatie

Profielschets Raad van Commissarissen Woningstichting Omnivera

Profielschets Raad van Commissarissen Woningstichting Omnivera Profielschets Raad van Commissarissen Woningstichting Omnivera 1 Uitgangspunten Het toezicht richt zich vooral op het bewaken van de maatschappelijke doelstellingen van de rechtspersoon. Continuïteit bij

Nadere informatie

NOTA WEERSTANDSVERMOGEN RECREATIESCHAP VOORNE-PUTTEN-ROZENBURG

NOTA WEERSTANDSVERMOGEN RECREATIESCHAP VOORNE-PUTTEN-ROZENBURG NOTA WEERSTANDSVERMOGEN RECREATIESCHAP VOORNE-PUTTEN-ROZENBURG Opgesteld door: G.Z-H In opdracht van: Recreatieschap Voorne-Putten-Rozenburg Postbus 341 3100 AH Schiedam Tel.: 010-2981010 Fax: 010-2981020

Nadere informatie

Incompany Masterclasses voor commissarissen van woningcorporaties. Advies voor bestuur, toezicht en stakeholders

Incompany Masterclasses voor commissarissen van woningcorporaties. Advies voor bestuur, toezicht en stakeholders Incompany Masterclasses voor commissarissen van woningcorporaties Advies voor bestuur, toezicht en stakeholders Incompany Masterclasses voor commissarissen van woningcorporaties Het programmamanagement

Nadere informatie

KWALITEITSPROFIEL RVC WONEN VIER- LINGSBEEK

KWALITEITSPROFIEL RVC WONEN VIER- LINGSBEEK KWALITEITSPROFIEL RVC WONEN VIER- LINGSBEEK ALGEMEEN Woningstichting Wonen Vierlingsbeek is een kleine woningcorporatie (ca. 500 vhe) met een sterke lokale binding. De stichting wordt bestuurd door een

Nadere informatie

Risicomanagement in de zorg

Risicomanagement in de zorg Risicomanagement in de zorg Een praktische invulling voor een integrale aanpak Diana Dingemans en Eveline Rutgers In de zorg neemt de belangstelling voor risicomanagement toe. Naast financiële risico s

Nadere informatie

PROFIEL VOOR DE RAAD VAN COMMISSARISSEN EN ZIJN LEDEN

PROFIEL VOOR DE RAAD VAN COMMISSARISSEN EN ZIJN LEDEN PROFIEL VOOR DE RAAD VAN COMMISSARISSEN EN ZIJN LEDEN PROFIEL VAN DE RAAD De RvC van Pré Wonen hecht grote waarde aan het werken conform de principes van good governance, waarbij de Governance code een

Nadere informatie

PROFIELSCHETS RAAD VAN COMMISSARISSEN WONINGBOUWVERENIGING POORTUGAAL

PROFIELSCHETS RAAD VAN COMMISSARISSEN WONINGBOUWVERENIGING POORTUGAAL PROFIELSCHETS RAAD VAN COMMISSARISSEN WONINGBOUWVERENIGING POORTUGAAL 1. Uitgangspunten Deze profielschets is vastgesteld en goedgekeurd in de vergadering van de Raad van Commissarissen d.d. 17 mei 2013

Nadere informatie

Profielschets ten behoeve van de leden van de Raad van Commissarissen

Profielschets ten behoeve van de leden van de Raad van Commissarissen Profielschets ten behoeve van de leden van de Raad van Commissarissen Algemeen kwaliteitsprofiel Uitgangspunt voor de bezetting van de Raad van Commissarissen is, dat de Raad uit generalisten bestaat die

Nadere informatie

Hoezo dé nieuwe ISO-normen?

Hoezo dé nieuwe ISO-normen? De nieuwe ISO-normen Dick Hortensius Senior consultant Managementsystemen NEN Milieu & Maatschappij dick.hortensius@nen.nl 1 Hoezo dé nieuwe ISO-normen? 2 1 De cijfers voor Nederland (eind 2013) Norm Aantal

Nadere informatie

Uitbestedingsbeleid Stichting Pensioenfonds NIBC

Uitbestedingsbeleid Stichting Pensioenfonds NIBC Uitbestedingsbeleid Stichting Pensioenfonds NIBC Vastgesteld 11 november 2016 Artikel 1 Doel van het uitbestedingsbeleid 1.1 Het bestuur streeft de doelstellingen van het pensioenfonds na met betrekking

Nadere informatie

Visie op crisismanagement in de zorgsector en de toegevoegde waarde van een Integraal Crisisplan. All hazard voorbereid zijn (1 van 3)

Visie op crisismanagement in de zorgsector en de toegevoegde waarde van een Integraal Crisisplan. All hazard voorbereid zijn (1 van 3) Visie op crisismanagement in de zorgsector en de toegevoegde waarde van een Integraal Crisisplan All hazard voorbereid zijn (1 van 3) Versie 1.0 11 november 2014 Voorwoord Zorginstellingen zijn vanuit

Nadere informatie

Inspiratiedag. Workshop 1: Risicogestuurde interne controle. 15 september 2016

Inspiratiedag. Workshop 1: Risicogestuurde interne controle. 15 september 2016 Inspiratiedag Workshop 1: Risicogestuurde interne controle 15 september 2016 Programma Inleiding Risicomanagement Interne beheersing Relatie met de externe accountant Van interne controle naar beheersing

Nadere informatie

Profielschets Controller / Manager Bedrijfsvoering

Profielschets Controller / Manager Bedrijfsvoering Profielschets Controller / Manager Bedrijfsvoering Ellen Bruin, september 2015 Over de Dienst Gezondheid en Jeugd De Dienst Gezondheid & Jeugd verzorgt namens 17 gemeenten in Zuid-Holland Zuid de uitvoering

Nadere informatie

De wettelijk verankerde regels van goede corporate governance en de Governance Code Verzekeraars;

De wettelijk verankerde regels van goede corporate governance en de Governance Code Verzekeraars; Algemene profielschets Raad van Bestuur Menzis maart 2014 1. Algemeen De Coöperatie Menzis U.A. (Menzis) omvat onder andere de drie zorgverzekeraars Menzis, Anderzorg en Azivo, en het Zorgkantoor dat in

Nadere informatie

Business. IT in charge. Met resultaten CIO Survey en 9 CIO s aan het woord. Analytics

Business. IT in charge. Met resultaten CIO Survey en 9 CIO s aan het woord. Analytics Business Analytics IT in charge Met resultaten CIO Survey en 9 CIO s aan het woord Informatie is van en voor mensen CIO speelt belangrijke rol in nieuw spanningsveld Door Guus Pijpers Een van de eerste

Nadere informatie

Profielschets Raad van Commissarissen R.K. Woningbouwvereniging Zeist

Profielschets Raad van Commissarissen R.K. Woningbouwvereniging Zeist Profielschets Raad van Commissarissen R.K. Woningbouwvereniging Zeist 1. Inleiding De RvC van de R.K. Woningbouwvereniging Zeist heeft drie taken: - toezicht houden op het bestuur en op de gang van zaken

Nadere informatie

TOETSTERMEN INHAAL-/PE-EXAMEN. Volmacht Overig. Bijlage E10 ----------------------

TOETSTERMEN INHAAL-/PE-EXAMEN. Volmacht Overig. Bijlage E10 ---------------------- TOETSTERMEN INHAAL-/PE-EXAMEN Volmacht Overig Bijlage E10 ---------------------- College Deskundigheid Financiële Dienstverlening Juni 2013, Den Haag 1 ALGEMENE KENNIS EN VAARDIGHEDEN KENNIS Eindterm 1a

Nadere informatie

De effectieve directie

De effectieve directie Studiedag - Journée d études De interne audit en het auditcomité Walgraeve M. Hoofd interne audit NVSM 17.10.2008 Verslag over: De effectieve directie - Financiële, operationele en strategische risico

Nadere informatie

Investeringsstatuut Stichting Wonen Zuid. Werk in uitvoering

Investeringsstatuut Stichting Wonen Zuid. Werk in uitvoering Investeringsstatuut Stichting Wonen Zuid Werk in uitvoering Vastgesteld door de Bestuurder op 17-06-2014 Goedgekeurd door de Raad van Commissarissen op 26-03-2015 INHOUD INVESTERINGSSTATUUT INLEIDING...

Nadere informatie

Risicobeheersing en achtervang September / oktober 2014. Erik Terheggen

Risicobeheersing en achtervang September / oktober 2014. Erik Terheggen Risicobeheersing en achtervang September / oktober 2014 Erik Terheggen 1. WSW in cijfers 1983 Borginstituut opgericht in 1983 De WSW-borging geldt voor nieuwbouw en renovatie van sociale woningen en maatschappelijk

Nadere informatie

Governancestructuur WonenBreburg. januari 2012, geactualiseerd augustus 2015

Governancestructuur WonenBreburg. januari 2012, geactualiseerd augustus 2015 Governancestructuur WonenBreburg januari 2012, geactualiseerd augustus 2015 1 Inhoud 1. Inleiding 3 2. Bestuur 3 2.1 Taak en werkwijze 3 2.2 Rechtspositie en bezoldiging bestuur 4 2.3 Tegenstrijdige belangen

Nadere informatie

Raamwerk Risicomanagement

Raamwerk Risicomanagement Raamwerk Risicomanagement Op basis van het Enterprise Risk Management van COSO heeft Olde Bijvank advies in samenwerking met Quintis een raamwerk voor risicomanagement ontwikkeld. Specifiek voor Nederlandse

Nadere informatie

GOVERNANCE CODE WONINGCORPORATIES

GOVERNANCE CODE WONINGCORPORATIES GOVERNANCE CODE WONINGCORPORATIES November 2006 1 GOVERNANCE CODE WONINGCORPORATIES PRINCIPES I. Naleving en handhaving van de code Het bestuur 1 en de raad van commissarissen zijn verantwoordelijk voor

Nadere informatie

Bedrijfscode Haag Wonen

Bedrijfscode Haag Wonen Bedrijfscode Haag Wonen Bedrijfscode Haag Wonen 1 Dit is de bedrijfscode van woningcorporatie Haag Wonen. In deze code benoemen we onze uitgangspunten voor eerlijk en integer samen werken. Wij handelen

Nadere informatie

Elke gemeente moet invulling

Elke gemeente moet invulling Implementatie hoeft geen belemmering te zijn Risicomanagement in de praktijk bij kleine gemeenten Sinds de invoering van het Besluit Begroting en Verantwoording 2004 (BBV 2004) is risicomanagement bij

Nadere informatie

Van elk lid van de Raad van Commissarissen wordt verwacht dat hij of zij:

Van elk lid van de Raad van Commissarissen wordt verwacht dat hij of zij: Profielschets Raad van Commissarissen 1. Doel profielschets Deze profielschets dient een tweeledig doel. Enerzijds kan met deze profielschets een goede en afgewogen selectie van de nieuwe leden gemaakt

Nadere informatie

Meerwaarde Internal Audit functie. 16 maart 2017

Meerwaarde Internal Audit functie. 16 maart 2017 Meerwaarde Internal Audit functie Even voorstellen: Jantien Heimel 2 Even voorstellen: Jeannette de Haan 3 Inhoud 1. Kennismaking 2. Hoe kijken commissarissen aan tegen Internal Audit? Filmpje 3. Wat is

Nadere informatie

Profielschets Raad van Commissarissen

Profielschets Raad van Commissarissen Profielschets Raad van Commissarissen 1. De functie van de Raad van Commissarissen In deze profielschets wordt eerst ingegaan op de achtergronden en bevoegdheden van de Raad van Commissarissen binnen het

Nadere informatie

FUNCTIEPROFIEL VACATURE MEDEWERKER AUDITS & CONTROL M/V GEMEENTE BERGEN OP ZOOM AFDELING MIDDELEN

FUNCTIEPROFIEL VACATURE MEDEWERKER AUDITS & CONTROL M/V GEMEENTE BERGEN OP ZOOM AFDELING MIDDELEN FUNCTIEPROFIEL VACATURE MEDEWERKER AUDITS & CONTROL M/V GEMEENTE BERGEN OP ZOOM AFDELING MIDDELEN A. Inleiding De stad Als er één ding opvalt aan Bergen op Zoom, dan is het wel het historisch karakter

Nadere informatie

Effectief toezicht op cultuur en gedrag

Effectief toezicht op cultuur en gedrag Spotlight Effectief toezicht op cultuur en gedrag Steven van Agt - Risk & Compliance, Advisory Joukje Janssen - Sustainability & Responsible Governance, Assurance Laura de Kruijs - Risk & Compliance, Advisory

Nadere informatie

Functieprofiel. Directeur-bestuurder. bij WVH

Functieprofiel. Directeur-bestuurder. bij WVH Functieprofiel Directeur-bestuurder bij WVH De organisatie Woningbouwvereniging Hoek van Holland (WVH) heeft in Hoek van Holland een goed onderhouden en aantrekkelijk woningbezit van ruim 2000 woningen.

Nadere informatie

Voor stichting SOM zijn in ieder geval de volgende invalshoeken van belang:

Voor stichting SOM zijn in ieder geval de volgende invalshoeken van belang: Profiel Bestuur Uitgangspunten Het algemene belang van stichting SOM staat bij de leden voorop De leden onderschrijven de visie en de missie van stichting SOM De leden onderschrijven de grondslag en de

Nadere informatie

1. De raad van bestuur doet ertoe

1. De raad van bestuur doet ertoe 1. De raad van bestuur doet ertoe Het is belangrijk om periodiek en preventief de inrichting van de raad van bestuur van het ziekenhuis te bespreken. Toch gebeurt dit weinig. Deze waarneming wordt gedeeld

Nadere informatie

Seminar! BETEKENIS VAN INTERNE AUDIT voor specifieke verzekeraars! Internal Audit en doeltreffendheid van! risk management system!

Seminar! BETEKENIS VAN INTERNE AUDIT voor specifieke verzekeraars! Internal Audit en doeltreffendheid van! risk management system! Seminar! BETEKENIS VAN INTERNE AUDIT voor specifieke verzekeraars! Internal Audit en doeltreffendheid van! risk management system!! Tom Veerman! Triple A Risk Finance B.V.! 1! Programma! Solvency II stand

Nadere informatie

Uitvoering van rechtstreeks verzekerde regelingen

Uitvoering van rechtstreeks verzekerde regelingen RAPPORT Prins Willem-Alexanderlaan 651 Postbus 700 7300 HC Apeldoorn Telefoon (055) 579 39 48 www.achmea.nl Uitvoering van rechtstreeks verzekerde regelingen Rapportage Intern toezicht in het kader van

Nadere informatie

TWEE LEDEN RAAD VAN COMMISSARISSEN (PROFIEL FINANCIËN EN PROFIEL REGIONALE BINDING)

TWEE LEDEN RAAD VAN COMMISSARISSEN (PROFIEL FINANCIËN EN PROFIEL REGIONALE BINDING) RvC 23-10-2014; pt. 9 TWEE LEDEN RAAD VAN COMMISSARISSEN (PROFIEL FINANCIËN EN PROFIEL REGIONALE BINDING) Vastgesteld d.d. 23-10-2014 DE ORGANISATIE is een ondernemende, maatschappelijk gedreven en ambitieuze

Nadere informatie

Risicomanagement: Veel kansen zijn nog niet benut!

Risicomanagement: Veel kansen zijn nog niet benut! Risicomanagement: Veel kansen zijn nog niet benut! Inleiding In 1995 deed risicomanagement bij gemeenten zijn intrede doordat deze verplicht werden gesteld een risicoparagraaf in hun begroting op te nemen.

Nadere informatie

HET MANAGEMENTCONTRACT in het kader van Integraal Resultaatverantwoordelijk Management Margreeth van der Kooij

HET MANAGEMENTCONTRACT in het kader van Integraal Resultaatverantwoordelijk Management Margreeth van der Kooij HET MANAGEMENTCONTRACT in het kader van Integraal Resultaatverantwoordelijk Management Margreeth van der Kooij De context van het managementcontract Het managementcontract is een overeenkomst tussen vertegenwoordigers

Nadere informatie

Verantwoordingsdocument Code Banken over 2014 Hof Hoorneman Bankiers NV d.d. 18 maart 2015. Algemeen

Verantwoordingsdocument Code Banken over 2014 Hof Hoorneman Bankiers NV d.d. 18 maart 2015. Algemeen Verantwoordingsdocument Code Banken over 2014 Hof Hoorneman Bankiers NV d.d. 18 maart 2015 Algemeen Mede naar aanleiding van de kredietcrisis en de Europese schuldencrisis in 2011 is een groot aantal codes,

Nadere informatie

FUNCTIEPROFIEL. VOORZITTER RAAD VAN TOEZICHT EN LID RAAD VAN TOEZICHT (profiel bedrijfsvoering)

FUNCTIEPROFIEL. VOORZITTER RAAD VAN TOEZICHT EN LID RAAD VAN TOEZICHT (profiel bedrijfsvoering) FUNCTIEPROFIEL VOORZITTER RAAD VAN TOEZICHT EN LID RAAD VAN TOEZICHT (profiel bedrijfsvoering) April 2016 DE ORGANISATIE Stichting is een onafhankelijke Nederlandse stichting die zich wereldwijd richt

Nadere informatie

Risk Management Charter

Risk Management Charter Rapport Risk Management Charter Koninginnegracht 2 2514 AA Den Haag T 070 3750 750 www.bngbank.nl Contactpersoon H.R. Noordam / A. Graafland T 070 3750 811/471 hans.noordam@ bngbank.nl agnes.graafland@

Nadere informatie

RISICOMANAGEMENT BIJ WONINGCORPORATIES

RISICOMANAGEMENT BIJ WONINGCORPORATIES Together you make the difference RISICOMANAGEMENT BIJ WONINGCORPORATIES Deel 1 van een drieluik over het belang van goed risicomanagement in de corporatiesector Auteur Drs. Frank van Egeraat RC. Frank

Nadere informatie

ICAAP Bewust van uw risico s. Alex Poel 18 mei 2010

ICAAP Bewust van uw risico s. Alex Poel 18 mei 2010 ICAAP Alex Poel 18 mei 2010 Inhoud 1. ICAAP algemeen 2. De uitgangspunten (vertaald) 3. Het ICAAP uitvoeren 4. De risico s 5. Enkele voorbeelden 6. Wat kan ICAAP voor u betekenen 1. ICAAP algemeen (1)

Nadere informatie

Reglement Auditcommissie WormerWonen

Reglement Auditcommissie WormerWonen Reglement Auditcommissie WormerWonen Vastgesteld in de Auditcommissie van WormerWonen Ter goedkeuring voorgelegd aan de Raad van Toezicht op 29 oktober 2014 14 oktober 2014 1 1. INHOUD 1. Doelstelling

Nadere informatie

Wat doe jij op de eerste schooldag in 2015???

Wat doe jij op de eerste schooldag in 2015??? Wat doe jij op de eerste schooldag in 2015??? ROC in verandering Doel van de structuurverandering: goed, kleinschalig en betrokken onderwijs organiseren/faciliteren Nu overgangsfase van een oude, naar

Nadere informatie

PROFIEL VOOR DE RAAD VAN COMMISSARISSEN EN ZIJN LEDEN

PROFIEL VOOR DE RAAD VAN COMMISSARISSEN EN ZIJN LEDEN PROFIEL VOOR DE RAAD VAN COMMISSARISSEN EN ZIJN LEDEN PROFIEL VAN DE RAAD Pré Wonen hecht veel waarde aan het toepassen van de Governance code Woningcorporaties. De verantwoordelijkheden en taken van zowel

Nadere informatie

Een OVER-gemeentelijke samenwerking tussen Oostzaan en Wormerland

Een OVER-gemeentelijke samenwerking tussen Oostzaan en Wormerland OVER OOSTZAAN Een OVER-gemeentelijke samenwerking tussen Oostzaan en Wormerland WORMERLAND. GESCAND OP 13 SEP. 2013 Gemeente Oostzaan Datum : Aan: Raadsleden gemeente Oostzaan Uw BSN : - Uw brief van :

Nadere informatie

Corporaties In Control

Corporaties In Control Corporaties In Control D A T U M : 3 0 M E I 2 0 1 3 Leonie van Meel & Frank Bieleman Agenda 1. Speelveld 2. Risicomanagement / Governancecode 3. Projectfasering ICS 4. Onafhankelijke rol / verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Functieprofiel voor de functie van Directeur Meester Duisterhoutschool

Functieprofiel voor de functie van Directeur Meester Duisterhoutschool Functieprofiel voor de functie van Directeur Meester Duisterhoutschool Organisatie De Meester Duisterhoutschool is een Openbare school voor speciaal- en voortgezet speciaal onderwijs cluster 3. De school

Nadere informatie

Bij de voorbereiding op de 3D s hoort ook aandacht voor risicomanagement. Maar hoe neem je de raad daarin mee?

Bij de voorbereiding op de 3D s hoort ook aandacht voor risicomanagement. Maar hoe neem je de raad daarin mee? Bij de voorbereiding op de 3D s hoort ook aandacht voor risicomanagement. Maar hoe neem je de raad daarin mee? Hoe voorkom je dat straks bij elk incident de wethouder naar huis wordt gestuurd? Welke risico

Nadere informatie

Lokaal integraal gezondheidsbeleid: een onderzoek binnen gemeenten naar mogelijkheden tot intersectorale samenwerking

Lokaal integraal gezondheidsbeleid: een onderzoek binnen gemeenten naar mogelijkheden tot intersectorale samenwerking Lokaal integraal gezondheidsbeleid: een onderzoek binnen gemeenten naar mogelijkheden tot intersectorale samenwerking CIAO, 14 juni 2012 Drs. Mieke Steenbakkers Senior beleidsfunctionaris / promovenda

Nadere informatie

Profiel. Ontwikkelingsmaatschappij Oost Nederland NV. Voorzitter Raad van Commissarissen

Profiel. Ontwikkelingsmaatschappij Oost Nederland NV. Voorzitter Raad van Commissarissen Profiel Ontwikkelingsmaatschappij Oost Nederland NV Voorzitter Raad van Commissarissen 1 Ontwikkelingsmaatschappij Oost Nederland NV Voorzitter Raad van Commissarissen Algemeen Ontwikkelingsmaatschappij

Nadere informatie

Deelplan IC Treasury 2014. Gemeente Lingewaard

Deelplan IC Treasury 2014. Gemeente Lingewaard Deelplan IC Treasury 2014 Gemeente Lingewaard 1 Inhoudsopgave 1. Aanleiding 3 2. Structureel / incidenteel 3 3. Opdrachtgever 3 4. Opdrachtnemer 3 5. Relevante wet- en regelgeving 3 6. Rapportage 4 7.

Nadere informatie

Een positieve blik op modellen voor risicomanagement

Een positieve blik op modellen voor risicomanagement TPC Een positieve blik op modellen voor risicomanagement 26 Er zijn de afgelopen jaren nieuwe normen op het gebied van risicomanagement ontstaan. Welke handvatten geven deze normen COSO, ISO 31000 en M_o_R

Nadere informatie

Functioneren van de top

Functioneren van de top Hiemstra & De Vries info@hiemstraendevries.nl 030 2523 777 Functioneren van de top onze visie op het vormgeven en ontwikkelen van de topstructuur Recente ontwikkelingen stellen stevige eisen aan het functioneren

Nadere informatie

Profielschets Raad van Commissarissen van woonstichting De Zes Kernen

Profielschets Raad van Commissarissen van woonstichting De Zes Kernen 1. De functie van de Raad van Commissarissen In deze profielschets wordt eerst ingegaan op de achtergronden en bevoegdheden van de Raad van Commissarissen binnen het kader van de regelgeving en in het

Nadere informatie

Naar een Raad van Toezicht. Vereniging voor Gereformeerd Voortgezet Onderwijs voor Westelijk Nederland

Naar een Raad van Toezicht. Vereniging voor Gereformeerd Voortgezet Onderwijs voor Westelijk Nederland Naar een Raad van Toezicht Vereniging voor Gereformeerd Voortgezet Onderwijs voor Westelijk Nederland April 2011 0 Inhoud Naar een Raad van Toezicht... 0 1. Waarom een Raad van Toezicht- model?... 2 2.

Nadere informatie

Relatiebeheer bij Rijnland. Gert van der Kooij

Relatiebeheer bij Rijnland. Gert van der Kooij Relatiebeheer bij Rijnland Gert van der Kooij Wensbeeld: haalbaar of utopie? Uiteindelijke doel: Zodanig met elkaar werken dat grenzen geen rol meer spelen. Van beleid tot uitvoering zodanig werken dat

Nadere informatie

Informatiemanager. Doel. Context

Informatiemanager. Doel. Context Informatiemanager Doel Ontwikkelen, in stand houden, evalueren, aanpassen en regisseren van het informatiemanagement, de digitale informatievoorziening en de ICT-facilitering van de instelling en/of de

Nadere informatie

Onderwerp: Risico inventarisatie project rwzi Utrecht Nummer: 604438. Dit onderwerp wordt geagendeerd ter kennisneming ter consultering ter advisering

Onderwerp: Risico inventarisatie project rwzi Utrecht Nummer: 604438. Dit onderwerp wordt geagendeerd ter kennisneming ter consultering ter advisering COLLEGE VAN DIJKGRAAF EN HOOGHEEMRADEN COMMISSIE BMZ ALGEMEEN BESTUUR Agendapunt 9A Onderwerp: Risico inventarisatie project rwzi Utrecht Nummer: 604438 In D&H: 22-01-2013 Steller: Drs. J.L.P.A. Dankaart

Nadere informatie

Profielschets Raad van Commissarissen Wonion

Profielschets Raad van Commissarissen Wonion Profielschets Raad van Commissarissen Wonion Uitgangspunten 1. Deze profielschets wordt gehanteerd: bij de werving en selectie van nieuwe leden van de Raad van Commissarissen; bij de discussie over de

Nadere informatie

REGLEMENT AUDIT, RISK & COMPLIANCE

REGLEMENT AUDIT, RISK & COMPLIANCE REGLEMENT AUDIT, RISK & COMPLIANCE COMMITTEE Distributie Audit, Risk & Compliance Committee leden Raad van Commissarissen Kempen & Co Directie Kempen & Co N.V. Hoofd interne accountantsdienst Hoofd compliance

Nadere informatie

Financiën & Control Leeraanbod 2016

Financiën & Control Leeraanbod 2016 Financiën & Control Leeraanbod 2016 Financiën en Control is in regio West-Brabant door de deelnemende gemeenten als een cruciale functie benoemd. Dat wil zeggen dat vacatures moeilijk invulbaar zijn, met

Nadere informatie

Notitie Pas toe of leg uit

Notitie Pas toe of leg uit Notitie Pas toe of leg uit Deze notitie is vastgesteld in de gezamenlijke vergadering Bestuur en RvT d.d.10 april 2015. Gelijk met de vaststelling van deze notitie is ook de Governancecode Het Grootslag

Nadere informatie

Opdrachtgeverschap & opdrachtnemerschap

Opdrachtgeverschap & opdrachtnemerschap Opdrachtgeverschap & opdrachtnemerschap 1. Inleiding 2. Definities 3. Kwaliteitsaspecten 4. Checklist voor opdrachtgevers 5. Checklist voor opdrachtnemers 1. Inleiding In elk handboek over projectmatig

Nadere informatie

Bestuurssecretaris en...

Bestuurssecretaris en... het Zijlstra Center for Public Control and Governance www.hetzijlstracenter.nl Bestuurssecretaris en... Oriëntatie op de functie bestuurssecretaris het Zijlstra Center for Public Control and Governance

Nadere informatie

Seminar! BETEKENIS VAN INTERNE AUDIT voor specifieke verzekeraars! Informatiebeveiliging the next level!

Seminar! BETEKENIS VAN INTERNE AUDIT voor specifieke verzekeraars! Informatiebeveiliging the next level! Seminar! BETEKENIS VAN INTERNE AUDIT voor specifieke verzekeraars! Informatiebeveiliging the next level! 1! 1. Introductie Agenda! 2. Stand van zaken in de Cyber Security wereld 3. Verschillende soorten

Nadere informatie

Masterclass. Business Model Canvas gebruiken bij communicatie. Een visueel hulpmiddel om de brug tussen IT en business te slaan

Masterclass. Business Model Canvas gebruiken bij communicatie. Een visueel hulpmiddel om de brug tussen IT en business te slaan Masterclass Business Model Canvas gebruiken bij communicatie Een visueel hulpmiddel om de brug tussen IT en business te slaan De laatste jaren hanteren organisaties steeds vaker het Business Model Canvas

Nadere informatie

Remuneratierapport 2015 Loyalis N.V.

Remuneratierapport 2015 Loyalis N.V. Remuneratierapport 2015 Loyalis N.V. Voorwoord Dit remuneratierapport geeft inzicht in de belangrijkste ontwikkelingen in het beloningsbeleid van Loyalis N.V. over het jaar 2015. Met dit rapport wil Loyalis

Nadere informatie

Risk & Compliance Charter Clavis Family Office B.V.

Risk & Compliance Charter Clavis Family Office B.V. Risk & Compliance Charter Clavis Family Office B.V. Datum: 15 april 2013 Versie 1.0 1. Inleiding Het Risk & Compliance Charter (charter) bevat de uitgeschreven principes, doelstellingen en bevoegdheden

Nadere informatie

Ontwikkelingen in de financiële sector in Nederland; gevolgen voor MKB en Kredietunies.

Ontwikkelingen in de financiële sector in Nederland; gevolgen voor MKB en Kredietunies. 1 Ontwikkelingen in de financiële sector in Nederland; gevolgen voor MKB en Kredietunies. Inleiding door dr. H.O.C.R. Ruding, oud-minister van Financiën Symposium Values in Banking door: Kredietunie Nederland

Nadere informatie

Regie en Demand Management bij ICT uitbesteding

Regie en Demand Management bij ICT uitbesteding Regie en Demand Management bij ICT uitbesteding www.slagkracht-outsourcing.nl Organisatie XYZ Business Units Staf ICT / ondersteuning Demand Ondersteuningsfuncties zijn nog in huis aanwezig Organisatie

Nadere informatie

Een kijkje bij de buren Zelforganiseren in de zorg Congres BDKO

Een kijkje bij de buren Zelforganiseren in de zorg Congres BDKO Een kijkje bij de buren Zelforganiseren in de zorg Congres BDKO Drs. Eveline Castelijns MBA 12 april 2016 Inhoudsopgave 1 2 3 Zelforganisatie in de zorg Werkende principes Vragen 1 Zelforganiseren in de

Nadere informatie

PROACTIEF TOEZICHT VOBO

PROACTIEF TOEZICHT VOBO PROACTIEF TOEZICHT VOBO Concept Door: Raad van Toezicht Voortgezet Onderwijs Best Oirschot PROACTIEF TOEZICHT VOBO 2 Inhoudsopgave Inleiding... 3 Toezichtvisie Vobo... 4 Doel van de Raad van Toezicht Vobo...

Nadere informatie

Kadernota Evenementen. Provincie Groningen van de

Kadernota Evenementen. Provincie Groningen van de Kadernota Evenementen 2016-2020 van de Provincie Groningen Kadernota Evenementen 2016-2020 van de provincie Groningen Het huidige evenementenbeleid heeft een looptijd tot en met 2015. In deze kadernota

Nadere informatie

RISICOMANAGEMENT. Wat voegt risicomanagement toe?

RISICOMANAGEMENT. Wat voegt risicomanagement toe? RISICOMANAGEMENT Risicomanagement ondersteunt op een gestructureerde manier het behalen van doelstellingen en het opleveren van projectresultaten. Dit kan door risico s expliciet te maken, beheersmaatregelen

Nadere informatie

FUNCTIEPROFIEL DIRECTEUR - BESTUURDER

FUNCTIEPROFIEL DIRECTEUR - BESTUURDER FUNCTIEPROFIEL DIRECTEUR - BESTUURDER december 2014 DE ORGANISATIE Woonstichting is een toegelaten instelling met als statutair werkgebied de gemeente Lelystad. heeft 8.700 woningen (ongeveer 30% van de

Nadere informatie

Directiestatuut Domijn

Directiestatuut Domijn Directiestatuut Domijn 4 mei 2012 Diskisnr.: 1972042 Inhoudsopgave 1. Directiestatuut Domijn 3 1.1. Inleiding 3 1.2. Doel van de functies 3 1.3. Plaats in de organisatie 4 1.4. Taken, bevoegdheden en verantwoordelijkheden

Nadere informatie

het bevorderen van de kwaliteit van DVN, door realisering van de doelen van DVN, juiste besteding van middelen en efficiënte bedrijfsvoering;

het bevorderen van de kwaliteit van DVN, door realisering van de doelen van DVN, juiste besteding van middelen en efficiënte bedrijfsvoering; Code Goed Bestuur DVN vastgesteld in de Ledenraad van 6 oktober 2012 Vooraf DVN heeft een aantal kernwaarden vastgelegd rondom de houding, gedragingen en cultuur van de vereniging DVN. Deze zijn uitgewerkt

Nadere informatie

Inkoop en contractmanagement

Inkoop en contractmanagement Syllabus Inkoop en contractmanagement Een inspirerende bundeling van theorie en praktijk, tips en ervaringen, kansen en bedreigingen. Inclusief best practices bij onder meer Universiteit Twente, ING, provincie

Nadere informatie

Workshop Financieel leiderschap in het onderwijs

Workshop Financieel leiderschap in het onderwijs VTOI Congres De dag van het toezicht 2015 Workshop Financieel leiderschap in het onderwijs Dr. Tjerk Budding Vrijdag 17 april 2015 Even voorstellen Dr. Tjerk Budding Hoofddocent Accounting bij het Zijlstra

Nadere informatie