De arbeidssatisfactie van de Nederlandse huisarts

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "De arbeidssatisfactie van de Nederlandse huisarts"

Transcriptie

1 De arbeidssatisfactie van de Nederlandse huisarts Irene van Ham

2

3 De arbeidssatisfactie van de Nederlandse huisarts

4 2006 Ham, I van. De arbeidssatisfactie van de Nederlandse huisarts Academisch proefschrift, Rijksuniversiteit Groningen met een samenvatting in het Engels ISBN I. van Ham, 2006 Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de auteur. De totstandkoming van dit proefschrift werd mede mogelijk gemaakt met financiële steun van: de Stichting Praktijkvoering Huisartsen Omslag: Foto: Drukwerk: De contente mens; beeldje van Richard Bertels op de markt in Eersel Eelco van Ham Budde Grafimedia, Nieuwegein

5 RIJKSUNIVERSITEIT GRONINGEN De arbeidssatisfactie van de Nederlandse huisarts Proefschrift ter verkrijging van het doctoraat in de Medische Wetenschappen aan de Rijksuniversiteit Groningen op gezag van de Rector Magnificus, dr. F. Zwarts, in het openbaar te verdedigen op woensdag 15 maart 2006 om uur door Irene van Ham geboren op 1 maart 1953 te Rotterdam

6 Promotores: Prof. dr. J. de Haan Prof. dr. J.W. Groothoff Copromotor: Dr. K.H. Groenier Beoordelingscommissie: Prof. dr. J.K. van Dijk Prof. dr. K. van der Meer Prof. dr. A.J.P. Schrijvers ISBN:

7 Tevreden zijn is grote gunst Tevreden schijnen grote kunst Tevreden worden groot geluk Tevreden blijven het meesterstuk

8

9 Voorwoord Wat brengt iemand er toe om te willen promoveren? Deze vraag is mij in verschillende bewoordingen de laatste jaren vele keren gesteld. Ik heb geen baas die van mij verwacht dat ik promoveer. Ik heb de dokterstitel niet nodig om tot een vervolgopleiding te worden toegelaten. Ik kan mijn tarieven straks niet verhogen omdat er dr. voor mijn naam staat. Van veel van mijn vrienden en kennissen puilt de boekenkast nu al uit, zodat dat ene boekje van mij best gemist kan worden. Als er dan geen extrinsieke motivator is dan moet het wel een intrinsieke zijn. Deze intrinsieke motivator is een samenspel van meerdere factoren: ambitie; de behoefte om de academische carrière met een dissertatie af te ronden; wetenschappelijke nieuwsgierigheid; behoefte aan een extra prikkel buiten het gewone werk en simpelweg de behoefte om af te maken waar je aan begonnen bent. En nu is het af. Het doen van onderzoek en het schrijven van artikelen heeft vaak mijn arbeidssatisfactie verhoogd. Onderzoek doen naar arbeidssatisfactie is in feite de positieve tegenhanger van het doen van onderzoek naar burnout, depressie of surmenage. Niet de ziekmakende maar de tevredenheidsverhogende factoren zijn onderwerp van studie. Een dergelijk onderzoek past ook beter bij een bedrijfsarts: niet de ziekte staat centraal maar juist datgene wat wel kan en wat de arbeidsomstandigheden in de breedste zin van het woord verbetert. Naarmate het onderzoek vordert ontstaat de behoefte om verder te gaan, het onderzoek uit te breiden of te herhalen maar voor mij geldt nu de wijsheid die mijn moeder mij al jong bijbracht: je moet ook eens een keertje tevreden zijn. Toen mijn collega en ik ongeveer zes jaar geleden besloten om, in het kader van een Masteropleiding, een scriptie te schrijven over de arbeidssatisfactie van de Nederlandse huisarts, hadden wij niet kunnen bevroeden dat ik ooit nog op dit onderwerp zou promoveren. Jan, gelukkig was jij zo verstandig om ons te adviseren het onderzoek van het begin af aan goed op te zetten. Want, zo zei je, je wilt hier mogelijk op

10 promoveren en dan moet je het vanaf het begin goed aanpakken. Dat ik dan ook bij jou zou promoveren was voor ons beiden een uitgemaakte zaak. Toen was de scriptie af en brak het uur van de waarheid aan. Tijdens een boswandeling namen we alles nog eens rustig door en ik besefte dat het nu of nooit was. Jan, jij bent in de jaren daarna steeds mijn enthousiaste stimulator geweest om vol te houden. Soms liet je me de ruimte als de privé omstandigheden daarom vroegen, maar zodra de rust enigszins was teruggekeerd pakten we de draad weer op. Ik zal onze vergaderingen bij jou thuis aan de tafel missen. Alie, jij was hierbij een belangrijke voorwaardenscheppende factor met je rust, je belangstelling, je maaltijden en je heerlijke koeken. Johan, onze contacten verliepen zonder uitzondering plezierig en nooit heb je me het gevoel gegeven slechts één van je vele promovendi te zijn. Dat je geen echte dokter bent heb je lang voor me verborgen kunnen houden. De artikelen in dit proefschrift zouden er niet gekomen zijn zonder de hulp van Klaas en Anita. Ik ben jullie heel dankbaar hiervoor. Alleen jammer Klaas dat je geen Volvo gekocht hebt. Anita, ik heb nog vaak plezier van al hetgeen je me geleerd hebt. Doeke, mijn dank gaat ook naar jou uit. Fijn dat je zo snel en adequaat in wilde springen toen dat nodig was. De leden van de beoordelingscommissie wil ik bedanken voor hun snelle beoordeling. Hopelijk heeft het lezen van het manuscript voor enige arbeidssatisfactie gezorgd. Hubert, mijn onderzoeksmaatje van het eerste uur. Hoeveel uur hebben we data ingevoerd? Gelukkig konden we een ontspannende van Dixhoorn oefening doen als het teveel werd. Een ding heb ik de laatste jaren wel ontdekt: met z n tweeën onderzoek doen is veel leuker dan alleen. Bedankt voor de kameraadschap, het overleg en het plezier. Carla, in al je bescheidenheid heb je de neiging je eigen rol kleiner te maken. Wees ervan overtuigd dat je voor ons onderzoek doen eenvoudiger en plezieriger gemaakt hebt. Samen zijn we de strijd met Word aangegaan en we hebben

11 gewonnen. Je wilt het niet horen maar ik wil je nog één keer heel erg bedanken. Ik ben vereerd dat jij mijn paranimf wilt zijn. Lieve Marjan, je zegt trots op mij te zijn maar omgekeerd ben ik minstens net zo trots op jou. Je oma zou zeker tevreden over je geweest zijn! Het is fijn als een van je kinderen je paranimf kan en wil zijn. Hopelijk zijn de rollen nog eens omgekeerd. En dan zijn er nog heel veel anderen die mij gesteund en geholpen hebben, zoals mijn familie (Eelco de foto is mooi geworden!), vrienden, collega s, studiegenoten van de Masteropleiding, medewerkers van Jan en Johan en last but not least Dick en de kinderen. Ook jullie hebben mij trouw geholpen bij het invoeren van eindeloze reeksen getallen. Jullie zullen wel blij zijn dat het proefschrift eindelijk af is maar ik weet ook dat jullie ervan overtuigd zijn dat ik wel weer een nieuwe uitdaging op zal pakken. Lieve Annemieke, fijn dat je als blijk van bekwaamheid met Carla mijn feest wilt organiseren. Hoewel dit voorwoord niet voldoet aan de indeling van een artikel wil ik toch eindigen met een samenvatting: Iedereen die, op welke wijze dan ook, heeft bijgedragen aan de tot stand koming van dit proefschrift wil ik bij deze uit de grond van mijn hart bedanken. Nieuwegein, november 2005.

12

13 Inhoudsopgave Hoofdstuk 1 Inleiding 13 Hoofdstuk 2 Een onderzoek naar de arbeidssatisfactie 21 van de Nederlandse huisarts Opzet en uitvoering Hoofdstuk 3 De arbeidssatisfactie van huisartsen: een 37 systematisch literatuuronderzoek Hoofdstuk 4 De constructie van een arbeidssatisfactie 55 vragenlijst Hoofdstuk 5 Wat beïnvloedt de arbeidssatisfactie van 75 de Nederlandse huisarts? Hoofdstuk 6 De arbeidssatisfactie van de Nederlandse 107 huisarts en de wens tot vervroegde beëindiging van het beroep Hoofdstuk 7 Beschouwing, conclusies en 129 aanbevelingen Samenvatting 143 Summary 149 Bijlagen 155

14

15 Inleiding

16 Hoofdstuk 1 Inleiding De laatste decennia worden bij artsen surmenage en burnout vaker waar genomen dan in de jaren daarvoor. 1, 2 Het al of niet burnout raken heeft te maken met een groot aantal factoren waarvan de mate van ervaren werkstress een belangrijke is. Werkstress hangt nauw samen met arbeidssatisfactie. De mate waarin men plezier heeft in het werk, de arbeidssatisfactie, wordt op zijn beurt weer bepaald door een aantal factoren. Naar arbeidssatisfactie is veel onderzoek gedaan. Ook arbeidssatisfactie van artsen, waaronder huisartsen, is in verschillende landen onderzocht, echter niet systematisch in Nederland. Dit was aanleiding om een onderzoek te doen naar de arbeidssatisfactie van de Nederlandse huisarts. De aanleiding In oktober 2000 en april 2001 gaven stakingsacties van de Nederlandse huisartsen wel heel duidelijk aan dat er problemen waren in de eerstelijns gezondheidszorg. De huisartsen waren toenemend bereid om zelfs het stakingswapen te hanteren om hun onvrede met het politieke beleid te uiten. Grote moeite had men onder meer met de wachtlijstproblematiek, de uitbreiding van het takenpakket bij het te lage norminkomen, 3 de steeds hoger wordende praktijkkosten en de te lage vergoedingen voor de praktijkvoering. 4 Daarbij kwam het groeiende huisartsentekort, ondermeer door een tekort aan opleidingsplaatsen. Dit tekort uitte zich niet alleen in de moeite die het kost(e) om waarnemers te vinden in geval van ziekte en vakantie maar het werd ook steeds moeilijker om opvolgers te vinden voor de praktijk. Er ontstonden grijze gebieden op de kaart van Nederland waar een deel van de bevolking geen eigen huisarts meer had. Men spreekt in dit kader van noni s (niet op naam ingeschrevenen). Bovendien volgde een vervroegde pensioneringsgolf van huisartsen ten gevolge van een veranderde regelgeving met betrekking tot de voormalige goodwill regeling, die praktijkbeëindiging vóór 2003 aantrekkelijker maakte. 5 14

17 Inleiding Daarnaast is er ook sprake van een vergrijzing van de beroepsgroep: ongeveer 80% is ouder dan 40 jaar en ongeveer een derde is ouder dan 50 jaar. 4 Het tekort aan huisartsen is niet alleen ontstaan door een tekort aan opleidingscapaciteit. Ook de toenemende neiging van jonge huisartsen om met een kleiner patiëntenaantal te starten dan de norm om de toegenomen werkbelasting en de te verwachten werkdruk te reduceren, speelt een rol. 5,7 Van de jongere huisartsen heeft meer dan 80% de wens om parttime te werken. 8 Dit geldt niet alleen voor het toenemende aantal vrouwelijke huisartsen, maar ook voor mannelijke huisartsen. Daar komt bij dat steeds meer huisartsen ervoor kiezen langdurig waar te nemen in plaats van zich te vestigen. Dit lenigt enerzijds de nood waar het waarnemers betreft maar anderzijds verlaagt dit het potentieel aan huisartsen dat een praktijk over wil nemen. Door het tekort aan huisartsen wordt de continuïteit van de eerstelijnsgezondheidszorg in gevaar gebracht. Een mogelijke oplossing om de toegenomen werkbelasting tegen te gaan, de Centrale Doktersdienst (CD), is sinds enkele jaren sterk in opkomst. Huisartsengroepen (Hagro s) bundelden zich in steeds groter wordende samenwerkingsverbanden. Dit resulteert in een forse afname van het aantal diensten, die echter wel veel arbeidsintensiever worden. Het netto resultaat is dat men de werkdruk door diensten als lager ervaart. 9 De toenemende mondigheid van de patiënt wordt ook genoemd als mogelijke reden voor de toename van de werkdruk van huisartsen. 10 Met deze grotere mondigheid veranderen ook de eisen die aan de huisarts worden gesteld. De huisarts lijkt niet altijd voldoende toegerust om met toenemende assertiviteit van de patiënt om te gaan. Arbeidsongeschiktheidsverzekeraars werden een aantal jaren geleden geconfronteerd met een toenemende uitval van huisartsen wegens psychische klachten en reïntegratie in het eigen beroep verliep vaak moeizaam. Deze toename van het aantal uitkeringen resulteerde mede in een aanzienlijke verhoging van de premies voor arbeidsongeschiktheidsverzekeringen, wat weer een toename van de praktijkkosten veroorzaakte. Ook reïntegratie buiten het 15

18 Hoofdstuk 1 eigen beroep, bijvoorbeeld in de sociale geneeskunde, werd moeilijker door steeds hoger wordende eisen met betrekking tot scholing, inclusief na- en bijscholing. Zo zagen de medisch adviseurs bij het toenmalige Artsen-Onderlinge NV (thans onderdeel van Movir) ook het aantal uitkeringen ten gevolge van arbeidsongeschiktheid door psychische aandoeningen stijgen. Vooral de toename van het aantal burnout geraakte artsen viel hierbij op. Behalve dat deze toename van het aantal uitkeringen leidde tot forse premiestijgingen bezon men zich ook op maatregelen om de schadelast te beperken. Enerzijds werd de begeleiding van arbeidsongeschikte artsen geïntensiveerd, anderzijds werd naar wegen gezocht om artsen te behoeden voor burnout situaties (preventie). Men zocht contact met hulpverleners die gespecialiseerd waren in het begeleiden van hoger opgeleide, burnout geraakte verzekerden. Daarnaast werd begonnen groepsgewijs voorlichting te geven aan artsen, waaronder ook HAIO s, over het ontstaan en het voorkomen van burnout. Nevendoel was dat wij hoopten daarmee de artsen te bereiken die al burnout dreigden te raken. Preventie van burnout vereist inzicht in de factoren die het risico op burnout raken verhogen. Een van deze factoren is een lage arbeidssatisfactie. 11 Geconstateerd werd dat er niet veel bekend was over de arbeidssatisfactie van artsen. Het schrijven van een thesis was een goede aanleiding om onderzoek te doen naar factoren die de arbeidssatisfactie van artsen beïnvloeden. Arbeidssatisfactie Arbeidssatisfactie is altijd de resultante van een proces. Ons copinggedrag bepaalt welke respons gegenereerd wordt op stimuli. Anders gezegd: onze coping bepaalt of wij een bepaalde omstandigheid in de buitenwereld (bijvoorbeeld het aantal uren dat wij per dag werken) als stress ervaren. Stress heeft daarbij twee dimensies: negatieve en positieve/uitdagende stress. Als een huisarts het groot aantal werkuren als negatieve stress ervaart dan zal hij/zij het werk als minder plezierig ervaren. Werkstress beïnvloedt onze arbeidssatisfactie 16

19 Inleiding maar ook het subtiele evenwicht tussen draagkracht en draaglast. Wanneer de balans tussen draagkracht en draaglast langdurig verstoord is kan dit tot bijvoorbeeld overspanning of burnout leiden. De studie van Kraft gaf dit in 1972 al aan. 12 In de stressliteratuur wordt veelvuldig beschreven dat een verlaagde arbeidssatisfactie gepaard gaat met een verhoogde kans op burnout en andere psychische overspanningbeelden. Daarnaast kan een verstoorde balans draagkracht/draaglast ook de fysieke weerbaarheid verlagen en zo leiden tot een scala aan lichamelijke aandoeningen (myocardinfarct, verhoogde vatbaarheid voor infecties bijvoorbeeld met streptokokken). 13 Ons copinggedrag wordt voor een deel bepaald door onze persoonlijkheid, als zijnde een uniek patroon van karaktertrekken. In het verleden is er veel onderzoek gedaan naar het zogenaamde Type A gedrag. 14 Hoewel veel uit de theorievorming hieromtrent inmiddels achterhaald is, gaat men er wel vanuit dat met name de vijandigheidcomponent (de free floating hostility) uit het Type A gedrag iemand kwetsbaarder maakt voor hartvaataandoeningen. 15,16 Ook hebben veel onderzoekers de relatie tussen een perfectionistische inslag en het risico op burnout beschreven. 17 De persoonlijkheid van de huisarts bepaalt mede zijn copinggedrag en daarmee uiteindelijk zijn arbeidssatisfactie. Het copinggedrag en daarmee de arbeidssatisfactie wordt ook nog door andere factoren bepaald. Zo zijn sociale ondersteuning (Michigan stress model) en iemands controle/regel mogelijkheden (Demand Support Control Model) van wezenlijk belang. 13,18,19 Naar burnout bij huisartsen is zowel in Nederland als in het buitenland veel onderzoek gedaan. Ook de arbeidssatisfactie van de betreffende huisartsenpopulatie is, zij het in mindere mate, onderzocht. Deze onderzoeken worden in hoofdstuk vier beschreven. Het onderzoek waarvan dit proefschrift de weergave is, startte als een onderzoek in het kader van het schrijven van een thesis voor een Masteropleiding. Al snel bleek het onderzoeksmateriaal genoeg in zich te bergen voor verdere exploratie. Het onderzoek werd hiertoe ondermeer uitgebreid met een aanvullend, 17

20 Hoofdstuk 1 systematisch literatuuronderzoek. Om het onderzoek beheersbaar te houden beperkten wij ons tot huisartsen, als apart specialisme de grootste groep in het verzekerden bestand van AO Artsen-Onderlinge. In het door ons verrichte onderzoek is de persoonlijkheid van de huisarts geen variabele geweest omdat de persoonlijkheid niet eenvoudig en eenduidig is vast te stellen door middel van enkele schriftelijke vragen. Verder hebben wij vooral gezocht naar beïnvloedbare factoren van arbeidssatisfactie. Persoonlijkheid, sociale ondersteuning en iemands regelmogelijkheden zijn niet per definitie onbeïnvloedbaar maar in de praktijk is de kans op succes veel kleiner en meer onvoorspelbaar dan wanneer men andere factoren zoals de praktijkgrootte zou willen beïnvloeden De vraagstelling De vraagstelling van het onderzoek luidde: - In hoeverre hangen een aantal kenmerken van de huisarts en diens praktijk samen met arbeidssatisfactie bij huisartsen? - In hoeverre hangt de gemeten arbeidssatisfactie samen met de wens om de praktijk te beëindigen? In dit proefschrift worden in hoofdstuk 2 de opzet en de uitvoering van het onderzoek beschreven. In hoofdstuk 3 wordt een overzicht gegeven van de literatuur betreffende factoren die de arbeidssatisfactie van de huisarts beïnvloeden. In het volgende hoofdstuk zijn het ontwerpen en de validering van de vragenlijst beschreven. Hoofdstuk 5 handelt over het eerste deel van de vraagstelling, namelijk welke kenmerken van de huisartsen(prakijk) een samenhang vertonen met de arbeidssatisfactie van de huisarts. In hoofdstuk 6 wordt het tweede deel van de vraagstelling uitgewerkt. Hier is nagegaan hoe de arbeidssatisfactie van de huisarts de wens om eerder te stoppen met de praktijk beïnvloedt. In het laatste hoofdstuk wordt terug gekeken op het onderzoek en worden aanbevelingen gedaan. 18

21 Inleiding Literatuur: 1. Ankoné A. Burnout bij artsen bijna verdubbeld. Med Contact 1999;54: Gundersen L. Physician burnout. Ann Intern Med 2001;135: Maes A. Wat zijn we waard? Het praktijkinkomen van de huisarts (2) Huisarts 2001,1: Teeseling I van. Huisarts in de val. Intermediair 2000, 6: Post D, Calkhoven JE, Krol B, Dijkstra M, Groothoff JW. Groeiend ongenoegen. Een onderzoek onder huisartsen. Med Contact 2002,2: Harmsen JAM, Bernsen RMD, Bruynzeels MA, Bohnen AM. Werkbelasting van huisartsen: objectieve toename in 9 praktijken in Rotterdam en omgeving, en een extrapolatie naar Ned. Tijdschr. Geneeskd 2001,145: Hombergh P van den, Grol, R, Hoogen HJM van den, Bosch WHJM van den. Werkbelasting en ervaren werkdruk van de huisarts. Huisarts Wet 1997,40: Projectgroep toekomstvisie huisartsgeneeskunde en functieprofiel van de huisarts. Een beschrijving van de huidige situatie van de huisartsenzorg en een analyse van de knelpunten. Utrecht:2001. (www.lhv.nl) 9. Ebbens en Bruyne de. De nachtwacht. Huisarts Wet 2000,43: Wiersma T. De opgebrande huisarts. Med Contact 1992,15: Friesen D, Sarros JC. Sources of burnout among educators. Journal of Organisational Behaviour 1989,10: Kraft ThB. Overspanning, een psychosomatische en sociale zaak. Haarlem: De Erven F. Bohn, Caplan RD, Cobb S, French JRP, Harrison RV, Pinneau SR. Relationships of cessation of smoking with job stress, personality and social support. J Appl Psychol Washington APA 1975,2. 19

22 Hoofdstuk Reiche HMJKI. Stress aan het werk. Over de effecten van de persoonlijkheid en sociale ondersteuning op strains. Academisch proefschrift KUN. Lisse: Swets & Zeitlinger, Friedman M, Rosenman H. Overt behavior pattern in coronary disease: Detection of overt behavior pattern A in patients with coronary disease by a new psychophysiological procedure. JAMA 1960, 173: Williams RB, Haney TL, Lee KL, Kong Y, Blumenthal J, Whalen R. Type A behavior, hostility, and coronary atherosclerosis. Psychosom Med 1980,42: Schaufeli WB, Enzmann D. The burnout companion to study & practice; a critical analysis. London: Taylor and Francis, 1998, Edwards N. Unhappy doctors: what are the causes and what can be done? BMJ 2002,324: Karaseli RA, Theorell T. Health work; stress, productivity and the reconstruction of working life. New York: Basic Books,

23 Een onderzoek naar de arbeidssatisfactie van de Nederlandse huisarts. Opzet en uitvoering.

24 Hoofdstuk 2 Samenvatting. In hoofdstuk 2 wordt de opzet en de uitvoering van het onderzoek beschreven. Er werd eerst een systematisch literatuuronderzoek verricht. Het begrip arbeidssatisfactie werd gedefinieerd als de tevredenheid ten aanzien van verschillende aspecten van het werk en werd vervolgens opgesplitst in een aantal deelbegrippen (geoperationaliseerd). Er werden twee vragenlijsten opgesteld: een algemene en een specifieke over arbeidssatisfactie, waarin deze deelbegrippen terugkomen. De populatie en de steekproefgrootte werden vastgesteld Alle huisartsen die vóór 1 januari 2000 bij AO Artsen-Verzekeringen NV (thans gefuseerd met Movir, onderdeel van ING NV) verzekerd waren en ten tijde van het onderzoek volledig werkzaam, gedeeltelijk arbeidsongeschikt, of niet langer dan 1 jaar volledig arbeidsongeschikt (arbeidsongeschiktheid van % voor het eigen beroep) waren als huisarts behoorden tot de populatie (inclusie criteria). Via de computer werd een aselecte steekproef getrokken uit de populatie en na controle werden 1151 huisartsen in de steekproef opgenomen. De vragenlijsten werden aan de huisartsen uit de steekproef toegestuurd. Het bruikbare responspercentage bedroeg 62% (N= 710), hoger dan verwacht. Tevens werd een non-responders onderzoek gedaan. Op grond van dit onderzoek is een verschil tussen responders en non-responders niet waarschijnlijk. Onze onderzoekspopulatie lijkt niet geheel representatief te zijn voor de totale groep van de Nederlandse huisartsen. In de onderzochte populatie zijn meer huisartsen van het mannelijk geslacht dan in de totale populatie huisartsen en de gemiddelde leeftijd ligt iets hoger. Dit heeft waarschijnlijk te maken met het feit dat er bij Artsen Onderlinge relatief weinig Huisartsen in Dienstverband (HIDHA s) verzekerd waren. HIDHA s zijn voor het overgrote deel vrouwen. Verder was de verzekerdenpopulatie enigszins vergrijsd. 22

25 Opzet en uitvoering Inleiding. De laatste decennia worden bij artsen surmenage en burnout vaker waar genomen dan in de jaren daarvoor. 1, 2 Het al of niet burnout raken heeft te maken met een groot aantal factoren, waarvan de mate van ervaren werkstress een belangrijke is. Werkstress hangt nauw samen met arbeidssatisfactie. Naar arbeidssatisfactie is veel onderzoek gedaan. Ook arbeidssatisfactie van artsen, waaronder huisartsen, is in verschillende landen onderzocht, echter niet systematisch in Nederland. Dit was aanleiding om een onderzoek te doen naar de arbeidssatisfactie van de Nederlandse huisarts met als vraagstelling: welke factoren beïnvloeden de arbeidssatisfactie van de Nederlandse huisarts? Literatuuroverzicht Er is een aantal studies gedaan naar de werkproblematiek van de Nederlandse huisarts. Deze hadden het mogelijke verband tussen werkbelasting en de ervaren werkdruk, demotivatie voor het beroep of burn-out ten gevolge van toegenomen stress tot onderwerp. Van den Hombergh e.a. vonden een verband tussen werkbelasting en ervaren werkdruk. 3 Huisartsen met veel verschillende activiteiten en met een grote werkbelasting waren minder tevreden met de beschikbare tijd. Echter huisartsen met veel bestuurlijke activiteiten ervoeren minder werkbelasting. De aard en de hoeveelheid assistentie, de praktijkgrootte en al dan niet solistisch werkzaam zijn, verklaarden maar weinig van het verschil in ervaren werkbelasting en werkdruk. Van Dierendonck, Groenewegen en Sixma vonden met behulp van een enquête naar gevoelens van motivatie en demotivatie bij huisartsen dat er een positieve relatie was tussen het werken in een meer verstedelijkte omgeving en de mate van opgebrand zijn. 4 Ook lastige patiëntencontacten, werkbelasting en avond-, nacht- en weekenddiensten werden als sterk demotiverend ervaren. Daarnaast bestond er een positieve relatie tussen het aantal diensten en het gevoel opgebrand te zijn. Motivatie werd vooral gevonden in het persoonlijke contact 23

26 Hoofdstuk 2 met mensen en het afwisselende werk. Gesuggereerd werd door de onderzoekers dat het structuur kunnen aanbrengen in het eigen functioneren mogelijk een belangrijke rol kan spelen in de preventie van burn-out. Deze structuur betreft zowel de relaties met collega s en andere hulpverleners als met patiënten, maar ook het hanteren van grenzen in het eigen functioneren. Een in opdracht van Movir verrichte enquête over het vóórkomen van stress bij haar verzekerde vrije beroepsbeoefenaren in 1998 leverde verschillen op tussen medici (huisartsen, specialisten, tandartsen, dierenartsen, fysiotherapeuten en apothekers) en witte boorden (advocaten, notarissen, accountants en management consultants). 5 De medici hadden meer last van stress, werkdruk, aantal werkuren en ze ervoeren een lagere arbeidssatisfactie. Ze waren ontevredener over hun beschikbare vrije tijd en hun honorering. Huisartsen scoorden het hoogst met betrekking tot ervaren stress. Er werden geen significante verschillen gevonden tussen de groepen medici en witte boorden in de aangegeven redenen waarom respondenten geen plezier meer in hun werk hadden of een ander beroep zouden willen kiezen. De werkdruk van huisartsen neemt naar alle waarschijnlijkheid toe. Harmsen e.a. hebben gemeten dat er sprake is van een objectieve toename van de arts - patiënt contacten door huisartsen in 9 praktijken in de regio Rotterdam tussen 1992 en 1997 van 21 %. 6 Extrapolatie naar de toekomst leverde een verdere toename van 36 % op tussen 1997 en In de internationale literatuur zijn 21 artikelen te vinden specifiek over de arbeidssatisfactie van de huisarts. Deze zijn in hoofdstuk vier weergegeven. Er is slechts één studie te vinden, waarin naar de arbeidssatisfactie van huisartsen in Nederland is gekeken. 7 24

27 Opzet en uitvoering Methoden Het betreft hier een beschrijvend, explorerend onderzoek naar arbeidssatisfactie. 8,9 Arbeidssatisfactie werd gemeten door middel van een vragenlijst met een algemeen en een specifiek deel. Het begrip arbeidssatisfactie Arbeidssatisfactie is geen eenduidig begrip en kent bovendien meerdere facetten. In de geraadpleegde literatuur komen meerdere, verschillende definities en enkele operationalisaties van het begrip arbeidssatisfactie voor. Wij hebben er voor gekozen dit begrip zelf te definiëren en op grond daarvan te operationaliseren. Wij definiëren het begrip arbeidssatisfactie als de tevredenheid ten aanzien van verschillende aspecten van het werk. Op grond van gegevens in de literatuur hebben wij de volgende aspecten onderscheiden. - Tevredenheid over enerzijds de tijd die gemoeid is met het werk en anderzijds over de tijd die men ter beschikking heeft voor gezin, familie en hobby s. - Tevredenheid over het financiële aspect. Heeft men het gevoel voldoende financieel gewaardeerd te worden voor het werk dat men doet? Hierbij speelt het totale inkomen een rol maar ook de totale kosten die met de uitoefening van de praktijk gemoeid zijn (kostenbaten verhouding.) - Tevredenheid over de samenwerking met collega huisartsen/specialisten, ondersteunend personeel (praktijkassistente!) en andere werkers in de gezondheidszorg. - Tevredenheid over de steun die men krijgt van relevante derden als de partner, vrienden enz. - Tevredenheid over de mate waarin men desgewenst andere kwaliteiten kan ontplooien en benutten bijvoorbeeld door wetenschappelijk onderzoek te doen of te participeren in onderwijs. - Tevredenheid over de fysieke werkomstandigheden, zoals de grootte en de uitrusting van het praktijkpand. 25

28 Hoofdstuk 2 - Tevredenheid over de (organisatie) van de diensten. - Tevredenheid over de inhoud van het werk. - Tevredenheid over de niet-materiële opbrengst van het werk zoals respect van patiënten, voldoening in het werk, doelen behalen die men zich gesteld heeft en ontwikkelingsmogelijkheden die men heeft. De vragenlijst Het algemene deel. Het algemene deel bevatte vragen waarin naar kenmerken en de wijze van de beroepsuitoefening van de huisarts werd gevraagd. Voorbeelden van dit soort vragen zijn de vraag of de huisarts de beroepsopleiding tot huisarts gevolgd heeft en de vraag in wat voor praktijkvorm men werkt (solopraktijk, HOED, gezondheidscentrum). Wij bestudeerden de door andere onderzoekers gebruikte vragenlijsten. De vragen pasten wij zonodig aan aan de Nederlandse situatie. Er werden nog enkele vragen toegevoegd die wij relevant vonden, zoals het wel of niet bedreigd zijn door patiënten. Het specifieke deel. Eerst is het abstracte begrip arbeidssatisfactie geoperationaliseerd, dit wil zeggen opgesplitst in een aantal bruikbare deelbegrippen. In het specifieke deel van de vragenlijst stelden wij vragen over de verschillende aspecten van arbeidssatisfactie waarbij wij gebruik maakten van de arbeidssatisfactie vragenlijsten zoals die door andere onderzoekers gebruikt zijn. Het literatuuronderzoek leverde geen bruikbare gevalideerde vragenlijst t.a.v. arbeidssatisfactie voor zelfstandige beroepsbeoefenaren op, de situatie waarin de meeste huisartsen in Nederland werkzaam zijn. De VBBA (Vragenlijst Beleving en Beoordeling van de Arbeid) is weliswaar gevalideerd en wordt veel toegepast door bedrijfsartsen maar is bedoeld voor werknemers in loondienst en niet voor zelfstandige beroepsbeoefenaren. 10 Derhalve construeerden wij een eigen vragenlijst om de arbeidssatisfactie te meten. 26

29 Opzet en uitvoering De door ons gebruikte vragen werden vertaald en voor de Nederlandse situatie aangepast uit de publicatie van McCranie, Hornsby en Calvert, een onderzoek naar arbeidssatisfactie van huisartsen in de V.S. 11 Tevens werden een aantal vragen over arbeidssatisfactie bij huisartsen van Van Dierendonck e.a. en Lens, (welke weer deels afkomstig zijn van Mechanic), gebruikt. 12,13,14 Ook vragen van Gorter, uit een onderzoek naar arbeidssatisfactie bij tandartsen en van Visser e.a. uit een onderzoek onder medische specialisten naar motiverende en demotiverende aspecten van hun beroep zijn overgenomen met toestemming van de auteurs en zonodig enigszins aangepast. 15,16 De vragenlijst werd met een begeleidende brief, waarin het doel van het onderzoek werd beschreven in een pilotonderzoek naar 12 huisartsen gestuurd. Wij vroegen om inhoudelijk en tekstueel commentaar. De reacties werden verwerkt in de definitieve vragenlijst. De bewerking van de vragenlijst. Op de items van het arbeidssatisfactie deel van de vragenlijst werd een factoranalyse gedaan om deze lijst te vereenvoudigen. (hfdst 4) Hierdoor ontstonden zes factoren die goed aansluiten bij de aspecten die in de literatuur onderscheiden worden. Deze zes factoren zijn: Factor 1: samenwerking met en relaties tot anderen Factor 2: externe werkomgeving Factor 3: mate van tevredenheid over beschikbare tijd voor werk en privé Factor 4: mate van tevredenheid over diensten/waarneming Factor 5: mate van tevredenheid over algemene aspecten van het werk Factor 6: mate van tevredenheid over de financiële aspecten van het werk Een item laadde op geen enkele factor en werd om die reden verder buiten beschouwing gelaten (bijlage 1, het item D01: de vraag over medische problemen moeten oplossen, die uw opleiding te boven gaan). Per factor werd een itemanalyse gedaan met bevredigende Cronbach s Alpha s (0,77-0,92), een maat voor de interne betrouwbaarheid. Omdat de items allemaal 27

Inleiding Hoofdstuk 1 Inleiding De laatste decennia worden bij artsen surmenage en burnout vaker waar genomen dan in de jaren daarvoor. 1, 2 Het al of niet burnout raken heeft te maken met een groot aantal

Nadere informatie

De arbeidssatisfactie van de Nederlandse huisarts Ham, Irene van

De arbeidssatisfactie van de Nederlandse huisarts Ham, Irene van De arbeidssatisfactie van de Nederlandse huisarts Ham, Irene van IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document

Nadere informatie

De arbeidssatisfactie van de Nederlandse huisarts Ham, Irene van

De arbeidssatisfactie van de Nederlandse huisarts Ham, Irene van De arbeidssatisfactie van de Nederlandse huisarts Ham, Irene van IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document

Nadere informatie

De arbeidssatisfactie van de Nederlandse huisarts Ham, Irene van

De arbeidssatisfactie van de Nederlandse huisarts Ham, Irene van De arbeidssatisfactie van de Nederlandse huisarts Ham, Irene van IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document

Nadere informatie

De arbeidssatisfactie van de Nederlandse huisarts Ham, Irene van

De arbeidssatisfactie van de Nederlandse huisarts Ham, Irene van De arbeidssatisfactie van de Nederlandse huisarts Ham, Irene van IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document

Nadere informatie

De arbeidssatisfactie van de Nederlandse huisarts Ham, Irene van

De arbeidssatisfactie van de Nederlandse huisarts Ham, Irene van De arbeidssatisfactie van de Nederlandse huisarts Ham, Irene van IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document

Nadere informatie

Stoppen als huisarts: trends in aantallen en percentages

Stoppen als huisarts: trends in aantallen en percentages Dit rapport is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen worden gebruikt met bronvermelding. Stoppen als huisarts: trends in aantallen en percentages Een analyse van de huisartsenregistratie over de

Nadere informatie

De arbeidssatisfactie van de Nederlandse huisarts Ham, Irene van

De arbeidssatisfactie van de Nederlandse huisarts Ham, Irene van De arbeidssatisfactie van de Nederlandse huisarts Ham, Irene van IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document

Nadere informatie

Enquête SJBN 15.10.2013

Enquête SJBN 15.10.2013 Enquête SJBN 15.10.2013 1 Inhoudsopgave Steekproef Resultaten enquête Algehele tevredenheid Arbeidsomstandigheden Urennorm Ondernemersaspecten Kijk op de toekomst Conclusies 2 Steekproef: achtergrond kenmerken

Nadere informatie

en psychosociale werkkenmerken voorspellen wie van de nog actief werkende bedrijfsen/

en psychosociale werkkenmerken voorspellen wie van de nog actief werkende bedrijfsen/ Moe! Studies naar hulpzoekend gedrag laten zien dat het besluit om een arts te bezoeken doorgaans het resultaat is van een complex proces. Niet alleen gezondheidsgerelateerde, maar ook sociale, culturele

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting Langdurig ziekteverzuim is een erkend sociaal-economisch en sociaal-geneeskundig probleem op nationaal en internationaal niveau. Verschillende landen hebben wettelijke maatregelen genomen

Nadere informatie

Onderzoek Arbeidsongeschiktheid. In opdracht van Loyalis. juni 2013

Onderzoek Arbeidsongeschiktheid. In opdracht van Loyalis. juni 2013 Onderzoek Arbeidsongeschiktheid In opdracht van Loyalis juni 2013 Inleiding» Veldwerkperiode: 27 maart - 4 april 2013.» Doelgroep: werkende Nederlanders» Omdat er specifiek uitspraken gedaan wilden worden

Nadere informatie

The Disability Assessment Structured Interview

The Disability Assessment Structured Interview RIJKSUNIVERSITEIT GRONINGEN The Disability Assessment Structured Interview Its reliability and validity in work disability assessment Proefschrift ter verkrijging van het doctoraat in de Medische Wetenschappen

Nadere informatie

Huisartsenquête en enquête voor praktijkondersteunend personeel

Huisartsenquête en enquête voor praktijkondersteunend personeel 13 Huisartsenquête en enquête voor praktijkondersteunend personeel 13.1 Inleiding 111 De huisartsenquête en de enquête voor het praktijkondersteunend personeel (pop) in het kader van de Tweede Nationale

Nadere informatie

Hoofdstuk 1. Inleiding.

Hoofdstuk 1. Inleiding. 159 Hoofdstuk 1. Inleiding. Huisartsen beschouwen palliatieve zorg, hoewel het maar een klein deel van hun werk is, als een belangrijke taak. Veel ongeneeslijk zieke patiënten zijn het grootse deel van

Nadere informatie

Veranderingen op de Arbeidsmarkt van oefentherapeuten

Veranderingen op de Arbeidsmarkt van oefentherapeuten Postprint 1.0 Version Journal website Pubmed link DOI http://www.vvocm.nl/algemeen/vakblad-beweegreden Veranderingen op de Arbeidsmarkt van oefentherapeuten D.T.P. VAN HASSEL; R.J. KENENS Marktwerking

Nadere informatie

De arbeidssatisfactie van de Nederlandse huisarts en de wens tot vervroegde beëindiging van het beroep.

De arbeidssatisfactie van de Nederlandse huisarts en de wens tot vervroegde beëindiging van het beroep. De arbeidssatisfactie van de Nederlandse huisarts en de wens tot vervroegde beëindiging van het beroep. I van Ham, H J M van der Planken, K H Groenier, J W Groothoff J de Haan Aangeboden ter publicatie

Nadere informatie

Diagnostiek met vragenlijsten in de eerstelijn

Diagnostiek met vragenlijsten in de eerstelijn Diagnostiek met vragenlijsten in de eerstelijn drs. G.J. Kloens RIJKSUNIVERSITEIT GRONINGEN DIAGNOSTIEK MET VRAGENLIJSTEN IN DE EERSTELIJN Proefschrift ter verkrijging van het doctoraat in de Psychologische,

Nadere informatie

Hoofdstuk 1 Hoofdstuk 2

Hoofdstuk 1 Hoofdstuk 2 179 In dit proefschrift werden de resultaten beschreven van studies die zijn verricht bij volwassen vrouwen met symptomen van bekkenbodem dysfunctie. Deze symptomen komen frequent voor en kunnen de kwaliteit

Nadere informatie

Door Cliënten Bekeken voor Gezondheidscentra Gezondheidscentrum Twekkelerveld

Door Cliënten Bekeken voor Gezondheidscentra Gezondheidscentrum Twekkelerveld Door Cliënten Bekeken voor Gezondheidscentra Gezondheidscentrum Twekkelerveld Dit onderzoek is uitgevoerd door: ARGO Rijksuniversiteit Groningen BV in opdracht van: Nederlandse Patiënten Consumenten Federatie

Nadere informatie

Tinnitus en arbeid. Een onderzoek naar de invloed van stressoren op tinnitus en de mogelijkheid tot werken

Tinnitus en arbeid. Een onderzoek naar de invloed van stressoren op tinnitus en de mogelijkheid tot werken Rijksuniversiteit Groningen Wetenschapswinkel Geneeskunde en Volksgezondheid Universitair Medisch Centrum Groningen Tinnitus en arbeid Een onderzoek naar de invloed van stressoren op tinnitus en de mogelijkheid

Nadere informatie

Langdurig ziekteverzuim van werknemers met een chronische ziekte of beperking Geeke Waverijn, Mieke Rijken

Langdurig ziekteverzuim van werknemers met een chronische ziekte of beperking Geeke Waverijn, Mieke Rijken Deze factsheet is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen met bronvermelding (Langdurig ziekteverzuim van werknemers met een chronische ziekte of beperking, G. Waverijn & M. Rijken, NIVEL, januari

Nadere informatie

Werkbelevingsonderzoek 2013

Werkbelevingsonderzoek 2013 Werkbelevingsonderzoek 2013 voorbeeldrapport Den Haag, 17 september 2014 Ipso Facto beleidsonderzoek Raamweg 21, Postbus 82042, 2508EA Den Haag. Telefoon 070-3260456. Reg.K.v.K. Den Haag: 546.221.31. BTW-nummer:

Nadere informatie

HOE doen wij dat met uw aov?

HOE doen wij dat met uw aov? HOE doen wij dat met uw aov? medici zakelijk professionals ondernemers Anders denken over aov. Hoe doet u dat met uw aov? Wat is uw situatie? Speelt u op safe? Wat zijn uw risico s? Wat zijn uw ambities?

Nadere informatie

het laagste niveau van psychologisch functioneren direct voordat de eerste bestraling begint. Zowel angstgevoelens als depressieve symptomen en

het laagste niveau van psychologisch functioneren direct voordat de eerste bestraling begint. Zowel angstgevoelens als depressieve symptomen en Samenvatting In de laatste 20 jaar is er veel onderzoek gedaan naar de psychosociale gevolgen van kanker. Een goede zaak want aandacht voor kanker, een ziekte waar iedereen in zijn of haar leven wel eens

Nadere informatie

Irritable Bowel Syndrome & Inflammatory Bowel Disease

Irritable Bowel Syndrome & Inflammatory Bowel Disease Rijksuniversiteit Groningen Wetenschapswinkel Geneeskunde & Volksgezondheid Faculteit der Gedrags- en Maatschappijwetenschappen Vakgroep Sociologie Irritable Bowel Syndrome & Inflammatory Bowel Disease

Nadere informatie

SAMENVATTING SAMENVATTING. Werk en Psychische Gezondheid: Studies naar de invloed van werk kenmerken, sociale rollen en gender

SAMENVATTING SAMENVATTING. Werk en Psychische Gezondheid: Studies naar de invloed van werk kenmerken, sociale rollen en gender SAMENVATTING Werk en Psychische Gezondheid: Studies naar de invloed van werk kenmerken, sociale rollen en gender In de jaren negentig werd duidelijk dat steeds meer werknemers in Nederland, waaronder in

Nadere informatie

When others are doing better or worse: Responses from the heart and the head

When others are doing better or worse: Responses from the heart and the head When others are doing better or worse: Responses from the heart and the head Hinke A.K. Groothof 1 ISBN 90-76269-38-6 Uitgave van dit proefschrift werd mede mogelijk gemaakt door financiële steun van de

Nadere informatie

/hpm. Onderzoek werkstress, herstel en cultuur. De rol van vrijetijdsbesteding. 6 februari 2015. Technische Universiteit Eindhoven

/hpm. Onderzoek werkstress, herstel en cultuur. De rol van vrijetijdsbesteding. 6 februari 2015. Technische Universiteit Eindhoven Onderzoek werkstress, herstel en cultuur De rol van vrijetijdsbesteding 6 februari 2015 Technische Universiteit Eindhoven Human Performance Management Group ir. P.J.R. van Gool prof. dr. E. Demerouti /hpm

Nadere informatie

Wat zijn belangrijke feiten over artsen?

Wat zijn belangrijke feiten over artsen? Toelichting Deze kaart biedt een overzicht van het vak van de arts. De kaart is gemaakt in opdracht van de Landelijke vereniging van Artsen in (LAD) en VvAA, ledenorganisatie voor zorgprofessionals. De

Nadere informatie

Langer doorwerken in de zorg: willen artsen dat wel?

Langer doorwerken in de zorg: willen artsen dat wel? Langer doorwerken in de zorg: willen artsen dat wel? J.W.G. Jacobs, F.A.M. Klijn, A. Schuurhuis;. Dr. J.W.G. Jacobs, reumatoloog, Drs. F.A.M. Klijn, psychiater, Drs. A. Schuurhuis, anesthesioloog, namens

Nadere informatie

Compensatie eigen risico is nog onbekend

Compensatie eigen risico is nog onbekend Deze factsheet is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen met bronvermelding (M. Reitsma-van Rooijen, J. de Jong. Compensatie eigen risico is nog onbekend Utrecht: NIVEL, 2009) worden gebruikt. U

Nadere informatie

Effect publieksvoorlichting

Effect publieksvoorlichting Effect publieksvoorlichting Inleiding Om het effect van de voorlichtingsbijeenkomsten te kunnen meten is gevraagd aan een aantal deelnemers aan deze bijeenkomsten om zowel voorafgaand aan de voorlichting

Nadere informatie

NVAB-richtlijn blijkt effectief

NVAB-richtlijn blijkt effectief NVAB-richtlijn blijkt effectief Nieuwenhuijsen onderzocht de kwaliteit van de sociaal-medische begeleiding door bedrijfsartsen van werknemers die verzuimen vanwege overspannenheid, burn-out, depressies

Nadere informatie

CIJFERS UIT DE REGISTRATIE VAN FYSIOTHERAPEUTEN (in de eerste lijn)

CIJFERS UIT DE REGISTRATIE VAN FYSIOTHERAPEUTEN (in de eerste lijn) CIJFERS UIT DE REGISTRATIE VAN FYSIOTHERAPEUTEN (in de eerste lijn) Peiling 1 januari 2012 D.T.P. VAN HASSEL R.J. KENENS NOVEMBER 2013 CIJFERS UIT DE REGISTRATIE VAN BEROEPEN IN DE GEZONDHEIDSZORG CIJFERS

Nadere informatie

Verzekerden bezuinigen op hun zorgverzekering, het aantal overstappers neemt nog steeds toe. Margreet Reitsma-van Rooijen en Anne Brabers

Verzekerden bezuinigen op hun zorgverzekering, het aantal overstappers neemt nog steeds toe. Margreet Reitsma-van Rooijen en Anne Brabers Dit factsheet is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen met bronvermelding (Margreet Reitsma-van Rooijen en Anne Brabers. Verzekerden bezuinigen op hun zorgverzekering, het aantal overstappers neemt

Nadere informatie

de jaren van de vorige eeuw lag de focus op de beschrijving van stressreacties en onderzoek van de (karakteristieken van) stimuli die een

de jaren van de vorige eeuw lag de focus op de beschrijving van stressreacties en onderzoek van de (karakteristieken van) stimuli die een Samenvatting Werkstress bij verpleegkundigen is al jaren wereldwijd een probleem. Werkstress kan negatieve gevolgen hebben voor de geestelijke en lichamelijke gezondheid en kan het plezier in het werk

Nadere informatie

Alfahulp en huishoudelijke hulp. Rapportage Ons kenmerk: 11110 Juni 2014

Alfahulp en huishoudelijke hulp. Rapportage Ons kenmerk: 11110 Juni 2014 Alfahulp en huishoudelijke hulp Rapportage Ons kenmerk: 11110 Juni 2014 Inhoudsopgave Geschreven voor Achtergrond & doelstelling 3 Conclusies 5 Resultaten 10 Bereidheid tot betalen 11 Naleven regels 17

Nadere informatie

CIJFERS UIT DE REGISTRATIE VAN OEFENTHERAPEUTEN

CIJFERS UIT DE REGISTRATIE VAN OEFENTHERAPEUTEN CIJFERS UIT DE REGISTRATIE VAN OEFENTHERAPEUTEN Peiling 1 januari 2014 D.T.P. Van Hassel R.J. Kenens 2 CIJFERS UIT DE REGISTRATIE VAN OEFENTHERAPEUTEN Peiling 1 januari 2014 D.T.P. van Hassel R.J. Kenens

Nadere informatie

Onderzoeksrapport. Wachttijden 2014

Onderzoeksrapport. Wachttijden 2014 Onderzoeksrapport Wachttijden 2014 Inhoudsopgave 1. Abstract 2. Inleiding 3. De Geneeskundestudent 4. Methode 5. Resultaten - Enquête algemeen - Enquête Wachttijden 6. Conclusie 7. Referenties 8. Contactgegevens

Nadere informatie

Presentatie Samenwerking Ergo Optima NN Inkomen

Presentatie Samenwerking Ergo Optima NN Inkomen Presentatie Samenwerking Ergo Optima NN Inkomen 1 Voorstellen Marja Opdam Willem Willems Joke Garos-Weekhout Hubert van der Planken Kenniscoordinator - Movir Arbeidsdeskundige - EMN Expertise Re-integratiebegeleider

Nadere informatie

Ziekteverzuim het laagst bij werknemers met een hoge mate van autonomie en veel steun van collega's en leidinggevenden

Ziekteverzuim het laagst bij werknemers met een hoge mate van autonomie en veel steun van collega's en leidinggevenden Ziekteverzuim het laagst bij werknemers met een hoge mate van autonomie en veel steun van collega's en leidinggevenden Martine Mol en Jannes de Vries Een hoge werkdruk onder werknemers komt vooral voor

Nadere informatie

Rapport Duurzame Inzetbaarheid

Rapport Duurzame Inzetbaarheid Rapport Duurzame Inzetbaarheid Naam Adviseur Piet Pieterse Reinier van der Hel Datum 31-08-2015 Inleiding Duurzame inzetbaarheid is talenten optimaal benutten, gezond en met plezier werken, nu en in de

Nadere informatie

Tabellenboek 'Bekendheid van verzekerden met de polisvoorwaarden en de inhoud van de zorgverzekering

Tabellenboek 'Bekendheid van verzekerden met de polisvoorwaarden en de inhoud van de zorgverzekering Dit rapport is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen worden gebruikt met bronvermelding. Tabellenboek 'Bekendheid van verzekerden met de polisvoorwaarden en de inhoud van de zorgverzekering Behorende

Nadere informatie

Conclusions, discussion and recommendations. Samenvatting. Samenvatting

Conclusions, discussion and recommendations. Samenvatting. Samenvatting Conclusions, discussion and recommendations Dit onderzoek heeft als doel te achterhalen hoe patiënten in Roemenië de veranderingen in het gezondheidszorgstelsel gedurende de laatste tien jaren beoordelen.

Nadere informatie

Wat vinden ouders ervan?

Wat vinden ouders ervan? Wat vinden ouders ervan? Een samenvatting van het onderzoek naar de ervaringen van ouders/wettelijk vertegenwoordigers met betrekking tot de geboden zorg bij Nieuw Woelwijck. Jorien Luijkx, MSc. Annet

Nadere informatie

Inkomenspositie van startende ondernemers

Inkomenspositie van startende ondernemers M201112 Inkomenspositie van startende ondernemers drs. A. Bruins Zoetermeer, juli 2011 Inkomenspositie van startende ondernemers Enkele jaren na de start met een bedrijf is slechts een kwart van de ondernemers

Nadere informatie

Dit werk is gelicenseerd onder een Creative Commons Naamsvermelding-GeenAfgeleideWerken 3.0 Unported licentie. Resultaten SJBN Enquête 2012

Dit werk is gelicenseerd onder een Creative Commons Naamsvermelding-GeenAfgeleideWerken 3.0 Unported licentie. Resultaten SJBN Enquête 2012 Dit werk is gelicenseerd onder een Creative Commons Naamsvermelding-GeenAfgeleideWerken 3.0 Unported licentie Resultaten SJBN Enquête 2012 Inhoudsopgave Achtergrond Resultaten enquête Steekproef Algehele

Nadere informatie

Evaluatie Elektronisch Patiëntendossier (EPD)

Evaluatie Elektronisch Patiëntendossier (EPD) Evaluatie Elektronisch Patiëntendossier (EPD) Index 1. Samenvatting en conclusies 2. Inleiding 3. Bekendheid EPD 4. Kennis over het EPD 5. Houding ten aanzien van het EPD 6. Informatiebehoefte 7. Issue

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/19103 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Pisanti, Renato Title: Beyond the job demand control (-support) model : explaining

Nadere informatie

Hoofdstuk 1: Introductie Hoofdstuk 2: Literatuuronderzoek

Hoofdstuk 1: Introductie Hoofdstuk 2: Literatuuronderzoek Samenvatting Hoofdstuk 1: Introductie Basisartsen die recent zijn afgestudeerd werken meestal enkele jaren voordat zij hun vervolgopleiding starten. Hun uiteindelijke beroepskeuze wordt dus enkele jaren

Nadere informatie

Bronnen van stress Persoonlijkheidskenmerken en coping (= wijze van omgaan met of reageren op stress) Effecten van stress

Bronnen van stress Persoonlijkheidskenmerken en coping (= wijze van omgaan met of reageren op stress) Effecten van stress WORK EXPERIENCE SCAN VANDERHEK METHODOLOGISCH ADVIESBUREAU Voor elk bedrijf is het van belang de oorzaken van stresserende factoren zo snel mogelijk te herkennen om vervolgens het beleid hierop af te kunnen

Nadere informatie

Beroepsopdracht Samenwerking eerste lijn

Beroepsopdracht Samenwerking eerste lijn Beroepsopdracht Samenwerking eerste lijn Rapport Opdrachtgever: M. Schneider Docentbegeleider: A. Poelgeest Studenten: Ingrid de Smet Noel Strijdonk Studiejaar: 2008-2009 Voorwoord Dit is een beroepsopdracht

Nadere informatie

In vuur en vlam Hoe voorkom je uit te doven? Een onderzoek naar burn-out en bevlogenheid bij hulpverleners

In vuur en vlam Hoe voorkom je uit te doven? Een onderzoek naar burn-out en bevlogenheid bij hulpverleners In vuur en vlam Hoe voorkom je uit te doven? Een onderzoek naar burn-out en bevlogenheid bij hulpverleners Colloquium psychosociale risico s Brussel, 23-09-2014 dr Sofie Vandenbroeck 2 Opdrachtgevers Federale

Nadere informatie

Ervaringen vanuit D4D. Waarvoor staan we? Aanspreekpunt voor wie? Via de website Vzw met een verhaal Eerste gegevens uit de praktijk Hoe verder

Ervaringen vanuit D4D. Waarvoor staan we? Aanspreekpunt voor wie? Via de website Vzw met een verhaal Eerste gegevens uit de praktijk Hoe verder Inleiding Doctors4Doctors (D4D) is recentelijk van start gegaan en biedt een aanspreekpunt voor artsen met een hulpvraag. We schetsen kort vanuit welke idee D4D is opgericht, en aan welke noden in het

Nadere informatie

Chronische zieke werknemers: Werkbeleving & ziekteverzuim

Chronische zieke werknemers: Werkbeleving & ziekteverzuim Chronische zieke werknemers: Werkbeleving & ziekteverzuim dr. Nathalie Donders drs. Karin Roskes dr. Joost van der Gulden Afdeling Eerstelijnsgeneeskunde Centrum voor Huisartsgeneeskunde, Ouderengeneeskunde

Nadere informatie

Een evaluatie-onderzoek

Een evaluatie-onderzoek Het aanbod van onderwijsverzorging Een evaluatie-onderzoek A.J. Koster RION Monografieën onderwijsonderzoek 21 CIP-GEGEVENS KONINKLIJKE BIBLIOTHEEK, DEN HAAG Koster, A.J. Het aanbod van onderwijsverzorging.

Nadere informatie

Onderzoeksopzet. Marktonderzoek Klantbeleving

Onderzoeksopzet. Marktonderzoek Klantbeleving Onderzoeksopzet Marktonderzoek Klantbeleving Utrecht, september 2009 1. Inleiding De beleving van de klant ten opzichte van dienstverlening wordt een steeds belangrijker onderwerp in het ontwikkelen van

Nadere informatie

Samenvatting Deel I Onderzoeksmethodologie in onderzoek naar palliatieve zorg in instellingen voor langdurige zorg

Samenvatting Deel I Onderzoeksmethodologie in onderzoek naar palliatieve zorg in instellingen voor langdurige zorg Samenvatting Palliatieve zorg is de zorg voor mensen waarbij genezing niet meer mogelijk is. Het doel van palliatieve zorg is niet om het leven te verlengen of de dood te bespoedigen maar om een zo hoog

Nadere informatie

Figuur 1: Type zorg waarvoor men naar het buitenland ging (N=145)

Figuur 1: Type zorg waarvoor men naar het buitenland ging (N=145) Deze factsheet is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen met bronvermelding worden gebruikt (R. Bes, S. Wendel, E. Curfs & J. de Jong). Ervaringen met zorg in het buitenland positief, Factsheet.

Nadere informatie

Citation for published version (APA): Verbakel, N. J. (2007). Het Chronische Vermoeidheidssyndroom, Fibromyalgie & Reuma.

Citation for published version (APA): Verbakel, N. J. (2007). Het Chronische Vermoeidheidssyndroom, Fibromyalgie & Reuma. University of Groningen Het Chronische Vermoeidheidssyndroom, Fibromyalgie & Reuma. Verbakel, N. J. IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite

Nadere informatie

De Psycholoog van Arbeid en Gezondheid Actief begeleiden van gezond werken

De Psycholoog van Arbeid en Gezondheid Actief begeleiden van gezond werken De Psycholoog van Arbeid en Gezondheid Actief begeleiden van gezond werken De Psycholoog van Arbeid en Gezondheid Een groot deel van ons leven besteden we aan werk. Werk is volgens de filosoof Achterhuis

Nadere informatie

MALADAPTIVE SOCIAL BEHAVIOUR OF STUDENTS IN SECONDARY VOCATIONAL EDUCATION

MALADAPTIVE SOCIAL BEHAVIOUR OF STUDENTS IN SECONDARY VOCATIONAL EDUCATION MALADAPTIVE SOCIAL BEHAVIOUR OF STUDENTS IN SECONDARY VOCATIONAL EDUCATION PROEFSCHRIFT ter verkrijging van de graad van Doctor aan de Universiteit Leiden op gezag van de Rector Magnificus Dr. D. D. Breimer,

Nadere informatie

Meningen van verpleegkundigen en verzorgenden over de complexiteit van zorg Factsheet Panel Verpleegkundigen en Verzorgenden, april 2007

Meningen van verpleegkundigen en verzorgenden over de complexiteit van zorg Factsheet Panel Verpleegkundigen en Verzorgenden, april 2007 LEVV Landelijk Expertisecentrum Verpleging & Verzorging Meningen van verpleegkundigen en verzorgenden over de complexiteit van zorg Factsheet Panel Verpleegkundigen en Verzorgenden, april 2007 De meeste

Nadere informatie

Het werk van de verzekeringsarts

Het werk van de verzekeringsarts Het werk van de verzekeringsarts Wat doen een verzekeringsarts en een bedrijfsarts? Taken verzekeringsarts bij UWV (= uitvoeringsinstituut werknemers verzekeringen) WAO/WIA Rob Mohanlal Landelijk adviseur

Nadere informatie

WORK EXPERIENCE PROFILE

WORK EXPERIENCE PROFILE WORK EXPERIENCE PROFILE VANDERHEK METHODOLOGISCH ADVIESBUREAU Werkstress is een verschijnsel dat al jaren sterk de aandacht trekt. Statistieken van ziekteverzuim en arbeidsongeschiktheid geven aan dat

Nadere informatie

16. Statistische analyse Meldpunt

16. Statistische analyse Meldpunt 16. Statistische analyse Meldpunt Statistische analyse Meldpunt Inleiding In de periode 19 juli 2010 tot en met 16 maart 2012 ontving de commissie zevenhonderdeenenveertig meldingen van seksueel misbruik.

Nadere informatie

Evaluatie van het project Mantelluisteren academiejaar 2012-2013

Evaluatie van het project Mantelluisteren academiejaar 2012-2013 Evaluatie van het project Mantelluisteren academiejaar 212-21 In academiejaar 212-21 namen 5 mantelzorgers en 5 studenten 1 ste bachelor verpleegkunde (Howest, Brugge) deel aan het project Mantelluisten.

Nadere informatie

Hoge werktevredenheid geen garantie voor doorwerken tot pensioen

Hoge werktevredenheid geen garantie voor doorwerken tot pensioen Hoge werktevredenheid geen garantie voor doorwerken tot pensioen 11 Meeste werknemers tevreden met het werk Acht op de tien werknemers (zeer) tevreden met hun werk Vrouwen vaker tevreden dan mannen Werknemers

Nadere informatie

STABLE LOVE, STABLE LIFE?

STABLE LOVE, STABLE LIFE? STABLE LOVE, STABLE LIFE? De rol van sociale steun en acceptatie in de relatie van paren die leven met de ziekte van Ménière Oktober 2011 Auteur: Drs. Marise Kaper Master Sociale Psychologie, Rijksuniversiteit

Nadere informatie

Wie is de Nederlandse huisarts?

Wie is de Nederlandse huisarts? 8 LHV jubileumboek onderhuids onderzoek 9 Wie is de Nederlandse huisarts? Eerst het goede nieuws: 4 van de 5 huisartsen hebben geen enkele spijt van hun beroepskeuze. Sterker nog: als ze opnieuw zouden

Nadere informatie

Online onderzoek Uw werknemers

Online onderzoek Uw werknemers Toelichting Online onderzoek In dit bestand vindt u een inspirerende voorbeeldvragenlijst voor een werknemertevredenheid onderzoek! De vragenlijst is bedoeld als hulpmiddel bij het opstellen van uw eigen

Nadere informatie

EBM. Domein arts. Overwegingen bij domein arts

EBM. Domein arts. Overwegingen bij domein arts EBM Wetenschappelijke uitkomsten uit klinisch relevant prognostisch, diagnostisch en therapeutisch onderzoek. Kennis, ervaring, persoonlijke waarden en verwachtingen van de dokter zelf. De individuele

Nadere informatie

S De afgelopen decennia is het aantal mensen met kanker toegenomen, maar is tevens veel vooruitgang geboekt op het gebied van vroegdiagnostiek en behandeling van kanker. Hiermee is de kans op genezing

Nadere informatie

Ervaringen thuiszorgcliënten V&V Huize het Oosten Gemeten met de CQI index

Ervaringen thuiszorgcliënten V&V Huize het Oosten Gemeten met de CQI index Ervaringen thuiszorgcliënten V&V Huize het Oosten Gemeten met de CQI index April 2014 Samenstelling: drs. Jeroen J. Haamers, Versie: april 2014 Inhoudsopgave 1. Inleiding 1 CQI-onderzoek; achtergrond en

Nadere informatie

Uitgebreide toelichting van het meetinstrument. + (verkorte versie) Sociale Steun Lijst- Interactie 12 (SSL-12)

Uitgebreide toelichting van het meetinstrument. + (verkorte versie) Sociale Steun Lijst- Interactie 12 (SSL-12) Uitgebreide toelichting van het meetinstrument Sociale Steun Lijst - interactie en Sociale Steun Lijst - discrepanties + (verkorte versie) Sociale Steun Lijst- Interactie 12 (SSL-12) 26 november 2009 Review:

Nadere informatie

CIJFERS UIT DE REGISTRATIE VAN OEFENTHERAPEUTEN Peiling 1 januari Hingstman, L. Kenens, R.J.

CIJFERS UIT DE REGISTRATIE VAN OEFENTHERAPEUTEN Peiling 1 januari Hingstman, L. Kenens, R.J. CIJFERS UIT DE REGISTRATIE VAN OEFENTHERAPEUTEN Peiling 1 januari 2008 Hingstman, L. Kenens, R.J. oktober 2009 INLEIDING In 2002 is het NIVEL in opdracht van de toenmalige Vereniging Bewegingsleer Cesar

Nadere informatie

Auteur: Thomas Peters Opdrachtgever: Gezondheidscentrum Velserbroek

Auteur: Thomas Peters Opdrachtgever: Gezondheidscentrum Velserbroek Auteur: Thomas Peters Opdrachtgever: Gezondheidscentrum Velserbroek Inhoudsopgave Inhoudsopgave... 2 Inleiding... 3 Geslacht/Leeftijd... 4 Assistentes... 4 Huisartsen... 5 Algemeen... 6 Management samenvatting...

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Burnout, een toestand van mentale uitputting door chronische stress in de werksituatie, vormt een ernstig maatschappelijk probleem dat momenteel veel aandacht krijgt. In

Nadere informatie

De zorgverzekeringsmarkt vraagt om vaardigheden van verzekerden waar niet iedereen in dezelfde mate over beschikt

De zorgverzekeringsmarkt vraagt om vaardigheden van verzekerden waar niet iedereen in dezelfde mate over beschikt Dit factsheet is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen met bronvermelding (Verleun, A., Hoefman, R.J., Brabers, A.E.M., Jong, J.D. de. De zorgverzekeringsmarkt vraagt om vaardigheden van verzekerden

Nadere informatie

Een effectiviteitsanalyse van de

Een effectiviteitsanalyse van de Verzuimende werknemers Een effectiviteitsanalyse van de verzuimbegeleiding door Top-Care Onderzoek naar de effectiviteit van de verzuimspecifieke aanpak van Top-Care Esther Hilbers 1 In deze rapportage

Nadere informatie

Resultaat tevredenheidsonderzoek externe relaties Odion

Resultaat tevredenheidsonderzoek externe relaties Odion Resultaat tevredenheidsonderzoek externe relaties Odion Resultaat externe tevredenheidsmeting Pagina 1 Rinske Rill en Dea Bobeldijk. 21 mei 1 Inhoud Samenvatting... 1. Inleiding... 4 2. Aantallen respondenten...

Nadere informatie

Het meetinstrument heeft betrekking op de volgende categorieën Lichaamsregio Overige, ongespecificeerd

Het meetinstrument heeft betrekking op de volgende categorieën Lichaamsregio Overige, ongespecificeerd Uitgebreide toelichting van het meetinstrument Utrechtse Coping Lijst (UCL) November 2012 Review: 1. A. Lueb 2. M. Jungen Invoer: E. van Engelen 1 Algemene gegevens Het meetinstrument heeft betrekking

Nadere informatie

Ellen van Wijk - Ruim baan voor creatief talent B 3. Survey commitment van medewerkers

Ellen van Wijk - Ruim baan voor creatief talent B 3. Survey commitment van medewerkers Survey commitment van medewerkers B 3 Survey commitment van medewerkers 229 230 Ruim baan voor creatief talent, bijlage 3 Voor je ligt een vragenlijst waarin gevraagd wordt naar verschillende aspecten

Nadere informatie

Klanttevredenheidsonderzoek DBC COPD - Eerste lijn (2011)

Klanttevredenheidsonderzoek DBC COPD - Eerste lijn (2011) Klanttevredenheidsonderzoek DBC COPD - Eerste lijn (2011) Inhoudsopgave Verslag 2-4 Grafieken 5-10 Samenvatting resultaten 11-16 Bijlage - Vragenlijst 17+18 Cohesie Cure and Care Hagerhofweg 2 5912 PN

Nadere informatie

Op de vraag of men de artikelen zelf in het Engels schrijft, gaf één wetenschapper het volgende aan:

Op de vraag of men de artikelen zelf in het Engels schrijft, gaf één wetenschapper het volgende aan: NEDERLANDS, TENZIJ Onderzoek Vakgroep Marktkunde en Marktonderzoek RUG In dit onderzoek zijn de volgende vragen geformuleerd: Welke factoren zijn op dit moment van invloed op de beslissing of Nederlandse

Nadere informatie

Consulten bij de huisarts en de POH-GGZ in verband met psychosociale problematiek. Een analyse van NIVEL Zorgregistraties gegevens van 2010-2014

Consulten bij de huisarts en de POH-GGZ in verband met psychosociale problematiek. Een analyse van NIVEL Zorgregistraties gegevens van 2010-2014 Dit factsheet is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen met bronvermelding (Magnée, T., Beurs, D.P. de, Verhaak. P.F.M. Consulten bij de huisarts en de POH-GGZ in verband met psychosociale problematiek.

Nadere informatie

E-PAPER. Drie praktische tips om je werk als apothekersassistent(e) leuker te maken!

E-PAPER. Drie praktische tips om je werk als apothekersassistent(e) leuker te maken! Dé expert in praktische apotheektrainingen E-PAPER Drie praktische tips om je werk als apothekersassistent(e) leuker te maken! 1 Inhoudsopgave De cliënt en ik 3 Weet jij nog waarom je in de apotheek wilde

Nadere informatie

RESULTATEN PATIENTEN ENQUETE 2015. Hoe vaak heeft u in de afgelopen 6 maanden contact (spreekuur, huisbezoek, telefonisch consult) gehad met de HAPEC?

RESULTATEN PATIENTEN ENQUETE 2015. Hoe vaak heeft u in de afgelopen 6 maanden contact (spreekuur, huisbezoek, telefonisch consult) gehad met de HAPEC? RESULTATEN PATIENTEN ENQUETE 2015 Hoe vaak heeft u in de afgelopen 6 maanden contact (spreekuur, huisbezoek, telefonisch consult) gehad met de HAPEC? Gemiddeld 5 x Vind u dat u altijd door een arts geholpen

Nadere informatie

Chapter 9 Samenvatting CHAPTER 9. Samenvatting

Chapter 9 Samenvatting CHAPTER 9. Samenvatting Chapter 9 Samenvatting CHAPTER 9 Samenvatting 155 Chapter 9 Samenvatting SAMENVATTING Richtlijnen en protocollen worden ontwikkeld om de variatie van professioneel handelen te reduceren, om kwaliteit van

Nadere informatie

behandeling volgens de KNGF-richtlijn bij mensen met artrose aan de heup en/of knie.

behandeling volgens de KNGF-richtlijn bij mensen met artrose aan de heup en/of knie. Samenvatting De primaire doelstelling van het onderzoek was het onderzoeken van de lange termijn effectiviteit van oefentherapie en de rol die therapietrouw hierbij speelt bij patiënten met artrose aan

Nadere informatie

Werkhervatting na allogene stamceltransplantatie. Sabine Harinck Verpleegkundig Specialist Hematologie

Werkhervatting na allogene stamceltransplantatie. Sabine Harinck Verpleegkundig Specialist Hematologie Werkhervatting na allogene stamceltransplantatie Sabine Harinck Verpleegkundig Specialist Hematologie Wat te verwachten? Allogene stamceltransplantatie Inleiding en aanleiding onderzoek Methode van onderzoek

Nadere informatie

13 februari 2016. Onderzoek: ZZP-ers en verplichte verzekering

13 februari 2016. Onderzoek: ZZP-ers en verplichte verzekering 13 februari 2016 Onderzoek: ZZP-ers en verplichte verzekering Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 50.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een

Nadere informatie

Effecten van cliëntondersteuning. Samenvatting van een haalbaarheidsonderzoek naar de meetbaarheid van door de cliënt ervaren effecten

Effecten van cliëntondersteuning. Samenvatting van een haalbaarheidsonderzoek naar de meetbaarheid van door de cliënt ervaren effecten Effecten van cliëntondersteuning Samenvatting van een haalbaarheidsonderzoek naar de meetbaarheid van door de cliënt ervaren effecten MEE Nederland, 4 februari 2014 1. Inleiding In deze samenvatting beschrijven

Nadere informatie

Cliënttevredenheid verslavingskliniek SolutionS Center in Voorthuizen 2012

Cliënttevredenheid verslavingskliniek SolutionS Center in Voorthuizen 2012 Cliënttevredenheid verslavingskliniek SolutionS Center in Voorthuizen 2012 Auteurs: Dr. Gert-n Meerkerk Dr. Tim M. Schoenmakers Rotterdam, november 2012 IVO Instituut voor Onderzoek naar Leefwijzen en

Nadere informatie

Hoofdstuk 5 Naamsbekendheidonderzoek

Hoofdstuk 5 Naamsbekendheidonderzoek Hoofdstuk 5 5.1 Inleiding Achtergrond en doel van het onderzoek Bonnema Weert wenst inzicht te verkrijgen in haar naamsbekendheid. Bonnema Weert wil in het bijzonder antwoord krijgen op de volgende onderzoeksvragen:

Nadere informatie

Vertrouwen in zorgverzekeraars hangt samen met opvatting over taken zorgverzekeraars Renske J. Hoefman, Anne E.M. Brabers en Judith D.

Vertrouwen in zorgverzekeraars hangt samen met opvatting over taken zorgverzekeraars Renske J. Hoefman, Anne E.M. Brabers en Judith D. Dit factsheet is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen met bronvermelding (Hoefman, R.J., Brabers, A.E.M., en Jong, J.D. de. Vertrouwen in zorgverzekeraars hangt samen met opvatting over taken zorgverzekeraars.

Nadere informatie

Zwanger worden met de Diethild-Methode

Zwanger worden met de Diethild-Methode Zwanger worden met de Diethild-Methode De Diethild-Methode Deel I Diethild de Vries Natuurlijk zwanger worden Waarom worden anderen zwanger - en wij niet? Nieuwe feiten, praktische adviezen, nuttige tips

Nadere informatie

Geven en ontvangen van steun in de context van een chronische ziekte.

Geven en ontvangen van steun in de context van een chronische ziekte. Een chronische en progressieve aandoening zoals multiple sclerose (MS) heeft vaak grote consequenties voor het leven van patiënten en hun intieme partners. Naast het omgaan met de fysieke beperkingen van

Nadere informatie