Drinkwater De waterketen

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Drinkwater De waterketen"

Transcriptie

1

2

3 Drinkwaterstatistieken 2012 is een uitgave van Vereniging van waterbedrijven in Nederland (Vewin) Postbus 1019, 2280 CA RIJSWIJK Auteur: Ing. P.J.J.G. Geudens Vewin Vewin nr: 2012/110/6259 Coverfoto: Digidaan Druk: GTV Drukwerk Project Management Ontwerp: Erik Zeegers vormgeving.com Datum: Januari 2012

4 Drinkwater De waterketen De drinkwaterbedrijven 11 Waterwinning 14 Waterproductie 18 Waterdistributie 20 Waterverkoop 21 Watergebruik thuis 24 Watergebruik naar economische activiteit 28 Waterbelastingen 30 Waterprijs 32 Financiële balans en investeringen 36 Overzicht drinkwater en sanitatie 41 Riolering 42 Personeel 42 Typen riolering en materialen 43 Rioolheffing 44 Samenstelling ingezameld huishoudelijk afvalwater 46 Rioolwaterwaterzuivering 46 Verzorgingsgebieden 46 Afnameverplichting 49 Zuiveringsprestaties 50 Financiering 54 Particuliere afvalwaterzuivering 55 Evides inhoudsopgave 4 Drinkwaterstatistieken 2012

5 Bronnen, bodem en natuur Internationaal Beschikbaarheid en gebruik bronnen 58 Kwaliteit oppervlaktewater 60 Kwaliteit grondwater 66 Bodemgesteldheid 68 Natuur 70 Beschikbaarheid en gebruik waterbronnen 74 Beschikbaarheid van water 74 Water Exploitatie Index (WEI) 74 Drinkwater en sanitatie 75 Realisatie Millennium Development Doelstellingen 75 Aansluiting op drinkwater en sanitatie in Europa 76 Waterwinning t.b.v. de drinkwaterbereiding 80 Drinkwatergebruik 82 Drinkwaternota huishoudelijk gebruik 84 Flessenwater 85 Sander de Haas PWN Bijlagen Voorzieningsgebieden en aangesloten gemeenten Overzicht gebruikte bronnen 88 De watercyclus van bron tot kraan 5

6 6 Drinkwaterstatistieken 2012 inleiding >

7 Voor u ligt de publicatie Drinkwaterstatistieken Vewin wil met de publicatie bijdragen aan een transparante informatievoorziening over de watersector. De statistieken dienen ter onderbouwing van beleid en voor het verstrekken van informatie, bijvoorbeeld aan ministeries, de Europese Unie, bedrijven en de consument. In Drinkwaterstatistieken 2012 vindt u naast gegevens over de drinkwaterbedrijven (h.1) een statistische beschrijving van de waterketen (h.2). Daarnaast is statistische informatie opgenomen over de toestand en de kwaliteit van bronnen, bodem en natuur (h.3) en wordt de Nederlandse watersector in internationaal perspectief geplaatst (h.4). De opzet van het rapport is gelijk aan de editie De figuren en tabellen uit het vorig rapport zijn geactualiseerd met de meest recente gegevens. Daarnaast wordt voor bepaalde gegevens een langere tijdreeks getoond, zoals voor de ontwikkeling en samenstelling van het drinkwaternet (figuur 1.9), en/of is de presentatie verbeterd. Bovendien zijn enkele nieuwe gegevens toegevoegd, zoals de ontwikkeling van het drinkwatergebruik versus economie (figuur 1.13) en demografie (figuur 1.14) en een nadere onderverdeling van het zakelijk drinkwatergebruik (tabel 1.12). De meeste drinkwaterbedrijven nemen sinds 1997 vrijwillig deel aan de Vewin-benchmark, waarmee de prestaties van de waterbedrijven transparant worden gemaakt op het gebied van waterkwaliteit, dienstverlening, milieu en financiën & efficiency. Om de administratieve lastendruk van de waterbedrijven te beperken, zijn voor dit rapport de drinkwatergegevens ontleend aan de benchmark database en diverse Vewin rapporten. Alle andere gegevens zijn ontleend aan publicaties en registraties van derden. Een woord van dank is verschuldigd aan alle organisaties die door de beschikbaarstelling van gegevens en figuren hebben bijgedragen aan de totstandkoming van dit rapport. Speciale dank gaat uit naar de volgende organisaties: Unie van Waterschappen Stichting RIONED Ministerie van Infrastructuur en Milieu Centraal Bureau voor de Statistiek KWR Watercycle Research Institute Noordhoff uitgevers EUREAU Het rapport Drinkwaterstatistieken 2012 is als pdf-bestand te downloaden van Th. J. J. Schmitz Vewin

8 HOOFDSTUK 1 Dit hoofdstuk geeft een statistisch overzicht van de drinkwatersector, van bron tot kraan. Het branche overzicht in tabel 1.1 geeft een samenvatting. In de daarop volgende paragraven worden de diverse aspecten uit het brancheoverzicht nader uitgewerkt: eerst de algemene gegevens over de drinkwaterbedrijven (1.1), gevolgd door de waterwinning (1.2), de waterproductie (1.3), de waterdistributie (1.4), de waterverkoop (1.5), het watergebruik thuis (1.6), de waterbelastingen (1.7), de waterprijs (1.8) en de financiële sectorbalans en de investeringen (1.9) drinkwater Dit hoofdstuk geeft een statistisch overzicht van de drinkwatersector, van bron tot kraan. Het brancheoverzicht in tabel 1.1 geeft een samenvatting. In de daarop volgende paragrafen worden de diverse aspecten uit het brancheoverzicht nader uitgewerkt: eerst de algemene gegevens over de drinkwaterbedrijven (1.1), gevolgd door de waterwinning (1.2), de waterproductie (1.3), de waterdistributie (1.4), de waterverkoop (1.5), het watergebruik in huis (1.6), het zakelijk watergebruik (1.7), de waterbelastingen (1.8), de waterprijs (1.9) en de financiële sectorbalans en de investeringen (1.10). 8 Drinkwaterstatistieken 2012

9 De watercyclus van bron tot kraan 9

10 Hoofdstuk 1: Drinkwater Tabel 1.1 Branche overzicht ALGEMEEN Aantal waterbedrijven Aantal werknemers (fte) 1) Aantal aansluitingen (x 1.000) 2) Bemeterd percentage Transport- en hoofdleidingnet (x km) DRINKWATERPRODUCTIE (miljoen m 3 ) Eigen productie Importsaldo en inkoop bij derden DRINKWATERLEVERING Afzet (miljoen m 3 ) Omzet (miljoen euro) 3) FINANCIËLE ASPECTEN (miljoen euro) Investeringen Belastingen op water 4) ) 2) 3) 4) Aantal werknemers eigen loonlijst teruggerekend naar volledige werkweek. Vanaf 2000 administratieve aansluitingen (verbruiksadressen), daarvoor technische aansluitingen. Bestaat uit vergoedingen voor het variabele tarief, het vastrecht en/of de beschikbaar gestelde capaciteit. Exclusief Belasting op Leidingwater en BTW. Grondwaterbelasting, provinciale grondwaterheffingen, precario, Belasting op Leidingwater en BTW. 10 Drinkwaterstatistieken 2012

11 De drinkwaterbedrijven 1.1 Van de waterdistributiebedrijven worden in de tabellen 1.2 en 1.3 een aantal algemene karakteristieken weergegeven. Figuur 1.1 geeft de voorzieningsgebieden weer. In bijlage 1 zijn per voorzieningsgebied de aangesloten gemeenten weergegeven. Watervoorzieningsgebieden Figuur 1.1 De watercyclus van bron tot kraan 11

12 Hoofdstuk 1: Drinkwater Typologie Alle tien waterbedrijven produceren en distribueren drinkwater. Waternet houdt zich naast drinkwaterproductie en -distributie ook bezig met de verwerking van afvalwater en het beheer van grond- en oppervlakte water. Naast de tien drinkwaterbedrijven zijn in Nederland de Watertransportmaatschappij Rijn-Kennemerland (WRK) en het Waterwinningsbedrijf Brabantse Biesbosch (WBB) actief. De bedrijfsvoering van WRK is ondergebracht bij Waternet en PWN, de bedrijfsvoering van WBB bij Evides. De twee bedrijven distribueren geen drink water, maar leveren gedeeltelijk gezuiverd water aan drinkwaterbedrijven en industrie. Tot 1 juli 2010 was er nog één drinkwaterbedrijf actief op gemeentelijke schaal: Bronwaterleiding Doorn. Vanaf toen is het Doornse waterbedrijf opgegaan in waterbedrijf Vitens. Rechtsvorm De waterbedrijven zijn naamloze vennootschappen, met gemeenten en provincies als aandeelhouders. Evides N.V. voert de drinkwateractiviteiten uit in een aparte dochteronderneming: Evides Drinkwater B.V. Waternet neemt een bijzondere positie in. Waternet is een stichting, opgericht door de gemeente Amsterdam en het Waterschap Amstel Gooi en Vecht. In de stichting zijn, naast de drinkwatervoorziening, tevens de gemeentelijke riolering ondergebracht en de uitvoeringstaken van het waterschap. Tabel 1.2 Kengetallen voorzieningsgebieden 2010 BEDRIJFSNAAM INWONERS OPPERVLAKTE WERKNEMERS NETLENGTE x km 2 fte km Waterbedrijf Groningen Waterleidingmaatschappij Drenthe Vitens PWN Waterleidingbedrijf Noord-Holland Waternet ) Dunea Oasen Evides Drinkwater Brabant Water WML Nederland ) Betreft alleen het personeel dat werkzaam is t.b.v. de drinkwatervoorziening. 12 Drinkwaterstatistieken 2012

13 Productie en levering van drinkwater per voorzieningsgebied 2010 Tabel 1.3 BEDRIJFSNAAM AANSLUITINGEN PRODUCTIE AFZET OMZET x miljoen m 3 miljoen m 3 miljoen euro Waterbedrijf Groningen Waterleidingmaatschappij Drenthe Vitens PWN Waterleidingbedrijf Noord-Holland Waternet Dunea Oasen Evides Drinkwater Brabant Water WML Nederland Ontwikkeling van het aantal bedrijven Figuur In het midden van de 19 e eeuw ontstonden de eerste waterleidingbedrijven, te beginnen met het waterbedrijf van Amsterdam. Geleidelijk aan werd heel Nederland op de waterleiding aangesloten. Door samenvoegingen van bedrijven daalde later het aantal weer. De ontwikkeling van het aantal drinkwaterbedrijven staat in figuur 1.2. Thans voorzien tien waterbedrijven heel Nederland van drinkwater. De watercyclus van bron tot kraan 13

14 Hoofdstuk 1: Drinkwater Figuur 1.3 FTE Personeel Eigen loonlijst De watersector voert haar taken met steeds minder mensen uit. In figuur 1.3 is deze ontwikkeling weergegeven. De terugloop van de personeelssterkte is de laatste jaren afgevlakt en trekt sinds 2007 weer aan. Het aantal uitzendkrachten fluctueert sinds 1997 rond de 500 fte Uitzendkrachten Waterwinning In figuur 1.4 staat de waterbalans van het jaar In de balans staan voor de sector als geheel de gewonnen, de geproduceerde en de geleverde hoeveelheden water. De waterwinning is weergegeven per type ruwwaterbron en naar verwerkingsmethode (directe verwerking en infiltratie). De leveringen zijn onderverdeeld in eindleveringen aan huishoudens en zakelijke markt en onderlinge leveringen tussen waterbedrijven (levering en gros). De leveringen van WRK aan de waterbedrijven zijn hierbij meegenomen als en gros levering. WBB daarentegen wordt met ingang van 2010 meegenomen als onderdeel van Evides Drinkwater. Hierdoor valt de levering en gros van halffabricaat in vergelijking met de vorige rapportage aanzienlijk lager uit. Waterwinning Boven in de waterbalans is per type ruwwaterbron weergegeven hoeveel water in de sector in zijn totaliteit wordt gewonnen voor de bereiding van drinkwater en, voor een klein deel, ander water. In tabel 1.4 wordt de waterwinning gespecificeerd per waterbedrijf. De winlocaties zijn weergegeven in figuur 1.5. In figuur 1.6 staat een tijdreeks van de waterwinning naar type bron. Sinds 2000 nam de totale waterwinning met 96 miljoen m 3 af, tot miljoen m 3 in De winning van oppervlaktewater nam met 58 miljoen m 3 af en de winning van (oever)grondwater en natuurlijk duinwater samen met 48 miljoen m 3. Tussen 1990 en 2000 nam het aandeel oppervlaktewater geleidelijk toe, tot 39,2% in Dit aandeel is de laatste jaren weer wat teruggelopen, tot 37,5% in Drinkwaterstatistieken 2012

15 onttrekking grondwater onttrekking natuurlijk duinwater onttrekking oevergrondwater onttrekking oppervlaktewater in miljoen m 3 per jaar FIGUUR 1.4 inkoop 'en gros' van ruwwater / halffabrikaat t.b.v. infiltratie kunstmatige infiltratie directe verwerking 93 voorraadvorming infiltratieprocessen mln m 3 wordt na onderlinge levering alsnog geïnfiltreerd. Als geheel heeft de sector derhalve ( =) mln m 3 direct verwerkt en (81+93=) 174 mln m 3 geïnfiltreerd. onttrekking: 182 uit duinen anders 3 derden 'en gros' 6 19 inkoop halffabrikaat / ander water productieprocessen (zuivering) aflevering ander water kwaliteit levering 'en gros' halffabrikaat / ander water productieverliezen buitenland inkoop reinwater / drinkwater geproduceerd reinwater/drinkwater inkoop 'en gros' distributieprocessen levering 'en gros' niet in rekening gebracht gebruik huishoudens zakelijke markt buitenland levering drinkwater De watercyclus van bron tot kraan 15

16 Hoofdstuk 1: Drinkwater Figuur 1.5 Drinkwater winlocaties Infiltratiewinningen Grondwaterwinningen Oeverwinningen Oppervlaktewaterwinningen 16 Drinkwaterstatistieken 2012

17 Waterwinning per bedrijf 2010 Tabel 1.4 BEDRIJF TOTAAL GRONDWATER OEVER GRONDWATER NATUURLIJK DUINWATER OPPERVLAKTE WATER miljoen m 3 Waterbedrijf Groningen Waterleidingmaatschappij Drenthe Vitens PWN Waterleidingbedrijf Noord-Holland Waternet Watertransportmaatsch. Rijn-Kennemerland Dunea Oasen Evides Drinkwater 1) Brabant Water WML Nederland Inclusief Waterwinningsbedrijf Brabantse Biesbosch. 1) Waterwinning Figuur 1.6 (Oever) grondwater MILJOEN M Oppervlaktewater Natuurlijk duinwater De watercyclus van bron tot kraan 17

18 Hoofdstuk 1: Drinkwater 1.3 Waterproductie In tabel 1.3. staan de geproduceerde hoeveelheden drinkwater per bedrijf in Gezamenlijk produceerde de sector miljoen m³ drinkwater, 47 miljoen m 3 minder dan het productieniveau van 10 jaar geleden (-4,0%). Ten opzichte van 2009 nam de productie af met 4,7 miljoen m 3 (-0,4%). De ontwikkeling van de productieomvang sinds 1950 staat in figuur 1.7. Daarbij is tevens inzichtelijk gemaakt uit welke bronnen het drinkwater is bereid. Figuur 1.7 Productie drinkwater MILJOENEN M totaal Oppervlaktewater Natuurlijk duinwater Grondwater Waterontharding Als onderdeel van het zuiveringsproces ontharden de waterbedrijven het drinkwater. Ontharding heeft als belangrijk voordeel dat minder kalkaanslag optreedt zoals in warmwater apparatuur, het koffiezetapparaat en in de badkamer. Daarnaast is bij het wassen ook minder wasmiddel nodig. Figuur 1.8 toont de hardheid van het Nederlands drinkwater per regio. 18 Drinkwaterstatistieken 2012

19 Hardheid Nederlands drinkwater Figuur 1.8 Zeer zacht water Zacht water Gemiddeld water Vrij hard water Hard water BRON: KWR Watercycle Research Institute De watercyclus van bron tot kraan 19

20 Hoofdstuk 1: Drinkwater Productie van ander water Ander water is water dat niet van drinkwaterkwaliteit is. Meestal gaat het om toepassingen waarvoor een minder vergaande zuivering volstaat (bijvoorbeeld proceswater), maar het kan ook gaan om specifieke toepassingen waarvoor juist een verdergaande zuivering nodig is (bijvoorbeeld demiwater). De productie van dit ander water bedroeg in 2010 ca. 59 miljoen m 3 en bestaat voor een belangrijk deel uit leveringen aan de industrie door WRK. De drinkwaterbedrijven hebben de laatste decennia dochter- en zusterondernemingen opgericht die zich specifiek richten op ander water. Door deze dochter- en zusterondernemingen werd in 2010 ca. 66 miljoen m 3 ander water voor de Nederlandse markt geproduceerd. Dit is exclusief de waterproductie in installaties die worden beheerd en bedreven in opdracht van de klant, zonder feitelijke waterlevering. 1.4 Waterdistributie Tabel 1.5 geeft een overzicht van de lengte en de samenstelling van het transport- en hoofdleidingnet per 31 december De ontwikkeling van de netlengtes van de (meest) toegepaste materialen staat in figuur 1.9. Hierin komt duidelijk de toename van het gebruik van PVC naar voren. Thans bestaat meer dan de helft van het drinkwaternet uit PVC. Tegelijkertijd nemen de netlengtes van de materiaalsoorten asbestcement en gietijzer geleidelijk af. Tabel 1.5 Lengte en samenstelling van het transport- en hoofdleidingnet in kilometers BEDRIJF Waterbedrijf Groningen WMD Vitens PWN Waternet Dunea Oasen Evides Drinkwater Brabant Water WML ASBEST- GIETIJZER NODULAIR STAAL BETON PVC POLY- GLASVEZEL OVERIG KILOMETER CEMENT GIETIJZER ETHEEN VERSTERKTE TOTAAL (PE) KUNSTSTOF Nederland Drinkwaterstatistieken 2012

21 Ontwikkeling drinkwaternet in kilometers Figuur Asbestcement Gietijzer PVC Polyetheen Overig Waterverkoop 1.5 Afzet en omzet 2010 In tabel 1.3 staan per bedrijf de drinkwaterafzet en de drinkwateromzet van In de waterbalans (figuur 1.4) is daarnaast de afzet van ander water opgenomen. Tabel 1.6 vat de drinkwater verkoop 2010 samen met daarbij de sector gemiddelden van de gemiddelde afzet per aansluiting en de gemiddelde prijs per m 3. In tabel 1.7 is de afzet van 2010 voor elk bedrijf uitgesplitst naar de segmenten huishoudens en zakelijke markt. De afzet aan eindafnemers in 2010 bedraagt miljoen m 3, dat is 3 miljoen minder dan in 2009 (-0,3%). De afzet aan huishoudens en aan de zakelijke markt namen beide iets af. Ontwikkeling van de afzet en omzet In de figuren 1.11 en 1.12 staan per gebruikersgroep de ontwikkeling van de afzet en omzet sinds 1990 weergegeven; De figuren tonen voor het zakelijk gebruik in 2007 een sterke daling en voor het huishoudelijk gebruik een sterke stijging. Deze omwisseling betreft geen werke lijke wijziging, maar is het gevolg van een administratieve wijziging bij één van de bedrijven. Samenvatting verkoop drinkwater 2010 Tabel 1.6 ADMINISTRATIEVE AFZET GEMIDDELDE AFZET OMZET 1) GEMIDDELDE PRIJS AANSLUITINGEN miljoen m 3 m 3 /aansluiting miljoen euro euro/m 3 Eindafnemers ,32 huishoudens , ,43 zakelijke markt ,05 En gros ,62 Export ) Bestaat uit vergoedingen voor het variabele tarief, het vastrecht en/of de beschikbaar gestelde capaciteit. Exclusief BTW en Belasting op Leidingwater. 1) De watercyclus van bron tot kraan 21

22 Hoofdstuk 1: Drinkwater Tabel 1.7 Afzet in voorzieningsgebieden naar segment BEDRIJF HUISHOUDENS ZAKELIJKE MARKT TOTAAL miljoenen m 3 Waterbedrijf Groningen Waterleidingmaatschappij Drenthe Vitens PWN Waterleidingbedrijf Noord-Holland Waternet Dunea Oasen Evides Drinkwater Brabant Water WML Nederland Figuur 1.10 Historie en prognose drinkwatergebruik (incl. nirg) MILJOENEN M Bovengrens Basis 1000 Ondergrens Ontwikkeling drinkwaterbehoefte Figuur 1.10 toont de ontwikkeling van de totale drinkwaterbehoefte sinds 1970 en de prognose tot In deze figuur is naast de afzet ook het niet in rekening gebracht gebruik (nirg) meegenomen, zodat een totaalbeeld van de drinkwaterbehoefte wordt gegeven. Nirg betreft voornamelijk lek- en spuiverliezen, maar bevat ook niet verrekende verkoop (b.v. bluswater) en meetverschillen. In de vorige eeuw nam de totale drinkwaterbehoefte in Nederland sterk toe: van ca. 300 miljoen m 3 in 1950 tot ca. 870 miljoen m 3 in 1970 en vervolgens tot miljoen m 3 in Tussen 1990 en 1995 bleef het niveau min of meer constant, om daarna terug te lopen tot gemiddeld miljoen m 3 per jaar sinds De verwachting is dat de waterbehoefte tot 2025 min 22 Drinkwaterstatistieken 2012

23 Afzet eigen voorzieningsgebied ) Figuur 1.11 Huishoudens MILJOENEN M Zakelijke markt Omzet eigen voorzieningsgebied Figuur 1.12 MILJOENEN EURO Huishoudens Zakelijke markt of meer stabiel blijft (Vewin/Icastat, 2008). De afzetdaling tussen 1995 en 2004 vond vooral plaats in het zakelijk segment (figuur 1.11), dit ondanks een groeiende economie en werkgelegenheid (figuur 1.13). Oorzaken hiervan waren waterbesparing, waterhergebruik en substitutie van drinkwater door ander water en eigen waterwinningen. Het huishoudelijk drinkwatergebruik is sinds 1990 min of meer stabiel. Het gebruik per persoon is weliswaar gedaald (tabel 1.8), maar dit wordt gecompenseerd door een toename van de bevolking (figuur 1.14). Periodes van extreme hitte en/of droogte hebben een verhogend effect op het huishoudelijk gebruik. De jaren 2003 en 2006 zijn hier voorbeelden van. De verschuiving in 2007 van zakelijk naar huishoudelijk drinkwatergebruik komt door een harmonisatie van de registratie van de gebruikersgroepen De watercyclus bij van één bron van tot de kraan bedrijven. 23 1)

24 Hoofdstuk 1: Drinkwater Figuur 1.13 Zakelijk drinkwatergebruik vs. ontwikkeling economie INDEX (1990=100) 160 Bruto binnenlands product Werkgelegenheid Zakelijk watergebruik Figuur 1.14 Huishoudelijk drinkwatergebruik vs. bevolkingsgroei BRON: CBS INDEX (1990=100) 120 Aantal huishoudens 110 Omvang bevolking 100 Watergebruik huishoudens 90 Gebruik per persoon BRON: CBS 1.6 Watergebruik thuis Huishoudelijk drinkwatergebruik naar toepassing Vewin laat periodiek onderzoek uitvoeren onder de Nederlandse huishoudens naar de hoeveelheid en toepassing van het watergebruik thuis. In tabel 1.8 zijn de belangrijkste uitkomsten weergegeven van het in 2010 door TNS-NIPO gehouden onderzoek. De belangrijkste toepassingen van het drinkwater in huis zijn de douche, het toilet en de wasmachine (fguur 1.15). Het huishoudelijk watergebruik per gezinslid daalde tussen 1995 en 2010 met ruim 12%. Dit komt vooral door de steeds verdergaande invoering van zuinige toiletten en wasmachines. Ook het watergebruik via het bad nam af. Het douchegebruik daarentegen is in de loop van de tijd toegenomen (figuur 1.16), dit als gevolg van langer douchen en de toename van comfortdouches. 24 Drinkwaterstatistieken 2012

25 Huishoudelijk drinkwatergebruik in liter per persoon per dag Tabel 1.8 TOEPASSING Bad Douche Wastafel Toiletspoeling Kleding wassen, hand Kleding wassen, machine Afwassen, hand Afwassen, machine Voedselbereiding Koffie, thee, water drinken Overig Totaal 9,0 6,7 3,7 2,8 2,5 2,8 38,3 39,7 42,0 43,7 49,8 48,6 4,2 5,1 5,2 5,1 5,3 5,0 42,0 40,2 39,3 35,8 37,1 33,7 2,1 2,1 1,8 1,5 1,7 1,1 25,5 23,2 22,8 18,0 15,5 14,3 4,9 3,8 3,6 3,9 3,8 3,1 0,9 1,9 2,4 3,0 3,0 3,0 2,0 1,7 1,6 1,8 1,7 1,4 1,5 1,5 1,5 1,6 1,8 1,8 6,7 6,1 6,7 6,4 5,3 5,3 137,1 131,9 130,7 123,8 127,5 120,1 Drinkwater in huis naar toepassing 2010 Figuur 1.15 De watercyclus van bron tot kraan 25

26 Hoofdstuk 1: Drinkwater Figuur 1.16 Ontwikkeling drinkwatergebruik naar toepassing LITER / PERSOON, DAG 50 Douche Toiletspoeling 20 Kleding wassen, machine Bad 2010 In de tabellen is het watergebruik in 2010 uitgesplitst naar leeftijd, huishoudgrootte en sexe. Het meeste water wordt gebruikt in de leeftijdscategorie jaar, vooral doordat deze categorie relatief vaak en lang doucht. Ook de leeftijdscategorie jaar gebruikt relatief veel water voor douchen. Terwijl bij jongeren meer water in de douche wordt gebruikt, gebruiken ouderen meer water voor het doorspoelen van het toilet. Personen uit kleine huishoudens gebruiken per persoon meer water dan personen behorend tot grotere huishoudens. Dit is logisch, aangezien bepaalde toepassingen tegelijkertijd kunnen worden ingezet voor meer gezinsleden. Wat verder opvalt is dat vrouwen meer water gebruiken dan mannen. Dit komt vooral door een hoger watergebruik via het toilet. Tabel 1.9 Watergebruik naar leeftijd LITER / PERSOON, DAG 0-12 JR JR JR JR JR JR JR. 65+ Bad 8,6 1,6 0,4 2,1 2,6 2,2 2,9 0,8 Douche 30,3 49,7 63,9 66,4 53,8 54,1 38,1 36,9 Wastafel 4,8 5,5 3,7 5,1 4,3 5,1 5,0 6,5 Toiletspoeling 24,5 29,7 30,8 30,6 33,5 34,2 43,0 40,0 Kleding wassen, hand 0,8 0,4 0,5 1,6 0,9 1,3 1,4 1,6 Kleding wassen, machine 12,9 13,0 10,4 14,6 14,7 15,6 14,7 15,8 Afwassen, hand 1,0 0,9 2,5 2,1 2,0 2,6 4,7 8,3 Afwassen, machine 3,2 3,2 1,7 2,7 2,8 3,1 3,6 2,8 Voedselbereiding 0,5 0,6 1,3 1,7 1,3 1,8 1,8 2,1 Koffie / thee 0,5 1,0 0,8 1,3 1,6 1,6 1,2 1,2 Water drinken 0,6 0,7 0,5 0,6 0,6 0,7 0,6 0,6 Overig keukenkraan 3,1 4,0 3,3 7,8 5,1 5,5 5,5 8,1 Totaal 90,9 110,2 119,8 136,6 123,2 128,0 122,4 124,8 26 Drinkwaterstatistieken 2012

27 Watergebruik naar huishoudgrootte Tabel PERS. 2-PERS. 3-PERS. 4-PERS. 5+ Bad 0,8 1,5 4,5 6,5 3,8 Douche 47,7 45,5 54,2 48,1 47,7 Wastafel 4,5 5,7 4,2 4,2 6,7 Toiletspoeling 33,8 38,2 33,4 31,0 29,8 Kleding wassen, hand 2,2 1,1 0,9 0,7 0,9 Kleding wassen, machine 16,0 15,9 14,2 12,9 10,9 Afwassen, hand 7,3 4,4 1,6 1,0 1,2 Afwassen, machine 2,0 3,3 3,3 3,2 2,5 Voedselbereiding 1,9 1,6 1,3 0,9 0,8 Koffie/thee 1,5 1,1 1,1 1,1 1,1 Water drinken 0,6 0,5 0,6 0,7 0,7 Overig 5,9 5,3 5,6 5,2 3,8 LITER / PERSOON, DAG Totaal 124,0 124,1 124,9 115,6 110,1 Watergebruik naar sekse Tabel 1.11 MAN VROUW Bad 2,9 2,7 Douche 49,1 48,0 Wastafel 5,5 4,7 Toiletspoeling 31,8 36,0 Kleding wassen, hand 0,9 1,3 Kleding wassen, machine 13,6 14,7 Afwassen, hand 3,1 3,0 Afwassen, machine 2,8 3,0 Voedselbereiding 1,3 1,4 Koffie/thee 1,1 1,2 Water drinken 0,6 0,6 Overig 5,1 5,5 LITER / PERSOON, DAG Totaal 117,8 122,2 De watercyclus van bron tot kraan 27

28 Hoofdstuk 1: Drinkwater 1.7 Watergebruik naar economische activiteit Het CBS heeft in 2011 aan de EU cijfers gerapporteerd over het drinkwatergebruik in Nederland, met daarin een onderverdeling van het zakelijk drinkwatergebruik naar branche (CBS, 2011). Een samenvattend overzicht is weergegeven in tabel Het totaal drinkwatergebruik (1.093 miljoen m 3 ) en het huishoudelijk drinkwatergebruik (788 miljoen m 3 ) zijn ontleend aan de Vewin Drinkwaterstatistieken van 2008, doch het zakelijk gebruik heeft men op alternatieve wijze bepaald, namelijk door deze per economische (deel)activiteit te verzamelen c.q. te schatten en vervolgens te totaliseren. Hoe heeft het CBS het drinkwatergebruik per zakelijke deelactiviteit bepaald? De zakelijke markt bestaat grofweg uit de landbouw, de dienstensector en de industrie. De herkomst/berekening van het drinkwatergebruik is voor elk van deze groepen verschillend: Het drinkwatergebruik in de landbouw heeft het CBS ontleend aan onderzoek van het Landbouw Economisch Instituut. Het drinkwatergebruik in de industrie heeft het CBS bepaald door raadpleging van milieu jaarverslagen van individuele industriële bedrijven. De som van het watergebruik van de individuele bedrijven mét een milieujaarverslag heeft men opgehoogd naar totalen per bedrijfstak op basis van de ratio van de industriële productie van deze bedrijven vs. de totale productie van de bedrijfstak. Voor de ontbrekende bedrijfstakken (zonder milieujaarverslagen) is een schatting gemaakt op basis van historische gebruiksdata. Bij de dienstensector heeft het CBS eerst per economische deelactiviteit de relatie vastgesteld tussen hoeveelheid gebruikt drinkwater en het aantal werkzame personen. Dit is gebeurd op basis van de klantenbestanden van enkele drinkwaterbedrijven. Door deze klantenbestanden te koppelen aan het bedrijvenregister van het CBS kon aan elk leveringsadres (en de hoeveelheid daar geleverd drinkwater) de sbi (standaard bedrijfsindeling) -code van de economische activiteit en het aantal werkzame personen worden toegevoegd. Door deze koppeling kon voor elke economische deelactiviteit het gemiddelde drinkwatergebruik per werkzame persoon worden bepaald. Dit gemiddelde is vervolgens vermenigvuldigd met het totaal aantal werkzame personen in de sbi-klasse van die deelactiviteit om het gebruik per deelactiviteit in te schatten. Als laatste zijn de berekende gebruiken per deelactiviteit gesommeerd tot het totaal gebruik van de dienstensector. 28 Drinkwaterstatistieken 2012

29 Drinkwatergebruik naar economische activiteit Tabel HUISHOUDENS MILJOENEN M 3 LANDBOUW, BOSBOUW, VISSERIJ INDUSTRIËLE ACTIVITEITEN Delfstoffen winning Industriële producten Voedingsmiddelen Textiel, kleding en leder Papier Chemie en aardolie Basis metaal Overige producten Productie- en distributie elektriciteit DIENSTEN Milieudienstverlening Overige diensten BALANCING ITEM TOTAAL BRON: CBS Het balancing item onder in tabel 1.12 duidt erop dat het CBS in totaal 42 miljoen m 3 meer drinkwater heeft verdeeld dan er daadwerkelijk gebruikt is op basis van de waterleidingstatistiek. Vermoedelijk bevatten Landbouw en Diensten klanten die tevens bij de huishoudens zijn meegeteld. Hierbij moet gedacht worden aan kleine agrarische bedrijven en kleine kantoortjes met een gewone huisaansluiting en aan bedrijven die residentiële flatgebouwen verhuren. In de Vewin statistiek wordt het gebruik van de bewoners daarvan gerekend tot het huishoudelijk gebruik. Een tweede verklaring is dat het industrieel watergebruik waarschijnlijk voor een deel ander water (niet-drinkwater) bevat. In de door het CBS als basis gebruikte milieujaarverslagen wordt geen onderscheid gemaakt tussen drinkwater en ander water, waardoor het moeilijk is dit deel buiten de cijfers te houden. De watercyclus van bron tot kraan 29

30 Hoofdstuk 1: Drinkwater 1.8 Waterbelastingen Drinkwaterbedrijven hebben te maken met grondwaterbelasting, provinciale grondwaterheffing, leiding- en concessievergoedingen (precario), Belasting op Leidingwater (BoL) en BTW (6%). De eerste drie zijn kostprijsverhogende belastingen die worden gedekt via het drinkwatertarief, de twee laatstgenoemde belastingen (BoL en BTW) zijn verbruiksbelastingen die het waterbedrijf namens de consument afdraagt aan de fiscus. Deze komen bovenop het drinkwatertarief van het waterbedrijf en maken geen onderdeel uit van de drinkwateromzet. Tabel 1.13 geeft de tariefontwikkeling van de landelijke grondwaterbelasting en de Belasting op Leidingwater (BoL) weer. Beide belastingen zijn gebaseerd op de Wet Belastingen op Milieugrondslag. De grondwaterbelasting werd in 1995 ingevoerd. Eind 2011 is besloten dat deze belasting met ingang van januari 2012 wordt afgeschaft. De BoL is in 2000 ingevoerd en zal per januari 2013 worden afgeschaft. Tabel 1.13 Waterbelastingen ingevolge de Wet Belastingen op Milieugrondslag EUROCENT/M GRONDWATERBELASTING Normaal tarief - 15,4 16,0 18,10 19,51 19,63 - Infiltratiekorting 1) - 12,7 13,4 15,16 16,34 16,44 - BELASTING OP LEIDINGWATER 2) ,9 14,6 15,7 15,8 16,1 1) 2) Korting op normaal tarief bij voorafgaande infiltratie (WBm artikel 6). In het kader van de WBm wordt hieronder verstaan water dat door een drinkwaterbedrijf of een afzonderlijke voorziening aan derden ter beschikking wordt gesteld, al dan niet van drinkwaterkwaliteit. De belasting wordt geheven over de levering van de eerste 300 m Drinkwaterstatistieken 2012

31 De provinciale grondwaterheffing varieert per provincie (tabel 1.14). De leiding- en concessievergoedingen (precario) variëren per gemeente en worden maar in een beperkt aantal gemeenten geheven. De belastingdruk die (voor de sector als geheel) uitgaat van de provinciale grondwaterheffingen en de leiding- en concessievergoedingen is bepaald door de betaalde bedragen te delen door de drinkwaterafzet en bedraagt voor beiden resp. 1,0 cent/m³ en 1,1 cent/m³. Provinciale grondwaterheffingen Tabel Groningen 2,00 2,00 2,00 2,00 1,11 1,11 Friesland 1,13 1,13 1,13 1,13 1,13 1,13 Drenthe 1,00 1,00 1,00 1,04 1,06 1,06 Overijssel 1,36 1,36 1,36 1,36 1,36 1,36 Flevoland 1,71 1,71 1,71 1,71 1,71 1,14 Gelderland 1,30 1,30 1,30 1,30 1,30 1,30 Utrecht 1,50 1,50 1,53 1,53 1,53 1,53 Noord-Holland 0,81 0,81 0,81 0,81 0,81 0,85 Zuid-Holland 1,13 1,13 1,13 1,13 1,13 1,13 Zeeland 2,54 2,54 2,54 2,75 2,75 2,75 Noord-Brabant 1,90 1,90 1,90 1,90 1,90 1,90 Limburg 1,13 1,13 1,13 1,32 1,36 1,39 EUROCENT/M 3 De belastingen op drinkwater belopen in 2010 in totaal 399 miljoen euro ( 0,37/m 3 ), waarvan 173 miljoen euro ( 0,16/m³) kostprijsverhogende belastingen zijn en 226 miljoen euro ( 0,21/m³) BoL en BTW. In totaal maken de belastingen in ,9% uit van de drinkwaterprijs (tabel 1.15), variërend tussen de afzonderlijke bedrijven van 15% tot 30%. Bedrijven die grondwater gebruiken, kennen vanwege de grondwaterbelastingen een hogere belastingdruk. De watercyclus van bron tot kraan 31

32 Hoofdstuk 1: Drinkwater 1.9 Waterprijs Afnemersprijs (inclusief BoL en BTW) In de tabellen 1.15 en 1.16 staat de opbouw van de afnemersprijs, inclusief de verbruikersbelastingen (BoL en BTW) die de klant betaalt bovenop het drinkwatertarief. De gemiddelde afnemersprijs bedraagt in ,53 tegen 1,50 in 2009 (+1,8%). De afnemersprijs voor de gebruikersgroep huishoudens bedraagt gemiddeld 1,68 tegen 1,64 in 2009 (+2,4%). Dit resulteert voor een gemiddeld huishouden (104,5 m 3 /jaar) in een jaar nota van 175,50. Tabel 1.15 & 1.16 Gemiddelde afnemersprijs in Nederland ) Gemiddelde afnemersprijs voor huishoudens 2010 AANDEEL EURO/M 3 IN TOTAALPRIJS Kosten waterbedrijf 1,16 76,1% Kostprijsverhogende belastingen 0,16 10,4% Gemiddeld tarief 1,32 AANDEEL EURO/M 3 IN TOTAALPRIJS Kosten waterbedrijf 1,27 75,5% Kostprijsverhogende belastingen 0,16 9,5% Gemiddeld tarief 1,43 Belasting op Leidingwater en BTW 0,21 13,6% Totaalprijs voor afnemer 1,53 Belasting op Leidingwater en BTW 2) 0,25 15,0% Totaalprijs voor afnemer 1,68 In figuur 1.17 is de impact van belastingen zichtbaar gemaakt. Bezien over het laatste decennium is de gemiddelde afnemersprijs gestegen van 1,43/m 3 in 2000 naar 1,53/m 3 in 2010 (+6,9%). Exclusief belastingen steeg de afnemersprijs van 1,14/m 3 naar 1,16/m 3 (+2,4%). Daarnaast heeft de algemene prijsstijging belangrijke invloed op de waterprijs. Als de vroegere waterprijzen worden uitgedrukt in het algemeen prijspeil van 2010 (figuur 1.18), dan blijkt dat de huidige afnemersprijs 0,22 per m 3 lager is dan tien jaar geleden ( 1,53 per m 3 in 2010 tegen 1,75 per m 3 in 2000). Figuur Gemiddelde nominale afnemersprijs ) (2010=100) 1) Gemiddelde reële afnemersprijs EURO/M 3 1,50 Inclusief belastingen Inclusief belastingen 1,00 Exclusief belastingen Exclusief belastingen 0, ) 2) In deze figuur wordt de gemiddelde afnemersprijs weergegeven van huishoudens en zakelijke afnemers samen. 0, % BTW over ( 1,43 + 0,157). 32 Drinkwaterstatistieken 2012

33 Ontwikkeling drinkwatertarief naar gebruikersgroep (o.b.v. omzet/afzet) * In figuur 1.19 is de ontwikkeling van het gemiddelde Het tarief voor huishoudens bedroeg in ,43/m 3, drinkwatertarief weergegeven naar gebruikersgroep. dat is 3,4 cent hoger dan in 2009 (+2,4%). Het tarief voor De uitkomsten zijn ex post vastgesteld op basis van de zakelijke afnemers daalde met 0,3 cent /m 3 naar 1,05/m 3 verhouding tussen de gerealiseerde omzet (figuur 1.12) (-0,3%). Gemiddeld voor de twee gebruikersgroepen en afzet (figuur 1.11). samen bedroeg het tarief in ,32/m 3 (+1,8%). Nominaal drinkwatertarief naar gebruikersgroep * Figuur 1.19 EURO/M 3 1,50 Huishoudens Gemiddeld d NL Zakelijke markt 1,00 0, Drinkwatertarieven huishoudens naar regio (o.b.v. tariefregelingen) * De drinkwaterbedrijven stellen voor aanvang van elk kalenderjaar een tarievenregeling op. De tarieven voor huishoudens staan in tabel Alle bedrijven brengen een tarief per kubieke meter in rekening (variabel tarief ) De tarieven stijgen in 2011 met gemiddeld 1,0%. Na de fusies die in de watersector hebben plaatsgevonden, hebben de waterbedrijven de tarieven tussen voor malige regio s geharmoniseerd. De over blijvende en daarnaast een vast bedrag per jaar (vastrecht). tariefverschillen binnen één waterbedrijf worden veroor zaakt doordat bepaalde gemeenten leiding- en De uitkomst in de kolom totaal per m 3 is berekend uit het variabele tarief en het vastrecht en geeft het gemiddelde drinkwatertarief per m 3 weer voor een standaard gezin (2,22 personen) en een gemiddeld gebruik (43,8 m³ per persoon per jaar). In 2011 bestaat het totaal per m 3 concessie vergoedingen (precario) heffen en andere niet. Deze worden door het waterbedrijf doorberekend aan de inwoners van de desbetreffende gemeenten. In de tabel zijn deze heffingen verdisconteerd in het vastrecht. Als precario buiten beschouwing wordt gelaten, blijkt gemiddeld genomen voor 2/3 uit variabel tarief dat de spreiding tussen de tarieven binnen de sector is ( 1,00/m 3 ) en voor 1/3 deel uit vastrecht ( 48,64/jaar). afgenomen (figuur 1.20). * Exclusief BoL en BTW De watercyclus van bron tot kraan 33

34 Hoofdstuk 1: Drinkwater Tabel 1.17 Tarieven drinkwater huishoudens naar deelgebied ) BEDRIJF MUTATIE totaal 2) vast bedrag 3) variabel tarief totaal 2) totaal 2011 euro per m 3 euro per jaar euro per m 3 euro per m 3 t.o.v in % Waterbedrijf Groningen 1,23 34,80 0,90 1,26 2,0% Waterleidingmaatschappij Drenthe 1,30 52,00 0,75 1,28-1,3% Vitens 1,31 25,00 1,06 1,31 0,0% PWN Waterleidingbedrijf Noord-Holland 1,67 47,83 1,24 1,73 3,2% Waternet 1,69 42,15 1,26 1,69 0,0% Dunea Algemeen (gemeenten zonder precario) 1,68 58,08 1,09 1,69 0,4% Den Haag 1,88 74,18 1,09 1,85-1,5% Katwijk 1,90 79,28 1,09 1,90 0,0% Leiden 1,99 84,88 1,09 1,96-1,4% Leidschendam-Voorburg 1,73 62,88 1,09 1,74 0,1% Noordwijkerhout 2,05 91,38 1,09 2,03-0,8% Oegstgeest 1,68 101,38 1,09 2,13 26,8% Rijnwoude (kern Benthuizen) 1,76 65,88 1,09 1,77 0,5% Rijswijk 1,78 66,48 1,09 1,77-0,4% Rotterdam (wijk Nesselande) 1,83 73,38 1,09 1,84 0,7% Teijlingen 1,94 83,88 1,09 1,95 0,8% Voorschoten 1,80 70,18 1,09 1,81 0,5% Wassenaar 2,04 94,18 1,09 2,06 0,8% Zuidplas (Zevenhuizen-Moerkapelle) 1,82 70,18 1,09 1,81-0,4% Oasen Algemeen (gemeenten zonder precario) 1,78 76,18 1,03 1,81 1,8% Alblasserdam 1,78 115,17 1,03 2,21 24,4% Kaag en Braassem 1,90 89,50 1,03 1,94 2,2% Leiderdorp 1,93 90,49 1,03 1,95 1,5% Nieuwkoop 1,89 87,27 1,03 1,92 1,7% Rijnwoude 1,88 86,11 1,03 1,91 1,8% Zoeterwoude 2,18 115,56 1,03 2,21 1,4% Brabant Water Algemeen 1,38 66,96 0,67 1,36-1,4% Baarle Hertog 1,41 66,96 1,08 1,40-0,9% 34 Drinkwaterstatistieken 2012

35 BEDRIJF MUTATIE totaal 2) vast bedrag 3) variabel tarief totaal 2) totaal 2011 euro per m 3 euro per jaar euro per m 3 euro per m 3 t.o.v in % Evides Algemeen (gemeenten zonder precario) 1,57 59,76 0,95 1,57 0,0% Den Haag (Wateringen) 1,57 62,83 0,95 1,60 2,0% Maassluis 1,67 74,28 0,95 1,71 2,8% Rotterdam 1,61 66,99 0,95 1,64 1,8% Schiedam 1,63 69,65 0,95 1,67 2,3% Vlaardingen 1,64 70,78 0,95 1,68 2,2% Woensdrecht en Bergen op Zoom 1,31 43,80 0,86 1,31 0,0% WML 1,57 67,20 1,02 1,71 8,5% Nederland 1,49 4) ,00 1,50 1,0% 1) Bemeterde woningen, Exclusief Belasting op Leidingwater en 6% BTW, inclusief grondwaterbelasting, provinciale grondwaterheffing en precario. 2) De totaalprijs per m 3 voor een gemiddeld gezin van 2,22 personen (CBS, 2010) en een jaargebruik per persoon van 43,8 m 3 (TNS-NIPO, 2011), c.q. een jaargebruik van 97,3 m 3 per gezin. Berekening: (vastrecht + 97,3 m 3 x variabel tarief) / 97,3 m 3. 3) Vastrecht en/of capaciteitstarief voor huishoudelijke aansluitingen; Inclusief eventuele precarioheffing, meterhuur en toeslag openbare brandblusvoorziening. 4) Het totaal per m 3 voor Nederland is hier berekend op basis van het gemiddelde vastrecht en gemiddeld variabel tarief en gemiddeld gebruik van 97,3 m 3 per huishouden. Indien berekend o.b.v. het quotiënt van de omzet en de afzet aan huishoudens, is de uitkomst: 1,43 /m 3. Het verschil hangt o.m. samen met verstrekte betalingskortingen (b.v. voor betalen via automatische incasso), waardoor de omzet wat lager uitvalt dan tegen standaard tarief, en met een wat hogere afzet per huishouden (104,5 m 3, zie tabel 1.6) dan gemeten in het onderzoek van TNS-NIPO (97,3 m 3 ). Spreiding integraal drinkwatertarief gemiddeld huishouden (exclusief BoL en BTW) Figuur 1.20 Voorzieningsgebied orzieningsgebi ed met hoogste tarief (precario rio niet meegerekend) Gemiddeld d drinkwatertarief a TOTAAL PER M 3 IN EURO 2,00 1,50 Voorzieningsgebied met laagste tarief 1,00 0, De watercyclus van bron tot kraan 35

36 Hoofdstuk 1: Drinkwater 1.10 Financiële balans en investeringen In tabel 1.18 staat de financiële balans van de watersector. De balans is tot stand gekomen door samenvoeging van de individuele opgaven van de waterbedrijven. De totale balanswaarde eind 2010 bedraagt 6,2 miljard euro. Hiervan is 1,8 miljard (28,8%) gefinancierd met eigen vermogen, 4,0 miljard (65,0%) met vreemd vermogen en 0,4 miljard (6,1%) met overig kapitaal (bijdragen derden en voorzieningen). Tabel 1.18 Financiële balans drinkwaterbedrijven per MILJOENEN EURO ACTIVA PASSIVA Vaste activa Eigen vermogen Materiële vaste activa Aandelenkapitaal 36 Immateriële vaste activa 5 Reserves Financiële vaste activa 380 Overig kapitaal Totaal Bijdragen derden 177 Voorzieningen 204 Vlottende activa Lang vreemd vermogen Voorraden 16 Kort vreemd vermogen Vorderingen/debiteuren 259 Leningen 473 Liquide middelen/kas 40 Crediteuren 113 Totaal 316 Voorschotten 9 Overig 341 Totaal 936 Totaal Totaal Drinkwaterstatistieken 2012

37 Investeringen In figuur 1.21 staat de ontwikkeling van het investeringsniveau. Van het begin van de jaren negentig tot 2008 namen de investeringen geleidelijk af. Dit hield o.m. verband met een dalende watervraag (waardoor nauwelijks uitbreidingsinvesteringen in productiecapaciteit nodig waren), met de toepassing van goedkopere leidingmaterialen (PVC), met het vaker nemen van levensduur verlengende maatregelen en met het nemen van investeringsbeslissingen o.b.v. betere informatie (asset management). Kwaliteitsinvesteringen in leveringszekerheid en zuiveringstechnologie bleven op peil. Sinds 2008 stijgen de investeringen weer. In 2009 werd extra geïnvesteerd in waterproductie en de stijging in 2010 kwam met name door toegenomen investeringen in het leidingnet. Van de investeringen in 2010 werd 54% geïnvesteerd in distributiepro cessen, 36% in productieprocessen en 5% in informatie- en communicatietechnologie (figuur 1.22). Ontwikkeling investeringsniveau Figuur 1.21 MILJOENEN EURO Investeringen naar proces 2010 overig 5% productiemiddelen 36% Figuur 1.22 ICT 5% distributie / infrastructuur 54% De watercyclus van bron tot kraan 37

38 Hoofdstuk 2: De waterketen HOOFDSTUK 2 de waterketen Dit hoofdstuk geeft eerst een totaalbeeld van de drinkwatervoorziening en sanitatie in Nederland (2.1). Vervolgens wordt nader ingegaan op het rioolbeheer door gemeenten (2.2) en op de publieke rioolwaterzuivering door de waterschappen (2.3). Het hoofdstuk wordt afgesloten met een overzicht van particuliere zuiveringsinstallaties (2.4). 38 Drinkwaterstatistieken 2012

39 De watercyclus van bron tot kraan 39

40 Hoofdstuk 2: De waterketen Figuur Drinkwaterstatistieken 2012

41 Overzicht drinkwater en sanitatie 2.1 Vrijwel de gehele Nederlandse bevolking is aangesloten op riolering en drinkwater. In totaal zijn hiervoor 466 operators actief. De inzameling van het afvalwater gebeurt door de 430 gemeenten, de afvalwaterzuivering door 26 waterschappen en de drinkwatervoorziening door 9 monodrinkwaterbedrijven en één multi-service bedrijf. Het laatstbedoelde bedrijf is Waternet, dat in en rondom Amsterdam de gehele watercyclus verzorgt. Tabel 2.1 geeft een aantal kerncijfers weer van de drinkwater- en sanitatievoorziening in Nederland. De rekening die een huishouden jaarlijks voor de waterdiensten betaalt, staat in figuur 2.2. Drinkwatervoorziening en sanitatie in Nederland 1) Tabel 2.1 DRINKWATER AFVALWATER AFVALWATER AFVALWATER TOTAAL totaal collectie zuivering Operators Bevolking aangesloten (%) 100% 99% 99% 99% Geleverd drinkwater / gezuiverd afvalwater In miljoen m In m 3 per inwoner per jaar In liters per inwoner per dag Zuiveringstations ) Leidingnet (km) ) Personeel (fte) ) Omzet (miljoen euro) ) ) Investeringen (miljoen euro) ) BRON: CBS, EUREAU, Stichting RIONED, Unie van Waterschappen en Vewin 1) 2) 3) 4) 5) 6) 7) Peiljaar drinkwater 2010, peiljaar afvalwater wisselt (2009 of 2010) Bron: Unie van Waterschappen Betreft deel van de riolering dat in beheer is bij de Waterschappen (vnl. persleiding) Inclusief detachering en uitbesteding aan adviseurs, bestekschrijvers, inspectie/reiniging e.d.; exclusief uitbesteding aan aannemers Totale opbrengst rioolheffing 2010 Totale opbrengst zuiveringsheffing 2009 Exclusief investeringen van waterschappen in transport van afvalwater De watercyclus van bron tot kraan 41

42 Hoofdstuk 2: De waterketen De kosten van de waterdiensten worden opgebracht door de inwoners en bedrijven in de verzorgingsgebieden. In 2009 bedraagt de totale waterketennota voor een huishouden 485 waarvan 175 voor drinkwater, 161 voor riolering en 149 voor zuivering (Ministerie van Infrastructuur en Milieu, 2009). In figuur 2.2 is de ontwikkeling van de waterketennota weergegeven. De nota voor drinkwater is sinds 2006 met 2% gedaald. Tegelijkertijd is het rioolrecht met 14% gestegen, deels als gevolg van een hogere kostendekking (+3% naar 97%). Met betrekking tot zuivering is per 1 januari 2009 de Wvo- heffing vervangen door de Zuiveringsheffing. Deze heffing bekostigt het zuiveringsbeheer en bevat, i.t.t. de vroegere Wvo-heffing, geen kosten meer voor het passief waterkwaliteitsbeheer. Figuur 2.2 Gemiddelde nota voor een huishouden 1) EURO PER JAAR ) 2) Gecorrigeerd voor inflatie (2009=100) In 1998 en 2006 Wvo-heffing, in 2009 Zuiveringsheffing. De nota s 1998 en 2006 waren resp. 9% en 20% hoger dan de kosten van het zuiveringsbeheer. Rioolwaterzuivering 2) Riolering Drinkwater 2.2 Riolering BRON: Ministerie van Infrastructuur en Milieu Stichting RIONED, het kennisinstituut voor riolering, publiceert periodiek cijfers over de riolering. De cijfers in deze paragraaf zijn ontleend aan de publicaties Riool in Cijfers en Riolering in Beeld, Benchmark rioleringszorg Personeel In 2010 werken in de rioleringsector 2629 mensen (fte). Medewerkers van de waterschappen die zich met riolering (persleidingen) bezighouden, zijn hierbij niet inbegrepen. Aan aannemers uitbestede werken zijn eveneens niet inbegrepen. Wel inbegrepen zijn externe bij de gemeenten gedetacheerde werk nemers en externe adviseurs, bestekschrijvers en inspectiepersoneel. Figuur 2.3 toont de verdeling van de fte s over binnendienst, buitendienst en externe inhuur en detachering. 42 Drinkwaterstatistieken 2012

43 Formatie rioleringszorg (fte) Figuur 2.3 Ca. 43% van de fte s werkt in de binnendienst. De personeelsintensiteit van de binnendienst bedraagt gemiddeld 1,6 fte per 100 km riolering. Grotere gemeenten hebben een lagere intensiteit dan kleinere gemeenten (figuur 2.4). Uit de benchmark rioleringszorg blijkt verder dat gemeenten met een slappere bodem meer fte binnen in dienst hebben. BRON: Stichting RIONED Fte binnendienst per 100 km riolering naar gemeentegrootte Figuur 2.4 FTE / 100 KM SYSTEEMBUIS 1,5 1,0 0, inwoners inwoners inwoners inwoners > inwoners Nederland BRON: Stichting RIONED Typen riolering en materialen Van de bevolking is 99,4% aangesloten op de riolering. Bij de rest wordt het afvalwater ter plekke verwerkt door middel van IBA s (installaties voor Individuele Behandeling van Afvalwater) of septic tanks. Tabel 2.2 geeft een overzicht van de typen voorkomende gemeentelijke rioleringstelsels. Ruim twee van de drie huishoudens (69%) is aangesloten op een gemengd rioolstelsel, dat het afvalwater en het regenwater gezamenlijk afvoert. Ruim een kwart (26%) is aangesloten op een gescheiden rioolstelsel dat afvalwater en regenwater via afzonderlijke buizenstelsels inzamelt. Het afvalwater wordt afgevoerd naar een rwzi, het regenwater wordt rechtstreeks afgevoerd naar het oppervlaktewater. Bij een verbeterd gescheiden stelsel wordt het eerst afstromende en verontreinigde regenwater niet naar het oppervlaktewater maar (samen met het afvalwater) naar een rwzi afgevoerd. Mechanische riolering komt vooral voor in het buitengebied. Slechts 4% van de huishoudens is er op aangesloten. Hierbij wordt het rioolwater over lange afstanden getransporteerd door het te verpompen vanuit een verzamelput (drukriolering), met luchtdruk voort te stuwen (luchtpersriolering) of door het aan te zuigen vanuit een vacuümstation (vacuümriolering) De watercyclus van bron tot kraan 43

Vereniging van waterbedrijven in Nederland. Kerngegevens drinkwater 2014

Vereniging van waterbedrijven in Nederland. Kerngegevens drinkwater 2014 Vereniging van waterbedrijven in Nederland Kerngegevens drinkwater 2014 Watervoorzieningsgebieden Toelichting op deze folder Deze folder geeft een overzicht van kerngegevens van de drinkwatersector en

Nadere informatie

Druk: GTV Drukwerk Project Management Ontwerp: Erik Zeegers vormgeving.com

Druk: GTV Drukwerk Project Management Ontwerp: Erik Zeegers vormgeving.com Drinkwaterstatistieken 2008 is een uitgave van Vereniging van waterbedrijven in Nederland (Vewin) Postbus 1019, 2280 CA RIJSWIJK Auteur: Ing. P.J.J.G. Geudens Vewin Vewin nr: 2009/93/6259 Coverfoto: Digidaan

Nadere informatie

Waterleidingstatistiek

Waterleidingstatistiek 1 Waterleidingstatistiek 2007 Waterleidingstatistiek 2007 Colofon Organisatie Vereniging van waterbedrijven in Nederland (Vewin) Sir Winston Churchilllaan 273 Postbus 1019 2280 CA RIJSWIJK Auteur Ing.

Nadere informatie

Waterleidingstatistiek

Waterleidingstatistiek Waterleidingstatistiek 2006 Waterleidingstatistiek 2006 Colofon Organisatie Vereniging van waterbedrijven in Nederland (Vewin) Sir Winston Churchilllaan 273 Postbus 1019 2280 CA RIJSWIJK Projectleider

Nadere informatie

Vereniging van waterbedrijven in Nederland. Drinkwaterstatistieken 2015

Vereniging van waterbedrijven in Nederland. Drinkwaterstatistieken 2015 Vereniging van waterbedrijven in Nederland Drinkwaterstatistieken 2015 European Benchmarking Co-operation Drinkwaterstatistieken 2015 INHOUDSOPGAVE Inhoudsopgave Inleiding 4 1. De drinkwaterbedrijven

Nadere informatie

V E R E N I G I N G V A N W A T E R B E D R I J V E N I N N E D E R L A N D. Waterleidingstatistiek 2004

V E R E N I G I N G V A N W A T E R B E D R I J V E N I N N E D E R L A N D. Waterleidingstatistiek 2004 V E R E N I G I N G V A N W A T E R B E D R I J V E N I N N E D E R L A N D Waterleidingstatistiek 2004 Waterleidingstatistiek 2004 Organisatie Projectleider en auteur Datum VEWIN Nummer Vereniging van

Nadere informatie

De watervoorziening in 2040: (de)centraal duurzaam intelligent?

De watervoorziening in 2040: (de)centraal duurzaam intelligent? De watervoorziening in 2040: (de)centraal duurzaam intelligent? Symposium Energie en Water schrijven toekomst 20 juni 2012 Jan Peter van der Hoek Focus Drinkwatervoorziening NL: dichtbevolkt gebied (16,7

Nadere informatie

Vereniging van waterbedrijven in Nederland. Tarievenoverzicht drinkwater 2013

Vereniging van waterbedrijven in Nederland. Tarievenoverzicht drinkwater 2013 Vereniging van waterbedrijven in Nederland Tarievenoverzicht drinkwater 2013 TARIEVENOVERZICHT DRINKWATER 2013 Woord vooraf Voor u ligt de nieuwe uitgave van het Tarievenoverzicht drinkwater 2013. In samenwerking

Nadere informatie

Notitie Ontwikkeling van de lokale woonlasten

Notitie Ontwikkeling van de lokale woonlasten Notitie Ontwikkeling van de lokale woonlasten Het Centrum voor Onderzoek van de Economie van de Lagere Overheden (voorts COELO) publiceert jaarlijks de Atlas van de lokale lasten, een overzicht van de

Nadere informatie

Synopsis Watergebruik Thuis 2013

Synopsis Watergebruik Thuis 2013 Vereniging van waterbedrijven in Nederland Synopsis Watergebruik Thuis 2013 In opdracht van Vewin heeft TNS Nipo onderzoek gedaan naar het watergebruik thuis onder 1.349 respondenten en de resultaten weergegeven

Nadere informatie

Voortgang en resultaat regionale uitwerking Bestuursakkoord Water, onderdeel waterketen

Voortgang en resultaat regionale uitwerking Bestuursakkoord Water, onderdeel waterketen Voortgang en resultaat regionale uitwerking Bestuursakkoord Water, onderdeel waterketen Stand van zaken voorjaar 2016 In het Bestuursakkoord Water (BAW) van mei 2011 zijn afspraken gemaakt over onder andere

Nadere informatie

Feiten over de riolering

Feiten over de riolering Feiten over de riolering Prestaties Middelen en mensen Samenhangen Schaalverschillen Doeltreffendheid en doelmatigheid Stichting RIONED, februari 21 T.b.v. het feitenonderzoek in het kader van doelmatig

Nadere informatie

Vereniging van waterbedrijven in Nederland. Tarievenoverzicht drinkwater 2014

Vereniging van waterbedrijven in Nederland. Tarievenoverzicht drinkwater 2014 Vereniging van waterbedrijven in Nederland Tarievenoverzicht drinkwater 2014 TARIEVENOVERZICHT DRINKWATER 2014 Woord vooraf Voor u ligt de nieuwe uitgave van het Tarievenoverzicht drinkwater 2014. In samenwerking

Nadere informatie

Voortgang en resultaat aanpak afvalwaterketen

Voortgang en resultaat aanpak afvalwaterketen Voortgang en resultaat aanpak afvalwaterketen Stand van zaken voorjaar 2014 In het Bestuursakkoord Water (mei 2011) zijn afspraken gemaakt over onder andere het vergroten van de doelmatigheid in de waterketen.

Nadere informatie

Drinkwater voor nu en later

Drinkwater voor nu en later Drinkwater voor nu en later PAL lunchlezing Provincie Zuid-Holland 19 december 2014 Mirja Baneke Consultant drinkwatervoorziening en waterbeheer Afdeling Strategie Water Inhoud Drinkwatervoorziening in

Nadere informatie

Voortgang en resultaat regionale uitwerking Bestuursakkoord Water, onderdeel afvalwaterketen

Voortgang en resultaat regionale uitwerking Bestuursakkoord Water, onderdeel afvalwaterketen Voortgang en resultaat regionale uitwerking Bestuursakkoord Water, onderdeel afvalwaterketen Stand van zaken voorjaar 2015 In het Bestuursakkoord Water (BAW) van mei 2011 zijn afspraken gemaakt over onder

Nadere informatie

Voortgang en resultaat aanpak afvalwaterketen

Voortgang en resultaat aanpak afvalwaterketen Voortgang en resultaat aanpak afvalwaterketen Stand van zaken voorjaar 2013 In het Bestuursakkoord Water (mei 2011) zijn afspraken gemaakt over onder andere het vergroten van de doelmatigheid in de waterketen.

Nadere informatie

Aantal werkzoekenden en WW-uitkeringen opnieuw toegenomen

Aantal werkzoekenden en WW-uitkeringen opnieuw toegenomen Maart 2009 Aantal werkzoekenden en WW-uitkeringen opnieuw toegenomen 2 Ingediende vacatures 5 Vraag en aanbod bij UWV WERKbedrijf 6 Ingediende ontslagaanvragen en verleende ontslagvergunningen 7 Statistische

Nadere informatie

Kengetallen Mobiliteitsbranche 2003-2013

Kengetallen Mobiliteitsbranche 2003-2013 Kengetallen Mobiliteitsbranche 2003-2013 Kengetallen Mobiliteitsbranche 2003-2013 drs. W. van Ooij MarktMonitor Januari 2015 Kengetallen Mobiliteitsbranche 2003-2013 . Kengetallen Mobiliteitsbranche 2003-2013

Nadere informatie

Leges Zuid-Holland 2015. Postzegelplan

Leges Zuid-Holland 2015. Postzegelplan Leges Zuid-Holland 2015 Op basis van legesverordeningen 2015 van 60 gemeenten in Zuid-Holland * verbijzondering: de vijf voormalige gemeenten die vanaf 1 januari 2015 als gemeente Krimpenerwaard verder

Nadere informatie

COELO Woonlastenmonitor 2012

COELO Woonlastenmonitor 2012 COELO Woonlastenmonitor 2012 COELO Centrum voor Onderzoek van de Economie van de Lagere Overheden COELO Woonlastenmonitor 2012 COELO Centrum voor Onderzoek van de Economie van de Lagere Overheden Faculteit

Nadere informatie

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA DEN HAAG

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA DEN HAAG > Retouradres Postbus 20901 2500 EX Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA DEN HAAG Plesmanweg 1-6 2597 JG Den Haag Postbus 20901 2500 EX Den Haag T 070-456

Nadere informatie

Vereniging van waterbedrijven in Nederland Postbus 1019 2280 CA Rijswijk

Vereniging van waterbedrijven in Nederland Postbus 1019 2280 CA Rijswijk Vereniging van waterbedrijven in Nederland Postbus 1019 2280 CA Rijswijk Tarievenoverzicht leidingwater per 1 januari 2009 Tarievenoverzicht leidingwater per 1 januari 2009 organisatie Vewin Sir Winston

Nadere informatie

pagina 1 18 aan Sectorcommissie Paddenstoelen onderwerp Factsheet Paddenstoelen 2010 Documentnummer N datum 21 februari 2012

pagina 1 18 aan Sectorcommissie Paddenstoelen onderwerp Factsheet Paddenstoelen 2010 Documentnummer N datum 21 februari 2012 pagina 1 18 aan Sectorcommissie Paddenstoelen onderwerp Factsheet Paddenstoelen 2010 Documentnummer 20120140N van Daniella van der Veen datum 21 februari 2012 Inleiding Het Colland Bestuursbureau voert

Nadere informatie

Graydon Kwartaalmonitor. Kwartaal

Graydon Kwartaalmonitor. Kwartaal Graydon kwartaal monitor Kwartaal 3 216 1 Inhoud Inleiding 3 Persbericht 4 Overzicht per branche 6 Vergelijking Q1-216, Q2 216 en Starters per branche 7 Opheffingen per branche 8 Faillissementen per branche

Nadere informatie

Water nu en... KRW De Europese. Kaderrichtlijn water. Een grote kans voor. de verbetering van de. waterkwaliteit. en daarmee ook voor de

Water nu en... KRW De Europese. Kaderrichtlijn water. Een grote kans voor. de verbetering van de. waterkwaliteit. en daarmee ook voor de KRW De Europese Kaderrichtlijn water Een grote kans voor de verbetering van de waterkwaliteit en daarmee ook voor de drinkwatervoorziening. Water nu en... Vereniging van Waterbedrijven in Nederand KRW

Nadere informatie

Conjunctuurenquête Nederland. Vierde kwartaal 2015

Conjunctuurenquête Nederland. Vierde kwartaal 2015 Conjunctuurenquête Nederland Vierde kwartaal 15 Ondernemers positiever over werkgelegenheid 16 Voorwoord Dit rapport geeft de belangrijkste uitkomsten van de Conjunctuurenquête Nederland van het vierde

Nadere informatie

Aantal werkzoekenden en aantal WWuitkeringen

Aantal werkzoekenden en aantal WWuitkeringen Juni 2009 Aantal werkzoekenden en WW-uitkeringen 2 Ingediende vacatures 5 Vraag en aanbod bij UWV WERKbedrijf 6 Ingediende ontslagaanvragen en verleende ontslagvergunningen 7 Statistische bijlage 8 Toelichting

Nadere informatie

Kraanwater alle feiten op een rij

Kraanwater alle feiten op een rij Kraanwater alle feiten op een rij Inhoud Kraanwater is vanzelfsprekend 4 Goed voor de gezondheid 8 Zuiver van kwaliteit 12 Lekker goedkoop 18 Tips 22 Drinkwaterbedrijven 28 3 kraanwater.nu Kraanwater is

Nadere informatie

t e w a r d r u k 3 de kosten van drinkwater BELANGEN EN BELEID VAN DE DRINKWATERSECTOR

t e w a r d r u k 3 de kosten van drinkwater BELANGEN EN BELEID VAN DE DRINKWATERSECTOR w a t e r d r u k 3 de kosten van drinkwater BELANGEN EN BELEID VAN DE DRINKWATERSECTOR Colofon De kosten van drinkwater is een uitgave van de Vereniging van waterbedrijven in Nederland (Vewin), Rijswijk

Nadere informatie

De legionellacontrole van collectieve drinkwaterinstallaties in 2011 en 2012

De legionellacontrole van collectieve drinkwaterinstallaties in 2011 en 2012 De legionellacontrole van collectieve drinkwaterinstallaties in 2011 en 2012 Colofon Inspectie Leefomgeving en Transport Water, Bodem en Bouwen Graadt van Roggenweg 500 Utrecht Pagina 2 van 10 Colofon

Nadere informatie

Aantal werkzoekenden en aantal WWuitkeringen

Aantal werkzoekenden en aantal WWuitkeringen April 2009 Aantal werkzoekenden en WW-uitkeringen blijven stijgen 2 Ingediende vacatures 5 Vraag en aanbod bij UWV WERKbedrijf 6 Ingediende ontslagaanvragen en verleende ontslagvergunningen 7 Statistische

Nadere informatie

Gemeenten voegen 2,3 miljard euro toe aan eigen vermogen

Gemeenten voegen 2,3 miljard euro toe aan eigen vermogen 0n07 07 Gemeenten voegen 2,3 miljard euro toe aan eigen vermogen Florianne Matser en Wouter Jonkers Publicatiedatum CBS-website: 14 juli 2008 Voorburg/Heerlen Verklaring van tekens. = gegevens ontbreken

Nadere informatie

Figuur 1: Ontwikkeling aantal leerlingen Figuur 2: Ontwikkeling aantal leerlingen 2009-2013 1 (index: 2009 = 100) 2014-2019 (index: 2014 = 100)

Figuur 1: Ontwikkeling aantal leerlingen Figuur 2: Ontwikkeling aantal leerlingen 2009-2013 1 (index: 2009 = 100) 2014-2019 (index: 2014 = 100) Het aantal leerlingen in het basisonderwijs is tussen 2010 en 2014 gedaald. In de provincie Limburg nam het aantal leerlingen in deze periode het sterkst af. In het voortgezet onderwijs is het aantal leerlingen

Nadere informatie

Doelmatig beheer waterketen samenvatting-

Doelmatig beheer waterketen samenvatting- euro/jaar Doelmatig beheer keten samenvatting- -eindrapport commissie feitenonderzoek- 200 Drinkprijs, rioolrecht en zuiveringsheffing gecorrigeerd voor belastingen en kostendekkendheid (prijspeil 2009)

Nadere informatie

Aantal werkzoekenden en aantal WWuitkeringen

Aantal werkzoekenden en aantal WWuitkeringen September 2009 Aantal werkzoekenden en WW-uitkeringen 2 Ingediende vacatures 5 Vraag en aanbod bij UWV WERKbedrijf 6 Ingediende ontslagaanvragen en verleende ontslagvergunningen 7 Statistische bijlage

Nadere informatie

KENGETALLEN MOBILITEITSBRANCHE

KENGETALLEN MOBILITEITSBRANCHE KENGETALLEN MOBILITEITSBRANCHE 2005-2016 Juni 2016 Kengetallen mobiliteitsbranche 2005-2016 1 INHOUD 1. Aanleiding 3 2. Conclusie 5 3. Resultaten 10 3.1 Werkgevers 10 3.2 Medewerkers 27 3.3 Branchemobiliteit

Nadere informatie

Allochtonen op de arbeidsmarkt 2009-2010

Allochtonen op de arbeidsmarkt 2009-2010 FORUM Maart Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt 9-8e monitor: effecten van de economische crisis In steeg de totale werkloosheid in Nederland met % naar 26 duizend personen. Het werkloosheidspercentage

Nadere informatie

Werkloosheid nauwelijks veranderd

Werkloosheid nauwelijks veranderd Persbericht Pb14-084 18-12-2014 09.30 uur Werkloosheid nauwelijks veranderd - Werkloosheid blijft 8 procent - Meer mensen aan het werk in de afgelopen drie maanden - Aantal WW-uitkeringen met 6 duizend

Nadere informatie

Ontwikkeling leerlingaantallen

Ontwikkeling leerlingaantallen Ontwikkeling leerlingaantallen Elk jaar wordt op 1 oktober het leerlingaantal van elke basisschool geregistreerd door de Dienst Uitvoering Onderwijs (). Op basis van deze leerlingtelling wordt de bekostiging

Nadere informatie

pagina 1 25 aan Sectorcommissie Loonwerk onderwerp Factsheet Loonwerk 2011 Documentnummer Na datum 29 oktober 2012 van Judith Terwijn

pagina 1 25 aan Sectorcommissie Loonwerk onderwerp Factsheet Loonwerk 2011 Documentnummer Na datum 29 oktober 2012 van Judith Terwijn pagina 1 25 aan Sectorcommissie Loonwerk onderwerp Factsheet Loonwerk 2011 Documentnummer 20120679Na van Judith Terwijn datum 29 oktober 2012 Inleiding Het Colland Bestuursbureau voert jaarlijks een arbeidsmarktonderzoek

Nadere informatie

COELO Woonlastenmonitor 2011

COELO Woonlastenmonitor 2011 COELO Woonlastenmonitor 2011 COELO Centrum voor Onderzoek van de Economie van de Lagere Overheden COELO Woonlastenmonitor 2011 COELO Centrum voor Onderzoek van de Economie van de Lagere Overheden Faculteit

Nadere informatie

Rapport. Martine van de Pol Elisabeth Duijser. B5462 13 november 2003. Bestemd voor: Hydron Zuid Holland te Gouda

Rapport. Martine van de Pol Elisabeth Duijser. B5462 13 november 2003. Bestemd voor: Hydron Zuid Holland te Gouda Grote Bickersstraat 74 1013 KS Amsterdam Postbus 247 1000 AE Amsterdam t 020 522 54 44 f 020 522 53 33 e info@tns-nipo.com www.tns-nipo.com Rapport Concurrentie binnen watermarkt schaadt vertrouwen consument

Nadere informatie

Tarievenoverzicht drinkwater per 1 januari 2010

Tarievenoverzicht drinkwater per 1 januari 2010 Tarievenoverzicht drinkwater per 1 januari 2010 Tarievenoverzicht drinkwater per 1 januari 2010 organisatie Vewin Sir Winston Churchilllaan 273 2288 EA RIJSWIJK, www.vewin.nl projectleider Ing. P.J.J.G.

Nadere informatie

Flashraming CBS: export zorgt voor economische groei

Flashraming CBS: export zorgt voor economische groei Persbericht PB14-050 14 augustus 2014 09.30 uur Flashraming CBS: export zorgt voor economische groei - Economie groeit volgens de flashraming met 0,5 procent ten opzichte van eerste kwartaal 2014 - Volgens

Nadere informatie

Kengetallen Mobiliteitsbranche

Kengetallen Mobiliteitsbranche Kengetallen Mobiliteitsbranche 2002-2012 Kengetallen Mobiliteitsbranche 2002-2012 drs. W. van Ooij dr. K.Karpinska MarktMonitor september 2013 Inhoudsopgave Samenvatting -------------------------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

COELO Woonlastenmonitor 2009

COELO Woonlastenmonitor 2009 COELO Woonlastenmonitor 2009 Centrum voor Onderzoek van de Economie van de Lagere Overheden coelo, Groningen 2009 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen

Nadere informatie

Graydon Kwartaal Monitor. Kwartaal

Graydon Kwartaal Monitor. Kwartaal Graydon kwartaal monitor Kwartaal 1 216 1 Inhoud Inleiding 3 Persbericht 4 Overzicht per branche 5 Vergelijking Q4-214, Q1 215 en Q2 215 Starters per branche 5 Opheffingen per branche 6 Faillissementen

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Werkloosheid verder toegenomen. Anderhalf jaar stijgende lijn werkloosheid

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Werkloosheid verder toegenomen. Anderhalf jaar stijgende lijn werkloosheid Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB13-003 17 januari 2013 9.30 uur Werkloosheid verder toegenomen Werkloosheid in december opgelopen naar 7,2 procent Vanaf medio vrijwel voortdurende stijging

Nadere informatie

FORUM Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt: effecten van de economische crisis 2 e kwartaal 2009

FORUM Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt: effecten van de economische crisis 2 e kwartaal 2009 FORUM Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt: effecten van de economische crisis 2 e kwartaal 29 Groei van werkloosheid onder zet door! In het 2 e kwartaal van 29 groeide de werkloosheid onder (niet-westers)

Nadere informatie

pagina 1 18 onderwerp Factsheet Loonwerk 2010 aan Sectorcommissie Loonwerk Documentnummer 20111098N datum 29 november 2011 van Daniella van der Veen

pagina 1 18 onderwerp Factsheet Loonwerk 2010 aan Sectorcommissie Loonwerk Documentnummer 20111098N datum 29 november 2011 van Daniella van der Veen pagina 1 18 aan Sectorcommissie Loonwerk onderwerp Factsheet Loonwerk 2010 Documentnummer 20111098N van Daniella van der Veen datum 29 november 2011 Inleiding Het Colland Bestuursbureau voert jaarlijks

Nadere informatie

Tarievenoverzicht drinkwater

Tarievenoverzicht drinkwater Tarievenoverzicht drinkwater per per 11 januari 2012 2012 Tarievenoverzicht drinkwater per 1 januari 2012 organisatie Vewin Sir Winston Churchilllaan 273 2288 EA RIJSWIJK, www.vewin.nl projectleider Ing.

Nadere informatie

pagina 1 20 aan Sectorcommissie Bedrijfsverzorgingsdiensten onderwerp Factsheet Bedrijfsverzorgingsdiensten 2011 Documentnummer N

pagina 1 20 aan Sectorcommissie Bedrijfsverzorgingsdiensten onderwerp Factsheet Bedrijfsverzorgingsdiensten 2011 Documentnummer N pagina 1 20 aan Sectorcommissie Bedrijfsverzorgingsdiensten onderwerp Factsheet Bedrijfsverzorgingsdiensten 2011 Documentnummer 20130221N van Judith Terwijn datum 22 april 2013 Inleiding Het Colland Bestuursbureau

Nadere informatie

De Friese Waterketen: samen besparen!

De Friese Waterketen: samen besparen! De Friese Waterketen: samen besparen! Weet u het antwoord? Drinkwater; waar halen we dit vandaan? Hoeveel water gebruikt u per dag? Auto naar de wasstraat of zelf wassen? Waterbelasting, rioolheffing,

Nadere informatie

COELO Woonlastenmonitor 2010

COELO Woonlastenmonitor 2010 COELO Woonlastenmonitor 2010 COELO Centrum voor Onderzoek van de Economie van de Lagere Overheden COELO Woonlastenmonitor 2010 COELO Centrum voor Onderzoek van de Economie van de Lagere Overheden Faculteit

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. In 2025 fors meer huishoudens in de Randstad

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. In 2025 fors meer huishoudens in de Randstad Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB08-049 8 juli 2008 9.30 uur In 2025 fors meer huishoudens in de Randstad Sterkste groei aan noordoostzijde Randstad Ook meer huishoudens in Noord-Brabant

Nadere informatie

Nieuwsflits Arbeidsmarkt. Mei 2007

Nieuwsflits Arbeidsmarkt. Mei 2007 Nieuwsflits Arbeidsmarkt Mei 2007 Amsterdam, juni 2007 Forse daling aantal niet-werkende werkzoekenden In 2007 daalde het aantal niet-werkende werkzoekenden (nww) met 13.500 (-2,6) naar 512.907. Dit is

Nadere informatie

Financiële consequenties BAW: Alleen de goede dingen doen

Financiële consequenties BAW: Alleen de goede dingen doen Financiële consequenties BAW: Alleen de goede dingen doen Rob Hermans Senior projectmanager Presentatie 29 september 2011 Opbouw presentatie Wat zijn de financiële afspraken? Waardoor stijgt de rioolheffing?

Nadere informatie

Noord-Holland heeft hoogste startersquote

Noord-Holland heeft hoogste startersquote Vooruitzicht Starters Noord-Holland heeft hoogste startersquote Ontwikkeling aantal starters onzeker door nieuwe wetgeving Fors meer taxichauffeurs door nieuwe taxiwet en Uber Ontwikkeling aantal starters

Nadere informatie

Verklarende factoren Lelystad Regiogemiddelde* Gemiddeld voor Nederland

Verklarende factoren Lelystad Regiogemiddelde* Gemiddeld voor Nederland Gemeenterapport Lelystad 2013 De Benchmark rioleringszorg is de landelijke prestatievergelijking waarmee gemeenten inzicht geven en krijgen in de kenmerken en prestaties van hun riolering(szorg). De cijfers

Nadere informatie

Februari 2012 Niet-werkende werkzoekenden (NWW) gestegen Meer WW-uitkeringen

Februari 2012 Niet-werkende werkzoekenden (NWW) gestegen Meer WW-uitkeringen Februari 2012 Niet-werkende werkzoekenden (NWW) gestegen - 483.000 werkzoekenden ingeschreven bij UWV WERKbedrijf - Vooral meer jonge werkzoekenden - Sterke toename werkzoekenden met transport beroep maar

Nadere informatie

Conjunctuurenquête Nederland. Tweede kwartaal 2015. Bedrijfsleven onveranderd positief

Conjunctuurenquête Nederland. Tweede kwartaal 2015. Bedrijfsleven onveranderd positief Conjunctuurenquête Nederland Tweede kwartaal 215 Bedrijfsleven onveranderd positief Voorwoord Dit rapport geeft de belangrijkste uitkomsten van de Conjunctuurenquête Nederland van het tweede kwartaal 215.

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Economie 0,7 procent gekrompen

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Economie 0,7 procent gekrompen Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB12-009 15 februari 2012 9.30 uur Economie 0,7 procent gekrompen In vierde kwartaal 0,7 procent krimp t.o.v. een jaar eerder Consumptie 1,8 procent lager

Nadere informatie

Nieuwsflits Arbeidsmarkt. December 2012

Nieuwsflits Arbeidsmarkt. December 2012 Nieuwsflits Arbeidsmarkt December 2012 Inhoudsopgave WW-uitkeringen 2 Niet-werkende werkzoekenden geregistreerd bij UWV WERKbedrijf 4 Ingediende vacatures UWV 5 Ingediende ontslagaanvragen en verleende

Nadere informatie

CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch

CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch Afdeling Onderzoek & Statistiek Maart 2013 2 Samenvatting In deze monitor staat de CO2-uitstoot beschreven in de gemeente s-hertogenbosch. Een gebruikelijke manier om de

Nadere informatie

Persbericht. Groei vacatures ten einde. Centraal Bureau voor de Statistiek

Persbericht. Groei vacatures ten einde. Centraal Bureau voor de Statistiek Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB01-135 28 juni 2001 9.30 uur Groei vacatures ten einde De groei van het aantal vacatures is tot stilstand gekomen. Eind maart 2001 stonden er volgens het

Nadere informatie

Opvallend in deze figuur is het grote aantal bedrijven met een vergunning voor exact 340 stuks melkvee (200 melkkoeien en 140 stuks jongvee).

Opvallend in deze figuur is het grote aantal bedrijven met een vergunning voor exact 340 stuks melkvee (200 melkkoeien en 140 stuks jongvee). Ontwikkeling melkveebedrijven in Utrecht, Gelderland en Brabant Analyse van mogelijke groei van melkveebedrijven op basis van gegevens van CBS en provincies Het CBS inventariseert jaarlijks de feitelijk

Nadere informatie

Prognose landelijke. drinkwatervraag t/m 2025. miljoen m 3 1500. Bovengrens. 1000 Ondergrens

Prognose landelijke. drinkwatervraag t/m 2025. miljoen m 3 1500. Bovengrens. 1000 Ondergrens 1995 2000 2005 2010 2015 Prognose landelijke 2020 drinkwatervraag t/m 2025 2025 miljoen m 3 1500 Bovengrens 1400 1300 1200 1100 1000 Ondergrens 900 HISTORIE PROGNOSE 800 700 Prognose landelijke drinkwatervraag

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Sterke stijging werkloosheid

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Sterke stijging werkloosheid Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB13-013 21 februari 9.30 uur Sterke stijging werkloosheid Werkloosheid in januari opgelopen naar 7,5 procent Jeugdwerkloosheid gestegen tot 15 procent Aantal

Nadere informatie

Onderstaand treft u de balans aan per 31 december 2014. Na de balans volgt een korte toelichting op de belangrijkste wijzigingen in de balans.

Onderstaand treft u de balans aan per 31 december 2014. Na de balans volgt een korte toelichting op de belangrijkste wijzigingen in de balans. FINANCIEEL BELEID Financiële positie op balansdatum Onderstaand treft u de balans aan per 31 december 2014. Na de balans volgt een korte toelichting op de belangrijkste wijzigingen in de balans. Activa

Nadere informatie

Financiële consequenties BAW: Alleen de goede dingen doen

Financiële consequenties BAW: Alleen de goede dingen doen Financiële consequenties BAW: Alleen de goede dingen doen Rob Hermans Senior projectmanager Presentatie 29 september 2011 Opbouw presentatie Wat zijn de financiële afspraken? Waardoor stijgt de rioolheffing?

Nadere informatie

Leenonderzoek Verbouwingen De cijfers 2016 vs 2015

Leenonderzoek Verbouwingen De cijfers 2016 vs 2015 Leenonderzoek Verbouwingen De cijfers 2016 vs 2015 Geldshop, onafhankelijk adviseur en bemiddelaar in consumptief krediet, heeft een grootschalig onderzoek gedaan naar leningaanvragen voor het leendoel

Nadere informatie

Rijksbelastingen 0n verdubbeld en vergroend

Rijksbelastingen 0n verdubbeld en vergroend 08 Rijksbelastingen 0n verdubbeld en vergroend Laurens Cazander Publicatiedatum CBS-website: 3 februari 2009 Den Haag/Heerlen, 2009 Verklaring van tekens. = gegevens ontbreken * = voorlopig cijfer x =

Nadere informatie

COELO Woonlastenmonitor 2010

COELO Woonlastenmonitor 2010 COELO Woonlastenmonitor 2010 Gaasterzijl vergeleken met gemeenten in de regio COELO Centrum voor Onderzoek van de Economie van de Lagere Overheden COELO Woonlastenmonitor 2010 Gaasterzijl vergeleken met

Nadere informatie

Gevolgen invoering waterketentarief voor de lastenontwikkeling van huishoudens. dr. ir. C. Hoeben drs E. Gerritsen

Gevolgen invoering waterketentarief voor de lastenontwikkeling van huishoudens. dr. ir. C. Hoeben drs E. Gerritsen Gevolgen invoering waterketentarief voor de lastenontwikkeling van huishoudens dr. ir. C. Hoeben drs E. Gerritsen COELO Centrum voor Onderzoek van de Economie van de Lagere Overheden Faculteit der Economische

Nadere informatie

Analyse ontwikkeling leerlingaantallen

Analyse ontwikkeling leerlingaantallen Analyse ontwikkeling leerlingaantallen Naar aanleiding van de 1 oktobertelling 2014 heeft VGS Adivio weer een korte analyse uitgevoerd waarbij onderzocht is in hoeverre de leerlingaantallen onderhevig

Nadere informatie

Kraanwater! Wat weten kinderen hier eigenlijk van? Mei 2009. ten behoeve van:

Kraanwater! Wat weten kinderen hier eigenlijk van? Mei 2009. ten behoeve van: Kraanwater! Wat weten kinderen hier eigenlijk van? Mei 2009 ten behoeve van: Inhoudsopgave Inhoudsopgave...2 1 Inleiding...3 2 Conclusie...4 3 Achtergrond onderzoek...5 3.1 Doelstelling van het onderzoek...

Nadere informatie

Graydon Kwartaalmonitor. incl Kwartaal 4

Graydon Kwartaalmonitor. incl Kwartaal 4 Graydon kwartaal monitor incl Kwartaal 4 1 Inhoud Inleiding 3 Persbericht 4 Per branche Overzicht Q2, Q3 en Q4 8 Starters per branche 9 Opheffingen per branche 1 Faillissementen per branche 11 Netto-Groei

Nadere informatie

Werkloosheid in oktober vrijwel onveranderd

Werkloosheid in oktober vrijwel onveranderd Persbericht Pb14-070 20 november 2014 09.30 uur Werkloosheid in oktober vrijwel onveranderd - Meer mensen aan het werk - Aantal WW-uitkeringen vrijwel onveranderd - WW-uitkeringen toegenomen vanuit seizoengevoelige

Nadere informatie

Nieuwsflits Arbeidsmarkt. Maart 2013

Nieuwsflits Arbeidsmarkt. Maart 2013 Nieuwsflits Arbeidsmarkt Maart 2013 Inhoudsopgave WW-uitkeringen 2 Niet-werkende werkzoekenden geregistreerd bij UWV WERKbedrijf 4 Ingediende vacatures UWV 5 Ingediende ontslagaanvragen en verleende ontslagvergunningen

Nadere informatie

Woningmarktrapport 4e kwartaal 2015. Gemeente Amsterdam

Woningmarktrapport 4e kwartaal 2015. Gemeente Amsterdam Woningmarktrapport 4e kwartaal 215 Gemeente Amsterdam Aantal verkochte woningen naar type (NVM) 3 Aantal verkocht 25 2 15 1 5 Tussenwoning Hoekwoning Twee onder één kap Vrijstaand Appartement 1e kwartaal

Nadere informatie

Bouwlokalen INFRA. Het riool in Veghel. Veghel in cijfers en beeld (1) Veghel in cijfers en beeld (2) Veghel in cijfers en beeld (3)

Bouwlokalen INFRA. Het riool in Veghel. Veghel in cijfers en beeld (1) Veghel in cijfers en beeld (2) Veghel in cijfers en beeld (3) Bouwlokalen INFRA Innovatie onder het maaiveld / renovatie van rioolstelsels Het riool in Veghel Jos Bongers Beleidsmedewerker water- en riolering Gemeente Veghel 21 juni 2006 Veghel in cijfers en beeld

Nadere informatie

COELO Woonlastenmonitor 2008

COELO Woonlastenmonitor 2008 COELO Woonlastenmonitor 2008 Centrum voor Onderzoek van de Economie van de Lagere Overheden coelo, Groningen 2008 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen

Nadere informatie

Bedrijfsprofiel. 1 & 2 sterrenhotels in beeld. Anders denken, anders doen. In dit profiel: Van Spronsen & Partners horeca-advies December 2006

Bedrijfsprofiel. 1 & 2 sterrenhotels in beeld. Anders denken, anders doen. In dit profiel: Van Spronsen & Partners horeca-advies December 2006 Bedrijfsprofiel 1 & 2 sterrenhotels in beeld Van Spronsen & Partners horeca-advies December 26 In dit profiel: Aanbod - - - - - - - - - - - - - - - -2 Ontwikkeling - - - - - - - - - - - - 3 Branche onder

Nadere informatie

Werkloosheid daalt verder in september

Werkloosheid daalt verder in september Persbericht Pb14-061 16 oktober 2014 9.30 uur Werkloosheid daalt verder in september - Opnieuw meer mensen aan het werk - In de afgelopen vijf maanden vooral minder mannen werkloos - Aantal WW-uitkeringen

Nadere informatie

Ontwikkelingen op de agrarische grondmarkt tot 1 januari 2005.

Ontwikkelingen op de agrarische grondmarkt tot 1 januari 2005. Ontwikkelingen op de agrarische grondmarkt tot 1 januari 2005. In deze notitie wordt een beeld geschetst van de ontwikkelingen op de agrarische grondmarkt over de jaren 2003 en 2004. De notitie is als

Nadere informatie

Woningmarktrapport 3e kwartaal 2015. Gemeente Rotterdam

Woningmarktrapport 3e kwartaal 2015. Gemeente Rotterdam Woningmarktrapport 3e kwartaal 215 Gemeente Rotterdam Aantal verkochte woningen naar type (NVM) 9 Aantal verkocht 8 7 6 5 4 3 2 1 Tussenwoning Hoekwoning Twee onder één kap Vrijstaand Appartement 4e kwartaal

Nadere informatie

Belastinguitgave 2013

Belastinguitgave 2013 Belastinguitgave 2013 Overijsselse gemeenten beperken stijging woonlasten Inwoners van Overijssel betalen in 2013 gemiddeld slechts een fractie meer aan gemeentelijke woonlasten dan vorig jaar. In tien

Nadere informatie

CBS: economie krimpt door lager gasverbruik

CBS: economie krimpt door lager gasverbruik Persbericht PB14-032 15 mei 2014 9.30 uur CBS: economie krimpt door lager gasverbruik - Sterke afname binnenlands verbruik en export van aardgas door milde winter - Mede hierdoor economische krimp van

Nadere informatie

Persbericht. Economie groeit 0,9 procent in eerste kwartaal Centraal Bureau voor de Statistiek. Kwartaal-op-kwartaalgroei aangetrokken

Persbericht. Economie groeit 0,9 procent in eerste kwartaal Centraal Bureau voor de Statistiek. Kwartaal-op-kwartaalgroei aangetrokken Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB04-103 1 juli 2004 9.30 uur Economie groeit 0,9 procent in eerste kwartaal 2004 De Nederlandse economie is in het eerste kwartaal van 2004 met 0,9 procent

Nadere informatie

Water in Klavertje 4

Water in Klavertje 4 Niels van Geenhuizen Coördinator milieu & duurzaamheid DCGV Projectleider Water en Energie Water in Klavertje 4 Maximaal zelfvoorzienend 24 september 2013 Agenda Wie zijn Greenport Venlo/ Klavertje 4 Ambities

Nadere informatie

.., Algemene Rekenkamer. BEZORGEN De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Gen era a Binnenhof 4 2513 AA Den Haag

.., Algemene Rekenkamer. BEZORGEN De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Gen era a Binnenhof 4 2513 AA Den Haag Algemene Rekenkamer.., BEZORGEN De Voorzitter van de Tweede Kamer der StatenGen era a Binnenhof 4 2513 AA Den Haag Lange Voorhout 8 Postbus 20015 2500 EA Den Haag T 070 3424344 070 3424130 voorlichting@rekenkamer.nl

Nadere informatie

Provincies, natuurlijk doen! Aanvulling BBL-oud-grond

Provincies, natuurlijk doen! Aanvulling BBL-oud-grond Provincies, natuurlijk doen! Aanvulling BBL-oud-grond Aanvullend advies aan het Interprovinciaal Overleg over de verdelingsvraagstukken samenhangend met de BBL-oud-grond Juni 2013 Inhoud 1 Inleiding 2

Nadere informatie

Vastgoedbericht oktober 2008

Vastgoedbericht oktober 2008 21 november 20 Vastgoedbericht oktober 20 Het Kadaster brengt maandelijks een vastgoedbericht uit. Hierin worden statistieken gepresenteerd met de ontwikkelingen van de afgelopen maand: de prijsindex en

Nadere informatie

Economie groeit met 0,7 procent

Economie groeit met 0,7 procent Persbericht PB14 010 14 februari 08.30 uur Economie groeit met 0,7 procent Economie groeit in vierde kwartaal met 0,7 procent ten opzichte van het derde kwartaal 8 duizend banen minder dan in het derde

Nadere informatie

Convenant over uitwisseling van grondwaterkwaliteitsgegevens tussen drinkwaterbedrijven, provincies en het Ministerie van VROM

Convenant over uitwisseling van grondwaterkwaliteitsgegevens tussen drinkwaterbedrijven, provincies en het Ministerie van VROM Convenant over uitwisseling van grondwaterkwaliteitsgegevens tussen drinkwaterbedrijven, provincies en het Ministerie van VROM Definitieve versie: 201108 Overwegende dat De Europese Kaderrichtlijn Water

Nadere informatie

Graydon Kwartaalmonitor. Kwartaal

Graydon Kwartaalmonitor. Kwartaal Graydon kwartaal monitor Kwartaal 2 216 1 Inhoud Inleiding 3 Persbericht 4 Overzicht per branche 5 Vergelijking Q4-215, Q1 216 en Q2 216 Starters per branche 5 Opheffingen per branche 6 Faillissementen

Nadere informatie

Conjunctuurenquête Nederland. Eerste kwartaal 2016

Conjunctuurenquête Nederland. Eerste kwartaal 2016 Conjunctuurenquête Nederland Eerste kwartaal 16 Ondernemers beginnen positief aan 16 Voorwoord Dit rapport geeft de belangrijkste uitkomsten van de Conjunctuurenquête Nederland van het eerste kwartaal

Nadere informatie

Kenmerken van wanbetalers zorgverzekeringswet

Kenmerken van wanbetalers zorgverzekeringswet Publicatiedatum CBS-website: 16 juli 2007 Kenmerken van wanbetalers zorgverzekeringswet Centraal Bureau voor de Statistiek Samenvatting Op 1 januari 2006 is de nieuwe Zorgverzekeringswet inwerking getreden,

Nadere informatie

Waterkwaliteit: waterkwaliteitsindex (WKI)

Waterkwaliteit: waterkwaliteitsindex (WKI) Benchmark 2006 Waterkwaliteit: waterkwaliteitsindex (WKI) De waterkwaliteit van alle drinkwaterbedrijven voldoet ruimschoots aan de normen van het Waterleidingbesluit. Ten opzichte van 2003 is er sprake

Nadere informatie