Pragmatisch structurerend / Directief klachtgericht

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Pragmatisch structurerend / Directief klachtgericht"

Transcriptie

1 Psychomotorische weerbaarheidstraining ter vergroting van de psychosociale weerbaarheid voor jong volwassenen met een licht verstandelijke beperking (IQ 50-85) die moeite hebben om op te komen voor hun eigen wensen, grenzen en/of behoeften. MAAIKE VAN DER HOEVEN, JOSÉ VAN APPEVEN, MIEKE BURGER, JAN KOENE Zorgprogramma Verstandelijke beperking Prototype werkvorm Pragmatisch structurerend / Directief klachtgericht Rationale Doelgroep In Nederland leven naar schatting 1 ten minste mensen met een licht verstandelijke beperking (50<IQ<70) en nog eens 1,3 miljoen mensen met zwakbegaafdheid (70<IQ<85) (Ras & Woittiez, 2010). Zowel de DSM-IV-TR (American Psychiatric Association, 2008) als de AAIDD (American Association on Intellectual and Development Disabilities) (Schalock et al., 2010) maken onderscheid tussen een licht verstandelijke beperking en zwakbegaafdheid. In deze classificaties wordt echter te weinig rekening gehouden met bijkomende problematiek. En juist de bijkomende problematiek maakt dat mensen met een licht verstandelijke beperking of zwakbegaafdheid een beroep doen op behandeling, begeleiding of (langdurige) zorg. In de praktijk van de zorg voor mensen met een licht verstandelijke beperking of zwakbegaafdheid wordt daarom uitgegaan van de volgende kenmerken (Bodde & Hagen, 2009): Een IQ-score tussen de 50 en 85; Een beperkt sociaal aanpassingsvermogen. Tekorten of beperkingen in het aanpassingsgedrag op tenminste twee van de volgende gebieden; communicatie, zelfverzorging, zelfstandig kunnen wonen, sociale en relationele vaardigheden, gebruikmaken van gemeenschapsvoorzieningen, zelfstandig beslissingen nemen, functionele intellectuele vaardigheden, werk, ontspanning, gezondheid en veiligheid; In geval van IQ (zwakbegaafdheid) ; bijkomende problematiek, zoals leerproblematiek, een psychiatrische stoornis, medisch-organische (lichamelijke) problemen en/of problemen in het gezin en sociale omstandigheden. Recent wordt steeds meer gebruik gemaakt van de term LVB (=licht verstandelijk beperkt), wanneer er gesproken wordt over de doelgroep mensen met een lichte verstandelijke beperking (IQ 50-70) of zwakbegaafdheid (IQ 70-85) én bijkomende problematiek (De Wit, Douma & Moonen, 2012). Vaak is er sprake van een disharmonische ontwikkeling van de intelligentie; het verbale intelligentiequotiënt is lager dan het performale (Kraijer, 2006). Daarnaast is de cognitieve ontwikkeling vaak beter dan de sociale en emotionele ontwikkeling. In de praktijk betekent dit een groot verschil tussen kunnen en aankunnen (Vuijk, 2013). Problematiek & Kwetsbaarheid Mensen met een verstandelijke beperking worden beschreven als kwetsbaar, wat staat voor gemakkelijk te kwetsen, misbruiken. Deze kwetsbaarheid is geen statisch persoonlijkheidskenmerk, maar een resultaat van een complex ontwikkelings- en ervaringsproces, waarin zowel persoonlijke, als relationele en maatschappelijke factoren een rol spelen (De Belie & Van Hove, 2003). Mensen met een LVB hebben vaker gedragsproblemen en psychiatrische stoornissen dan hun normaal begaafde leeftijdsgenoten. 1 De schatting van het aantal mensen met een lichte verstandelijke beperking of zwakbegaafdheid loopt in de (internationale) literatuur ver uiteen. Een mogelijke verklaring is dat deze doelgroep niet altijd gebruik maakt van zorgvoorzieningen, waardoor ze niet als zodanig geregistreerd zijn. Het vermoeden is dat de werkelijke prevalentie nog hoger ligt. PRODUCT PMT WEERBAARHEIDSTRAINING JONGVOLWASSENEN MET LICHT VERSTANDELIJKE BEPERKING 1

2 Zowel biologische factoren (genetische afwijkingen of niet-aangeboren hersenletsel) als psychosociale factoren (zoals leerproblemen, negatief zelfbeeld, beperkte probleemoplossende vaardigheden, faalervaringen) kunnen hiervan de oorzaak zijn (De Beer, 2012). De kwetsbaarheid komt duidelijk tot uiting in de prevalentie van seksueel misbruik: 61% onder vrouwen en 25% onder mannen met een verstandelijke beperking (McCarthy & Thompson, 1997). Dit verhoogde risico om slachtoffer te worden van (seksueel) misbruik en ander grensoverschrijdend gedrag wordt toegeschreven aan een inadequate kennis van (seksuele) relaties, moeite hebben om de sociale situatie goed in te schatten, te weinig leerkansen en een gebrek aan assertiviteit (Lesseliers, 2000; Douma, Van Den Bergh & Hoekman, Allen in: De Belie & Van Hove, 2003). Om de kwetsbaarheid van mensen met een LVB te verminderen zijn er verschillende weerbaarheidstrainingen, assertiviteitstrainingen en sociale vaardigheidstrainingen ontwikkeld. Sociale vaardigheden en de weerbaarheid van mensen met een LVB kunnen significant verbeterd worden doormiddel van trainingen (De Belie & Van Hove, 2003; Hayashi, Arakida & Ohashi, 2011). De studie van Nezu, Nezu en Arean (1991) liet een stijging in probleemoplossend gedrag, assertiviteit en adaptief gedrag, en een daling van ervaren stress en psychiatrische symptomen zien na een training gericht op het vergroten van de assertiviteit en het sociale probleemoplossende vermogen bij mensen met een LVB en een psychiatrische diagnose. Weerbaarheid Weerbaarheidstrainingen kunnen qua vorm en inhoud erg verschillen afhankelijk van de visie, achtergrond en expertise van de trainer en de setting waarbinnen de training gegeven wordt. Ter illustratie; leren om weerbaar te zijn leer je bij kickboksen op een andere manier (fysiek) dan van je schooljuf (sociaal). Onder weerbaarheid wordt in dit product de gangbare definitie volgens Lammers en Meintser (2005, p. 16) gevolgd: op een passende manier kunnen opkomen voor je eigen wensen, grenzen en behoeften en rekening kunnen houden met wensen en grenzen van anderen. Weerbaarheid omvat zowel verbale, mentale als fysieke aspecten. Om de weerbaarheid te vergroten is het belangrijk al deze aspecten aan de orde te laten komen (Lammers & Meintser, 2005). Psychomotorische therapie blijkt een geschikte manier om alle drie deze aspecten aan bod te laten komen en met elkaar te verbinden. Dit wordt geïllustreerd door de grote hoeveelheid trainingen, modules en scripties geschreven en ontwikkeld door (aanstaand) psychomotorisch therapeuten. Onderzoek naar de effecten van psychomotorische weerbaarheidstrainingen zijn er echter nog niet of van minimale wetenschappelijke kwaliteit (enkele voorbeelden worden in de bijlage genoemd). Psychomotorische Therapie Psychomotorische therapie (PMT) is een ervaringsgerichte therapie, waarin bewegingsgerichte en lichaamsgerichte activiteiten worden ingezet om een gedragsverandering tot stand te brengen en daarmee psychosociale of psychiatrische problematiek weg te nemen of te verminderen (www.pmtinfosite.nl). Het ervaringsgericht leren - "doen" in spel en beweging - spreekt zowel het emotionele, relationele, cognitieve als het motorische brein aan (de Lange, 2010). Psychomotorisch therapeuten gaan uit van een verbinding tussen het denken, voelen en handelen van de mens; wat je doet heeft effect op je lichamelijke gewaarwordingen, emoties en gedachten en vice versa. De psychomotorisch therapeut ontwerpt bij de hulpvraag passende bewegings- of lichaamsgerichte arrangementen. De cliënten doen hierbij nieuwe of alternatieve ervaringen op, op lichamelijk, emotioneel, cognitief of sociaal gebied. Hiermee breiden zij hun gedragsrepertoire en -mogelijkheden uit en oefenen zij in een veilige therapeutische context (Nederlandse Vereniging voor Psychomotorische Therapie, 2009). Uit praktijkervaring blijkt dat psychomotorische therapie goed aansluit bij de mogelijkheden van mensen met een LVB. Mensen met een LVB hebben door hun cognitieve beperkingen moeite met het abstracte leren. Leren door informatie uit geschreven taal, gesproken taal, of beeld is daardoor erg moeilijk. Mensen met een LVB kunnen leren door concreet ervaren; vanuit voorbeelden, met uitleg en door veel oefening en herhaling (De Beer, 2012; Došen 2008). Zij maken gebruik van een ervaringsgerichte leerstrategie. Met andere woorden: zij leren door doen. Daarnaast lijkt de motivatie van mensen met een LVB aanzienlijk te groeien door het gebruik van bewegingsgerichte en sportieve activiteiten. Motivatie blijkt een belangrijke indicator voor succes (Meuris & Thijssen, 2013). Psychomotorische weerbaarheidstraining In deze psychomotorische weerbaarheidstraining ligt de nadruk op het vergroten van de psychosociale weerbaarheid. Onder psychosociale weerbaarheid wordt verstaan; het herkennen van eigen en andermans grenzen en wensen en het opdoen van vaardigheden om eigen wensen en grenzen op een adequate manier aan te geven met respect voor de ander. Het is dus geen fysieke zelfverdedigingstraining. PRODUCT PMT WEERBAARHEIDSTRAINING JONGVOLWASSENEN MET LICHT VERSTANDELIJKE BEPERKING 2

3 De psychomotorische weerbaarheidstraining is in fases opgebouwd; van makkelijk en concrete oefensituaties (individueel, oefengericht, dichtbij eigen mogelijkheden) naar meer complexe oefensituaties (interactioneel, ervaringsgericht, experimenteren met nieuwe gedragingen). In de psychomotorische weerbaarheidstraining leert de cliënt eerst letterlijk sterker in zijn schoenen te staan (fase 1), door te ontdekken waar zijn kracht ligt in bewegingsgerichte activiteiten, zoals duw- en trek spelletjes, maar ook stemoefeningen en aarden (stevig staan - fysiek aspect). Door het (her-)ontdekken van eigen kracht, ontstaat een (corrigerende) positieve ervaring, waardoor de cliënt zich mentaal sterker kan voelen. Daarna kan de cliënt door middel van lichaamsgerichte werkvormen bij zichzelf leren herkennen welke veranderingen er in het lichaam (ook wel lichaamssignalen genoemd) optreden bij een prettige, dan wel onprettige situatie (fase 2). Voorbeelden van deze lichaamssignalen zijn: een verandering in lichaamshouding, spierspanning, hartslag of ademhaling. Ook emoties brengen veranderingen in lichaamssignalen teweeg (DeSteno & Gross, 2013). De cliënt leert de koppeling te maken tussen gebeurtenissen, lichaamssignalen en emoties. Hierbij wordt gebruik gemaakt van een zeer vereenvoudigde versie van gevoelens: Ja-gevoel (alles wat een prettig gevoel geeft, iets waarmee je door wilt gaan), nee-gevoel (alles waar je geen prettig gevoel bij hebt en waar je dus mee wilt stoppen) en twijfel-gevoelens (je gevoelens zijn onduidelijk of je weet niet zo goed wat je wilt). Door zich bewuster te worden van de specifieke lichaamssignalen en emoties, kan de cliënt zijn wensen en grenzen leren herkennen en aangeven in verschillende situaties (fase 3). Tenslotte kan de cliënt in fase 4 experimenteren en oefenen met verschillende verbale, mentale en fysieke oplossingsvaardigheden om adequaat voor zichzelf op te komen door zijn wensen en grenzen aan te geven in het contact, bijvoorbeeld door Nee of Stop te zeggen, weg te lopen of hulp te vragen. De cliënt leert hoe hij kan handelen in een grensoverschrijdende situatie, waardoor zijn kwetsbaarheid vermindert. Door daadwerkelijk te voelen en te ervaren welk effect men te weeg kan brengen, zal het besef toenemen dat men zelf invloed kan en mag uitoefenen op een situatie. Dit zal niet alleen de weerbaarheid vergroten, maar ook een positievere competentiebeleving tot stand brengen. Indicaties Jong volwassenen (ongeveer jaar) met een LVB (IQ 50-85) die kwetsbaar zijn in het aangeven van eigen wensen, grenzen en behoeften in het sociale contact, waardoor de ontwikkeling of vergroting van sociale, emotionele of psychische problematiek een risico vormt. Daarnaast is er ook sprake van een of meerdere van onderstaande punten: weinig zelfvertrouwen hebben; erg beïnvloedbaar of erg volgend zijn; zich nauwelijks laten zien of horen in een sociale context vanwege angst of spanning. Contra-indicaties Deelname aan de psychomotorische weerbaarheidstraining is niet geschikt voor cliënten die: last hebben van wanen, psychosen of andere verstoringen in het contact met de realiteit; gedrag vertonen waardoor de veiligheid van de andere deelnemers in de groep niet gewaarborgd kan worden, bijvoorbeeld zich niet kunnen houden aan regels en normen; lichamelijke beperkingen hebben die de bewegingsvaardigheden ernstig beperken (ter beoordeling van de psychomotorisch therapeut); ongemotiveerd zijn (blijven) voor deelname. Doelen De cliënt kan opkomen voor zijn eigen wensen, grenzen en behoeften, op een manier waarin hij zichzelf sterk kan voelen en zonder daarin grenzen van anderen te overschrijden. Algemene doelen: Vergoten van de weerbaarheid in sociale situaties; Vergroten van het zelfvertrouwen en gevoel van eigenwaarde; Herkennen van en omgaan met eigen en andermans grenzen; Leren opkomen voor eigen wensen; Leren van oplossingsvaardigheden om grensoverschrijdend gedrag te voorkomen. Subdoelen: Bewust worden en leren inzetten van een sterke en duidelijke lichaamshouding en stemgebruik; Ontdekken en gebruiken van eigen kracht, zowel mentaal als fysiek; Lichaamssignalen herkennen en er betekenis aan kunnen verlenen (ja-, nee- en twijfelgevoelens); Leren op een adequate en effectieve manier nee en stop te zeggen; Ontdekken wat je wel en niet wilt en dat kunnen uiten (mening geven). PRODUCT PMT WEERBAARHEIDSTRAINING JONGVOLWASSENEN MET LICHT VERSTANDELIJKE BEPERKING 3

4 Interventies Bij het werken met mensen met een LVB houden we op interventieniveau rekening met een aantal specifieke kenmerken. Met name de beperkingen in werkgeheugen en problemen met het generaliseren van het geleerde vragen om aanpassingen (Koning & Collin, 2007; Chapman & Mitchell, 2013); De informatie wordt gedoseerd aangeboden en regelmatig herhaald; Er wordt waar mogelijk gebruik gemaakt van visuele ondersteuning (zoals pictogrammen, foto s, video s, tekst of tekeningen op een schoolbord of whiteboard); De taal wordt aangepast en de instructie helder geformuleerd; De ondersteuners van de cliënten worden actief betrokken bij de training door middel van het begeleiden van huiswerkopdrachten. Daarnaast kunnen zij met de cliënt in de eigen omgeving de oefeningen blijven herhalen zodat de generalisatie van het geleerde bevorderd wordt. Deze weerbaarheidstraining is een groepstraining, gebaseerd op de werkwijze van de psychomotorische therapie. De thema s worden oefen- en ervaringsgericht aangeboden, waarbij zowel verbale, mentale en fysieke aspecten van weerbaarheid aan bod komen. Hierbij wordt gebruik gemaakt van verschillende lichaamsgerichte- en bewegingsgerichte werkvormen, zoals: Sport- en spelvormen: waarbij sociale interactie, contact, grenzen en tegenslag op een natuurlijke manier voorkomen. Dit levert veel oefensituaties op die door de therapeut bewust ingezet kunnen worden om de gewenste doelen te behalen; Trek- en duwoefeningen en losmaaktechnieken: tijdens deze werkvormen kan de cliënt zijn eigen kracht en invloed ervaren. De cliënt kan ervaren dat hij/zij geen slachtoffer van de situatie hoeft te zijn; Lichaamshouding- en stemoefeningen: hierbij kan de cliënt concreet oefenen hoe hij zijn lichaamshouding en stem in moeilijke situaties in kan zetten om stevig, zelfverzekerd en assertief over te komen; Ontspanningsoefeningen, aarden en focussen: hierdoor leert de cliënt vaardigheden die hem/haar ook in moeilijke en spannende situaties helpen zich weerbaar op te stellen. Ook kan er geoefend worden met het richten van de aandacht op het lichaam en de lichaamssignalen; Psycho-educatie: hierdoor vergroot de cliënt zijn inzicht in de sociale interactie en het belang van op een adequate manier met grenzen omgaan; Oefensituaties waarin de geleerde vaardigheden in een veilige context geoefend en toegepast kunnen worden. Cliënten leren wat gepast en ongepast sociaal gedrag is en hoe ze kunnen handelen in verschillende (oefen)situaties. Video-opnamen kunnen bij deze oefeningen ondersteunend zijn; Huiswerk; de cliënt herhaalt en oefent de geleerde vaardigheden in een nieuwe context. De omgeving van de cliënt wordt hierdoor geïnformeerd over de training en erbij betrokken. De transfer wordt hierdoor bevorderd. De groepsleden en de groepsdynamiek worden ingezet als voorbeeldgedrag (leren van elkaar), motivatie (leren met elkaar) en voldoende oefenmogelijkheid door de wisselende interactie (leren door elkaar). Rol therapeut De attitude van de therapeut is steunend, structurerend (directief), maar ook stimulerend en uitnodigend. De therapeut heeft een duidelijke voorbeeldfunctie. In sekse heterogene groepen is er voorkeur voor therapeuten van beide seksen. In sekse homogene groepen is de voorkeur voor minimaal een therapeut van gelijke sekse. Tijdens oefensituaties neemt de therapeut de rol van (grensoverschrijdende) tegenspeler aan. Er wordt zorgvuldig omgegaan met het uit- en in- deze oefensituatie stappen. Deze overgang wordt visueel gemaakt door in een andere ruimte te stappen, of door een fysiek voorwerp (bijvoorbeeld een pet) dat symbool staat voor deze overgang op, dan wel af te zetten. Activiteit Voorafgaand aan de psychomotorische weerbaarheidstraining vindt er een informatiebijeenkomst en een intakegesprek plaats. In de intake worden voor de cliënt specifieke einddoelen afgesproken en wordt er een vragenlijst ingevuld om de beginsituatie vast te leggen. De training bestaat uit 5 opeenvolgende fases waarin themagericht gewerkt wordt aan onderstaande thema s. Deze fases kunnen afhankelijk van het proces van de groep 2-4 sessies in beslag nemen. De fasering is aangebracht om de thema s los van elkaar en enkele weken achter elkaar te kunnen behandelen, afhankelijk van de leermogelijkheden van de deelnemers en de veiligheid in de groep. Hierbij PRODUCT PMT WEERBAARHEIDSTRAINING JONGVOLWASSENEN MET LICHT VERSTANDELIJKE BEPERKING 4

5 is in de eerste fase gekozen voor het thema wat het meest concreet is en waarbinnen de veiligheid in de groep goed opgebouwd kan worden. Voor fase 2, 3 en 4 is al een zekere veiligheid binnen de groep en met de therapeut gewenst. De training wordt afgerond met een eindopdracht waarin de deelnemers de aangeleerde vaardigheden moeten kunnen toepassen. Fase 1: Expressie en zelfvertrouwen Lichaamshouding (eigen en die van de ander); Kracht (fysiek en mentaal); Stemgebruik. Fase 2: Voelen en emoties Herkennen van eigen en andermans gevoelens (ja-, nee- en twijfelgevoelens); Bewust worden van lichaamssignalen; Het ervaren en reguleren van spanning en ontspanning. Fase 3: Grenzen Herkennen van eigen en andermans grenzen; Aangeven van grenzen. Fase 4: Toepassen; opkomen voor jezelf (Handelings-) Vaardigheden om met ongewenst gedrag om te gaan; Oplossingsvaardigheden bij een nee-gevoel; Eigen mening geven. Fase 5: Afronding Eindopdracht waarin de deelnemers laten zien dat ze de aangeleerde vaardigheden kunnen toepassen; Uitreiking certificaat ter bevestiging hiervan. Na de training wordt de vragenlijst weer ingevuld om de actuele stand van zaken in kaart te brengen en vindt een evaluatie plaats met de cliënt en begeleider. Materiaal Goed geoutilleerde gymzaal; Schrijf- of tekenbord; Video en/of fotoapparatuur. Randvoorwaarden De cliënt heeft een stabiel en beschikbaar ondersteuningssysteem om zich heen; Gesloten groep van 3 tot 8 cliënten; Er is minimaal één HBO/WO opgeleide psychomotorisch therapeut aanwezig en een co- trainer; De co-trainer kan een andere hulpverlener zijn die bekend is en affiniteit heeft met de methode, maar niet bij de dagelijkse begeleiding van de cliënt betrokken is, om een rolconflict te voorkomen. Subtypen Individuele training; Sekse specifieke groepen; Leeftijd specifieke groepen (kinderen, pubers, volwassenen). Behandelduur en frequentie Minimaal 8 tot maximaal 16 bijeenkomsten van 1,5 uur. De fases kunnen aansluitend of met tussenpozen aangeboden worden. Na drie maanden wordt er een terugkomdag ingepland om de geleerde vaardigheden te herhalen en om ervaringen uit te wisselen. PRODUCT PMT WEERBAARHEIDSTRAINING JONGVOLWASSENEN MET LICHT VERSTANDELIJKE BEPERKING 5

6 Eindtermen De eindtermen worden per cliënt geformuleerd, zodat deze specifiek zijn afgestemd op de hulpvraag en haalbaar binnen de cognitieve, sociale en emotionele ontwikkeling. Een voorbeeld hiervan volgt hieronder. De cliënt is weerbaarder; hij laat zich horen en zien in sociale situaties en hij komt op voor zijn eigen wensen, behoeften en grenzen. De cliënt heeft een sterke en zelfverzekerde houding; De cliënt kan zijn grens aangeven; De cliënt kan zijn mening geven; De cliënt kan handelen in situaties waarin hij geconfronteerd wordt met grensoverschrijdend gedrag. De bovengenoemde eindtermen worden meetbaar gemaakt aan de hand van een vragenlijst die zowel voor als na de training door de cliënt en/of ouders/begeleiders wordt ingevuld. Er is nog geen betrouwbare vragenlijst om de assertiviteit of weerbaarheid van mensen met een verstandelijke beperking te meten. Tot die tijd zal er gebruik gemaakt kunnen worden van zelf opgestelde vragenlijsten en SMART geformuleerde einddoelen (Doeven, Remijn, Leeflang, & Bosscher, 2007). Literatuur American Psychiatric Association (2008). Beknopte handleiding bij de diagnostische criteria van de DSM-IV-TR, bureau-editie. Amsterdam: Pearson. Beer de, Y. (2012). De kleine gids. Mensen met een licht verstandelijke beperking. Deventer: Kluwer. Belie de, E. & Van Hoven, G. (2003). Kwetsbaarheid en veerkracht van mensen met een verstandelijke beperking. Tijdschrift voor Orthopedagogiek Kinderpsychiatrie en Klinische kinderpsychologie, 28, Bodde, J., & Hagen, B. (2009). LVG-jongeren beter in beeld. Utrecht: VOBC LVG. Chapman, J. & Mitchell, D. (2013). Mindfully valuing people now: an evaluation of introduction to mindfulness workshops for people with intellectual disabilities. Mindfulness, 4, doi: /s DeSteno, D., Gross, J.J. & Kubzansky, L. (2013). Affective science and health: The importance of emotion and emotion regulation. Health Psychology, 32(5), doi: /a Doeven, L., Remijn, J., Leeflang, M. & Bosscher, R.J. (2007). De ontwikkeling van een weerbaarheidsvragenlijst voor jongeren met een licht verstandelijke beperking. Ongepubliceerde masterscriptie, Vrije Universiteit Amsterdam, Amsterdam, The Netherlands. Dôsen, A. (2008). Psychische stoornissen, gedragsproblemen en verstandelijke handicap. Assen: Uitgeverij Van Gorcum. Douma, J., Bergh van den, P. & Hoekman, J. (1998). Verstandelijke handicap en seksueel misbruik. Rotterdam: Lemniscaat. In: De Belie, E. & van Hoven, G. (2003). Kwetsbaarheid en veerkracht van mensen met een verstandelijke beperking. Tijdschrift voor Orthopedagogiek Kinderpsychiatrie en Klinische kinderpsychologie, (28), Hayashi, M., Arakida, M., & Ohashi, K. (2011). The effectiveness of a sex education program facilitating social skills for people with intellectual disability in Japan. Journal of Intellectual and Developmental Disability, 36(1), Koning, N. D. de & Colin, P. J. L. (2007) Behandeling van jeugdigen met een psychiatrische stoornis en een verstandelijke beperking. Kind en adolescent 28: doi: /BF Kraijer, D.W. & Plas, J.J. (2006). Handboek psychodiagnostiek en beperkte begaafdheid. Amsterdam: Pearson Assessment and Information. Lammers, M. & Meintser, N. (2005). Weerbaar ondanks beperking. Weerbaarheidsprogramma s opzetten voor mensen met een beperking. Utrecht: TransAct geraadpleegd op Lange, J. de (2010). Psychomotorische therapie. Lichaams en bewegingsgeoriënteerd interventies in de GGZ. Amsterdam: Boom. Lesseliers, J, (2000) Een pleidooi voor relationeel-seksuele vorming. In: De Belie, E. & van Hoven, G. (2003). Kwetsbaarheid en veerkracht van mensen met een verstandelijke beperking. Tijdschrift voor Orthopedagogiek Kinderpsychiatrie en Klinische kinderpsychologie, (28), McCarthy, M., & Thompson, D. (1997). A prevalence study of sexual abuse of adults with intellectual disabilities referred for sex education. Journal of Applied Research in Intellectual Disability, 10(2), Meuris, A. & Thijssen, I. (2013) Weerbaarder worden doe je zo. Ongepubliceerde scriptie, Windesheim, Nezu, C. M., Nezu, A. M., & Arean, P. (1991). Assertiveness and problem-solving training for mildly mentally retarded persons with dual diagnoses. Research in Developmental Disabilities. 12: PRODUCT PMT WEERBAARHEIDSTRAINING JONGVOLWASSENEN MET LICHT VERSTANDELIJKE BEPERKING 6

7 Nederlandse Vereniging voor Psychomotorische Therapie (2009). Beroepsprofiel psychomotorische therapeut. Geraadpleegd op: Ras, M. &. Woittiez, I.B. (2010, juni 23). Hoe vaak komt een verstandelijke handicap voor? Volksgezondheid Toekomst Verkenning, Nationaal Kompas Volksgezondheid. Bilthoven: RIVM. [Online]. Retrieved from Schalock, R. L., Borthwick-Duffy, S. A., Bradley, V. J., Buntinx, W. H. E., Coulter, D. L., Craig, E. M.,... & Yeager, M. H. (2010). Intellectual Disability: Definition, Classification, and Systems of Supports (11 th ed.). Washington DC: American Association on Intellectual and Developmental Disabilities. Vuijk, R. (2013). Psychotherapie bij volwassenen met een lichte verstandelijke beperking. Tijdschrift voor psychotherapie, 39, Wit, M. de, Douma, J. & Moonen, X. (2012). Richtlijn effectieve interventies LVB. Aanbevelingen voor het ontwikkelen, aanpassen en uitvoeren van gedragsveranderende interventies voor jeugdigen met een licht verstandelijke beperking. Landelijk Kenniscentrum LVG (2 e druk). Utrecht: Dekkers. Geraadpleegd op Bijlage: Enige voorbeelden van scripties en modules van psychomotorische weerbaarheidstrainingen voor mensen met een LVB Appeven, J. van & Lint, L. van (n.b.). Weerbaarheidstraining. Ongepubliceerd manuscript, De Bruggen, The Netherlands. Bierens, I., Boom, E. van den, Janissen, M., Vaessen, J. & Werdt, Y. de (2007). Weerbaarheidstraining Vriendschap, intimiteit en seksualiteit. Ongepubliceerd manuscript, Epilepsiecentrum Kempenhaeghe, Eindhoven, The Netherlands. Boom, V. van den, Rooding, W. & Horen, J. van (2011). Weerbaarheidsmodule. Ongepubliceerd manuscript, Pluryn de Beele, Voorst, The Netherlands. Meuris, A. & Thijssen, I. (2013) Weerbaarder worden doe je zo. Ongepubliceerde scriptie, Windesheim, Net, R. & Toes, F. (n.b.). Draaiboek Weerbaarheidstraining. Ongepubliceerde scriptie, Windesheim, Niks C. & Jol D. (2007) Sociale Weerbaarheid Training, versie 2.0. Ongepubliceerde scriptie, Windesheim, Pijnacker, E. & Fauth, S. (1999). Weerbaarheidstraining, een opstap naar psychomotorische groepstherapie voor matig verstandelijk gehandicapten. Ongepubliceerde masterscriptie, Windesheim, Verhoof- van Gool, I. & Vermeer, G. (2003). NEE=NEE, weerbaarheidstraining. Ongepubliceerd manuscript, Bartiméus, Doorn, The Netherlands. PRODUCT PMT WEERBAARHEIDSTRAINING JONGVOLWASSENEN MET LICHT VERSTANDELIJKE BEPERKING 7

Directief klachtgericht

Directief klachtgericht Individuele psychomotorische therapie (PMT) ter bevordering van het herkennen en het gepast uiten van gevoelens en emoties, voor mensen met internaliserende gedragsproblemen, met een licht verstandelijke

Nadere informatie

Contra-indicaties acute psychose; onverwerkte trauma's.

Contra-indicaties acute psychose; onverwerkte trauma's. Psychomotorisch behandelaanbod gebaseerd op aandachttraining voor volwassenen met een lichte verstandelijke beperking met als doel het leren hanteren van stress. MARIEKE VAN GOOL, ESTHER HENSEN, HANNELIES

Nadere informatie

FAALANGST DE BAAS! TRAINING 1. faalangst. de baas! training. www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl

FAALANGST DE BAAS! TRAINING 1. faalangst. de baas! training. www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl FAALANGST DE BAAS! TRAINING 1 faalangst de baas! training www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl 2 KINDERPRAKTIJK LANDSMEER FAALANGST DE BAAS! TRAINING 3 faalangst de Baas! training

Nadere informatie

STA STERK TRAINING 1. sta sterk training. www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl

STA STERK TRAINING 1. sta sterk training. www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl STA STERK TRAINING 1 sta sterk training www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl 2 KINDERPRAKTIJK LANDSMEER STA STERK TRAINING 3 De sta sterk training achtergrond sta sterk Training

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod

Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod U bent niet de enige Een op de tien Nederlanders heeft te maken met een persoonlijkheidsstoornis of heeft trekken hiervan. De Riagg Maastricht is gespecialiseerd

Nadere informatie

therapieën [ therapie voor positieve gedragsverandering ]

therapieën [ therapie voor positieve gedragsverandering ] therapieën [ therapie voor positieve gedragsverandering ] In het noorden en oosten van Nederland behandelen en begeleiden wij kinderen, jongeren en volwassenen met een licht verstandelijke beperking. Therapieën

Nadere informatie

Instrument Risicotaxatie Seksueel grensoverschrijdend gedrag

Instrument Risicotaxatie Seksueel grensoverschrijdend gedrag Instrument Risicotaxatie Seksueel grensoverschrijdend gedrag Naam jeugdige: Geboortedatum: Sekse jeugdige: Man Vrouw Datum van invullen: Ingevuld door: Over dit instrument Dit instrument is een hulpmiddel

Nadere informatie

Interpersoonlijke psychotherapie

Interpersoonlijke psychotherapie Interpersoonlijke psychotherapie in een groep een behandelprotocol voor depressie Dina Snippe, Opleider-supervisor IPT en groepspsychotherapie Cora Versteeg, supervisor IPT en groepspsychotherapeut i.o.

Nadere informatie

De (h)erkenning van jongeren met een lichte verstandelijke beperking Dr. M. van Nieuwenhuijzen

De (h)erkenning van jongeren met een lichte verstandelijke beperking Dr. M. van Nieuwenhuijzen De (h)erkenning van jongeren met een lichte verstandelijke beperking Dr. M. van Nieuwenhuijzen ISBN 978 90 8850 154 8 NUR 847 2010 B.V. Uitgeverij SWP Amsterdam Rede (in verkorte vorm) uitgesproken bij

Nadere informatie

Vaktherapie en groepstrainingen bij De Hoenderloo Groep

Vaktherapie en groepstrainingen bij De Hoenderloo Groep Vaktherapie en groepstrainingen bij De Hoenderloo Groep Therapie en training, iets voor jou? Als je bij De Hoenderloo Groep komt wonen, heb je vaak al veel meegemaakt in je leven. Het valt niet altijd

Nadere informatie

Interpersoonlijke psychotherapie

Interpersoonlijke psychotherapie Interpersoonlijke psychotherapie in een ambulante groep een behandelprotocol voor depressie Dina Snippe, psychotherapeut Opleider-supervisor NVGP en NVIPT De genezing van de krekel Geacht somber gevoel,

Nadere informatie

Psychiatrie. Therapieprogramma. www.catharinaziekenhuis.nl

Psychiatrie. Therapieprogramma. www.catharinaziekenhuis.nl Psychiatrie Therapieprogramma www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud Het therapieprogramma... 3 Waarom groepstherapie?... 3 De groepsindeling... 4 De observatiegroep... 4 De behandelgroep... 4 Werkwijze therapeuten...

Nadere informatie

De Nederlandse doelgroep van mensen met een LVB 14-12-2011. Van Basisvragenlijst LVB naar LVB-screeningsinstrument (screener LVB)

De Nederlandse doelgroep van mensen met een LVB 14-12-2011. Van Basisvragenlijst LVB naar LVB-screeningsinstrument (screener LVB) Zwakzinnigheid (DSM-IV-TR) Code Omschrijving IQ-range Van Basisvragenlijst LVB naar LVB-screeningsinstrument (screener LVB) Xavier Moonen Orthopedagoog/GZ-Psycholoog Onderzoeker Universiteit van Amsterdam

Nadere informatie

wijzer centrum voor ambulante behandeling van Amsta

wijzer centrum voor ambulante behandeling van Amsta wijzer centrum voor ambulante behandeling van Amsta Wie zijn we? Wijzer is het centrum voor ambulante behandeling van Amsta (voorheen DkJ). Wijzer biedt expertise op het gebied van ondersteuning en behandeling

Nadere informatie

Voor wie zijn de kind-jongere trainingen bedoeld?

Voor wie zijn de kind-jongere trainingen bedoeld? Voor wie zijn de kind-jongere trainingen bedoeld? - Normaal begaafde kinderen van 4 tot 13 jaar, woonachtig in de regio Gelderland-Zuid, die in hun gedrag signalen afgeven die mogelijk duiden op een problematische

Nadere informatie

Deel VI Verstandelijke beperking en autisme

Deel VI Verstandelijke beperking en autisme Deel VI Inleiding Wat zijn de mogelijkheden van EMDR voor cliënten met een verstandelijke beperking en voor cliënten met een autismespectrumstoornis (ASS)? De combinatie van deze twee in een en hetzelfde

Nadere informatie

Deeltijdbehandeling. Barneveld. volwassenen deeltijd

Deeltijdbehandeling. Barneveld. volwassenen deeltijd Deeltijdbehandeling Barneveld volwassenen deeltijd Inhoudsopgave Wat is deeltijdbehandeling? 2 Voor wie is de behandeling bedoeld? 2 De behandeling 3 Doel 3 Behandelplan 3 Inhoud 3 Programma 4 Individuele

Nadere informatie

William Schrikker Pleegzorg

William Schrikker Pleegzorg Landelijke specialist, met regionale accenten Nieske Selles, pleegmoeder Marion Inghels, pleegzorgwerker 25 mei 2016 Doelgroep van de WSP Wat betekent LVB + bijkomende problematiek Interactieve opdracht

Nadere informatie

Overzicht Groepsaanbod. Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie

Overzicht Groepsaanbod. Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie Overzicht Groepsaanbod Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie Waarom een groep of cursus? Waarom in een groep? Het kan zijn dat je het zelf prettiger vindt

Nadere informatie

Tabel 2: Overzicht programma in middelen, doelen en leerstijlen in fase 2

Tabel 2: Overzicht programma in middelen, doelen en leerstijlen in fase 2 Bijlage Romeo Deze bijlage hoort bij de beschrijving van de interventie Romeo, zoals die is opgenomen in de databank Effectieve Jeugdinterventies. Meer informatie: www.nji.nl/jeugdinterventies December

Nadere informatie

Weerbaarheidstraining jongvolwassenen Nijmegen 16 tot 21 jaar Assertiviteitstraining adolescenten Nijmegen

Weerbaarheidstraining jongvolwassenen Nijmegen 16 tot 21 jaar Assertiviteitstraining adolescenten Nijmegen Weerbaarheidstraining jongvolwassenen Nijmegen 16 tot 21 jaar Assertiviteitstraining adolescenten Nijmegen De eerstvolgende groep gaat starten op: Zaterdag 14 mei 2016 5 bijeenkomsten van 12:30 tot 15:00

Nadere informatie

Mijn kind heeft een LVB

Mijn kind heeft een LVB Mijn kind heeft een LVB Wat betekent een licht verstandelijke beperking nu precies? Informatie voor ouders van kinderen en jongeren met een licht verstandelijke beperking in de leeftijd van 6 tot 23 jaar

Nadere informatie

Deze groepstraining is een combinatie van: Rots en Water Weerbaarheidstraining voor kinderen & de weerbaarheidstraining Ho! Tot hier en niet verder.

Deze groepstraining is een combinatie van: Rots en Water Weerbaarheidstraining voor kinderen & de weerbaarheidstraining Ho! Tot hier en niet verder. Weerbaarheidstraining voor kinderen 2016: Stevig in je schoenen! Wil jij ook leren voor jezelf opkomen? Startdata eerstvolgende groepstrainingen: Leeftijd 4 tot 6 jaar: Vrijdag 13 mei 2016: 13:00 tot 14:30

Nadere informatie

Cursusgids 2016 Den Helder & Schagen

Cursusgids 2016 Den Helder & Schagen MEE & de Wering Cursusgids 2016 Den Helder & Schagen 1 Weerbaarheid & sociale vaardigheden Voor kinderen van 9 12 jaar (basisschool) Het hoofddoel van de cursus Ho, tot hier en niet verder! is het bevorderen

Nadere informatie

STEVIGE STAP TRAINING 1. stevige stap training. www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl

STEVIGE STAP TRAINING 1. stevige stap training. www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl STEVIGE STAP TRAINING 1 stevige stap training www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl 2 KINDERPRAKTIJK LANDSMEER STEVIGE STAP TRAINING 3 INFORMATIE BROCHURE STEVIGE STAP TRAINING

Nadere informatie

Doelgroep. Peilers consortium: Consortium Coping LVB. Inhoud. Begeleiders in Beeld. Impact gedragsproblemen

Doelgroep. Peilers consortium: Consortium Coping LVB. Inhoud. Begeleiders in Beeld. Impact gedragsproblemen Begeleiders in Beeld Een training voor begeleiders van mensen met een verstandelijke beperking en gedragsproblemen Linda Zijlmans Jill van den Akker Doelgroep Begeleiders van mensen met een licht verstandelijke

Nadere informatie

Instrument Beoordeling Sociaal Aanpassingsvermogen (BSA)

Instrument Beoordeling Sociaal Aanpassingsvermogen (BSA) Instrument Beoordeling Sociaal Aanpassingsvermogen (BSA) Handleiding 2009 Lianne Lekkerkerker Ria Schouten Nederlands Jeugdinstituut Utrecht, februari 2009 2 Instrument Beoordeling Sociaal Aanpassingsvermogen

Nadere informatie

Begeleiders in Beeld Een training voor begeleiders van mensen met een verstandelijke beperking en gedragsproblemen. Linda Zijlmans Jill van den Akker

Begeleiders in Beeld Een training voor begeleiders van mensen met een verstandelijke beperking en gedragsproblemen. Linda Zijlmans Jill van den Akker Kennismarkt 26-5-2011 2011 Begeleiders in Beeld Een training voor begeleiders van mensen met een verstandelijke beperking en gedragsproblemen Linda Zijlmans Jill van den Akker Projectgroep Onderzoek Linda

Nadere informatie

Training Omgaan met Agressie en Geweld

Training Omgaan met Agressie en Geweld Training Omgaan met Agressie en Geweld 2011 Inleiding In veel beroepen worden werknemers geconfronteerd met grensoverschrijdend gedrag, waaronder agressie. Agressie wordt door medewerkers over het algemeen

Nadere informatie

Weerbaarheidstraining voor iedereen. Weerbaar met Accres. Accres.nl/weerbaarheid

Weerbaarheidstraining voor iedereen. Weerbaar met Accres. Accres.nl/weerbaarheid Weerbaarheidstraining voor iedereen Weerbaar met Accres Accres.nl/weerbaarheid Stevig in je schoenen leren staan Weerbaarheidstraining voor iedereen! Overtuigend nee durven zeggen Weerbaar zijn betekent:

Nadere informatie

Minder Drank of Drugs. Module voor cliënten met een lichte verstandelijke beperking

Minder Drank of Drugs. Module voor cliënten met een lichte verstandelijke beperking Minder Drank of Drugs Module voor cliënten met een lichte verstandelijke beperking Voorstellen Willy Ron Marion Agenda Uitleg over Minder Drank of Drugs Willy en Ron spelen een sessie na Uitleg over de

Nadere informatie

Verstandelijk beperkte pa0ënten

Verstandelijk beperkte pa0ënten Verstandelijk beperkte pa0ënten Michiel Vermaak Arts voor Verstandelijk Gehandicapten Cephir Seminar Erasmus MC Maandag 25 januari 2016 Disclosure belangen spreker Michiel (potentiële) belangenverstrengeling

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Informatie voor mensen die hun probleem willen aanpakken 2 Kortdurende motiverende interventie en cognitieve gedragstherapie Een effectieve behandeling

Nadere informatie

60653329 VAR-WUO 0000 0000000000 I BTW NL0000000000 IBAN NL32 INGB 0006 9651 11 I AGB

60653329 VAR-WUO 0000 0000000000 I BTW NL0000000000 IBAN NL32 INGB 0006 9651 11 I AGB Productenboek 2014 1 Inhoudsopgave Inleiding 3 o ZieMij Amsterdam o Transitie jeugdzorg Aanbod 4 o Dans- en bewegingstherapie o Begeleiding o Training Werkwijze 5 o Cognitieve gedragstherapie; 3 G model

Nadere informatie

Persoonlijk Plan Aandachtspunten omgangsvormen, verzorging, lichaamsbeleving, weerbaarheid relaties en seksualiteit

Persoonlijk Plan Aandachtspunten omgangsvormen, verzorging, lichaamsbeleving, weerbaarheid relaties en seksualiteit Persoonlijk Plan Aandachtspunten omgangsvormen, verzorging, lichaamsbeleving, weerbaarheid relaties en seksualiteit Het is belangrijk dat de begeleiding rond omgangsvormen, weerbaarheid en seksualiteit

Nadere informatie

IK EN IK EN DE ANDER.

IK EN IK EN DE ANDER. Hierbij nodigen wij jullie uit voor de workshop IK EN IK EN DE ANDER. Gebaseerd op de principes en uitgangspunten van Rots&Water. Als pleegouder wordt er door de pleegkinderen een groot beroep gedaan op

Nadere informatie

Voor wie zijn de kind-jongere trainingen bedoeld? Hulpaanbod

Voor wie zijn de kind-jongere trainingen bedoeld? Hulpaanbod Voor wie zijn de kind-jongere trainingen bedoeld? - Normaal begaafde kinderen van 4 tot 13 jaar, woonachtig in de regio Gelderland-Zuid, die in hun gedrag signalen afgeven die mogelijk duiden op een problematische

Nadere informatie

Weerbaarheid en zelfsturing voor particulieren. Bouwen aan zelfvertrouwen. Jeugd

Weerbaarheid en zelfsturing voor particulieren. Bouwen aan zelfvertrouwen. Jeugd Weerbaarheid en zelfsturing voor particulieren Bouwen aan zelfvertrouwen Jeugd 1. Weerbaarheidstrainingen voor kinderen Heeft uw kind moeite met voor zichzelf op te komen? Of is uw kind wellicht te weerbaar?

Nadere informatie

Pim Hoek, Esther Hensen, Matthijs Wils, Annelies Eijselendoorn, Thijs Post, Mandy Langbroek en Tina Bellemans (2014).

Pim Hoek, Esther Hensen, Matthijs Wils, Annelies Eijselendoorn, Thijs Post, Mandy Langbroek en Tina Bellemans (2014). Psychomotorische therapie ter vermindering van agressieregulatieproblematiek bij jongeren van 12 tot 18 jaar oud met een licht verstandelijke beperking. Pim Hoek, Esther Hensen, Matthijs Wils, Annelies

Nadere informatie

Inhoud. plaatsbepaling en verklaringsmodel... 9. met een verstandelijke beperking... 27. Literatuur... 8. verstandelijke beperking...

Inhoud. plaatsbepaling en verklaringsmodel... 9. met een verstandelijke beperking... 27. Literatuur... 8. verstandelijke beperking... XIII Inhoud 1 Het handboek SOS Snelle Opvang bij Seksueel misbruik..................... 1 1.1 Doelgroep van het handboek SOS..................................................... 2 1.2 Het belang van het

Nadere informatie

training van basis naar brug

training van basis naar brug training van basis naar brug een extra steuntje in de rug voor kinderen met autisme bij de overstap van de basisschool naar de brugklas een aanbod van de Polikliniek in Doorwerth informatie voor cliënten,

Nadere informatie

Herstel en Balans. Kanker zet je leven op zijn kop. De rol van de psycholoog. Maria Poppe GZ-psycholoog De Vruchtenburg maart 2010

Herstel en Balans. Kanker zet je leven op zijn kop. De rol van de psycholoog. Maria Poppe GZ-psycholoog De Vruchtenburg maart 2010 Herstel en Balans De rol van de psycholoog Maria Poppe GZ-psycholoog De Vruchtenburg maart 2010 Kanker zet je leven op zijn kop 1 Kanker, gevolgen voor de patiënt Heftige emoties. Verlies van controle

Nadere informatie

Mindfulness-Based Cognitieve Therapie (MBCT) Aandachttraining/Mindfulnesstraining

Mindfulness-Based Cognitieve Therapie (MBCT) Aandachttraining/Mindfulnesstraining Mindfulness-Based Cognitieve Therapie (MBCT) Aandachttraining/Mindfulnesstraining 2 Deze folder geeft u informatie over Mindfulness-Based Cognitieve Therapie. Deze mindfulnesstraining wordt op de afdeling

Nadere informatie

Zorgpad Autisme Spectrum Stoornissen

Zorgpad Autisme Spectrum Stoornissen Zorgpad Autisme Spectrum Stoornissen Wanneer u autisme heeft, ondervindt u problemen in het contact met anderen. Het kan zijn dat u geen contact maakt of juist veel aandacht vraagt. U kunt zich moeilijk

Nadere informatie

Groepsbehandeling voor jongeren met een depressieve stoornis en

Groepsbehandeling voor jongeren met een depressieve stoornis en Groepsbehandeling voor jongeren met een depressieve stoornis en comorbiditeit ASS 10/05/2012 Dr. Corine Faché Lemke Leyman UCKJA Waarom een groepsbehandeling Het belang van peers Het leren van elkaar,

Nadere informatie

Seksualiteit en ASS. Presentatie symposium pleegzorg 19 juni 2014. presentatie symposium pleegzorg

Seksualiteit en ASS. Presentatie symposium pleegzorg 19 juni 2014. presentatie symposium pleegzorg Seksualiteit en ASS Presentatie symposium pleegzorg 19 juni 2014 programma Opfrissen van informatie over ASS (heel kort het spectrum toelichten). ASS en seksualiteit belichten. Seksuele en relationele

Nadere informatie

TherapIe bij emotionele en psychosociale problemen. Voor mensen met een handicap

TherapIe bij emotionele en psychosociale problemen. Voor mensen met een handicap TherapIe bij emotionele en psychosociale problemen Voor mensen met een handicap TherapIe bij emotionele en psychosociale problemen Voor cliënten met emotionele en psychosociale problemen biedt Pluryn diverse

Nadere informatie

ABC - Ambulant Behandelcentrum

ABC - Ambulant Behandelcentrum ABC - Ambulant Behandelcentrum Als het thuis en/of op school dreigt vast te lopen Informatie voor verwijzers Kom verder! www.ln5.nl Vergroten van sociale competenties. Vergroten zelfbeeld/zelfvertrouwen.

Nadere informatie

DIRECT, DICHTBIJ EN DOELTREFFEND

DIRECT, DICHTBIJ EN DOELTREFFEND DIRECT, DICHTBIJ EN DOELTREFFEND Een no-nonsense benadering vormgegeven door gedreven en erkende professionals DIRECT, DICHTBIJ EN DOELTREFFEND Hoofdlocatie: Oostwaarts 5 E,2711 BA Zoetermeer Telefoonnummer:

Nadere informatie

ADHD en ASS. Bij normaal begaafde volwassen. Utrecht, 23-01-2014 Anne van Lammeren, psychiater UCP/UMCG

ADHD en ASS. Bij normaal begaafde volwassen. Utrecht, 23-01-2014 Anne van Lammeren, psychiater UCP/UMCG ADHD en ASS Bij normaal begaafde volwassen Utrecht, 23-01-2014 Anne van Lammeren, psychiater UCP/UMCG Disclosure belangen spreker (potentiële) Belangenverstrengeling Geen Voor bijeenkomst mogelijk relevante

Nadere informatie

De (L)VG sector, de kinderen en het aanbod in vogelvlucht

De (L)VG sector, de kinderen en het aanbod in vogelvlucht De (L)VG sector, de kinderen en het aanbod in vogelvlucht Marcel Nadorp, Pluryn Frits Büdgen, s Heeren Loo Kennisattelier LVB - Zwolle 24 juni 2013 1 WELKOM namens.. Met gebruik van (o.a.) presentatie

Nadere informatie

Deeltijdbehandeling onbegrepen lichamelijke klachten

Deeltijdbehandeling onbegrepen lichamelijke klachten Deeltijdbehandeling onbegrepen lichamelijke klachten 2 Deze folder geeft u informatie over het deeltijdprogramma (gedeeltelijk) onbegrepen lichamelijke klachten op de zorgeenheid Psychiatrie van het CWZ.

Nadere informatie

Masterclass: Lichaamswijsheid herkennen en toepassen

Masterclass: Lichaamswijsheid herkennen en toepassen Masterclass: Lichaamswijsheid herkennen en toepassen Zesdaagse, geaccrediteerde Masterclass o.l.v. Annet van Laar, voor psychologen, trainers, coaches en therapeuten. Start: 14 februari 2014 Introductieworkshop:

Nadere informatie

Masterclass: Lichaamswijsheid herkennen en toepassen

Masterclass: Lichaamswijsheid herkennen en toepassen Masterclass: Lichaamswijsheid herkennen en toepassen Zesdaagse, geaccrediteerde Masterclass voor psychologen, trainers, coaches en therapeuten. Start 30 maart 2012 Open Avond: 6 maart a.s. WAAROM EEN MASTERCLASS

Nadere informatie

Kenmerken en oorzaken van een licht verstandelijke beperking

Kenmerken en oorzaken van een licht verstandelijke beperking Kenmerken en oorzaken van een licht verstandelijke beperking Mariska Zoon www.nji.nl Januari 2012 Een licht verstandelijke beperking Met de term licht verstandelijk beperkt worden volgens de DSM-IV-TR

Nadere informatie

Triple Trouble in de praktijk. Triple Trouble in de praktijk. Komt een man bij de dokter. Drie soorten middelen. Stoornis in het gebruik van middelen

Triple Trouble in de praktijk. Triple Trouble in de praktijk. Komt een man bij de dokter. Drie soorten middelen. Stoornis in het gebruik van middelen Triple Trouble in de praktijk Triple Trouble in de praktijk LEDD congres 2014 Joanneke van der Nagel Jannelien Wieland Robert Didden Van enkelvoudig naar complex licht tot ernstig Over wat te doen wie

Nadere informatie

Seksuele vorming en seksuele ontwikkeling van kinderen. Marianne Cense (Rutgers WPF) & Jos Poelman (Soa Aids Nederland)

Seksuele vorming en seksuele ontwikkeling van kinderen. Marianne Cense (Rutgers WPF) & Jos Poelman (Soa Aids Nederland) Seksuele vorming en seksuele ontwikkeling van kinderen Marianne Cense (Rutgers WPF) & Jos Poelman (Soa Aids Nederland) Programma 1. Seksuele ontwikkeling van kinderen en jongeren 2. Criteria om normaal

Nadere informatie

Ervaren problemen door professionals

Ervaren problemen door professionals LVG en Verslaving Lectoraat GGZ-Verpleegkunde Ervaren problemen door professionals Kennisdeling 11 november 2010, Koos de Haan, deel 2 1 Wat komt aan bod? Onderzoek naar problemen door professionals ervaren

Nadere informatie

Cursus VRIENDEN MAKEN.KUN JE LEREN

Cursus VRIENDEN MAKEN.KUN JE LEREN Cursus VRIENDEN MAKEN.KUN JE LEREN PRAKTISCHE INFORMATIE Wat voor cursus? Het is een cursus voor mensen die, om wat voor reden dan ook, geen stevige vriendenkring (meer) hebben en die actief willen onderzoeken

Nadere informatie

Begeleiders in Beeld

Begeleiders in Beeld Begeleiders in Beeld Een training voor begeleiders van mensen met een verstandelijke beperking en gedragsproblemen Linda Zijlmans Jill van den Akker Begeleiders in Beeld Projectgroep Linda Zijlmans Petri

Nadere informatie

NAH-poli Heliomare en E-mental health. Mechteld Dijkman, klinisch psycholoog coördinator NAH-poli

NAH-poli Heliomare en E-mental health. Mechteld Dijkman, klinisch psycholoog coördinator NAH-poli NAH-poli Heliomare en E-mental health Mechteld Dijkman, klinisch psycholoog coördinator NAH-poli Opzet workshop Wat doet de NAH-poli Heliomare? E-mental health: waarom en hoe? Ervaringen patiënten Ervaringen

Nadere informatie

WEERB. Dr. J. Tuinstra

WEERB. Dr. J. Tuinstra WEERB BAARHEIDSTRAINING BINNEN NOVO, EEN VERKENNING VAN MOTIVATIE EN DOELEN Drs. N. Riemersmaa Dr. J. Tuinstra Juli 2013 Colofon Vraagnummer: Titel: Auteur: Begeleiding: GV 32/2012/C Weerbaarheidstraining

Nadere informatie

Beoordeling Sociaal Aanpassingsvermogen (BSA)

Beoordeling Sociaal Aanpassingsvermogen (BSA) Instrument Beoordeling Sociaal Aanpassingsvermogen (BSA) De BSA is een screeningsinstrument waarmee het sociaal aanpassingsvermogen bij jeugdigen (4 t/m 23 jaar) in kaart kan worden gebracht. Met het instrument

Nadere informatie

Omgaan met pestgedrag voor leerlingen

Omgaan met pestgedrag voor leerlingen Omgaan met pestgedrag voor leerlingen Algemeen: Uw ROC wil door middel van eenduidige trainingen pesten structureel aanpakken. Trainingen en cursussen als maatwerk. Doelstelling: Het doel van de training

Nadere informatie

Opwaartse Kracht. Gemeente Albrandswaard College en Raad Postbus 1000 3160 GA Rhoon. internet www.opwaartsekracht.nl E-man info@opwaartsekracht.

Opwaartse Kracht. Gemeente Albrandswaard College en Raad Postbus 1000 3160 GA Rhoon. internet www.opwaartsekracht.nl E-man info@opwaartsekracht. Opwaartse Stichting Opwaartse Koninginneweg 1 3331 CD Zwijndrecht Gemeente Albrandswaard College en Raad Postbus 1000 3160 GA Rhoon postadres Koninginneweg 1 3331 CD Zwijndrecht Telefoon 078-7600027 internet

Nadere informatie

Van Hé, hier ben ik tot Ha, daar ben jij

Van Hé, hier ben ik tot Ha, daar ben jij Van Hé, hier ben ik tot Ha, daar ben jij Floortime: ontwikkelingsgerichte therapie, met ouders en het jonge kind aan het werk Jo Wellens, kinder- en jeugdpsychiater & Ilse Vansant, psycholoog afdeling

Nadere informatie

Verstandelijke beperkingen

Verstandelijke beperkingen 11 2 Verstandelijke beperkingen 2.1 Definitie 12 2.1.1 Denken 12 2.1.2 Vaardigheden 12 2.1.3 Vroegtijdig en levenslang aanwezig 13 2.2 Enkele belangrijke overwegingen 13 2.3 Ernst van verstandelijke beperking

Nadere informatie

Lichaamstaal en sekspraat. Leonora van der Beek en Esther Keller

Lichaamstaal en sekspraat. Leonora van der Beek en Esther Keller Lichaamstaal en sekspraat Leonora van der Beek en Esther Keller Even voorstellen Leonora van der Beek Communicatiedeskundige Kentalis, regio west, Zoetermeer Werkzaam binnen de doelgroep Communicatief

Nadere informatie

PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen

PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen The following full text is a publisher's version. For additional information about this publication click this link. http://hdl.handle.net/2066/102476

Nadere informatie

Adviesburo Comenius bestaat al ruim 20 jaar en is in Midden Nederland bij ouders, scholen en huisartsen inmiddels een begrip.

Adviesburo Comenius bestaat al ruim 20 jaar en is in Midden Nederland bij ouders, scholen en huisartsen inmiddels een begrip. 1 2 INFORMATIE OVER COMENIUS Adviesburo Comenius bestaat al ruim 20 jaar en is in Midden Nederland bij ouders, scholen en huisartsen inmiddels een begrip. Wij mogen daarom met recht zeggen een ruime ervaring

Nadere informatie

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

HET RAAMWERK VAN DE TRAINING

HET RAAMWERK VAN DE TRAINING HET RAAMWERK VAN DE TRAINING Omdat faalangst een conflict veroorzaakt tussen gevoelens, gedrag en gedachten, bestaat dit programma uit drie clusters van aan te leren vaardigheden in deze drie verschillende

Nadere informatie

Opleiding Docent Weerbaarheid

Opleiding Docent Weerbaarheid Over MOVISIE MOVISIE is hét landelijke kennisinstituut en adviesbureau voor toepasbare kennis, adviezen en oplossingen bij de aanpak van sociale vraagstukken op het terrein van welzijn, participatie, sociale

Nadere informatie

Consortium Effectieve Behandeling Gedragsproblemen LVG in het kader van het ZonMw-programma Onderzoek voor mensen met een verstandelijke beperking.

Consortium Effectieve Behandeling Gedragsproblemen LVG in het kader van het ZonMw-programma Onderzoek voor mensen met een verstandelijke beperking. Begeleiders in Beeld Consortium Effectieve Behandeling Gedragsproblemen LVG in het kader van het ZonMw-programma Onderzoek voor mensen met een verstandelijke beperking. Inleiding Begeleiders van mensen

Nadere informatie

Buntinx Training & Consultancy. De professional en de manager in dialoog Mark Vervuurt. St. Michielsgestel. 20 januari 2010

Buntinx Training & Consultancy. De professional en de manager in dialoog Mark Vervuurt. St. Michielsgestel. 20 januari 2010 Buntinx Training & Consultancy Boekpresentatie De professional en de manager in dialoog Mark Vervuurt St. Michielsgestel 20 januari 2010 www.buntinx.org De contextuele professional W.H.E. Buntinx Mission

Nadere informatie

Lichaamswijsheid herkennen en toepassen

Lichaamswijsheid herkennen en toepassen Lichaamswijsheid herkennen en toepassen Lichaamswijsheid herkennen en toepassen Vijfdaagse, geaccrediteerde masterclass voor psychologen, trainers, coaches en therapeuten. WAAROM EEN MASTERCLASS LICHAAMSWIJSHEID

Nadere informatie

Herkennen van en omgaan met mensen met een lichte verstandelijke beperking

Herkennen van en omgaan met mensen met een lichte verstandelijke beperking Herkennen van en omgaan met mensen met een lichte verstandelijke beperking Doelgroep s Heeren Loo, Almere: Alle leeftijden: kinderen, jongeren & volwassenen (0 100 jaar) Alle niveaus van verstandelijke

Nadere informatie

H.49642.1214. Deeltijdbehandeling

H.49642.1214. Deeltijdbehandeling H.49642.1214 Deeltijdbehandeling Inleiding Deeltijdbehandeling houdt in dat u twee dagen per week een groepstherapie volgt. De deeltijdbehandeling is een onderdeel van de PAAZ (Psychiatrische Afdeling

Nadere informatie

WAAR WAAR NIET WAAR IQ QUIZ? Herkennen van kinderen met een licht verstandelijke beperking. Opzet workshop. Waar of niet waar.

WAAR WAAR NIET WAAR IQ QUIZ? Herkennen van kinderen met een licht verstandelijke beperking. Opzet workshop. Waar of niet waar. Opzet workshop Quiz Herkennen van kinderen met een licht verstandelijke beperking Ervaringsdeskundige Interactieve kennisoverdracht Wilma Walterbos gedragsdeskundige MEE Natasja Wiersema Expertisecentrum

Nadere informatie

gegeven met informatie over risico, complexiteit, duur, ernst en een doorverwijzingsadvies.

gegeven met informatie over risico, complexiteit, duur, ernst en een doorverwijzingsadvies. Geachte, Pearson start een onderzoek naar Innerview. Innerview is een beslissingsondersteunend instrument (BOI) voor doorverwijzing in de geestelijke gezondheidszorg en is uniek in zijn soort als het gaat

Nadere informatie

Autisme in de levensfase van 16-25 jaar. Marijke Gottmer GZ-Psycholoog Altrecht 11 december 2012

Autisme in de levensfase van 16-25 jaar. Marijke Gottmer GZ-Psycholoog Altrecht 11 december 2012 Autisme in de levensfase van 16-25 jaar Marijke Gottmer GZ-Psycholoog Altrecht 11 december 2012 Programma Voorstellen Inleiding Problemen Intake/Diagnose Analyse Behandeling 16-25 jaar moeilijke leeftijd

Nadere informatie

Voorkómen van huiselijk geweld

Voorkómen van huiselijk geweld Voorkómen van huiselijk geweld hoe profiteren we van wetenschappelijke kennis? Nico van Oosten senior adviseur Huiselijk en Seksueel Geweld Movisie There is nothing more practical than a good theory (Kurt

Nadere informatie

EENDAAGSE GROEPSPSYCHOTHERAPEUTISCHE DAGBEHANDELING

EENDAAGSE GROEPSPSYCHOTHERAPEUTISCHE DAGBEHANDELING 1 2 EENDAAGSE GROEPSPSYCHOTHERAPEUTISCHE DAGBEHANDELING 3 INFORMATIE OVER PSYMENS PsyMens is een kleinschalige GGZ instelling met vestigingen in Utrecht, Nieuwegein, Woerden en Amersfoort. Wij bieden een

Nadere informatie

Illustraties: Wilfred Ottenheim

Illustraties: Wilfred Ottenheim Stress, hart- en vaatziekten, mindfulness (TAB) (1) Inleiding Jos van Erp Psycholoog / Beleidsadviseur De Hart&Vaatgroep / Hartstichting j.v.erp@hartstichting.nl Illustraties: Wilfred Ottenheim 1 Indeling

Nadere informatie

Behandelprogramma chronische pijn. Almere

Behandelprogramma chronische pijn. Almere Behandelprogramma chronische pijn Almere Voor wie is het behandelprogramma zinvol? Als eerdere behandelingen zoals fysiotherapie of een operatie niet geholpen hebben komen mensen met chronische pijn vaak

Nadere informatie

14-12-2011. Programma. Problematisch middelengebruik voorkomen bij mensen met LVB. Alcohol- en drugsgebruik bij LVB. Definitie LVB

14-12-2011. Programma. Problematisch middelengebruik voorkomen bij mensen met LVB. Alcohol- en drugsgebruik bij LVB. Definitie LVB Problematisch middelengebruik voorkomen bij mensen met LVB Marijke Dijkstra Trimbos instituut Focus op onderzoek Utrecht, 2 december 2011 Improving Mental Health by Sharing Knowledge Programma Middelengebruik

Nadere informatie

Ontwikkelingen in de. Dr. W.H.E. Buntinx. 10 jarig Jubileum NIP-NVO 24 september 2009 Huis ter Heide

Ontwikkelingen in de. Dr. W.H.E. Buntinx. 10 jarig Jubileum NIP-NVO 24 september 2009 Huis ter Heide Ontwikkelingen in de Professionele Zorg Dr. W.H.E. Buntinx 10 jarig Jubileum NIP-NVO 24 september 2009 Huis ter Heide 1. Achtergrond Wetenschappelijke ontwikkelingen Maatschappelijke ontwikkelingen (Ontwikkelingen

Nadere informatie

Hietveld: LVB Jongvolwassenen met ernstige gedragsproblemen. Porfessionals aan de slag te met afwijkend gedrag

Hietveld: LVB Jongvolwassenen met ernstige gedragsproblemen. Porfessionals aan de slag te met afwijkend gedrag Hietveld: LVB Jongvolwassenen met ernstige gedragsproblemen Porfessionals aan de slag te met afwijkend gedrag Dr. Xavier M.H. Moonen Orthopedagoog/GZ-Psycholoog Docent en onderzoeker UvA Beleidsadviseur

Nadere informatie

Evaluatie Weerbaarheidtraining voor volwassenen Koekkoek & Co

Evaluatie Weerbaarheidtraining voor volwassenen Koekkoek & Co Evaluatie Weerbaarheidtraining voor volwassenen Koekkoek & Co 76 respondenten Cijfer algehele training 7 8 9 10 De deelnemers hadden beschikking over lesbrieven, hierin stond informatie over de bijeenkomsten

Nadere informatie

Verraderlijk gewoon: Licht verstandelijk gehandicapte jongeren, hun wereld en hun plaats in het strafrecht

Verraderlijk gewoon: Licht verstandelijk gehandicapte jongeren, hun wereld en hun plaats in het strafrecht Verraderlijk gewoon: Licht verstandelijk gehandicapte jongeren, hun wereld en hun plaats in het strafrecht Landelijke PrO-dag Marigo Teeuwen Nijkerk 10 december 2014 Vandaag: onderzoek en praktijk Onderzoek

Nadere informatie

Geïntegreerde behandeling voor patiënten met Autisme spectrum stoornisen (ASS) en comorbide verslavingsproblematiek

Geïntegreerde behandeling voor patiënten met Autisme spectrum stoornisen (ASS) en comorbide verslavingsproblematiek Geïntegreerde behandeling voor patiënten met Autisme spectrum stoornisen (ASS) en comorbide verslavingsproblematiek Een innovatieve behandeling met TOPGGZ erkenning Linda Kronenberg & Hendrikje Bloemert

Nadere informatie

Weerbaarheid: opkomen voor jezelf Cursus MEE Zuidoost-Brabant? Opkomen voor jezelf Training Samenwerking van GGD BZO, OCGH Advies en GGZ Oost-Brabant

Weerbaarheid: opkomen voor jezelf Cursus MEE Zuidoost-Brabant? Opkomen voor jezelf Training Samenwerking van GGD BZO, OCGH Advies en GGZ Oost-Brabant (4-12) Lentekriebels Aandacht voor normen en waarden rondom relaties en Les programma's GGD BZO (4-12) Uitleenmaterialen Smoor! Een interactieve, muzikale theatervoorstelling Aandacht voor normen en waarden

Nadere informatie

: Mw F. Langerak- Oostrom

: Mw F. Langerak- Oostrom RAADSVOORSTEL ter besluitvorming in de raad Datum Forum vergadering : 1 december 2015 Zaaknummer :203787 Datum Raadsvergadering : 14 december 2015 Portefeuillehouder Verantwoordelijk MT-lid : Mw F. Langerak-

Nadere informatie

Met therapie werken aan je problemen Sterker in de samenleving.

Met therapie werken aan je problemen Sterker in de samenleving. Met therapie werken aan je problemen Sterker in de samenleving. Powered by Pluryn Ik kreeg één keer per week therapie om beter in mijn vel te zitten. Ik leerde om te gaan met vervelende gebeurtenissen

Nadere informatie

LVB en verslaving Een (on)beperkte relatie

LVB en verslaving Een (on)beperkte relatie LVB en verslaving Een (on)beperkte relatie Brijder Verslavingszorg Inholland, Lectoraat GGZ-verpleegkunde Simone Bakker Koos de Haan Scholing, Advies en Projecten Ede 12 juni 2013 2 Agenda 1. Kenmerken

Nadere informatie

Inhoud. Voorwoord Ilonka Boomsma 13

Inhoud. Voorwoord Ilonka Boomsma 13 Inhoud Voorwoord Ilonka Boomsma 13 Inleiding Hanneke Rijken 15 1 De geschiedenis van vrouwengroepen 15 2 Van vrouwengroepen naar seksespecifieke hulpverlening 17 3 Andere ontwikkelingen op het terrein

Nadere informatie

GGZ aanpak huiselijk geweld

GGZ aanpak huiselijk geweld GGZ aanpak huiselijk geweld Wat is er nodig en wat helpt Jeannette van Borren Mei 2011 Film moeder en zoon van Putten Voorkomen van problemen is beter en goedkoper dan genezen Preventieve GGZ interventies

Nadere informatie

ECTS-fiche. Graduaat Orthopedagogie Module Categoriaal Werken 5

ECTS-fiche. Graduaat Orthopedagogie Module Categoriaal Werken 5 ECTS-fiche Opzet van de ECTS-fiche is om een uitgebreid overzicht te krijgen van de invulling en opbouw van de module. Er bestaat slechts één ECTS-fiche voor elke module. 1. Identificatie Opleiding Graduaat

Nadere informatie

Evaluatie Rots & Water

Evaluatie Rots & Water Evaluatie Rots & Water Training Weerbaarheid Groep 8 St. Jozefschool Locatie Tarcisius Schooljaar 2003/2004 Door: Linda Geraeds Sociaal Cultureel Werker Docente Weerbaarheid Rots en Water Trainer CMWW

Nadere informatie