Politici zijn nergens zonder emoties

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Politici zijn nergens zonder emoties"

Transcriptie

1 Denken over democratie (9) Politici zijn nergens zonder emoties imrat verhoeven Politici, adviesorganen en commentatoren maken zich niet voor het eerst zorgen over de slechte staat van de representatieve democratie. De PvdA vindt, blijkens het laatste verkiezingsprogramma, dat er een Nationaal Democratie Akkoord moet komen. Volgens Jacques Wallage, voorzitter van de Raad voor het openbaar bestuur (Rob), is het vijf voor twaalf vanwege de deconfiture van de politiek en politieke partijen, zo berichtte de Volkskrant eerder dit jaar. 1 In vng magazine stelt Ed van Thijn dat de democratie in een crisis verkeert niet alleen vanwege de devaluatie van het politieke bedrijf, maar ook omdat kiezers te weinig te kiezen hebben. 2 Ook buiten PvdA-kringen worden zorgen geuit. Het huidige politieke bestel loopt nu echt op zijn laatste benen vanwege de politieke onvrede onder kiezers, aldus voormalig cda-fractievoorzitter Marnix van Rij in nrc Handelsblad. 3 In diezelfde krant, op dezelfde dag, wordt voormalig vvd-minister Hans Hoogervorst geciteerd, die van mening is dat de versplintering van het politieke landschap leidt tot een gebrek aan politiek leiderschap, terwijl het electoraat daar juist naar hunkert. De oplossingen die de revue passeren richten zich in hoofdzaak op systeemaanpassingen van de representatieve Over de auteur Imrat Verhoeven is socioloog en als onderzoeker verbonden aan de Universiteit van Amsterdam. Noten zie pagina 80 democratie. Verhoog de kiesdrempel. Voer een districtenstelsel in. Kies de minister-president en de burgemeester. Deze zorgen en de oplossingen roepen een déjà vu op. Het Burgerforum kiesstelsel en de Nationale conventie hebben in 2006 uitgebreid geadviseerd over democratische vernieuwingen hun voorstellen zijn door de politiek grotendeels genegeerd. Bovendien is het sterk de vraag of de diagnose achter sommige zorgen wel klopt. Zijn burgers echt zo wantrouwig jegens de politiek? Volgens de politicoloog Kees Aarts is het wantrouwen vooral een idee-fixe van de kletsende klasse. 4 Hoe zit het met de kloof tussen politiek en burgers, bestaat die eigenlijk wel? Herman van Gunsteren en Rudi Andeweg betoogden ruim zestien jaar geleden dat de kloof een fictie is. 5 De Raad voor het openbaar bestuur heeft zich onlangs bij die visie aangesloten. 6 Zij stelt dat er geen sprake is van een teveel aan afstand tussen politiek en burgers en dus ook niet van een daaruit voortvloeiend gebrek aan draagvlak of aantasting van legitimiteit. Nog een vraag: willen burgers wel zoveel meer te kiezen krijgen dan ze nu hebben? Uit opinieonderzoek blijkt dat veel burgers grote waardering koesteren voor de democratie als politiek systeem en ook dat veruit de meeste sterk, gewoon of matig geïnteresseerd zijn in politiek. 7 Daar waar zij denken dat het ertoe doet gaan burgers nog steeds stemmen, bij landelijke verkiezingen veel vaker dan bij an- 75

2 76 dere. Zelfs doorgaans afzijdige burgers vinden dankzij Fortuyn en Wilders de weg naar het stemlokaal. Kortom, het probleem is niet dat burgers te weinig invloed hebben op wie hen representeert. De zorgen over het systeem van representatieve democratie vormen de inzet van een politiek gezelschapsspel waarin betwistbare diagnoses en oplossingen op tafel worden gelegd. Het is een spel dat al veel vaker is gespeeld, dat doorgaans op niets uitloopt 8 en dat gespeeld wordt op grond van politieke opvattingen in plaats van grondig doordachte onderbouwingen. 9 Is er dan niets aan de hand, behalve de zoveelste herhaling van zetten? Dat is een aantrekkelijke, maar ook veel te optimistische gedachte. Er is wel degelijk sprake van een probleem: dat is het gebrekkige representeren door gekozenen wanneer zij eenmaal in het zadel zitten. representeren in de symbolische samenleving Problematisch is de modus operandi van politici na hun verkiezing, dus tijdens de rit. Te vaak ontstaat de indruk dat zij burgers niet representeren, doordat zij vanuit hun eigen werkelijkheid opereren een werkelijkheid die niet aansluit bij de dynamiek in de samenleving. Onlangs heeft de Raad voor het openbaar bestuur dit probleem enigszins ongelukkig benoemd als de andere kloof. 10 Ze stelt, kort samengevat, dat er sprake is van een kloof tussen een qua machtsverhoudingen veelal horizontaal functionerende samenleving en een bestuur dat blijft vasthouden aan hiërarchische verhoudingen. Deze analyse is niet nieuw en er valt van alles op af te dingen: hoezo gaat men in de samenleving gelijkwaardig met elkaar om? Toch raakt de Rob wel aan een belangrijk punt, namelijk dat van uiteenlopende percepties over machtsuitoefening tussen politiek en burgers. Nederland kent een lange traditie van tamelijk hiërarchisch opererend politiek bestuur. 11 Kenmerkend voor deze traditie is dat de politieke elite ervoor zorgt dat ze de touwtjes stevig in handen houdt, juist door geregeld toe te geven aan wensen uit de samenleving. 12 Inmiddels wordt deze traditie geconfronteerd met een maatschappelijke allergie voor hiërarchie en gezagsuitoefening. Die allergie is niet van gisteren, getuige de verschuiving van een Problematisch is de modus operandi van politici na hun verkiezing, dus tijdens de rit bevels- naar een onderhandelingshuishouding die Abram de Swaan twintig jaar geleden al waarnam. 13 Ze lijkt wel sterk toegenomen, door de grotere assertiviteit die vrij veel mensen in het dagelijks leven aan de dag leggen 14 en de grote behoefte onder de bevolking om mee te beslissen in de maatschappij. 15 Dat mensen allergisch zijn geworden voor gezagsuitoefening wil overigens niet zeggen dat ze niet langer beïnvloedbaar zijn in hun gedrag. Onder andere uit het werk van Mark Elchardus kunnen we opmaken dat gedragsbeïnvloeding via het aanspreken van smaken, opvattingen, vaardigheden, emoties en kennis mogelijk is, zonder dat mensen het idee hebben onderworpen te zijn aan hiërarchische sturing. 16 Er wordt subtiel ingespeeld op hun individuele oordeelkundigheid door een gevoel op te roepen van sociaal geconstrueerde autonomie. Deze vorm van sturing is volgens Elchardus kenmerkend voor de huidige maatschappij, die hij typeert als een symbolische samenleving. Kenmerkend voor deze samenleving is dat een intense productie van symbolen, alomtegenwoordige communicatieprocessen en een groeiende dominantie van populaire cultuur zowel het private als het publieke domein domineren. Het probleem van het representeren is dat het openbaar bestuur in zijn politieke optreden

3 te weinig aansluit bij de dynamiek in de symbolische samenleving. Het geeft zich te weinig rekenschap van de subtiliteiten en gevoeligheden rond sturing en gedragsbeïnvloeding en opereert daardoor te hiërarchisch. De politieke elite is zich er onvoldoende van bewust dat ze na de verkiezingen niet langer vanzelfsprekend vier jaar haar gang kan gaan. In discussies over het verminderde vertrouwen van burgers in de politiek lijkt de centrale gedachte te zijn dat vertrouwen een voorraadgrootheid is die je bij een tekort weer kunt opbouwen en dan op peil houden. Vertrouwen komt te voet en gaat te paard is een spreekwoord dat veel gekozen bestuurders in de mond bestorven ligt. In de symbolische samenleving lijkt het echter veel zinvoller om iedere bestuurder een wand tegeltje cadeau te doen met daarop de uitspraak: Vertrouwen moet je permanent verdienen. Anders gezegd, het vertrouwen dat burgers in politici stellen is niet langer onvoorwaardelijk. Het moet tijdens de rit voortdurend worden herbevestigd en vernieuwd. 17 Waar verkiezingen voorheen een moment van afrekening met of verlenging van het vertrouwen in politieke partijen vormden, lijkt er nu sprake te zijn van een continu proces van afrekening en steunbetuiging, van aversie en adhesie, van blaam en krediet. Het feit dat verkiezingen steeds nadrukkelijker door dagkoersen worden bepaald, is illustratief voor de algehele verhoudingen tussen politiek en burgers. Tijdens de periode op het pluche op eigen houtje besluiten nemen over beleid genereert wantrouwen en levert protest of juridische procedures op. Door hiërarchisch te opereren creëert de politiek weerstand en wantrouwen aan haar eigen adres. 18 Zelfs als politici burgers wel bij beleid proberen te betrekken, worden er zoveel verkeerde verwachtingen gewekt en elementaire fouten in de omgang gemaakt, dat burgers afhaken of wantrouwig worden. 19 Als we het probleem van het representeren iets preciezer willen analyseren, dan zijn er twee wezenlijke elementen te benoemen aan het politieke optreden. Het gaat om het wat van dit optreden en wijze waarop het optreden verloopt. Het wat verwijst naar de inhoud van de politieke doelstellingen en hun vertaling in beleidsvoornemens en -uitvoering. Cruciaal voor het wat zijn de betekenissen die politici geven aan hun beleid. Wat is het probleem? Welke potentieel nadelige consequenties heeft dit probleem? Welke oplossingen zijn denkbaar? Waarom is oplossing x de meest wenselijke? Deze betekenissen luisteren erg nauw, omdat ze burgers moeten overtuigen van de noodzaak van de bedachte interventie. Zijn de argumenten niet overtuigend binnen de context waarin het beleid zijn uitwerking moet hebben, dan ondergraaft de politiek de geloofwaardigheid van haar eigen optreden. Door hiërarchisch te opereren creëert de politiek weerstand en wantrouwen aan haar eigen adres Minstens zo belangrijk als het wat-element is de manier waarop de politiek handelt. Het gaat hierbij om de vertolking van de politiek, om theatrale aspecten van het optreden waarmee politici een emotionele connectie met burgers kunnen maken. Cruciaal in dit proces is authenticiteit. Zodra bij burgers het vermoeden ontstaat dat politici onoprecht zijn in hun bedoelingen of in de emoties die zij uitdragen, boet hun politieke optreden in aan effectiviteit. Problemen met het wat en de manier waarop van het politieke optreden leiden tot performatief falen. 20 Kern van het performatief falen is dat een effectieve overdracht van betekenissen wordt belemmerd doordat er geen emotionele connectie wordt gemaakt en doordat de argumenten niet goed aansluiten bij de context van het beleid. Het probleem van het representeren is in de symbolische samenleving alleen op te lossen door het performatief falen te beperken. 77

4 78 geloofwaardige politiek Het probleem van het representeren kan niet met een eenvoudige pennenstreek door de politiek worden opgelost. Omdat het bepaald wordt door performatief falen is er een cultuurverandering nodig. De hiërarchische bestuurscultuur moet op de helling als de politiek ook op langere termijn wil werken aan haar geloofwaardigheid. Dit kan door op zoek te gaan naar manieren van politiek optreden die nadrukkelijk aansluiten bij de symbolische samenleving. Politici zullen een balans moeten gaan zoeken tussen het wat en de manier waarop van hun politieke optreden, tussen de inhoud en de emoties. Problematisch aan de huidige politiek lijkt dat sommige politici en zelfs hele partijen vooral op inhoud gericht zijn, niet in de laatste plaats de PvdA. Voor anderen geldt dat ze een zwaar accent leggen op emoties. Trots op Nederland en de pvv zijn illustratief hiervoor. Belangrijker dan hoe er wordt geopereerd in de aanloop naar verkiezingen, is hoe de politiek omgaat met inhoud en emoties in het dagelijks politieke optreden als men eenmaal gekozen is. We zagen eerder dat het aanspreken op inhoud en emoties een cruciaal aspect vormt van hedendaagse gedragsbeïnvloeding. Onversneden inhoudelijke boodschappen zijn daarbij even onaantrekkelijk als louter emotionele, omdat dan voorbij wordt gegaan aan het feit dat een geloofwaardig en daarmee effectief politiek optreden beide dimensies omvat. Het lastige aan deze kwestie is dat er een hardnekkig misverstand over emoties bestaat dat geloofwaardig politiek optreden in de weg staat. Sinds de Verlichting zien we emoties als tegenpool van rationaliteit. Kennis staat tegenover gevoel, affect tegenover cognitie, rationeel tegenover irrationeel handelen. Gevoel, affect en irrationaliteit zijn verdacht, omdat ze het rationele denken belemmeren. Dit wantrouwen over emoties zit in ons taalgebruik ingebakken. Mensen die erg emotioneel zijn worden als irrationeel beschouwd, als overmand door emoties. We hebben emoties bovendien zowel privé als publiekelijk sinds de Verlichting in toenemende mate ingetoomd. De socioloog Norbert Elias heeft in zijn monumentale studie Het civilisatieproces overtuigend laten zien hoe emoties in de loop der eeuwen naar de achtergrond zijn verdwenen, als kenmerken van onbeschaafd gedrag. 21 Het beheersen en verbergen van emoties vormde een uitdrukking van beschaving, rationaliteit en geciviliseerd gedrag, dat zich vanuit de elite geleidelijk verspreidde over grote delen van de bevolking. Ook in de politiek gold openlijk inspelen op emoties lange tijd als taboe. Onder andere door het expliciete gebruik van symbolen en emoties door de nazi s (zie de films van Leni Riefenstahl) is er een sterke associatie ontstaan met propaganda en manipulatie. 22 Ook nu wordt het inspelen op emoties door denkers, politici en journalisten niet salonf hig geacht, vanwege de associatie met populisme en volksmennerij. Sommige politici en zelfs hele partijen zijn vooral op inhoud gericht niet in de laatste plaats de PvdA Het is noodzakelijk om deze hardnekkige en diepverankerde manier van denken over emoties los te laten, omdat een sterk groeiende hoeveelheid neurologisch, psychologisch en sociologisch onderzoek aantoont dat het Verlichtingsdenken ons op dit punt op een dwaalspoor heeft gezet. Emoties blijken de rationaliteit helemaal niet te ondermijnen of weg te drukken. Ze blijken juist rationeel handelen mogelijk te maken. Uit neurologisch onderzoek van Antonio Damasio blijkt dat als de emotionele centra in de hersenen worden ontkoppeld van de handelingscentra, we vrijwel niet meer in staat zijn om beslissingen te nemen. 23 In het beste geval komen we tot zeer suboptimale beslissingen.

5 Onderzoek naar de sociologie van emoties wijst in dezelfde richting. 24 Politiek psychologen laten bovendien uitgebreid zien dat emoties een belangrijke functie vervullen bij politiek gedrag Het is nodig om in te spelen op gematigde varianten van belangrijke politieke emoties van burgers. Ze richten de beperkte denkcapaciteit waarover mensen beschikken op politieke kwesties die de aandacht verdienen. Emoties doorbreken het routinematige gedrag en vestigen de aandacht op inhoudelijke argumenten. 25 Behalve om deze wetenschappelijke redenen is het ook om maatschappelijke redenen belangrijk om emoties uit de taboesfeer te halen. Ze treden via invloedrijke actoren zoals de media, reclamemakers, de vrije-tijdsindustrie, agogen, therapeuten, communicatieadviseurs en spindoctors nadrukkelijk op de voorgrond in de symbolische samenleving. Emoties nemen dus ook meer ruimte in binnen het publieke domein, in de media en de politiek zodanig, dat we volgens Bas van Stokkom kunnen spreken van een emotionele democratie. 26 Binnen deze emotionele democratie vormt communicatie op emoties een belangrijk aspect van eigentijdse vormen van symbolische machtsuitoefening. 27 Zodra we emoties erkennen als benodigd onderdeel van geloofwaardig politiek optreden, is vervolgens wel een belangrijke kwestie hoe er wordt omgegaan met de verhouding tussen emoties en inhoud. Deze verhouding wordt namelijk beïnvloed door de intensiteit van emoties. Hierbij lijkt te gelden: hoe intenser de emotie, des te minder de aandacht voor de inhoud. Dat wil niet zeggen dat de belangstelling voor inhoudelijke argumentatie wegvalt, maar wel dat deze afneemt en sterker door een emotie kan worden gekleurd. 28 De emotie biedt als het ware een nadrukkelijker interpretatiekader voor de inhoud. Dit geldt bijvoorbeeld voor politiek relevante negatieve emoties zoals angst of woede. Angst kan oplopen van bezorgdheid via ongerustheid naar regelrecht verlammende gevoelens van bedreiging. Woede kan oplopen van irritatie via ontevredenheid naar heftige verontwaardiging. 29 Iets vergelijkbaars geldt voor positieve politiek relevante emoties zoals optimisme, trots en hoop. Dit impliceert dat politici zich bij beleidsvorming en -uitvoering bewust moeten zijn van het soort emotie dat ze opwekken, van de betekenis die ze eraan geven en van de intensiteit waarmee ze die emotie overbrengen. opdracht voor progressief links Sommige politici zijn zich terdege bewust van hoe ze omgaan met emoties en inhoud. Geert Wilders speelt zowel tijdens verkiezingen als in de perioden daartussen nadrukkelijk in op negatieve emoties in hun intensievere uitingsvormen. Hierdoor hoeft hij niet al te uitgebreid in te gaan op zijn inhoudelijke punten. Bovendien is hij, om de scherpe kantjes eraf te halen, in zijn politieke programma De agenda van hoop en optimisme gaan appelleren aan positieve emoties. Hij probeert op deze manier een geloofwaardig populistisch politiek optreden te construeren. Ook voor progressieve politici kan het tijdens verkiezingen, maar vooral in de periode daarna tot de volgende verkiezingen, geen kwaad om zich rekenschap te geven van de verhouding tussen emoties en inhoud. Zij zouden zich kunnen afvragen welke emoties zij eigenlijk activeren en zouden willen activeren. Een essentieel aandachtspunt daarbij is de intensiteit van de emoties. Het lijkt voor geloofwaardig progressief politiek optreden van belang om emoties niet nadrukkelijker op de voorgrond te plaatsen dan de inhoud. Daarmee zou het optreden naar populistische politiek neigen. Inspelen op gematigde varianten van belangrijke politieke emoties zoals angst, woede, teleurstelling, optimisme, hoop en trots lijkt wel vereist als men de aandacht van burgers wil 79

6 vestigen op de inhoudelijke argumenten van beleidsvorming en -uitvoering. Progressief, geloofwaardig politiek optreden zou op deze manier kunnen bijdragen aan regulering en beheersing van emoties binnen het publieke domein. 30 Het zou emoties de plek in de politiek kunnen geven die ze verdienen. Aan linkse partijen de opdracht om aan politieke representatie in de symbolische samenleving op een eigentijdse en gepaste manier vorm te geven. 80 Noten 1 Zie de Volkskrant, vng magazine nrc Handelsblad nrc weekblad 5 juni H. van Gunsteren en R. Andeweg, Het grote ongenoegen. Over de kloof tussen burgers en politiek, Haarlem: Aramith (1994). 6 Raad voor het openbaar bestuur, Vertrouwen op democratie, Den Haag: Rob (2010), p Zie I. Verhoeven, Burgers tegen beleid. Een analyse van dynamiek in politieke betrokkenheid, Amsterdam: Aksant (2009), p Zie F. Hendriks, Democratic reform between the extreme makeover and the reinvention of tradition: the case of the Netherlands, Democratization, 2009, nr. 2, p Voor een uitvoerige discussie van de vorige spelronde zie B. Tromp, Politieke vernieuwing of politieke verbetering?, BenM, 2004, nr. 2, p Raad voor het openbaar bestuur (2010), ibid. 11 F. Hendriks, Vitale democratie. Theorie van democratie in actie, Amsterdam: Amsterdam University Press (2006). Nationale ombudsman, Burgerschap verzilverd. Verslag van de Nationale ombudsman over 2007, Den Haag: De Nationale ombudsman (2008). 12 J.C. Kennedy, Nieuw Babylon in aanbouw. Nederland in de jaren zestig, Amsterdam: Boom (1995). 13 A. de Swaan, Zorg en de staat, Amsterdam: Bert Bakker (1989). 14 Zie G. van den Brink, Mondiger of moeilijker? Een studie naar de politieke habitus van hedendaagse burgers, wrr Voorstudies en achtergronden v 115, Den Haag: Sdu (2002). 15 Rond 80%. Bron: cbs-statline. 16 M. Elchardus, De symbolische samenleving, s&d 2004/3, p M. Elchardus, Tegenstellingen en conflicten in de symbolische samenleving, in: P. Dekker, Maatschappelijke tegenstellingen en de civil society, Driebergen: Stichting Synthesis (2005), p M. Hajer, Authoritative governance. Policy making in the age of mediatization, Oxford: Oxford University Press (2009). I. Verhoeven (2009), ibid. 18 I. Verhoeven (2009), ibid. 19 Nationale ombudsman, We gooien het de inspraak in, Den Haag: De Nationale ombudsman (2009). 20 J.C. Alexander, Cultural pragmatics. Social performance between ritual and strategy, in: J. C. Alexander, B. Giesen en J. L. Mast (red.) Symbolic action, cultural pragmatics, and ritual, Cambridge: Cambridge University Press (2006), p N. Elias, Het civilisatieproces. Sociogenetische en psychogenetische onderzoekingen, Utrecht: Het Spectrum (1990), tweede herziene druk. De oorspronkelijke uitgave dateert uit 1939 (Basel: Haus zum Falken). 22 M. Edelman, Politics as symbolic action. Mass arousal and quiescence, Chicago: Markham (1971). 23 A.R. Damasio, The feeling of what happens, New York: Harcourt Brace (2000). 24 J. H. Turner en J. E. Stets, The sociology of emotions, New York: Cambridge University Press (2005). 25 W.R. Neuman et al., The affect effect. Dynamics of emotion in political thinking and behavior, Chicago en Londen: University of Chicago Press (2007). G.E. Marcus, The sentimental citizen. Emotions in democratic politics, University Park: Pennsylvania State University Press (2002). D. Westen, The political brain. The role of emotion in deciding the fate of the nation, New York: Public Affairs (2007). 26 B. van Stokkom, Emotionele democratie. Over morele vooruitgang, Amsterdam: Van Gennep (1997). 27 Vgl. J.B. Thompson, Political scandal. Power and visibility in the media age, Cambridge: Polity Press (2000). 28 J. H. Turner en J. E. Stets (2005), ibid. 29 J. H. Turner en J. E. Stets (2005), ibid. 30 Vgl. B. Richards, The emotional deficit in political communication, Political Communication, 2004, nr. 21, p I. Verhoeven, De emotionele uitdaging van de politiek. De noodzaak voor politici om via emotioneel werk actief het vertrouwen van burgers te genereren, in: A. Korsten en P.J.M. de Goede, Bouwen aan vertrouwen, Den Haag: Rob (2006), p

Voorwoord 9. Inleiding 11

Voorwoord 9. Inleiding 11 inhoud Voorwoord 9 Inleiding 11 deel 1 theorie en geschiedenis 15 1. Een omstreden begrip 1.1 Inleiding 17 1.2 Het probleem van de definitie 18 1.3 Kenmerken van de representatieve democratie 20 1.4 Dilemma

Nadere informatie

Rijksuniversiteit Groningen

Rijksuniversiteit Groningen De adolescentiefase: over puberen, hersenontwikkeling, studiekeuze, risicogedrag en de relatie met ouders. Dr. Saskia Kunnen i.s.m. Dr. Anna Lichtwarck-Aschoff Afdeling Ontwikkelingspsychologie Rijksuniversiteit

Nadere informatie

EMOTIONELE INTELLIGENTIE

EMOTIONELE INTELLIGENTIE EMOTIONELE INTELLIGENTIE drs. S. van den Eshof 1 SITUATIE Wat zijn emoties en welke invloed hebben ze op ons leven? Sommige mensen worden bestempeld als over-emotioneel, terwijl anderen van zichzelf vinden

Nadere informatie

Remieg Aerts PERSONENCULTUS & DEMOCRATIE

Remieg Aerts PERSONENCULTUS & DEMOCRATIE Remieg Aerts PERSONENCULTUS & DEMOCRATIE Personalisering? Een nieuw fenomeen? Complexiteit van het persoonlijke aspect Personencultus in een mediacratie? Personalisering en populisme als aspecten van toeschouwersdemocratie

Nadere informatie

Annette Koops: Een dialoog in de klas

Annette Koops: Een dialoog in de klas Annette Koops: Een dialoog in de klas Als ondersteuning bij het houden van een dialoog vindt u hier een compilatie aan van Spreken is zilver, luisteren is goud : een handleiding voor het houden van een

Nadere informatie

Zeggenschap: hoe DOE je dat?

Zeggenschap: hoe DOE je dat? Zeggenschap: hoe DOE je dat? Werken aan nieuwe democratie startdocument bij de partijbrede discussie Harmen Binnema 22 maart 2016 Waar gaat het over? GroenLinks heeft een brede agenda van democratisering,

Nadere informatie

HOE WERKEN ONZE HERSENEN IN HET KOOPPROCES?

HOE WERKEN ONZE HERSENEN IN HET KOOPPROCES? HOE WERKEN ONZE HERSENEN IN HET KOOPPROCES? EN WAT KUNNEN WE DAARVAN LEREN? Algemene inleiding (deel 1 uit een serie van 6) NIEUWE ONTDEKKINGEN IN DE NEUROLOGIE NIEUWE KANSEN IN HET VERKOOPGESPREK We are

Nadere informatie

Vaardigheidsmeter Communicatie

Vaardigheidsmeter Communicatie Vaardigheidsmeter Communicatie Persoonlijke effectiviteit Teamvaardigheden Een goede eerste indruk Zelfempowerment Communiceren binnen een team Teambuilding Assertiviteit Vergaderingen leiden Anderen beïnvloeden

Nadere informatie

Rapport Carriere Waarden I

Rapport Carriere Waarden I Rapport Carriere Waarden I Kandidaat TH de Man Datum 18 Mei 2015 Normgroep Advies 1. Inleiding Carrièrewaarden zijn persoonlijke kenmerken die maken dat u bepaald werk als motiverend ervaart. In dit rapport

Nadere informatie

PROCESDOEL 1 VRIJ EN ZELFSTANDIG LEREN DENKEN EN HANDELEN

PROCESDOEL 1 VRIJ EN ZELFSTANDIG LEREN DENKEN EN HANDELEN PROCESDOEL 1 VRIJ EN ZELFSTANDIG LEREN DENKEN EN HANDELEN Bijzondere procesdoelen 1.1. Groei naar volwassenheid 1.2. Zelfstandig denken 1.3. Zelfstandig handelen 1.4. Postconventionele instelling 1.1 Groei

Nadere informatie

Het gevolgenmodel. SOLK Carolien Kruyff, GZ-psycholoog Praktijk Kruyff, Den Haag

Het gevolgenmodel. SOLK Carolien Kruyff, GZ-psycholoog Praktijk Kruyff, Den Haag Het gevolgenmodel Behandeling van kinderen en jongeren met Somatisch On-(voldoende) verklaarde Lichamelijke Klachten: SOLK Carolien Kruyff, GZ-psycholoog Praktijk Kruyff, Den Haag 6 november 2014 Lichamelijke

Nadere informatie

Politiek en politici in het nieuws in vijf landelijke dagbladen Samenvatting

Politiek en politici in het nieuws in vijf landelijke dagbladen Samenvatting Politiek en politici in het nieuws in vijf landelijke dagbladen Samenvatting Otto Scholten & Nel Ruigrok Stichting Het Persinstituut De Nederlandse Nieuwsmonitor Amsterdam, april 06 1 Inleiding Puntsgewijs

Nadere informatie

Linkse hobby s versus Henk en Ingrid framing in de Nederlandse politiek

Linkse hobby s versus Henk en Ingrid framing in de Nederlandse politiek Linkse hobby s versus Henk en Ingrid framing in de Nederlandse politiek Door: Marlou Jenneskens van Universiteit van Amsterdam. By Marlou Jenneskens Sinterklaas bestaat en hij zit dáár. Wiegel gebruikte

Nadere informatie

BEÏNVLOEDINGSSTIJLEN. Tegenbewegende stijlen. Meebewegende stijlen. = duwen = trekken. evalueren aansporen en onder druk zetten

BEÏNVLOEDINGSSTIJLEN. Tegenbewegende stijlen. Meebewegende stijlen. = duwen = trekken. evalueren aansporen en onder druk zetten BEÏNVLOEDINGSSTIJLEN Er zijn verschillende beïnvloedingsstijlen te onderscheiden. De stijlen kunnen worden onderverdeeld in: TEGENBEWEGENDE STIJLEN MEEBEWEGENDE STIJLEN = duwen = trekken Tegenbewegende

Nadere informatie

Hoe werkt advies? Ze weten niet wat Ze weten niet waarom Ze weten niet hoe. HersenletselCongres 2014 3 november

Hoe werkt advies? Ze weten niet wat Ze weten niet waarom Ze weten niet hoe. HersenletselCongres 2014 3 november HersenletselCongres 2014 3 november Disclosure belangen sprekers C1 Waarom doen ze nou niet gewoon wat ik zeg! Motiveren tot gedragsverandering; wat is lastig en wat kun je als professional doen? (potentiële)

Nadere informatie

Gedragsregels voor de MfN-registermediator

Gedragsregels voor de MfN-registermediator Gedragsregels voor de MfN-registermediator Deze gedragsregels zijn een richtlijn voor het gedrag van de MfN-registermediator. Zij dienen tevens als informatievoorziening voor betrokkenen en als maatstaf

Nadere informatie

Inhoud. Deel 1 Zelf zorgen voor een gezond gevoelsleven 9

Inhoud. Deel 1 Zelf zorgen voor een gezond gevoelsleven 9 Inhoud Deel 1 Zelf zorgen voor een gezond gevoelsleven 9 1 Emotionele verantwoordelijkheid 11 2 Gevoelens analyseren 15 3 Adequate en inadequate gevoelens onderscheiden 19 4 Gevoelens veranderen 24 5 Gedachten

Nadere informatie

Bijlage 2. Beoordelingsformulier Gesprekstechnieken LEH 6 2014-2015. Summatief docentoordeel: voldoende (7)

Bijlage 2. Beoordelingsformulier Gesprekstechnieken LEH 6 2014-2015. Summatief docentoordeel: voldoende (7) Beoordelingsformulier Gesprekstechnieken LEH 6 2014-2015 Bijlage 2 BEOORDELING: Naam: Marieke Schuurmans Studentnummer: 2200843 Docenten: Gerrie van de Ven / Lonneke Schilders Datum: 2 april 2015 Summatief

Nadere informatie

STAGES IN ARBEIDS- EN ORGANISATIEPSYCHOLOGIE: FEEDBACKINSTRUMENT

STAGES IN ARBEIDS- EN ORGANISATIEPSYCHOLOGIE: FEEDBACKINSTRUMENT STAGES IN ARBEIDS- EN ORGANISATIEPSYCHOLOGIE: FEEDBACKINSTRUMENT Naam stagiair(e):... Stageplaats (+ adres):...... Tussentijdse evaluatie Eindevaluatie Stageperiode:... Datum:.. /.. / 20.. Stagementor:...

Nadere informatie

VERTROUWELIJK RESULTATEN VIP-TEST_ LEIDINGGEVEN. Kandidaat: de heer Bart Datum praktijksimulatie: 09-05-2012 Adviseur: Dennis Luijks INLEIDING

VERTROUWELIJK RESULTATEN VIP-TEST_ LEIDINGGEVEN. Kandidaat: de heer Bart Datum praktijksimulatie: 09-05-2012 Adviseur: Dennis Luijks INLEIDING VERTROUWELIJK RESULTATEN VIP-TEST_ LEIDINGGEVEN Kandidaat: de heer Bart Datum praktijksimulatie: 09-05-2012 Adviseur: Dennis Luijks INLEIDING De bedoeling van de praktijksimulatie is om aandachtspunten

Nadere informatie

Wat is assertiviteit en hoe kan het je helpen met je persoonlijke wellness?

Wat is assertiviteit en hoe kan het je helpen met je persoonlijke wellness? Wellness Ontwikkelings Activiteit Assertief zijn Hoe deze techniek je leven kan verbeteren Voordelen Meer zelfvertrouwen Meer geloof in je eigen kunnen Eerder nee durven te zeggen Vermindering van Weinig

Nadere informatie

Ontmoeting met (heftige) emoties een handreiking vanuit de levenskunst

Ontmoeting met (heftige) emoties een handreiking vanuit de levenskunst Ontmoeting met (heftige) emoties een handreiking vanuit de levenskunst Palliatieve Zorg symposium Ontmoeten is Leren Kasteel Maurick Vught 2 oktober 2012 Dick Kleinlugtenbelt Agenda Emoties zijn waardevolle

Nadere informatie

Eindexamen maatschappijleer vwo 2008-I

Eindexamen maatschappijleer vwo 2008-I Opgave 1 Tbs ter discussie 1 maximumscore 2 beveiliging van de samenleving Voorbeeld van juiste toelichting bij beveiliging van de samenleving: In de tekst staat dat er steeds minder mensen uitstromen

Nadere informatie

MINISTERIE VAN DEFENSIE WERKGROEP STAAL EERSTE DRUK, NOVEMBER 2007 VISIE LEIDINGGEVEN

MINISTERIE VAN DEFENSIE WERKGROEP STAAL EERSTE DRUK, NOVEMBER 2007 VISIE LEIDINGGEVEN MINISTERIE VAN DEFENSIE WERKGROEP STAAL EERSTE DRUK, NOVEMBER 2007 VISIE LEIDINGGEVEN INLEIDING Voorwoord Commandant der Strijdkrachten CONTEXT De complexe omgeving waarin bij Defensie leiding wordt gegeven

Nadere informatie

RESULTATEN VIP-TEST LEIDINGGEVEN. Kandidaat: de heer Bart Soeters Datum praktijksimulatie: 10-05-2012 Adviseur: INLEIDING

RESULTATEN VIP-TEST LEIDINGGEVEN. Kandidaat: de heer Bart Soeters Datum praktijksimulatie: 10-05-2012 Adviseur: INLEIDING RESULTATEN VIP-TEST LEIDINGGEVEN Kandidaat: de heer Bart Soeters Datum praktijksimulatie: 10-05-2012 Adviseur: INLEIDING De bedoeling van de praktijksimulatie is om aandachtspunten aan te reiken voor het

Nadere informatie

)*.-2%* Thema TEAM. Module 3: Feedback geven en ontvangen "#$%&%&'()*$)+%&'(,-.$'*'%/)+-(,#*0-//%*&$1/

)*.-2%* Thema TEAM. Module 3: Feedback geven en ontvangen #$%&%&'()*$)+%&'(,-.$'*'%/)+-(,#*0-//%*&$1/ Thema TEAM Module 3: Feedback geven en ontvangen Voorbeeld van het begin van de training feedback geven en ontvangen Feedback geven en ontvangen Het geven van effectieve feedback is een waardevol hulpmiddel

Nadere informatie

Motieven en persoonlijkheid. Waarom doen mensen de dingen die ze doen?

Motieven en persoonlijkheid. Waarom doen mensen de dingen die ze doen? Motieven en persoonlijkheid Waarom doen mensen de dingen die ze doen? Motivatie psychologen vragen: Waarom doen mensen de dingen die ze doen? Motivatiepsychologen zoeken naar de motieven, de drijfveren

Nadere informatie

Welke kansen bieden internet en sociale media (niet)?

Welke kansen bieden internet en sociale media (niet)? Welke kansen bieden internet en sociale media (niet)? Chris Aalberts Internet en sociale media hebben de wereld ingrijpend veranderd, dat weten we allemaal. Maar deze simpele waarheid zegt maar weinig

Nadere informatie

Waarom doen ze nou niet gewoon wat ik zeg! Workshop Motiverende Gespreksvoering Hoe werkt advies? drs. Hilde Jans psycholoog hilde.jans@cambiamo.

Waarom doen ze nou niet gewoon wat ik zeg! Workshop Motiverende Gespreksvoering Hoe werkt advies? drs. Hilde Jans psycholoog hilde.jans@cambiamo. Waarom doen ze nou niet gewoon wat ik zeg! Workshop Motiverende Gespreksvoering Hoe werkt advies? drs. Hilde Jans psycholoog hilde.jans@cambiamo.nl Waarom mensen niet? Dus wat kun je doen? Ze weten niet

Nadere informatie

MEDIACONTACT SITUATIE

MEDIACONTACT SITUATIE MEDIACONTACT Wilco Bontenbal SITUATIE U, als manager, krijgt ongetwijfeld wel eens te maken met de. Daarom is het belangrijk om inzicht te krijgen in uw natuurlijke stijl van optreden in de en uw voorkeur

Nadere informatie

Als niet alleen de ziekte zich kwaadaardig toont. Frustraties van de partner. Dr AC Brouwer-Dudok de Wit, klin psycholoog/psychotherapeut

Als niet alleen de ziekte zich kwaadaardig toont. Frustraties van de partner. Dr AC Brouwer-Dudok de Wit, klin psycholoog/psychotherapeut Als niet alleen de ziekte zich kwaadaardig toont. Frustraties van de partner Dr AC Brouwer-Dudok de Wit, klin psycholoog/psychotherapeut De komende 3 kwartier Wie staat er tegenover jullie? Op welke vragen

Nadere informatie

Achtergrond van het onderzoek:

Achtergrond van het onderzoek: Bureau van de Europese Unie voor de Grondrechten (FRA) MEMO / 26 januari 2010 De Holocaust bezien vanuit mensenrechtenperspectief: het eerste EU-brede onderzoek naar Holocaust-onderwijs en mensenrechtenonderwijs

Nadere informatie

Leiderschap in Turbulente Tijden

Leiderschap in Turbulente Tijden De Mindset van de Business Leader Leiderschap in Turbulente Tijden Onderzoek onder 175 strategische leiders Maart 2012 Inleiding.. 3 Respondenten 4 De toekomst 5 De managementagenda 7 Leiderschap en Ondernemerschap

Nadere informatie

Iedereen sterk. Zo stimuleer je innovatief gedrag en eigenaarschap van medewerkers

Iedereen sterk. Zo stimuleer je innovatief gedrag en eigenaarschap van medewerkers Iedereen sterk Zo stimuleer je innovatief gedrag en eigenaarschap van medewerkers JANUARI 2016 Veranderen moet veranderen Verandering is in veel gevallen een top-down proces. Bestuur en management signaleren

Nadere informatie

Het probleem is dat pesten soms wordt afgedaan als plagerij of als een onschuldig spelletje.

Het probleem is dat pesten soms wordt afgedaan als plagerij of als een onschuldig spelletje. 1-1. HET PROBLEEM Pesten en plagen worden vaak door elkaar gehaald! Het probleem is dat pesten soms wordt afgedaan als plagerij of als een onschuldig spelletje. Als je gepest bent, heb je ervaren dat pesten

Nadere informatie

Interactie in actie 3 Burgerparticipatie in Eindhoven. Eindhoven, 17 september 2013 Dr. Laurens de Graaf

Interactie in actie 3 Burgerparticipatie in Eindhoven. Eindhoven, 17 september 2013 Dr. Laurens de Graaf Interactie in actie 3 Burgerparticipatie in Eindhoven Eindhoven, 17 september 2013 Dr. Laurens de Graaf Recente onderzoeken Interactief beleid en draagvlakontwikkeling Burgerparticipatie in Eindhoven,

Nadere informatie

Overzicht van de workshop. Nauwe relatie tussen CS en trauma VERLAMD DOOR ANGST. Waarom een workshop over EMDR en conversiestoornis?

Overzicht van de workshop. Nauwe relatie tussen CS en trauma VERLAMD DOOR ANGST. Waarom een workshop over EMDR en conversiestoornis? VERLAMD DOOR ANGST Overzicht van de workshop EMDR als onderdeel van de behandeling van de conversie stoornis: een state of the art verslag Franny Moene & Rowina de Bas Onderzoek naar relatie CS en PTSS

Nadere informatie

Ontwikkeling politieke voorkeur in 2015

Ontwikkeling politieke voorkeur in 2015 Een politiek systeem in ontbinding De peiling van vandaag laat zien in welke bijzondere electorale situatie Nederland eind 2015 is beland. Deze resultaten kunnen geplaatst worden in het verlengde van het

Nadere informatie

Massamedia. Hoofdstuk 8

Massamedia. Hoofdstuk 8 Massamedia Hoofdstuk 8 8.2 Beeldvorming in media Bewuste en onbewuste kleuring door redactie! Bewuste kleuring Invloed identiteit medium Manipulatie en indoctrinatie Onbewuste kleuring Onmogelijkheid van

Nadere informatie

www.tma-methode.nl Talentenanalyse annemieke de Kuijper 21 april 2009

www.tma-methode.nl Talentenanalyse annemieke de Kuijper 21 april 2009 annemieke de Kuijper 21 april 2009 Talentenanalyse ceylonpoort 5-25 2037 AA Haarlem T 023-5463747 I www. E webdiscussie@ Inhoudsopgave: 1. Inleiding 3 2. Betekenis van de scores 3 3. Consistentie 3 4.

Nadere informatie

Communiceren over wetenschap. Geert Vanpaemel KU Leuven

Communiceren over wetenschap. Geert Vanpaemel KU Leuven Communiceren over wetenschap Geert Vanpaemel KU Leuven 1. Inleiding 2. Algemene aanpak 3. Tips & Tricks Negatieve berichtgeving Naamgeving pesticiden, herbiciden, insecticiden, biociden Onvoorziene ecologische

Nadere informatie

Geven en ontvangen van steun in de context van een chronische ziekte.

Geven en ontvangen van steun in de context van een chronische ziekte. Een chronische en progressieve aandoening zoals multiple sclerose (MS) heeft vaak grote consequenties voor het leven van patiënten en hun intieme partners. Naast het omgaan met de fysieke beperkingen van

Nadere informatie

Standaard Eurobarometer 80. DE PUBLIEKE OPINIE IN DE EUROPESE UNIE Najaar 2013 NATIONAAL RAPPORT BELGIË

Standaard Eurobarometer 80. DE PUBLIEKE OPINIE IN DE EUROPESE UNIE Najaar 2013 NATIONAAL RAPPORT BELGIË Standaard Eurobarometer 80 DE PUBLIEKE OPINIE IN DE EUROPESE UNIE Najaar 2013 NATIONAAL RAPPORT BELGIË Opiniepeiling besteld en gecoördineerd door de Europese Commissie, Directoraat-generaal Communicatie.

Nadere informatie

BEINVLOEDEN IS LEERZAAM Build or Push Bouwen of Drukken? Aanspreken op gedragsvoorkeuren. Werken met sociale voorkeuren.

BEINVLOEDEN IS LEERZAAM Build or Push Bouwen of Drukken? Aanspreken op gedragsvoorkeuren. Werken met sociale voorkeuren. BEINVLOEDEN IS LEERZAAM Build or Push Bouwen of Drukken? Aanspreken op gedragsvoorkeuren. Werken met sociale voorkeuren. Nieuwsflits N54 September 2015 Gert Anbeek, Esmiralda Borgt, Ron van Eijk, Patrick

Nadere informatie

Bestuurssecretaris en...

Bestuurssecretaris en... het Zijlstra Center for Public Control and Governance www.hetzijlstracenter.nl Bestuurssecretaris en... Oriëntatie op de functie bestuurssecretaris het Zijlstra Center for Public Control and Governance

Nadere informatie

STIJLEN VAN BEÏNVLOEDING. Inleiding

STIJLEN VAN BEÏNVLOEDING. Inleiding STIJLEN VAN BEÏNVLOEDING Inleiding De door leidinggevenden gehanteerde stijlen van beïnvloeding kunnen grofweg in twee categorieën worden ingedeeld, te weten profileren en respecteren. Er zijn twee profilerende

Nadere informatie

III. Schakelen tussen communciatieniveaus

III. Schakelen tussen communciatieniveaus III. Schakelen tussen communciatieniveaus Herkent u de volgende situaties? o 'Nu heb ik al een paar keer aan mijn medewerker gevraagd of hij uit wil leggen wat er precies aan de hand is; maar hij geeft

Nadere informatie

Missionstatement en core values

Missionstatement en core values Missionstatement en core values Inhoud 1 Het formuleren van missionstatement en core values... 1 2 Het maken en uitdragen van missie en kernwaarden... 5 1 Het formuleren van missionstatement en core values

Nadere informatie

Nederland. EUROBAROMETER 74 De publieke opinie in de Europese Unie. Najaar 2010. Nationaal Rapport

Nederland. EUROBAROMETER 74 De publieke opinie in de Europese Unie. Najaar 2010. Nationaal Rapport Standard Eurobarometer EUROBAROMETER 74 De publieke opinie in de Europese Unie Najaar 2010 Nationaal Rapport Nederland Representation of the European Commission to Netherlands Inhoud Inleiding Context

Nadere informatie

Oplossingsgericht en waarderend coachen.

Oplossingsgericht en waarderend coachen. Oplossingsgericht en waarderend coachen. Coaching is die vorm van professionele begeleiding waarbij de coach als gelijkwaardige partner de cliënt ondersteunt bij het behalen van zelfgekozen doelen. Oplossingsgericht

Nadere informatie

Belemmerende gedachten vervangen door helpende

Belemmerende gedachten vervangen door helpende Belemmerende gedachten vervangen door helpende 1 Inleiding We beginnen met een voorbeeld: Gebeurtenis of situatie: Je vraagt je collega om je te helpen bij een klus, die over een uur klaar moet zijn. Je

Nadere informatie

Veranderen is een noodzaak, verbeteren is een keuze (1)

Veranderen is een noodzaak, verbeteren is een keuze (1) (1) Inspirerend leiderschap van bestuurders en directeuren vraagt om meer aandacht voor hun verander- en verbetercapaciteit. In dit eerste deel (van twee) staat een belangrijke component hiervan centraal:

Nadere informatie

Communicatie vaardigheden

Communicatie vaardigheden Communicatie vaardigheden Yuri Santana (13026003) Februari 2014, Delft Inhoudsopgave Inleiding... 5 Observatielijst voorzitter... 6 HS versus GS... 8 Opdracht behorende bij conflict hanteren... 9 Herkennen

Nadere informatie

VALT HIER NOG WAT TE LEREN? EEN EDUCATIEF PERSPECTIEF OP DUURZAAMHEID Gert Biesta Universiteit Luxemburg. een populair recept

VALT HIER NOG WAT TE LEREN? EEN EDUCATIEF PERSPECTIEF OP DUURZAAMHEID Gert Biesta Universiteit Luxemburg. een populair recept VALT HIER NOG WAT TE LEREN? EEN EDUCATIEF PERSPECTIEF OP DUURZAAMHEID Gert Biesta Universiteit Luxemburg een populair recept een maatschappelijk probleem add some learning opgelost! deze bijdrage een perspectief

Nadere informatie

De zes denkhoeden van Edward de Bono. Een wereldberoemde techniek om creatief en lateraal te denken

De zes denkhoeden van Edward de Bono. Een wereldberoemde techniek om creatief en lateraal te denken De zes denkhoeden van Edward de Bono Een wereldberoemde techniek om creatief en lateraal te denken Index 1.0 De zes hoeden techniek van de Bono 2.0 Meerwaarde van de zes hoeden techniek 3.0 Voordelen van

Nadere informatie

Gekozen burgemeester in één klap invoeren

Gekozen burgemeester in één klap invoeren Opgave 2 De gekozen burgemeester tekst 7 Gekozen burgemeester in één klap invoeren Van onze redactie politiek DEN HAAG D66-minister Thom de Graaf wil geen geleidelijke invoering van zijn systeem voor de

Nadere informatie

LEVENSFASEN EN DUURZAME INZETBAARHEID WERKNEMERS

LEVENSFASEN EN DUURZAME INZETBAARHEID WERKNEMERS DE TWINTIGER leeftijd < 30 jaar De twintiger stapt het volle leven binnen, vaak met hoge verwachtingen. Het leven ligt voor hem. Is zijn beroepsidentiteit nog aan het ontwikkelen. De concrete werkpraktijk

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Over Dingerdis Customer Care. Inleiding. 1. Situaties die weerstand oproepen. 2. Zes veel voorkomende vormen van weerstand

Inhoudsopgave. Over Dingerdis Customer Care. Inleiding. 1. Situaties die weerstand oproepen. 2. Zes veel voorkomende vormen van weerstand Ronald Dingerdis Inhoudsopgave Over Dingerdis Customer Care Inleiding 1. Situaties die weerstand oproepen 2. Zes veel voorkomende vormen van weerstand 3. Omgaan met weerstand van anderen 4. Omgaan met

Nadere informatie

Vaardigheidsmeter Communicatie

Vaardigheidsmeter Communicatie Vaardigheidsmeter Communicatie Persoonlijke effectiviteit Teamheden Een goede eerste indruk Zelfempowerment Communiceren binnen een team Teambuilding Assertiviteit Vergaderingen leiden Anderen beïnvloeden

Nadere informatie

Management Coaching. Driessen Management Coaching

Management Coaching. Driessen Management Coaching Management Coaching Coaches die u diepe inzichten, grootse veranderingen en opwindende spirituele verschuivingen in het vooruitzicht stellen zijn er genoeg. Bij Driessen Management Coaching bent u daarvoor

Nadere informatie

Ondermijnende milieucriminaliteit. Welkom!

Ondermijnende milieucriminaliteit. Welkom! Ondermijnende milieucriminaliteit Welkom! Ondermijnende milieucriminaliteit Annelies Vanlandschoot Programmamanager lectoraat Milieucriminaliteit Ondermijnende milieucriminaliteit Lectoraat Milieucriminaliteit

Nadere informatie

Kernkwaliteit, valkuil, allergie, uitdaging

Kernkwaliteit, valkuil, allergie, uitdaging Kernkwadranten als handig hulpmiddel voor teams Kernkwaliteit, valkuil, allergie, uitdaging Veel mensen kennen het model van kernkwadranten en kernkwaliteiten. Dat het ook geschikt is voor de hulp verlening,

Nadere informatie

Leiderschap. Light Medium Strong. The Black Box. Drie invalshoeken. 1. Zo doe je dat. 2. Wat blijft er liggen? 3. De rotklussen horen er bij

Leiderschap. Light Medium Strong. The Black Box. Drie invalshoeken. 1. Zo doe je dat. 2. Wat blijft er liggen? 3. De rotklussen horen er bij Leiderschap Light Medium Strong Overal werken mensen in teamverband onder leiding van teamleiders. Het is een populair concept The Black Box The Black Box brengt bespreken, analyseren en verbeteren van

Nadere informatie

Studiekeuze: Een ontwikkelingspsychologisch perspectief

Studiekeuze: Een ontwikkelingspsychologisch perspectief 11-2-2015 1 Studiekeuze: Een ontwikkelingspsychologisch perspectief Facta, 12-02-2015 Saskia Kunnen Afdeling Ontwikkelingspsychologie Rijksuniversiteit Groningen 11-2-20152 Programma Studiekeuze als ontwikkelingsproces:

Nadere informatie

Elk bekken heeft een mens

Elk bekken heeft een mens Elk bekken heeft een mens Als bekkenfysiotherapeut heb je nodig Mieneke Spijkerman Bekkenfysiotherapeut Psychosomatisch fysiotherapeut te Valburg Kennis van en rondom het bekken Vaardigheden Competenties

Nadere informatie

Uitgeverij Van Praag Amsterdam

Uitgeverij Van Praag Amsterdam Uitgeverij Van Praag Amsterdam Inhoud 9 Het immigratietaboe 13 Het relativeringcircuit De toestand 27 Etniciteit is sticky 30 Drs. Hans Roodenburg Inkomensverschillen worden groter door immigratie 39 Het

Nadere informatie

Motivaties om op de PVV te stemmen

Motivaties om op de PVV te stemmen Motivaties om op de PVV te stemmen Voor: NPS/NOVA Mirjam Bartelsman Door: Kees Sanderse Research Executive Datum: 27 augustus 2009 Project: 90054 Copyright: Synovate Ltd. Alle rechten voorbehouden. De

Nadere informatie

Deel 1: Positieve psychologie

Deel 1: Positieve psychologie Deel 1: Positieve psychologie Welkom bij: Positieve gezondheid. Jan Auke Walburg 2 Carla Leurs 3 4 Bloei Bloei is de ontwikkeling van het fysieke en mentaal vermogen. Welbevinden en gezondheid Verschillende

Nadere informatie

OPQ Profiel OPQ. E.I. rapport. Naam Dhr. Sample Candidate. Datum 23 oktober 2013. www.ceb.shl.com

OPQ Profiel OPQ. E.I. rapport. Naam Dhr. Sample Candidate. Datum 23 oktober 2013. www.ceb.shl.com OPQ Profiel OPQ E.I. rapport Naam Dhr. Sample Candidate Datum 23 oktober 2013 www.ceb.shl.com Inleiding Kennis van de eigen emoties, het onderkennen van andermans emoties en het omgaan met relaties kunnen

Nadere informatie

Kansen voor gezondheid

Kansen voor gezondheid 10-6-2015 1 g Kansen voor gezondheid L a n g e r Jan Auke Walburg Vraagstelling Hoe kan je de gezondheid en het welbevinden van een populatie bevorderen zodanig dat: mentale en somatische ziektes afnemen

Nadere informatie

Het sociaal regelsysteem: externe sturing door discipline. Het systeem van communicatieve zelfsturing: zelfsturing in communicatie

Het sociaal regelsysteem: externe sturing door discipline. Het systeem van communicatieve zelfsturing: zelfsturing in communicatie De logica van lef, discipline en communicatie Theoretisch kader voor organisatieontwikkeling Tonnie van der Zouwen, maart 2007 De gelaagdheid in onze werkelijkheid Theorieën zijn conceptuele verhalen met

Nadere informatie

Onderzoek nieuwe examenprogramma MAW

Onderzoek nieuwe examenprogramma MAW Onderzoek nieuwe examenprogramma MAW Voorbeeldlesmateraal maakt vernieuwingen Maatschappijwetenschappen concreet en uitvoerbaar In het kader van haar afstudeerproject voor de eerstegraads lerarenopleiding

Nadere informatie

Waarom doen ze nou niet gewoon wat ik zeg! Motiveren tot gedragsverandering; Wat is lastig en wat kun je doen?

Waarom doen ze nou niet gewoon wat ik zeg! Motiveren tot gedragsverandering; Wat is lastig en wat kun je doen? Waarom doen ze nou niet gewoon wat ik zeg! Motiveren tot gedragsverandering; Wat is lastig en wat kun je doen? Leerlingen met SOLK Effectieve gesprekken met ouders en leerlingen drs. Hilde Jans psycholoog

Nadere informatie

Goede praktijkvoorbeelden als strategie voor onderwijsvernieuwing?

Goede praktijkvoorbeelden als strategie voor onderwijsvernieuwing? Goede praktijkvoorbeelden als strategie voor onderwijsvernieuwing? Problematiseren en er voorbij Geert Kelchtermans Praktijkvoorbeelden zijn in PV in de hitparade van populair onderwijsjargon Eenvoudige

Nadere informatie

Van loslaten naar VERBINDEN: Hoe we mensen in rouw kunnen uitnodigen om verhalen te vertellen over wat hen dierbaar is.

Van loslaten naar VERBINDEN: Hoe we mensen in rouw kunnen uitnodigen om verhalen te vertellen over wat hen dierbaar is. Van loslaten naar VERBINDEN: Hoe we mensen in rouw kunnen uitnodigen om verhalen te vertellen over wat hen dierbaar is. Anik Serneels Klinisch psychologe, relatie- en gezinstherapeute, specialisatie narratieve

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Voorwoord 7 Inleiding 11

Inhoudsopgave. Voorwoord 7 Inleiding 11 Inhoudsopgave Voorwoord 7 Inleiding 11 1 Gevoel en verstand in de liefde 15 2 De partnerkeuze 21 3 Mythes over de liefde 29 4 De liefde ontraadseld 35 5 Verbetering begint bij jezelf 43 6 De vaardigheden

Nadere informatie

Verdieping profiel veiligheidsdeskundige, ter voorbereiding op de inrichting van het assessment ten behoeve van het nieuwe register NVVK

Verdieping profiel veiligheidsdeskundige, ter voorbereiding op de inrichting van het assessment ten behoeve van het nieuwe register NVVK Verdieping profiel veiligheidsdeskundige, ter voorbereiding op de inrichting van het assessment ten behoeve van het nieuwe register NVVK. Aanleiding Met betrekking tot het eindniveau van veiligheidsopleidingen

Nadere informatie

Stress & Burn Out. ubeon Academy

Stress & Burn Out. ubeon Academy Stress & Burn Out ubeon Academy Programma Stress & Burn Out, twee thema s die tot voor kort taboe waren in vele werkomgevingen, vragen vandaag de dag extra aandacht. Naast opleidingen gericht op individuele

Nadere informatie

1 Het sociale ontwikkelingstraject

1 Het sociale ontwikkelingstraject 1 Het sociale ontwikkelingstraject Tijdens de schoolleeftijd valt de nadruk sterk op de cognitieve ontwikkeling. De sociale ontwikkeling is in die periode echter minstens zo belangrijk. Goed leren lezen,

Nadere informatie

WHITEPAPER > EFFECTIEF BRAND & PACKAGING DESIGN

WHITEPAPER > EFFECTIEF BRAND & PACKAGING DESIGN WHITEPAPER > EFFECTIEF BRAND & PACKAGING DESIGN WIJ ZIJN > BOOM WIJ CREËREN > BRAND, IDENTITY & PACKAGING DESIGN WIJ > VERSTERKEN, INSPIREREN & MAKEN TROTS WHITEPAPER > EFFECTIEF BRAND & PACKAGING DESIGN

Nadere informatie

Ontwikkeling. Opleiding Persoonlijke Ontwikkeling

Ontwikkeling. Opleiding Persoonlijke Ontwikkeling Ontwikkeling Opleiding Persoonlijke Ontwikkeling Opleiding Persoonlijke Ontwikkeling Waarom? Ik heb het idee dat ik wel eens tekortschiet als het erom gaat anderen duidelijk te maken wat ik bedoel. Ik

Nadere informatie

Examen HAVO. Nederlands. tijdvak 2 dinsdag 21 juni 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen HAVO. Nederlands. tijdvak 2 dinsdag 21 juni 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen HAVO 2011 tijdvak 2 dinsdag 21 juni 13.30-16.30 uur Nederlands Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 22 vragen en een samenvattingsopdracht. Voor dit examen zijn maximaal 49 punten

Nadere informatie

Impact en Invloed vergroten door te werken aan uw EQ.

Impact en Invloed vergroten door te werken aan uw EQ. Impact en Invloed vergroten door te werken aan uw EQ. Nieuwsflits 3 Juli 2010 Gert Anbeek, Huub Corssmit, Albert Garrelds, Patrick Lybaert, Hans Pot, Harry de Weerd, Peter Wensveen. Kopiëren en vrijelijk

Nadere informatie

Examen VWO. Nederlands

Examen VWO. Nederlands Nederlands Examen VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 2 Dinsdag 20 juni 13.30 16.30 uur 20 06 Vragenboekje Voor dit examen zijn maximaal 48 punten te behalen; het examen bestaat uit 19

Nadere informatie

Wetenschapscommunicatie en/of democratisch debat? Pieter Maeseele

Wetenschapscommunicatie en/of democratisch debat? Pieter Maeseele Wetenschapscommunicatie en/of democratisch debat? Pieter Maeseele Wie ben ik? Communicatiewetenschappen UA Media, Wetenschap & Democratie Media & Democratie - Evalueren van mate waarin media bijdragen

Nadere informatie

DEEP DEMOCRACY. Jitske Kramer: www.humandimensions.nl www.deepdemocracy.nl www.academievoororganisatiecultuur.nl. www.deepdemocracy.

DEEP DEMOCRACY. Jitske Kramer: www.humandimensions.nl www.deepdemocracy.nl www.academievoororganisatiecultuur.nl. www.deepdemocracy. DEEP DEMOCRACY Jitske Kramer: www.humandimensions.nl www.deepdemocracy.nl www.academievoororganisatiecultuur.nl www.deepdemocracy.nl DE TRAININGEN Het leren van de Lewis methode van Deep Democracy gaat

Nadere informatie

Eenzaamheid. Naar een andere aanpak. Jeannette Rijks. 2011 Jeannette Rijks. Ambachtenstraat 13 4731RE Oudenbosch 0165 316626

Eenzaamheid. Naar een andere aanpak. Jeannette Rijks. 2011 Jeannette Rijks. Ambachtenstraat 13 4731RE Oudenbosch 0165 316626 Eenzaamheid Naar een andere aanpak Jeannette Rijks Ambachtenstraat 13 4731RE Oudenbosch 0165 316626 Eenzaamheid, sociaal isolement, alleen zijn Een probleem? De maatschappij maakt zich zorgen om eenzaamheid.

Nadere informatie

Toekomstbestendig Goed Bestuur

Toekomstbestendig Goed Bestuur faculteit rechtsgeleerdheid staatsrecht bestuursrecht bestuurskunde Datum 25-06-2015 1 Toekomstbestendig Goed Bestuur Openbaar Bestuur en het verdienen en behouden van vertrouwen, legitimiteit en gezag

Nadere informatie

Naslagwerk KOERS. Producten van dit documenten zijn:

Naslagwerk KOERS. Producten van dit documenten zijn: Naslagwerk KOERS Dit document is bedoeld om ieder individu een eigen beeld te laten formuleren van de eigen koers als werkend mens en vervolgens als functionaris. Daarna kun je collectief de afdelingskoers

Nadere informatie

Voorwoord. Erik Sterk Guido Walraven

Voorwoord. Erik Sterk Guido Walraven Voorwoord Erik Sterk Guido Walraven Ondernemende burgers in lokale gemeenschappen kunnen sociale, economische en ecologische impact hebben, zo is de laatste jaren steeds duidelijker geworden. De verschillende

Nadere informatie

Psychologisch rapport: Competenties (strikt vertrouwelijk)

Psychologisch rapport: Competenties (strikt vertrouwelijk) Psychologisch rapport: Competenties (strikt vertrouwelijk) Naam: Mevrouw Bea het Voorbeeld Datum: 3 juni j.lem@meurshrm.nl Inleiding In dit rapport wordt ingegaan op de competenties zoals deze tijdens

Nadere informatie

Persoonlijkheidstesten

Persoonlijkheidstesten Persoonlijkheidstesten De gratis korte persoonlijkheid test De eerste test die ik heb gemaakt is een gratis test. Deze test bestaat uit één vraag waar wordt gevraagd een van de negen figuren te kiezen.

Nadere informatie

Werkboek Terugvalpreventie Jeugd Naam van de patiënt

Werkboek Terugvalpreventie Jeugd Naam van de patiënt Werkboek Terugvalpreventie Jeugd Naam van de patiënt Het Werkboek Terugvalpreventie Je behandelaar heeft aan jou het voorstel gedaan om een terugvalpreventieplan op te gaan stellen. Het doel hiervan is

Nadere informatie

Woord vooraf bij de tweede druk 1 1

Woord vooraf bij de tweede druk 1 1 Inhoud Woord vooraf bij de tweede druk 1 1 i context en begrippen 15 1 Inleiding 1 7 1.1 Geschiedenis 1 7 1.2 Toepassingen en doelgroepen 1 9 1.2.1 Eenvoudig of complex? 1 9 1.2.2 Diversiteit aan toepassingsgebieden

Nadere informatie

10 onmisbare vaardigheden voor. de ambtenaar van de toekomst. 10 vaardigheden. Netwerken. Presenteren. Argumenteren 10. Verbinden.

10 onmisbare vaardigheden voor. de ambtenaar van de toekomst. 10 vaardigheden. Netwerken. Presenteren. Argumenteren 10. Verbinden. 10 vaardigheden 3 Netwerken 7 Presenteren 1 Argumenteren 10 Verbinden Beïnvloeden 4 Onderhandelen Onderzoeken Oplossingen zoeken voor partijen wil betrekken bij het dat u over de juiste capaciteiten beschikt

Nadere informatie

Welkom. Pedagogische verwaarlozing anno 2013. Het Kind Eerst (juni 2013) www.hetkindeerst.nl

Welkom. Pedagogische verwaarlozing anno 2013. Het Kind Eerst (juni 2013) www.hetkindeerst.nl Welkom Pedagogische verwaarlozing anno 2013 Bron: Haren de Krant d.d. 22 april 2010 1 2 Het Kind Eerst (juni 2013) www.hetkindeerst.nl Vraagstelling n.a.v. twitterbericht d.d. 12-06-2013 van Chris Klomp

Nadere informatie

Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is.

Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is. Energieverbruik binnen de voedingen drankensector. Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is. Deze whitepaper licht toe waarom het voor organisaties binnen de belangrijk is om inzicht te hebben

Nadere informatie