vereniging van nederlandse verkeersvliegers

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "vereniging van nederlandse verkeersvliegers"

Transcriptie

1 op de bok vereniging van nederlandse verkeersvliegers

2 Inhoud Rubrieken Woord en wederwoord Shoot! Bespreking Colums Voorwoord Evident Hamerslag Raadsverslagen Transavia-raadsverslag KLM-raadsverslag Martinair-raadsverslag Op de hoogte Mededelingen van de ledenraad

3 Crew fatigue factors in the Guantanamo Bay aviation accident Text Mark R. Rosekind, Kevin B. Gregory, Donna L. Miller, Elizabeth L. Co, J. Victor Lebacqz and Malcolm Brenner Alertness Solutions, NASA Ames Research Center and National Transportation Safety Board Photo airspace/media/farnboroughairshow2008

4 7 In a recent consensus statement, an international group of scientists identified fatigue as the largest identifiable and preventable cause of accidents in transport operations (between 15 and 20% of all accidents), surpassing that of alcohol or drug related incidents in all modes of transportation. Official statistics often underestimate this contribution. (JSR, 2000). Fatigue engendered by sleep loss and circadian disruption can degrade all aspects of human capability. Significant reductions in operator performance can affect judgement and decisionmaking, attention, reaction time, alertness, memory, and mood (REFs). These degraded performance factors can increase fatigue-related risks and reduce the operational safety margin. In spite of these well-documented effects, the contributory or causal role that fatigue may play in an accident is often underestimated or potentially ignored. One reason for underestimating its contribution is that there is no blood test for fatigue. Thorough accident investigations will include an analysis of alcohol and drug factors. If traces of these compounds are discovered, then they are generally identified as contributory or causal to the accident. However, no simple, practical or validated blood test for fatigue currently exists. Therefore, to include or exclude fatigue as contributory or causal in an accident requires the evaluation of two specific aspects of the accident. First, were identifiable fatigue factors present at the time of the accident? Second, if fatigue factors were present, did fatigue-related performance decrements contribute to or cause the accident? This paper will outline a systematic approach to examine the role of fatigue factors in an accident investigation. First, four specific physiological factors that can create fatigue will be described, including scientific data regarding their relevance. Second, there will be discussion of how to examine whether fatigue related performance changes played a contributory or causal role in an accident. Third, to demonstrate the application of this approach in an actual accident investigation, the crash of a DC-8 in Guantanamo Bay, Cuba will be used as a model analysis. Four Fatigue Factors: Physiological and Operational Considerations An extensive scientific literature indicates that there are four core physiological factors that are known to underlie fatigue and are relevant to an accident investigation. These four fatigue factors are: 1) sleep (acute loss and cumulative debt), 2) continuous hours of wakefulness, 3) circadian rhythms (time-of-day), and 4) sleep disorders. Each of these physiological factors will be described and their operational relevance discussed for their potential role in an accident. Sleep (acute loss and cumulative debt). On average, human adults physiologically require about 8 hours of sleep. However, there is a range of sleep need from about 6 to 10 hours of sleep. Therefore, the average adult will need about 8 hours of sleep for optimal waking performance and alertness. Sleep loss can be considered in two ways: acute and cumulative. Acute sleep loss involves the total amount of sleep obtained in a 24-hour period. An average person that obtains only 5 hours of sleep one night has an acute sleep loss of 3 hours. Sleep loss that occurs over several days builds into a cumulative sleep debt. An average person that obtains only 5 hours of sleep for 3 consecutive nights has a cumulative sleep debt of 9 hours. Recovery from a cumulative sleep debt typically involves more deep sleep and not an hour-for-hour payback of lost sleep that requires extended sleep. Generally, two nights of usual sleep, at a person s regular bedtime, A scientific review found that two hours of sleep loss can result in impairment of performance and levels of alertness.

5 8 can reduce the cumulative sleep debt to 0. Calculating an individual s acute sleep loss or cumulative sleep debt should be based on the person s usual sleep requirement and pattern. A scientific review found that two hours of sleep loss can result in impairment of performance and levels of alertness (MAC/Roth REF). in te scannen foto Crewrest op de B ; zicht naar achter (foto Jan Bennink). Continuous Hours of Wakefulness. How long an individual operator remains awake is another physiological factor that can affect performance and alertness. The physiological complement to sleep is the subsequent number of hours of continuous wakefulness. Shiftwork studies examining different duty lengths (e.g., 8 vs. 10 vs. 12 hours) have provided mixed findings. At 12 hours, some studies have shown significant decreases in performance and alertness and increases in errors and injuries (REFs). NTSB aviation accident data have shown an increased risk beyond 12 hours (REF). At 16 hours of work, a national occupational-injury database demonstrated a progressive increase three times the accident/injury rate at 9 hours (REF). Other studies have shown that performance decrements associated with 17 hours or longer of prolonged wakefulness can approximate the changes typical of alcohol consumption (2 REFs). Generally, performance and alertness can be maintained up to 12 hours of wakefulness. Data suggest that 16 or 17 hours of continuous wakefulness can be associated with significantly reduced performance and alertness. The changes associated with periods of 12 to 16 hours of continuous wakefulness are not well defined. It should be noted that the relevant physiological factor is the continuous hours of wakefulness and that a duty period may be a subset of this. Circadian Rhythms. Another major physiological determinant of waking performance and alertness is the internal circadian clock (REFs). Located in the suprachiasmatic nucleus (SCN) of the hypothalamus, the circadian clock controls the timing of physiological activity (e.g., thermoregulation, immune function, digestion), performance, alertness, and mood. Daily, the circadian clock is programmed for its lowest point at around 3 am to 5 am. This is the period of lowest activity across physiological systems and human functioning. Performance reductions can occur in a larger window from about 12 am to 6 am. A second programmed period of sleepiness occurs at about 3 pm to 5 pm. These windows of circadian low are associated with decreased performance, alertness, and mood and are especially relevant in an accident investigation when a critical phase of operation occurs during one of them. However, just operating during these periods is associated with physiological changes that reduce performance and alertness. Sleep Disorders. Almost 90 different sleep disorders exist and are described in a diagnostic classification system (AASM REF). The primary presenting complaint for many of these disorders is excessive sleepiness. There are a broad range of physiological and psychological causes for these sleep disorders and the individual sufferer might be unaware of its existence. Most of these sleep disorders can be diagnosed and treated successfully by accredited sleep medicine specialists. This factor is a consideration because an operator may have a sleep disorder that predisposes the individual for excessive sleepiness. Altered circadian rhythms (e.g., shiftwork, timezone crossings) and other factors could further exacerbate the preexisting sleepiness. One example sleep disorder is sleep apnea, a condition in which an individual has breathing pauses throughout sleep. This causes waking sleepiness and performance decrements, as well as other related health problems (e.g., cardiovascular risks). Studies of individuals with sleep apnea have shown up to a 7 times increased risk for car accidents. Sleep disorders, such as sleep apnea, put individuals at increased risk for sleepiness and potential performance reductions. Examining these Four Fatigue Factors. In an accident investigation, each of these four fatigue factors should be evaluated to determine whether they were present at the time of the accident. The information regarding these factors should be obtained from a variety of sources whenever possible. For example, the sleep/wake history might be collected from the individual operator involved in the accident, from family members or coworkers. This involves obtaining information about usual sleep patterns and habitual bed times and then specifics for the period prior to the accident. Usually, a minimum of a 72-hour period before an accident should be examined. Depending on circumstances, it may be necessary to review a longer period of time (e.g., when was

6 9 It is important to consider the sources of information used to examine these fatigue factors. the last one or two nights of full sleep?). The continuous hours of wakefulness can be determined from an individual s report (e.g., when did they get up?) and operating information (e.g., reporting for duty). The circadian factor can be straightforward and would identify whether a critical phase of operation or significant performance requirement occurred during a window of circadian low. A sleep medicine specialist may be needed to determine whether an individual had a sleep disorder at the time of an accident. It is important to consider the sources of information used to examine these fatigue factors. Typically, self-report data is obtained by interviewing an operator about circumstances prior to an accident. Self-reports of sleep and alertness can be discrepant from physiological measures and the reliability of the reports may be difficult to establish. Also, retrospective data can present limitations due to a variety of factors. Hence the importance of obtaining information about these fatigue factors from a variety of sources whenever possible. Once the information related to these factors is obtained and analyzed, it should be determined whether each one was present at the time of the accident and to what extent. Basically, this translates to a listing of the individual fatigue factors that were relevant at the time of the accident and the data that indicates its severity. A variety of efforts are underway to develop an empirical risk factor based on this type of information. These are in development as mathematical models or weighting of different factors (REF-modeling supplement/coast Guard). Clearly, these physiological factors can be highly related. Therefore, the relationship between the factors should also be a consideration. For example, one factor might be heavily loaded, such as no sleep, but minimal contribution of the other factors. In another situation, all factors might be present. For example, an operator had only 3 hours of sleep, was awake for 19 hours, the accident occurred at 4:30 am, and the individual had been diagnosed with sleep apnea. Examining the Role of Fatigue-Related Performance Changes The first step, as previously described, is to determine whether to include or exclude fatigue factors as present at the time of the accident. If fatigue factors were present, the second step is to determine whether fatigue-related performance decrements were contributory or causal in the accident. Fatigue created by sleep loss and circadian disruption can decrease waking performance, vigilance, and mood. These decrements are known to affect errors, accidents, and safety (REFs). The basic question is whether fatigue-related decrements can be linked to performance that contributed to or caused the accident. Obviously, this aspect of the determination relies heavily on the specifics of the accident. Applying this Approach to an Actual Accident Investigation In 1993, the National Transportation Safety Board (NTSB) investigated a DC-8 accident at Guantanamo Bay, Cuba. At the request of the NTSB investigators, members of the NASA Fatigue Countermeasures Program examined the fatigue factors related to the accident. A full NTSB report on the accident has been published and includes an appendix on the analysis of the fatigue factors by the NASA Group. The following section applies the analytical approach previously described in this paper to the specific circumstances of the DC-8 Guantanamo Bay accident. Details of the analysis are taken directly from the NTSB report and expanded further in this paper. Analysis of Sleep/Wake Histories for AIA Flight 808 Crew The four fatigue factors described above were analyzed for the AIA Flight Crew involved in an aviation accident that occurred at Guantanamo Bay, Cuba on August 18, The data analyzed were taken from the NTSB Human Performance Investigator s Factual Report, the Operations Group Chairman s Factual Report, and the Flight 808 Crew Statements. When there were discrepancies among the sources, conservative estimates and averages were used. The sleep/wake histories for the Flight Crew of AIA Flight 808 prior to the accident The First Officer was then awake for 19 hours until the accident occurred at Guantanamo Bay.

7 10 at Guantanamo Bay on August 18, 1993 at about 1656 EDT are presented in Figure 1. This figure provides an opportunity to examine the temporal organization and amount of sleep and wakefulness over the three days leading up to the accident. The days 8/16/93, 8/17/93, and 8/18/93 are identified at the top of the figure along with a 24-hour clock. The white bars indicate the duty periods and individual black lines show specific takeoff and landing activities during the duty periods. A single horizontal bar for each flight crewmember shows the sleep (black) and wakefulness (shaded) over the period leading up to the accident at about 1656 on 8/18/93. Figure 1. AIA Flight 808 Crew Sleep/Wake Histories Overall, this information demonstrates that the entire crew displayed cumulative sleep loss and extended periods of continuous wakefulness. The first horizontal bar in Figure 1 displays the sleep/wake history of the Captain. He reported a typical sleep requirement of 8 hours. The Captain awakened on 8/16/93 after 8 hours of sleep and was awake for 9 hours before taking a 2-hour nap prior to his all-night duty period. Following his nap, the Captain was awake for 17.5 hours. He reported a 5-hour sleep period during a daytime sleep opportunity in a Dallas-Ft. Worth Airport hotel during layover. The Captain was then awake for 23.5 hours until the accident occurred at Guantanamo Bay. This 23.5-hour period included an all-night duty period after which the Captain was released from duty. However, he was called back to operate Flight 808 prior to his return home, and therefore was continuously awake until the accident. The second bar in Figure 1 displays the sleep/wake history of the First Officer. He also reported a usual sleep requirement of 8 hours. The First Officer awakened on 8/16/93 after 8 hours of sleep and was awake for 9 hours before taking a 2-hour nap prior to his all-night duty period. Following his nap, the First Officer was awake for 19 hours. He reported an 8-hour sleep period during a daytime sleep opportunity in a Dallas-Ft. Worth Airport hotel during layover. The First Officer was then awake for 19 hours until the accident occurred at Guantanamo Bay. This 19-hour period included an all-night duty period after which the First Officer was released from duty. However, he was called back to operate Flight 808 prior to his leaving the airport, and therefore was continuously awake until the accident. The third bar in Figure 1 displays the sleep/wake history of the Second Officer. He reported a usual sleep requirement of 9.5 hours. The Second Officer awakened on 8/16/93 after 9.5 hours of sleep and was awake for a 15-hour day before going to sleep at 2300 for a usual night of sleep. The Second Officer was then called at home after 6 hours of sleep and reported for duty at the airport, joining the Captain and First Officer. The Second Officer was then awake for 9 hours. He reported a 6-hour sleep period during a daytime sleep opportunity in a Dallas-Ft. Worth Airport hotel during layover. The Second Officer was then awake for 21 hours until the accident occurred at Guantanamo Bay. An examination of the cumulative totals for sleep and continuous wakefulness is informative. For the entire 65-hour period portrayed in Figure 1, which includes the last full 8-hour sleep period at home, the Captain was awake for 50 hours with 15 hours of sleep. Including the 2-hour nap, in the last 48 hours, the Captain was awake for 41

8 11 hours with 7 hours of sleep. For the 46 hours after the nap, the Captain was awake for 41 hours with 5 hours of sleep. In the last 28.5 hours prior to the accident, the Captain was awake for 23.5 hours with 5 hours of sleep. For the entire 65-hour period portrayed in Figure 1, which includes the last full 8-hour sleep period at home, the First Officer was awake for 47 hours with 18 hours of sleep. Including the 2-hour nap, in the last 48 hours, the First Officer was awake for 38 hours with 10 hours of sleep. For the 46 hours after the nap, the First Officer was awake for 38 hours with 8 hours of sleep. In the last 27 hours prior to the accident, the First Officer was awake for 19 hours with 8 hours of sleep. For the entire 65-hour period portrayed in Figure 1, which includes the last full 9.5- hour sleep period at home, the Second Officer was awake for 45 hours with 21.5 hours of sleep. In the last 42 hours, the Second Officer was awake for 30 hours with 12 hours of sleep. In the last 27 hours prior to the accident, the First Officer was awake for 21 hours with 6 hours of sleep. Overall, this information demonstrates that the entire crew displayed cumulative sleep loss and extended periods of continuous wakefulness. It should be noted that the cumulative sleep loss can be partially attributed to the reversal of the circadian pattern, with nighttime sleep periods at home followed by daytime sleep periods due to all-night duty periods. Sleep obtained in opposition to the body s circadian rhythms is more disturbed than sleep that coincides with times when the body is programmed for sleep. Also, the accident occurred at about 4:56 PM in the 3-5 PM window of sleepiness. In a typical 24-hour period, most individuals would be awake about 16 hours and sleep about 8 hours. This represents a 2:1 wake/sleep ratio. Based on this general pattern, a calculation of the cumulative sleep/wake debt is portrayed in Figure 2. The wake/sleep ratio is displayed along the left axis. A ratio of 2:1 or 2 represents a usual baseline pattern (shown by the solid line) with a wake/sleep ratio less than 2 representing a sleep gain. A wake/sleep ratio greater than 2:1 or 2 would represent a sleep loss. The three days prior to the trip are portrayed on the horizontal axis. Figure 2. Cumulative Sleep/Wake Debt The Captain and First Officer reported a usual sleep requirement of 8 hours and therefore, a wake/sleep ratio of 2 would be their appropriate self-defined norm. As evidenced in Figure 2, the wake/sleep ratio for both the Captain and First Officer is greater than 2 (indicated by the solid line) over the two days prior to the accident, reaching greater than 3 for the Captain. The Second Officer reported a usual sleep requirement of 9.5 hours. This represents a wake/sleep ratio of 1.53 as his selfdefined norm (indicated by the dashed line). He approximates this on 8/16 and 8/17 and exceeds a ratio of 2 prior to the accident.

9 12 in te scannen foto Crewrest op de B ; gezien vanaf stoelen (foto Jan Bennink). There was no history, report, or information that suggested any of the flight crew had a sleep disorder, though none of them were clinically evaluated in a sleep disorders center. Taken together these data demonstrate that the entire flight crew displayed cumulative sleep loss, operated during an extended period of continuous wakefulness, obtained sleep at times in opposition to the circadian clock time for sleep, and that the accident occurred in the afternoon window of physiological sleepiness. Specifically, the Captain and second officer had an acute sleep loss of 3 and 3.5 hours respectively, all three crewmembers had a cumulative sleep debt, all crewmembers had been awake for an extended period of time ranging from 19 to 23.5 hours, and the critical landing phase of the operation occurred during the afternoon window of circadian low. Three of the four fatigue factors were present at the time of the accident. In consideration of the previous scientific information and the specific factors examined in this accident, the data clearly support the finding that fatigue was a physiological factor for the entire crew. Evidence that Fatigue-Related Performance was Contributory or Causal in the Accident The data presented in the previous section demonstrated that the entire crew had experienced sleep loss, extended periods of continuous wakefulness, and circadian disruption (both the timing of sleep periods and time of accident). Given the sleep/ wake and circadian history of the entire flight crew, it is clear fatigue was present. However, to determine how fatigue may have contributed to or caused the accident, one would have to determine whether performance and behavioral changes associated with fatigue played a role in the accident. Several sources of data were available for examination to provide specific information regarding flight crew performance and actions before the accident. The transcript of the cockpit voice recorder (CVR) was made available at the NTSB hearing on this accident, and the Captain provided testimony at the hearing. Based on an analysis of this data, four fatigue-related performance changes were identified that contributed to or were causal in this accident. Each will be described. 1. Degraded Judgement and Decision-Making The CVR transcript provides information about flight crew performance, decisions, and responses leading up to the accident at Guantanamo Bay. One piece of information is related to the decision to use runway 10. Two of the crewmembers, including the Captain (the pilot flying), had never flown into Guantanamo Bay; the First Officer had only flown into Guantanamo Bay years before in small military jets. The crew acknowledged that it was a difficult airport with special considerations. The plan had been to use the straightforward approach available on runway 28. With essentially no discussion, the Captain decided to change plans and use runway 10, which requires a more severe maneuver to complete the landing. By all reports, the Captain was lauded for his airmanship and good judgment, especially in emergency and landing procedures. Therefore, for an experienced Captain to make a sudden decision to change runways, with no prior experience at a special airport, with minimal crew discussion, indicates a degraded decision-making process. In this situation, fatigue may have affected the crew s decision-making in the following ways: a) they did not consider important information (i.e., their unfamiliarity with the airport, their level of fatigue), b) their lack of discussion about the decision to change runways, and c) misreading of potential outcomes. In this case, the entire flight crew, all of whom were affected by the fatigue factors previously outlined, shared the decision-making process. 2. Cognitive Fixation Another piece of information from the CVR was the Captain s fixation on finding a strobe light that was a landing cue. In the transcript, the Captain makes seven references to finding the strobe light. During the critical period leading up to the accident, the Captain displayed an overwhelming focus and concern to locate the strobe light. This cognitive fixation on the strobe light, to the exclusion of other critical information, is another potential fatigue affect on performance. It would fit laboratory research that demonstrates that this effect can result from sleep loss (ref ).

10 13 3. Poor Communication/Coordination Also evident from the CVR was the Captain s disregard of critical information just prior to the accident. While the Captain was fixated on locating the strobe light and was making multiple references to its location, the other crewmembers questioned whether they were going to successfully make the landing. The Captain did not acknowledge the question, certainly did not process the potential implications of the question, and finally disregarded the critical information to continue his search for the strobe light. While the transcript reveals that words were expressed, the crew actions indicate poor communication and coordination of efforts. 4. Reduced Reaction Time Another piece of information from the CVR was the response to the stall warning when the operation was clearly in trouble. Several pilots reviewed the CVR transcript and spontaneously commented on how slowly the Captain and crew responded to the stall warning prior to the accident. The warning is intended to provide a window for immediate response and an opportunity to recover the aircraft. An experienced pilot will have been trained to immediately respond to the stall warning with an automatic response. However, fatigue can degrade reaction time and psychomotor responses. Therefore, the Captain and crew appear to have been slow to respond to the stall warning as a consequence of the prior sleep loss, circadian disruption, and extended period of continuous wakefulness. Other Considerations There are several other instances from the CVR that suggest the presence of fatigue but are subtler. For example, there appears to have been excessive checking of information (e.g., were waypoints entered, radio frequencies). These more subtle occurrences may also reflect decreased memory and mental functioning but are less clearly defined than the previous four examples from the CVR. The level of performance demonstrated by the Captain is below that normally expected of a Captain with his level of experience. However, the Captain s aviation record does not suggest that he was a substandard pilot. The Captain s airmanship was lauded from several sources. Therefore, some factor must have interfered with his performance on this flight. Also note that some of the CVR performance decrements identified above were also Crew Resource Management (CRM) failures. This further supports the data that the entire crew, not just the Captain, were affected by fatigue at the time of the accident. Another piece of information that became available at the NTSB hearing was the Captain s testimony. Perhaps the most telling statement was in response to the question about how he felt just prior to the accident and he said, lethargic and indifferent. Individuals use a variety of words to express their state associated with sleep loss and circadian disruption, for example, fatigued, tired, sleepy, and lethargic. Also, controlled laboratory studies of sleep deprivation have shown that individuals will increase their effort to perform, though their performance is degraded, and they become indifferent to the outcome. The Captain s report of being lethargic and indifferent in the period leading up to the accident is quite consistent with the typical effects of sleep and circadian disruption. Conclusions This paper outlines a systematic approach to examine fatigue factors in an accident investigation. Four core fatigue factors are identified and a summary of their physiological and operational relevance is provided. Determining whether these fatigue factors can be included or excluded is the first step of analysis. Next, it is critical to examine whether fatigue-related changes can be linked to actions that caused or contributed to an accident. This analytical approach was applied to the investigation of a DC-8 accident at Guantanamo Bay, Cuba. Based on its analysis, the NTSB determined that While the transcript reveals that words were expressed, the crew actions indicate poor communication and coordination of efforts. Acknowledgments 1. Lyman, E.G., & Orlady, H.W. (1980). Fatigue and Associated Performance Decrements in Air Transport Operations. NASA Contract NAS Mountain View, CA: Battelle Memorial Laboratories, Aviation Safety Reporting System. 2. Rosekind, M.R., Gander, P.H., Miller, D.L., Gregory, K.B., McNally, K.L., Smith, R.M., & Lebacqz, J.V. (1993). NASA Ames Fatigue Countermeasures Program. FAA Aviation Safety Journal, 3(1), Rosekind, M.R., Gander, P.H., Miller, D.L., Gregory, K.B., Smith, R.M., Weldon, K.J., Co, E.L., McNally, K.L., and Lebacqz, J.V. (in press). Fatigue in Operational Settings: Examples from the Aviation Environment. Human Factors. 4. Gander, P.H., Graeber, R.C., Foushee, H.C., Lauber, J.K., & Connell, L.J. (in press). Crew Factors in Flight Operations II: Psychophysiological Responses to Short-Haul Air Transport Operations. NASA Technical Memorandum. Moffett Field, CA: NASA Ames Research Center. 5. Gander, P.H., Graeber, R.C., Connell, L.J., & Gregory, K.B. (1991). Crew Factors in Flight Operations: VIII. Factors Influencing Sleep Timing and Subjective Sleep Quality in Commercial Long- Haul Flight Crews. NASA Technical Memorandum Moffett Field, CA: NASA Ames Research Center. 6. Gander, P.H., Barnes, R.M., Gregory, K.B., Connell, L.J., Miller, D.L., & Graeber, R.C. (in press). Crew Factors in Flight Operations VI: Psychophysiological Responses to Helicopter Operations. NASA Technical Memorandum. Moffett Field, CA: NASA Ames Research Center. 7. Gander, P.H., et al. (in preparation). Crew Factors in Flight Operations VII: Psychophysiological Responses to Overnight Cargo Operations. NASA Technical Memorandum. Moffett Field, CA: NASA Ames Research Center. 8. Rosekind, M.R., Graeber, R.C., Dinges, D.F., Connell, L.J., Rountree, M.S., & Gillen, K. (in press). Crew Factors in Flight Operations IX: Effects of Planned Cockpit Rest on Crew Performance and Alertness in Long-Haul Operations. NASA Technical Memorandum. Moffett Field, CA: NASA Ames Research Center. 9. Dement, W.C. (1994). History of Sleep Physiology and Medicine. In M.H. Kryger, T. Roth, & W.C. Dement (Eds.), Principles and Practice of Sleep Medicine. Philadelphia, PA: Saunders. 10. Kryger, M.H., Roth T., & Dement, W.C. (Eds.). (1994). Principles and Practice of Sleep Medicine. Philadelphia, PA: Saunders. 11. Carskadon, M.A. (Ed.). (1993). Encyclopedia of Sleep and Dreaming. New York, NY: Macmillan. 12. Roth T., Roehrs, T.A., Carskadon, M.A., Dement, W.C. (1994). Daytime Sleepiness and Alertness. In M.H. Kryger, T. Roth, & W.C. Dement (Eds.), Principles and Practice of Sleep Medicine. Philadelphia, PA: Saunders. 13. Mitler, M.M., Carskadon, M.A., Czeisler, C.A., et al. (1988). Catastrophes, Sleep, and Public Policy: Consensus Report. Sleep, 11, Akerstedt, T. (1988). Sleepiness as a Consequence of Shift Work. Sleep, 11(1), Broughton, R.J. & Ogilvie, R.D. (Eds.). (1992). Sleep, Arousal, and Performance. Boston, MA: Birkhäuser-Boston, Inc. 16. Dinges, D.F. (1990). Are You Awake? Cognitive Performance and Reverie During the Hypnopompic State. In R. Bootzin, J. Kihlstrom, & D. Schacter (Eds.), Sleep and Cognition. Washington, D.C.: American Psychological Association. 17. Dinges, D.F. & Kribbs, N.B. (1991). Performing while Sleepy: Effects of Experimentally-Induced Sleepiness. In T. Monk (Ed.), Sleep, Sleepiness and Performance. Chichester, UK: John Wiley and Sons, Ltd. 18. Horne, J.A. (1978). A Review of the Biological Effects of Total Sleep Deprivation in Man. Biological Psychology, 7,

11 Dinges, D.F. (1992). Probing the Limits of Functional Capability: The Effects of Sleep Loss on Short-Duration Tasks. In R.J. Broughton & R. Ogilvie (Eds.), Sleep, Arousal and Performance: Problems and Promises. Boston: Birkhäuser- Boston, Inc. 20. Dinges, D.F., & Broughton, R.J. (Eds.). (1989). Sleep and Alertness: Chronobiological, Behavioral, and Medical Aspects of Napping. New York: Raven Press. 21. Graeber, R.C. (1988). Aircrew Fatigue and Circadian Rhythmicity. In E.L. Weiner & D.C. Nagel (Eds.), Human Factors in Aviation. New York: Academic Press. 22. Wake Up America: A National Sleep Alert. (1993). Report of the National Commission on Sleep Disorders Research. 23. Sasaki, M., Kurosaki, Y., Mori, A., & Endo, S. (1986). Patterns of Sleep-Wakefulness Before and After Transmeridian Flight in Commercial Airline Pilots. Aviation, Space, and Environmental Medicine, 57(12), B29-B Torsvall, L. & Akerstedt, T. (1978). Sleepiness on the Job: Continuously Measured EEG Changes in Train Drivers. Electroencephalography and Clinical Neurophysiology, 66, Akerstedt, T., Torsvall, L., & Gillberg, M. (1987). Sleepiness in Shift-Work: A Review with Emphasis on Continuous Monitoring of EEG and EOG. Chronobiology International, 4, Akerstedt, T. (1992). Work Hours and Continuous Monitoring of Sleepiness. In R.J. Broughton & R.D. Ogilvie (Eds.). Sleep, Arousal, and Performance. Boston, MA: Birkhäuser-Boston, Inc. 27. Kryger, M.H., Roth T., & Carskadon, M.A. (1994). Circadian Rhythms in Humans: An Overview. In M.H. Kryger, T. Roth, & W.C. Dement (Eds.), Principles and Practice of Sleep Medicine. Philadelphia, PA: Saunders. 28. Monk, T. (1994). Shift Work. In M.H. Kryger, T. Roth, & W.C. Dement (Eds.), Principles and Practice of Sleep Medicine. Philadelphia, PA: Saunders. 29. Graeber, R.C. (1994). Jet Lag and Sleep Disruption. In M.H. Kryger, T. Roth, & W.C. Dement (Eds.), Principles and Practice of Sleep Medicine. Philadelphia, PA: Saunders. the probable causes of this accident were the impaired judgment, decision-making, and flying abilities of the captain and flightcrew due to the effects of fatigue (REF). Based on their findings, the NTSB made the following recommendations related to fatigue: require that flight time accumulated in noncommercial tail end ferry flights be included in total flight and duty time accrued; expedite the review and upgrade of Flight/Duty Time Limitations of the Federal Aviation Regulations to ensure that they incorporate the results of the latest research on fatigue and sleep issues; and require U.S. air carriers to include, as part of pilot training, a program to educate pilots about the detrimental effects of fatigue, and strategies for avoiding fatigue and countering its effects. It is important to acknowledge the limitations of human physiology regarding sleep, circadian rhythms, and fatigue. The flight crewmembers involved in this accident were clearly professional, well trained, experienced, and highly motivated to perform their best. As humans, there are limitations to performance that are purely a reflection of physiological capabilities and can be independent of training, motivation, and experience. It is hoped that the structured analytical approach outlined here can provide a model for the examination of fatigue factors in accident investigations. Applying this approach provides a method for refining analysis of individual accidents and can create better estimates of fatigue-related risks than current statistics provide. This approach also can be used to examine errors or incident occurrences or to consider schedules prior to their implementation. These types of analyses offer the opportunity to identify fatigue-related vulnerabilities before an accident occurs and can be used as a preventive measure. Addressing the fatigue-related risks identified in such an analysis provides a mechanism to improve performance and alertness and enhance operational safety....the probable causes of this accident were the impaired judgement, decision-making, and flying abilities of the captain and flightcrew due to the effects of fatigue Jongeren en pensioen Jongeren en pensioen zijn vaak een vreemde combinatie, terwijl het juist belangrijk is om je op jonge leeftijd bewust te zijn van je pensioensituatie. Om jongeren en pensioen dichterbij elkaar te brengen, is het Pensioenfonds Vliegend Personeel KLM een jongerenproject gestart. De take-off voor dit project vond op 28 januari plaats. Medewerkers van Blue Sky Group gingen op het bemanningencentrum met vliegers in gesprek over pensioen. Daarbij werd onder andere onderzocht wat men van pensioen weet en hoe pensioen-informatie het best kan worden aangeboden. De gesprekken dienden als vooronderzoek voor het jongerenproject en leverden ook enthousiaste deelnemers voor het projectteam op. Het projectteam zal zich in drie bijeenkomsten buigen over het onderwerp pensioen en over de mogelijkheden om jonge collega s bij dit onderwerp te betrekken. De bijeenkomsten vinden plaats op 22 april, 22 mei en 10 juni Voor vragen kun je contact opnemen met de afdeling Communicatie via of

12 Intensivering aandacht op vliegveiligheid: tekst Robert Brons, foto Rob van Ringelesteijn Nieuwe era of gemiste kans? Aandacht voor vliegveiligheid lijkt altijd goed; een effectieve aanpak is beter. De aandacht door middel van de recente inspanningen en de daaraan gekoppelde analyse lijken zich nu te concentreren op de vlieger. Natuurlijk hebben vliegers een cruciale rol in de vliegveiligheid en zijn vaak zowel de sluitpost als de poortwachter voor een veilige vlucht. Dat is echter maar één kant van de medaille. Er wordt een mogelijke verlaging van de vliegveiligheid aan de hand van een aantal recente serieuze incidenten en waargenomen trends gesuggereerd. Bestaan deze trends inderdaad en ligt de oorzaak alleen bij bij de vlieger? Zou het niet kunnen zijn dat de oorzaak veeleer gezocht moet worden in de combinatie vlieger, vliegtuig en procedure? Om deze kwestie te onderzoeken dient niet alleen de vlieger onderwerp van de analyse te zijn, maar ook de operatie zelf. Het feit dat in recente jaren vele veranderingen in het operationele vlak zijn doorgevoerd zonder een gedegen veiligheidsen operationele analyse, speelt volgens de VNV een belangrijke rol.

13 17 Trend Cijfers kunnen veel zeggen maar ook veel verhullen. De cijfers waar de VNV over beschikt zijn gebaseerd op het aantal (verplichte) animaties en onderzoeken bij (serieuze) incidenten en ongevallen waar de VNV bij betrokken is geweest. Geconcludeerd kan worden dat het aantal verplichte animaties trendmatig is gedaald, terwijl het aantal -onderzoeken bij incidenten licht lijkt te stijgen en het aantal OVV-onderzoeken licht dalende is. Of er daadwerkelijk sprake is van een relevante trend is mede afhankelijk van de vragen of men nu gerichter kijkt, kritischer kijkt en of de waargenomen feiten verband houden met elkaar. Met andere woorden of er geen sprake is van op zichzelf staande incidenten. Een verplichte animatie is bijna altijd crew gerelateerd. En juist daarin is een dalende lijn waar te nemen. Incidenten daarentegen hebben buiten een crew element vaak ook andere elementen (ATC, techniek, procedures, training, weer, luchthaven, etc.). Deze incidenten lijken toe te nemen, en dat is vreemd. Dat kan alleen indien de selectiecriteria die tot een verplichte animatie leiden zijn aangepast, of dat het juist de externe factoren zijn die ten grondslag liggen aan de mogelijke trend. Samenvattend: allereerst dient onderzocht te worden of inderdaad sprake is van een relevante trend. Vervolgens dienen de onderliggende factoren en oorzaken van deze trend te worden onderzocht alvorens een effectief actieplan kan worden ontwikkeld om deze trend te keren. In deze meer ingewikkelde operatie worden systeemfouten en menselijke fouten kritieker omdat vangnetten zijn verdwenen of marges en speelruimte kleiner zijn. Kritische operatie Onmiskenbaar is de operatie in de laatste jaren ingewikkelder en kritischer geworden. Introductie van groen, economisch en klantvriendelijk vliegen maakt de taak voor de vlieger ingewikkelder. De focus op vliegveiligheid is daardoor verwaterd en soms zelfs conflicterend geworden. De operatie lijkt kritischer geworden ten aanzien van (take-off) performance, brandstofgebruik en on-time-performance. Bovendien worden de mogelijkheden voor de vlieger meer ingeperkt door de toenemende operationele restricties op het gebied van airspace en air traffic management, curfews en baangebruik. In deze meer ingewikkelde operatie worden systeemfouten en menselijke fouten kritieker omdat vangnetten zijn verdwenen of marges en speelruimte kleiner zijn geworden. Bij de Lintop-performance is dit duidelijk te zien: marges zijn afgenomen zodat verkeerde invoer van intersecties of take-off gewichten kritieker is geworden. Invoerfouten zijn van alle tijden. Ook in de goede jaren bestondenn deze omissies, maar gingen ongemerkt voorbij vanwege de grotere marges. Vlieger of aantal valkuilen? Er wordt een verband gesuggereerd tussen de mogelijke trend en de afname van de professionaliteit van de vlieger. Dit verband kan niet zonder meer gelegd worden zonder goede onderbouwing en analyse van de onderliggende factoren. De operationele en ondersteunende omstandigheden zijn zo veranderd dat niet zo maar een vergelijk is te maken. Duidelijk is dat de BOP zijn sporen heeft achtergelaten. De kwaliteit van de handboeken is achteruit gegaan. Om het door de VNV expliciet verwoorde bezwaar, geuit in 2007, samen te vatten: de handboeken zijn niet eenduidig, onpraktisch ingedeeld en minder geschikt voor operationeel gebruik. Informatie is versnipperd. Operationele richtlijnen zijn verdwenen of verruimd. De vlieger dient nadrukkelijker als poortwachter en is verantwoordelijk voor een goed procesverloop. De middelen hiervoor zijn daarentegen beperkter geworden. Met de introductie van de performance optimalisatie van Lintop zijn niet alleen marges verkleind maar is ook het operationele proces onder druk gezet. Indien de werkwijze van ACARS-Lintop geen onafhankelijke berekening van beide vliegers toelaat, verliest het proces een veiligheidscheck en is derhalve minder betrouwbaar. De relatie tussen elektronische performance berekeningen en incorrecte invoer is al in de literatuur De vlieger dient nadrukkelijker als poortwachter en is verantwoordelijk voor een goed procesverloop.

14 18 bekend (NLR, Eurocontrol, IATA). Bovendien voldoen de huidige ACARS-Lintop interface en output niet aan Human Factors-richtlijnen voor cockpit instrumenten. Marges bij landing distance-berekeningen zijn verkleind, terwijl de betrouwbaarheid en nauwkeurigheid van de invoerdata niet zijn toegenomen. Wind, passagiersgewicht, touchdownpunt en baanfrictie wijken in de praktijk af van aangenomen waarden en dit maakt de minimale FCOM landing distance-berekening niet representatief. FCOM crosswindlimieten zijn verhoogd, terwijl de gerapporteerde wind onbetrouwbaar is gebleven. Operationele restricties zijn weggehaald of verminderd en achtergrondinformatie is verwijderd. Continuous descents geven een lastiger energiemanagementtaak voor de vlieger, zeker in een druk luchtruim. Een snelheids- of hoogte-overschot kan lastiger worden gecorrigeerd; dit geeft mogelijk meer hogesnelheidsincidenten. Tailwind naderingen door het noise preferential baangebruik kan leiden tot unstabilized approaches. Dat, gecombineerd met een uiterste focus op brandstofbesparend vliegen, kan de aanleiding betekenen tot een grotere kans op een toename van hot approaches. Vanuit meerdere kanten is de druk op de vlieger toegenomen en er zijn meerdere latente valkuilen geïntroduceerd. De focus op brandstof, zelfs enige tijd toegespitst op het persoonlijke niveau, betekent ook een grotere druk om tekortkomingen in het afhandelingsproces goed te maken tijdens de taxifase. Hoe sneller airborne, des te eerder kan met een lagere cost index worden gevlogen. Dit gecombineerd met veranderde procedures voor de take off check en aangepaste winteroperatie procedures maakt dat het principe van een steriele cockpit tijdens de taxifase in feite is verlaten. Tijd kan worden gewonnen door het accepteren van het aanbod tot een intersectie take-off. Indien dat tijdens het taxiën gebeurt, is door de vereiste hernieuwde performanceberekening de PM headsdown en hij kan de PF niet meer bijstaan of monitoren. Hetzelfde geldt voor een motor starten tijdens het uittaxiën. Onderzoeken van onder andere Eurocontrol, Flight Safety Foundation, IATA, IFALPA, en NLR tonen allemaal aan dat het verlies van Situational Awareness tijdens het taxiën de hoofdoorzaak is voor runway incursions. Taxiën is een flight safety-critical vluchtfase; indien niet strikt aan het steriele cockpitconcept wordt vastgehouden, zal de kans op incidenten zoals een take-off vanaf een taxiway niet verder afnemen. Introductie van een nieuw type (B , E190, B ) en modificatieverschillen over de vloot (bij B737) kunnen verdekte gevolgen geven. Verandering van ervaring, exposure en training kunnen een rol spelen in de mogelijke trends. De meerwaarde van training boven het wettelijke vereiste is minder makkelijk aantoonbaar dan de directe geldelijke besparing die minder training oplevert. Vliegers zijn bewust gemaakt van de economische situatie en doen er alles aan om kosten te besparen. Dat blauwe/rode/groene gevoel is prima en heeft geresulteerd in (nog) meer oog voor een economische en klantvriendelijke operatie. De poortwachterfunctie voor de veiligheid staat daarmee niet altijd meer vooraan. Een shift of balance vindt ongemerkt plaats en staat in de literatuur bekend als drifting into failure. Kortom: vanuit meerdere kanten is de druk op de vlieger toegenomen en er zijn meerdere latente valkuilen geïntroduceerd. De gevolgen van de introductie van BOP, de nieuwe handboeken, Lintop en de focus op brandstofbesparing en economische bedrijfsvoering moeten worden gewogen met betrekking tot de (verdekte) consequenties voor de vluchtuitvoering en vliegveiligheid. Conclusie De voorgestelde zichtbare reactie van operators zoals intensivering training, strengere line-checks, meer nadruk op de professionaliteit van de vlieger, is natuurlijk één kant en tevens de gemakkelijkste kant van het verhaal. De andere kant, namelijk de verschraling van goede operationele procedures en training en verandering van operationele omstandigheden, vereist veel meer aandacht. Deze beide kanten zijn complementair. Als basis voor alle veranderingen zou een gedegen risicoanalyse moeten staan. Regulatory compliance, het volgen van regelgeving alleen, is echt niet afdoende. Honderd procent veiligheid is fictie en ook niet realistisch. Wel is het zaak om bij een

15 19 Terugblik wijziging in procedures, training of hardware, de risico s op analytische wijze in kaart te brengen. Een goed risicomodel zou moeten aangeven waar valkuilen ontstaan die dan worden ondervangen of kunnen worden geaccepteerd. Dit systeem zou uniform moeten gelden, dus ook bij wijzigingen doorgevoerd door de vliegtuigfabrikant, de wetgever of door de vliegtuigmaatschappij. De toezichthouder, concreet de Inspectie Verkeer en Waterstaat, moet investeren in haar eigen kwaliteit zodat daadwerkelijk goed toezicht wordt gegarandeerd in de complexe wereld van safety managementsystemen en risicomodellen. In Nederland is meer dan voldoende ervaring, expertise en innovatiekracht voor de luchtvaart aanwezig om de gepercipieerde trend te keren. Laten we die samen ontwikkelen en gebruiken! bespreking De piloot De piloot door Liesbet Slegers Clavis Uitgeverij ISBN Het aantal kinderboeken dat als thema luchtvaart neemt is niet groot, en als ze dat dan doen gaat het meestal over het vliegtuig. Liesbet Slegers, Vlaams auteur van kinderboeken en illustratrice, heeft als onderwerp juist de vlieger genomen als onderdeel van een lopende reeks over beroepen. De piloot vertelt de kleuter vanaf drie jaar wat een piloot doet, hoe hij of zij ze tekent ook een vrouw in de cockpit er uit ziet, hoe een vlucht verloopt en wat verkeersleiding is. Het mooi uitgevoerde boek in hardcover oogt aantrekkelijk, met vrolijke kleuren en lachende mensen (niet alleen de piloten). Op de linkerpagina de tekst met een klein tekeningetje, rechts een volle pagina illustratie. De tekeningen van Slegers zijn eenvoudig, maar duidelijk en voorzien van veel kleur. Ruim een half jaar geleden (uitgave juli 2009) verscheen in Op de Bok een artikel getiteld Refractieve chirurgie waarin Jacqueline Vollebregt inging op alle vragen die opkomen bij het onderwerp ooglaseren. Een vraag kon in het artikel (nog) niet beantwoord worden, namelijk of bij arbeidsongeschiktheid na een ooglaseroperatie er wel een invaliditeitspensioen wordt uitgekeerd. De juridische adviesgroep van het Pensioenfonds van de KLM liep hierbij tegen het probleem aan dat laseren geen voorgeschreven medische behandeling is. Men doet het om gemaks- of esthetische redenen, argumenteerde de adviesgroep. De vraag werd daarop voorgelegd aan het bestuur van het Pensioenfonds, die nu heeft geantwoord: Naar aanleiding van uw vraag kunnen wij u meedelen dat het bestuur van het pensioenfonds van oordeel is dat een ooglaseroperatie (uitgevoerd in een daarvoor medisch gekwalificeerde kliniek) tot doel heeft om het gezichtsvermogen te verbeteren en niet gericht zal zijn op het bewerkstelligen van arbeidsongeschiktheid. Het enkele feit dat een vlieger na het ondergaan van een ooglaseroperatie vliegmedisch wordt afgekeurd, wordt door het pensioenfondsbestuur onder normale omstandigheden dan ook niet als opzet of grove roekeloosheid gezien. Alsdan zal een arbeidsongeschiktheidspensioen tot uitkering komen. De ultieme test is natuurlijk het voorleggen aan mijn eigen kinderen (vier en zeven jaar). Ze vonden het allebei interessant, maar vroegen na de eerste keer voorlezen maar een keer weer naar het boek. De informatie die dit kinderboek geeft is accuraat door medewerking van Pierre-M. Ghyoot, secretaris-generaal van de Belgian Cockpit Association. En dat is ook duidelijk de doelstelling van het boek geweest: informatie geven. Daarin slaagt er bijzonder goed, maar de afwezigheid van een spannend verhaal maakt wel dat het kind waarschijnlijk niet snel om herhaling gaat vragen. Toch is het zeker voor vliegend personeel met kinderen in de kleuterleeftijd een verrijking van de kinderboekenkast. Mijn kinderen gingen me in ieder geval wel vragen stellen na het voorlezen, en dat geeft aan dat de informatie wel aankomt.

16 Evident 24 column Boos Evert van Zwol president Ik had gehoopt het niet mee te hoeven maken tijdens deze VNV-bestuursperiode, maar het is er helaas toch van gekomen; een bedrijf failliet. Een grote groep VNV-leden werkzaam bij Denim Air kwam na hun gesprek met de curatoren langs bij de VNV voor een vliegervergadering. Naast het afblazen van stoom en uiting geven aan boosheid overheerste het gevoel dat de werknemers van Denim zijn beetgenomen in de laatste, moeilijke periode van het bedrijf. Een zeer begrijpelijk gevoel overigens want de VNV is gerechtelijke procedures gestart tegen het faillissement en sluit niet uit dat ook de verantwoordelijke bestuurders juridisch aangepakt zullen worden. Naast het collectieve drama van het faillissement staan de individuele moeilijkheden van onze collega s mij zeer scherp op het netvlies. Na de vergadering tijdens een soort informele Denim Air afscheidsborrel hoor je zo links en rechts wat men nu denkt te gaan doen. Behalve dat de banen in de luchtvaart nu bepaald niet voor het oprapen liggen, zijn de condities vaak ook nog eens erg slecht. Het inmiddels overal in zwang rakende betalen voor je eigen typerating maakt het plaatje er alleen maar minder vrolijk op. Veel vliegers hebben dat immers recent nog moeten doen bij Denim Air en kunnen door het faillissement hoogstwaarschijnlijk geen aanspraak maken op de ontslagvergoeding die met Denim was overeengekomen. Ik kan alleen maar hopen dat in de onvermijdelijke upswing van de wereldluchtvaart alle vliegers werkzaam bij bedrijven die opleidingskosten van vele tienduizenden euro s berekenen collectief door kunnen stromen naar betere werkgevers. Zorgen van een heel andere orde maak ik me over de wirwar van onderzoeken die naar aanleiding van serieuze incidenten over vliegers heen kunnen komen. Op dit moment lopen er onderzoeken bij de OVV, KLM, Openbaar Ministerie en IVW naar aanleiding van het taxiway B-incident. Dat er goed en gedegen onderzoek naar moet worden verricht staat voor ons buiten kijf, maar zoveel verschillende? De felheid en territoriumdrift die sommige partijen ten toon spreiden baart ons soms ook zorgen en raakt helaas ook weer aan het onderwerp van meldingsbereidheid versus vliegveiligheidsonderzoek. Is er ook goed nieuws te melden? Ja, toch wel. Denk bijvoorbeeld aan de signalen dat delen van de wereld echt economisch herstel laten zien, dat transavia.com bereid lijkt te zijn inhoudelijk met de VNV over de buitenlandstrategie te gaan praten en dat de Eerste Kamer met ons van mening is dat artikel 5.3 van de Wet luchtvaart niet te pas en te onpas ingezet moet kunnen worden. Maar al die ontwikkelingen zijn nog pril en komen hopelijk volgende maand meer uitgebreid aan bod. Het gevoel overheerste dat de werknemers van Denim zijn beetgenomen in de laatste, moeilijke periode van het bedrijf.

Disclosure belangen spreker

Disclosure belangen spreker Disclosure belangen spreker (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Sponsoring of onderzoeksgeld Honorarium of andere (financiële) vergoeding Aandeelhouder

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

Introductie in flowcharts

Introductie in flowcharts Introductie in flowcharts Flow Charts Een flow chart kan gebruikt worden om: Processen definieren en analyseren. Een beeld vormen van een proces voor analyse, discussie of communicatie. Het definieren,

Nadere informatie

Karen J. Rosier - Brattinga. Eerste begeleider: dr. Arjan Bos Tweede begeleider: dr. Ellin Simon

Karen J. Rosier - Brattinga. Eerste begeleider: dr. Arjan Bos Tweede begeleider: dr. Ellin Simon Zelfwaardering en Angst bij Kinderen: Zijn Globale en Contingente Zelfwaardering Aanvullende Voorspellers van Angst bovenop Extraversie, Neuroticisme en Gedragsinhibitie? Self-Esteem and Fear or Anxiety

Nadere informatie

STIGMATISERING VAN PATIENTEN MET LONGKANKER 1. Stigmatisering van Patiënten met Longkanker: De Rol van Persoonlijke Relevantie voor de Waarnemer

STIGMATISERING VAN PATIENTEN MET LONGKANKER 1. Stigmatisering van Patiënten met Longkanker: De Rol van Persoonlijke Relevantie voor de Waarnemer STIGMATISERING VAN PATIENTEN MET LONGKANKER 1 Stigmatisering van Patiënten met Longkanker: De Rol van Persoonlijke Relevantie voor de Waarnemer Stigmatization of Patients with Lung Cancer: The Role of

Nadere informatie

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 1 Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 2 Structure of the presentation - What is intercultural mediation through the internet? - Why

Nadere informatie

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 167 Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 Task clarity 1. I understand exactly what the task is 2. I understand exactly what is required of

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

ANGSTSTOORNISSEN EN HYPOCHONDRIE: DIAGNOSTIEK EN BEHANDELING (DUTCH EDITION) FROM BOHN STAFLEU VAN LOGHUM

ANGSTSTOORNISSEN EN HYPOCHONDRIE: DIAGNOSTIEK EN BEHANDELING (DUTCH EDITION) FROM BOHN STAFLEU VAN LOGHUM Read Online and Download Ebook ANGSTSTOORNISSEN EN HYPOCHONDRIE: DIAGNOSTIEK EN BEHANDELING (DUTCH EDITION) FROM BOHN STAFLEU VAN LOGHUM DOWNLOAD EBOOK : ANGSTSTOORNISSEN EN HYPOCHONDRIE: DIAGNOSTIEK STAFLEU

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M.

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. (Bert) Vrijhoef Take home messages: Voor toekomstbestendige chronische zorg zijn innovaties

Nadere informatie

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden Laatst bijgewerkt op 25 november 2008 Nederlandse samenvatting door TIER op 5 juli 2011 Onderwijsondersteunende

Nadere informatie

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept 7 juni 2012 KNX Professionals bijeenkomst Nieuwegein Annemieke van Dorland KNX trainingscentrum ABB Ede (in collaboration with KNX Association) 12/06/12 Folie 1 ETS

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

Alcohol policy in Belgium: recent developments

Alcohol policy in Belgium: recent developments 1 Alcohol policy in Belgium: recent developments Kurt Doms, Head Drug Unit DG Health Care FPS Health, Food Chain Safety and Environment www.health.belgium.be/drugs Meeting Alcohol Policy Network 26th November

Nadere informatie

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014 Process Mining and audit support within financial services KPMG IT Advisory 18 June 2014 Agenda INTRODUCTION APPROACH 3 CASE STUDIES LEASONS LEARNED 1 APPROACH Process Mining Approach Five step program

Nadere informatie

Mentaal Weerbaar Blauw

Mentaal Weerbaar Blauw Mentaal Weerbaar Blauw de invloed van stereotypen over etnische minderheden cynisme en negatieve emoties op de mentale weerbaarheid van politieagenten begeleiders: dr. Anita Eerland & dr. Arjan Bos dr.

Nadere informatie

BE Nanoregistry Annual Public Report

BE Nanoregistry Annual Public Report 1 BE Nanoregistry Annual Public Report Carine Gorrebeeck FPS Health, Food Chain Safety & Environment 2 WHY? The objectives of the registry (a.o.): - Traceability: allow competent authorities to intervene

Nadere informatie

CHROMA STANDAARDREEKS

CHROMA STANDAARDREEKS CHROMA STANDAARDREEKS Chroma-onderzoeken Een chroma geeft een beeld over de kwaliteit van bijvoorbeeld een bodem of compost. Een chroma bestaat uit 4 zones. Uit elke zone is een bepaald kwaliteitsaspect

Nadere informatie

Integratie van Due Diligence in bestaande risicomanagementsystemen volgens NPR 9036

Integratie van Due Diligence in bestaande risicomanagementsystemen volgens NPR 9036 Integratie van Due Diligence in bestaande risicomanagementsystemen volgens NPR 9036 NCP contactdag, 19 april 2016 Thamar Zijlstra, Dick Hortensius NEN Milieu en Maatschappij Agenda Achtergrond NPR 9036

Nadere informatie

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering The Relationship between Daily Hassles and Depressive Symptoms and the Mediating Influence

Nadere informatie

De bijsluiter in beeld

De bijsluiter in beeld De bijsluiter in beeld Een onderzoek naar de inhoud van een visuele bijsluiter voor zelfzorggeneesmiddelen Oktober 2011 Mariëtte van der Velde De bijsluiter in beeld Een onderzoek naar de inhoud van een

Nadere informatie

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond.

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond. Opgaven in Nederlands. Alle opgaven hebben gelijk gewicht. Opgave 1 Gegeven is een kasstroom x = (x 0, x 1,, x n ). Veronderstel dat de contante waarde van deze kasstroom gegeven wordt door P. De bijbehorende

Nadere informatie

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet.

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. General: Please use the latest firmware for the router. The firmware is available on http://www.conceptronic.net! Use Firmware version

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

Naps raise productivity levels at work De voordelen van middagdutjes zijn verbeterde cognitieve vaardigheden

Naps raise productivity levels at work De voordelen van middagdutjes zijn verbeterde cognitieve vaardigheden CalmSpace Naps raise productivity levels at work De voordelen van middagdutjes zijn verbeterde cognitieve vaardigheden It is a fact that office workers are suffering from a decline in both the amount and

Nadere informatie

Digital municipal services for entrepreneurs

Digital municipal services for entrepreneurs Digital municipal services for entrepreneurs Smart Cities Meeting Amsterdam October 20th 2009 Business Contact Centres Project frame Mystery Shopper Research 2006: Assessment services and information for

Nadere informatie

Examenreglement Opleidingen/ Examination Regulations

Examenreglement Opleidingen/ Examination Regulations Examenreglement Opleidingen/ Examination Regulations Wilde Wijze Vrouw, Klara Adalena August 2015 For English translation of our Examination rules, please scroll down. Please note that the Dutch version

Nadere informatie

OPVOEDING EN ANGST EN DE INVLOED VAN EEN PREVENTIEVE TRAINING 1. Opvoeding en Angst en de Invloed van een Preventieve Training

OPVOEDING EN ANGST EN DE INVLOED VAN EEN PREVENTIEVE TRAINING 1. Opvoeding en Angst en de Invloed van een Preventieve Training OPVOEDING EN ANGST EN DE INVLOED VAN EEN PREVENTIEVE TRAINING 1 Opvoeding en Angst en de Invloed van een Preventieve Training Parenting and Child Anxiety and the Influence of a Preventative Training Judith

Nadere informatie

Socio-economic situation of long-term flexworkers

Socio-economic situation of long-term flexworkers Socio-economic situation of long-term flexworkers CBS Microdatagebruikersmiddag The Hague, 16 May 2013 Siemen van der Werff www.seo.nl - secretariaat@seo.nl - +31 20 525 1630 Discussion topics and conclusions

Nadere informatie

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum Ontpopping Veel deelnemende bezoekers zijn dit jaar nog maar één keer in het Van Abbemuseum geweest. De vragenlijst van deze mensen hangt Orgacom in een honingraatpatroon. Bezoekers die vaker komen worden

Nadere informatie

2010 Integrated reporting

2010 Integrated reporting 2010 Integrated reporting Source: Discussion Paper, IIRC, September 2011 1 20/80 2 Source: The International framework, IIRC, December 2013 3 Integrated reporting in eight questions Organizational

Nadere informatie

Fidelity of a Strengths-based method for Homeless Youth

Fidelity of a Strengths-based method for Homeless Youth Fidelity of a Strengths-based method for Homeless Youth Manon krabbenborg, Sandra Boersma, Marielle Beijersbergen & Judith Wolf s.boersma@elg.umcn.nl Homeless youth in the Netherlands Latest estimate:

Nadere informatie

Het executief en het sociaal cognitief functioneren bij licht verstandelijk. gehandicapte jeugdigen. Samenhang met emotionele- en gedragsproblemen

Het executief en het sociaal cognitief functioneren bij licht verstandelijk. gehandicapte jeugdigen. Samenhang met emotionele- en gedragsproblemen Het executief en het sociaal cognitief functioneren bij licht verstandelijk gehandicapte jeugdigen. Samenhang met emotionele- en gedragsproblemen Executive and social cognitive functioning of mentally

Nadere informatie

Het Effect van Voortgangsfeedback aan Behandelaars op de Uitkomsten van Psychologische Behandelingen; een Pilot Onderzoek

Het Effect van Voortgangsfeedback aan Behandelaars op de Uitkomsten van Psychologische Behandelingen; een Pilot Onderzoek Het Effect van Voortgangsfeedback aan Behandelaars op de Uitkomsten van Psychologische Behandelingen; een Pilot Onderzoek The Effect of Progress Feedback to Therapists on Psychological Treatment Outcome;

Nadere informatie

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant #polis14 Northeast-Brabant: a region in the Province of Noord-Brabant Innovative Poly SUMP 20 Municipalities Province Rijkswaterstaat Several companies Schools

Nadere informatie

SYMPOSIUM ERGOTHERAPEUTEN

SYMPOSIUM ERGOTHERAPEUTEN Vrijdag 12 september 2014 HOW TO DO COGNITIVE REHABILITATION WORKSHOP FOR PROFESSIONALS Moderator Instructors Turid Deisz Kit Malia & Anne Brannagan Where cognitive impairment is causing management difficulties

Nadere informatie

Running head: BREAKFAST, CONSCIENTIOUSNESS AND MENTAL HEALTH 1. The Role of Breakfast Diversity and Conscientiousness in Depression and Anxiety

Running head: BREAKFAST, CONSCIENTIOUSNESS AND MENTAL HEALTH 1. The Role of Breakfast Diversity and Conscientiousness in Depression and Anxiety Running head: BREAKFAST, CONSCIENTIOUSNESS AND MENTAL HEALTH 1 The Role of Breakfast Diversity and Conscientiousness in Depression and Anxiety De Rol van Gevarieerd Ontbijten en Consciëntieusheid in Angst

Nadere informatie

Voorzorg is niet onredelijk. WF Passchier Gezondheidsraad en Universiteit Maastricht

Voorzorg is niet onredelijk. WF Passchier Gezondheidsraad en Universiteit Maastricht Voorzorg is niet onredelijk WF Passchier Gezondheidsraad en Universiteit Maastricht Kindermobieltjes en voorzorg Child warning over mobile phones Parents should ensure their children use mobile phones

Nadere informatie

LONDEN MET 21 GEVARIEERDE STADSWANDELINGEN 480 PAGINAS WAARDEVOLE INFORMATIE RUIM 300 FOTOS KAARTEN EN PLATTEGRONDEN

LONDEN MET 21 GEVARIEERDE STADSWANDELINGEN 480 PAGINAS WAARDEVOLE INFORMATIE RUIM 300 FOTOS KAARTEN EN PLATTEGRONDEN LONDEN MET 21 GEVARIEERDE STADSWANDELINGEN 480 PAGINAS WAARDEVOLE INFORMATIE RUIM 300 FOTOS KAARTEN EN PLATTEGRONDEN LM2GS4PWIR3FKEP-58-WWET11-PDF File Size 6,444 KB 117 Pages 27 Aug, 2016 TABLE OF CONTENT

Nadere informatie

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 8 februari 2010

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 8 februari 2010 FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE Toets Inleiding Kansrekening 1 8 februari 2010 Voeg aan het antwoord van een opgave altijd het bewijs, de berekening of de argumentatie toe. Als je een onderdeel

Nadere informatie

Travel Survey Questionnaires

Travel Survey Questionnaires Travel Survey Questionnaires Prot of Rotterdam and TU Delft, 16 June, 2009 Introduction To improve the accessibility to the Rotterdam Port and the efficiency of the public transport systems at the Rotterdam

Nadere informatie

Interaction Design for the Semantic Web

Interaction Design for the Semantic Web Interaction Design for the Semantic Web Lynda Hardman http://www.cwi.nl/~lynda/courses/usi08/ CWI, Semantic Media Interfaces Presentation of Google results: text 2 1 Presentation of Google results: image

Nadere informatie

Functioneren van een Kind met Autisme. M.I. Willems. Open Universiteit

Functioneren van een Kind met Autisme. M.I. Willems. Open Universiteit Onderzoek naar het Effect van de Aanwezigheid van een Hond op het Alledaags Functioneren van een Kind met Autisme M.I. Willems Open Universiteit Naam student: Marijke Willems Postcode en Woonplaats: 6691

Nadere informatie

Pattern Cronelia s Seashell blanket

Pattern Cronelia s Seashell blanket Pattern Cronelia s Seashell blanket I got the inspiration for his blanket from a postcard I once bought. Pagina 1 Cygnet Yarns has lovely colours in their range that reminded me of those shells. For this

Nadere informatie

Invloed van Mindfulness Training op Ouderlijke Stress, Emotionele Self-Efficacy. Beliefs, Aandacht en Bewustzijn bij Moeders

Invloed van Mindfulness Training op Ouderlijke Stress, Emotionele Self-Efficacy. Beliefs, Aandacht en Bewustzijn bij Moeders Invloed van Mindfulness Training op Ouderlijke Stress, Emotionele Self-Efficacy Beliefs, Aandacht en Bewustzijn bij Moeders Influence of Mindfulness Training on Parental Stress, Emotional Self-Efficacy

Nadere informatie

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Aim of this presentation Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Energieleveranciers.nl (Energysuppliers.nl) Founded in 2004

Nadere informatie

2 e webinar herziening ISO 14001

2 e webinar herziening ISO 14001 2 e webinar herziening ISO 14001 Webinar SCCM 25 september 2014 Frans Stuyt Doel 2 e webinar herziening ISO 14001 Planning vervolg herziening Overgangsperiode certificaten Korte samenvatting 1 e webinar

Nadere informatie

Type Dementie als Oorzaak van Seksueel Ontremd Gedrag. Aanwezigheid van het Gedrag bij Type Alzheimer?

Type Dementie als Oorzaak van Seksueel Ontremd Gedrag. Aanwezigheid van het Gedrag bij Type Alzheimer? Type Dementie als Oorzaak van Seksueel Ontremd Gedrag Aanwezigheid van het Gedrag bij Type Alzheimer? Type of Dementia as Cause of Sexual Disinhibition Presence of the Behavior in Alzheimer s Type? Carla

Nadere informatie

Effecten van een op MBSR gebaseerde training van. hospicemedewerkers op burnout, compassionele vermoeidheid en

Effecten van een op MBSR gebaseerde training van. hospicemedewerkers op burnout, compassionele vermoeidheid en Effecten van een op MBSR gebaseerde training van hospicemedewerkers op burnout, compassionele vermoeidheid en compassionele tevredenheid. Een pilot Effects of a MBSR based training program of hospice caregivers

Nadere informatie

Registratie- en activeringsproces voor de Factuurstatus Service NL 1 Registration and activation process for the Invoice Status Service EN 11

Registratie- en activeringsproces voor de Factuurstatus Service NL 1 Registration and activation process for the Invoice Status Service EN 11 QUICK GUIDE B Registratie- en activeringsproces voor de Factuurstatus Service NL 1 Registration and activation process for the Invoice Status Service EN 11 Version 0.14 (July 2015) Per May 2014 OB10 has

Nadere informatie

Inhoud Deze pdf bevat de volgende Engelstalige voorbeeldrapportages van sectie II, deel 3 HRA:

Inhoud Deze pdf bevat de volgende Engelstalige voorbeeldrapportages van sectie II, deel 3 HRA: Handleiding Regelgeving Accountancy Engelstalige voorbeeldteksten Inhoud Deze pdf bevat de volgende Engelstalige voorbeeldrapportages van sectie II, deel 3 HRA: 1.1.1.4: Goedkeurende controleverklaring,

Nadere informatie

Engels op Niveau A2 Workshops Woordkennis 1

Engels op Niveau A2 Workshops Woordkennis 1 A2 Workshops Woordkennis 1 A2 Workshops Woordkennis 1 A2 Woordkennis 1 Bestuderen Hoe leer je 2000 woorden? Als je een nieuwe taal wilt spreken en schrijven, heb je vooral veel nieuwe woorden nodig. Je

Nadere informatie

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability The role of mobility in higher education for future employability Jim Allen Overview Results of REFLEX/HEGESCO surveys, supplemented by Dutch HBO-Monitor Study migration Mobility during and after HE Effects

Nadere informatie

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE Tentamen Analyse 6 januari 203, duur 3 uur. Voeg aan het antwoord van een opgave altijd het bewijs, de berekening of de argumentatie toe. Als je een onderdeel

Nadere informatie

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen The Association between Daily Hassles, Negative Affect and the Influence of Physical Activity Petra van Straaten Eerste begeleider

Nadere informatie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en Discrepantie The Relationship between Involvement in Bullying and Well-Being and the Influence of Social Support

Nadere informatie

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Bottlenecks in Independent Learning: Self-Regulated Learning, Stress

Nadere informatie

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen tussen Leeftijdsgroepen Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles between Age Groups Rik Hazeu Eerste begeleider:

Nadere informatie

Wat verwacht de Inspectie van Klinisch onderzoek?

Wat verwacht de Inspectie van Klinisch onderzoek? Wat verwacht de Inspectie van Klinisch onderzoek? Jos Kraus, senior inspecteur Inspectie voor de gezondheidszorg Baarn, 7 oktober 009. Wat is klinisch onderzoek Introductie Definities De weg door de wet

Nadere informatie

Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Management

Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Management Policy Aspects of Storm Surge Warning Systems Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Contents Water in the Netherlands What kind of information and models do we need? Flood System

Nadere informatie

B1 Woordkennis: Spelling

B1 Woordkennis: Spelling B1 Woordkennis: Spelling Bestuderen Inleiding Op B1 niveau gaan we wat meer aandacht schenken aan spelling. Je mag niet meer zoveel fouten maken als op A1 en A2 niveau. We bespreken een aantal belangrijke

Nadere informatie

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality De Relatie tussen Dagelijkse Stress en Emotioneel Eten: de Rol van Persoonlijkheid The Relationship between Daily Stress and Emotional Eating: the Role of Personality Arlette Nierich Open Universiteit

Nadere informatie

bij Kinderen met een Ernstige Vorm van Dyslexie of Children with a Severe Form of Dyslexia Ans van Velthoven

bij Kinderen met een Ernstige Vorm van Dyslexie of Children with a Severe Form of Dyslexia Ans van Velthoven Neuropsychologische Behandeling en Sociaal Emotioneel Welzijn bij Kinderen met een Ernstige Vorm van Dyslexie Neuropsychological Treatment and Social Emotional Well-being of Children with a Severe Form

Nadere informatie

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016 www.iuscommune.eu Dear Ius Commune PhD researchers, You are kindly invited to attend the Ius Commune Amsterdam Masterclass for PhD researchers, which will take place on Thursday 16 June 2016. During this

Nadere informatie

Invloed van Bewegen op Depressieve Klachten in de. Fysiotherapie Praktijk. Influence of Movement on Depression in the. Physiotherapy Practice

Invloed van Bewegen op Depressieve Klachten in de. Fysiotherapie Praktijk. Influence of Movement on Depression in the. Physiotherapy Practice Invloed van Bewegen op Depressieve Klachten in de Fysiotherapie Praktijk Influence of Movement on Depression in the Physiotherapy Practice J.A. Michgelsen Eerste begeleider: dr. A. Mudde Tweede begeleider:

Nadere informatie

BISEKSUALITEIT: DE ONZICHTBARE SOCIALE IDENTITEIT. Biseksualiteit: de Onzichtbare Sociale Identiteit met Zichtbare Gezondheidsgevolgen

BISEKSUALITEIT: DE ONZICHTBARE SOCIALE IDENTITEIT. Biseksualiteit: de Onzichtbare Sociale Identiteit met Zichtbare Gezondheidsgevolgen Biseksualiteit: de Onzichtbare Sociale Identiteit met Zichtbare Gezondheidsgevolgen Bisexuality: the Invisible Social Identity with Visible Health Consequences Maria Verbeek Eerste begeleidster: dr. N.

Nadere informatie

Leading in Learning -> studiesucces. Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012

Leading in Learning -> studiesucces. Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012 Leading in Learning -> studiesucces Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012 Implementatie van matchingsinstrument Matching na de poort wordt aan de poort Vooropleiding Bachelor

Nadere informatie

De Relatie tussen Mindfulness en Psychopathologie: de Mediërende. Rol van Globale en Contingente Zelfwaardering

De Relatie tussen Mindfulness en Psychopathologie: de Mediërende. Rol van Globale en Contingente Zelfwaardering De Relatie tussen Mindfulness en Psychopathologie: de Mediërende Rol van Globale en Contingente Zelfwaardering The relation between Mindfulness and Psychopathology: the Mediating Role of Global and Contingent

Nadere informatie

Differences in stress and stress reactivity between highly educated stay-at-home and working. mothers with spouse and young children

Differences in stress and stress reactivity between highly educated stay-at-home and working. mothers with spouse and young children 1 Differences in stress and stress reactivity between highly educated stay-at-home and working mothers with spouse and young children Verschil in stress en stressreactiviteit tussen hoogopgeleide thuisblijf-

Nadere informatie

De Invloed van Familie op

De Invloed van Familie op De Invloed van Familie op Depressie- en Angstklachten van Verpleeghuisbewoners met Dementie The Influence of Family on Depression and Anxiety of Nursing Home Residents with Dementia Elina Hoogendoorn Eerste

Nadere informatie

Map showing countries shaded by their position in the Happy Planet Index (2006). The highestranked countries are bright green, the lowest are brown.

Map showing countries shaded by their position in the Happy Planet Index (2006). The highestranked countries are bright green, the lowest are brown. Happy Planet Index There is a growing global consensus that we need new measures of progress. It is critical that these measures clearly reflect what we value something the current approach fails to do.

Nadere informatie

De Relatie tussen het Adaptief en Cognitief Functioneren van Dak- en Thuisloze Jongeren en het Wel of Niet Hebben van een Psychiatrische Diagnose

De Relatie tussen het Adaptief en Cognitief Functioneren van Dak- en Thuisloze Jongeren en het Wel of Niet Hebben van een Psychiatrische Diagnose De Relatie tussen het Adaptief en Cognitief Functioneren van Dak- en Thuisloze Jongeren en het Wel of Niet Hebben van een Psychiatrische Diagnose The Relationship between Adaptive and Cognitive Functioning

Nadere informatie

Het is geen open boek tentamen. Wel mag gebruik gemaakt worden van een A4- tje met eigen aantekeningen.

Het is geen open boek tentamen. Wel mag gebruik gemaakt worden van een A4- tje met eigen aantekeningen. Examen ET1205-D1 Elektronische Circuits deel 1, 5 April 2011, 9-12 uur Het is geen open boek tentamen. Wel mag gebruik gemaakt worden van een A4- tje met eigen aantekeningen. Indien, bij het multiple choice

Nadere informatie

Het Effect van Verschil in Sociale Invloed van Ouders en Vrienden op het Alcoholgebruik van Adolescenten.

Het Effect van Verschil in Sociale Invloed van Ouders en Vrienden op het Alcoholgebruik van Adolescenten. Het Effect van Verschil in Sociale Invloed van Ouders en Vrienden op het Alcoholgebruik van Adolescenten. The Effect of Difference in Peer and Parent Social Influences on Adolescent Alcohol Use. Nadine

Nadere informatie

Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of Houthandel Wijers vof (09.09.14)

Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of Houthandel Wijers vof (09.09.14) Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of (09.09.14) Content: 1. Requirements on sticks 2. Requirements on placing sticks 3. Requirements on construction pallets 4. Stick length and

Nadere informatie

HANDBOEK HARTFALEN (DUTCH EDITION) FROM BOHN STAFLEU VAN LOGHUM

HANDBOEK HARTFALEN (DUTCH EDITION) FROM BOHN STAFLEU VAN LOGHUM HANDBOEK HARTFALEN (DUTCH EDITION) FROM BOHN STAFLEU VAN LOGHUM READ ONLINE AND DOWNLOAD EBOOK : HANDBOEK HARTFALEN (DUTCH EDITION) FROM BOHN Click button to download this ebook READ ONLINE AND DOWNLOAD

Nadere informatie

SLACHTOFFER CYBERPESTEN, COPING, GEZONDHEIDSKLACHTEN, DEPRESSIE. Cyberpesten: de implicaties voor gezondheid en welbevinden van slachtoffers en het

SLACHTOFFER CYBERPESTEN, COPING, GEZONDHEIDSKLACHTEN, DEPRESSIE. Cyberpesten: de implicaties voor gezondheid en welbevinden van slachtoffers en het SLACHTOFFER CYBERPESTEN, COPING, GEZONDHEIDSKLACHTEN, DEPRESSIE Cyberpesten: de implicaties voor gezondheid en welbevinden van slachtoffers en het modererend effect van coping Cyberbullying: the implications

Nadere informatie

04/11/2013. Sluitersnelheid: 1/50 sec = 0.02 sec. Frameduur= 2 x sluitersnelheid= 2/50 = 1/25 = 0.04 sec. Framerate= 1/0.

04/11/2013. Sluitersnelheid: 1/50 sec = 0.02 sec. Frameduur= 2 x sluitersnelheid= 2/50 = 1/25 = 0.04 sec. Framerate= 1/0. Onderwerpen: Scherpstelling - Focusering Sluitersnelheid en framerate Sluitersnelheid en belichting Driedimensionale Arthrokinematische Mobilisatie Cursus Klinische Video/Foto-Analyse Avond 3: Scherpte

Nadere informatie

University of Groningen. Functional brain laterality in adulthood ADHD Mohamed, Saleh

University of Groningen. Functional brain laterality in adulthood ADHD Mohamed, Saleh University of Groningen Functional brain laterality in adulthood ADHD Mohamed, Saleh IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please

Nadere informatie

Cognitieve Bias Modificatie van Interpretatiebias bij Faalangstige Studenten

Cognitieve Bias Modificatie van Interpretatiebias bij Faalangstige Studenten CBM-I bij Faalangst in een Studentenpopulatie 1 Cognitieve Bias Modificatie van Interpretatiebias bij Faalangstige Studenten Cognitive Bias Modification of Interpretation Bias for Students with Test Anxiety

Nadere informatie

Growing old is becoming lonely? Jana D hoedt

Growing old is becoming lonely? Jana D hoedt Growing old is becoming lonely? Jana D hoedt Introduction Loneliness is a personal, subjective experience. A person experiences this feeling when his social relationships do not match his wishes. It is

Nadere informatie

Het Effect van Assertive Community Treatment (ACT) op het. Sociaal Functioneren van Langdurig Psychiatrische Patiënten met. een Psychotische Stoornis.

Het Effect van Assertive Community Treatment (ACT) op het. Sociaal Functioneren van Langdurig Psychiatrische Patiënten met. een Psychotische Stoornis. Het Effect van Assertive Community Treatment (ACT) op het Sociaal Functioneren van Langdurig Psychiatrische Patiënten met een Psychotische Stoornis. The Effect of Assertive Community Treatment (ACT) on

Nadere informatie

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE Tentamen Bewijzen en Technieken 1 7 januari 211, duur 3 uur. Voeg aan het antwoord van een opgave altijd het bewijs, de berekening of de argumentatie toe.

Nadere informatie

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE Tentamen Analyse 8 december 203, duur 3 uur. Voeg aan het antwoord van een opgave altijd het bewijs, de berekening of de argumentatie toe. Als jeeen onderdeel

Nadere informatie

Competencies atlas. Self service instrument to support jobsearch. Naam auteur 19-9-2008

Competencies atlas. Self service instrument to support jobsearch. Naam auteur 19-9-2008 Competencies atlas Self service instrument to support jobsearch Naam auteur 19-9-2008 Definitie competency The aggregate of knowledge, skills, qualities and personal characteristics needed to successfully

Nadere informatie

Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting. aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen

Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting. aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen Determinants and Barriers of Providing Sexual Health Care to Cancer Patients by Oncology

Nadere informatie

Fit to Fly? Ries Simons, arts TNO Human Factors Aerospace. ries.simons@tno.nl

Fit to Fly? Ries Simons, arts TNO Human Factors Aerospace. ries.simons@tno.nl Fit to Fly?, arts TNO Human Factors Aerospace ries.simons@tno.nl 1 TNO Alertness Program stimulating safety & performance of Aircrew since 1986 Sleep Alertness FTL Lifestyle FCL Medication - Drugs FCL

Nadere informatie

Question-Driven Sentence Fusion is a Well-Defined Task. But the Real Issue is: Does it matter?

Question-Driven Sentence Fusion is a Well-Defined Task. But the Real Issue is: Does it matter? Question-Driven Sentence Fusion is a Well-Defined Task. But the Real Issue is: Does it matter? Emiel Krahmer, Erwin Marsi & Paul van Pelt Site visit, Tilburg, November 8, 2007 Plan 1. Introduction: A short

Nadere informatie

De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij. Verslaafde Patiënten met PTSS

De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij. Verslaafde Patiënten met PTSS Persoonskenmerken en ervaren lijden bij verslaving en PTSS 1 De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij Verslaafde Patiënten met PTSS The Relationship between Personality Traits and Suffering

Nadere informatie

Windows Server 2003 EoS. GGZ Nederland

Windows Server 2003 EoS. GGZ Nederland Windows Server 2003 EoS GGZ Nederland Inleiding Inleiding Op 14 juli 2015 gaat Windows Server 2003 uit Extended Support. Dat betekent dat er geen nieuwe updates, patches of security releases worden uitgebracht.

Nadere informatie

Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer

Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer Met opmaak: Links: 3 cm, Rechts: 2 cm, Boven: 3 cm, Onder: 3 cm, Breedte: 21 cm, Hoogte: 29,7 cm Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer Stigmatisation of Persons

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

Wij beloven je te motiveren en verbinden met andere studenten op de fiets, om zo leuk en veilig te fietsen. Benoit Dubois

Wij beloven je te motiveren en verbinden met andere studenten op de fiets, om zo leuk en veilig te fietsen. Benoit Dubois Wij beloven je te motiveren en verbinden met andere studenten op de fiets, om zo leuk en veilig te fietsen. Benoit Dubois Wat mij gelijk opviel is dat iedereen hier fietst. Ik vind het jammer dat iedereen

Nadere informatie

De Relatie tussen Momentaan Affect en Seksueel Verlangen; de Modererende Rol van de Aanwezigheid van de Partner

De Relatie tussen Momentaan Affect en Seksueel Verlangen; de Modererende Rol van de Aanwezigheid van de Partner De Relatie tussen Momentaan Affect en Seksueel Verlangen; de Modererende Rol van de Aanwezigheid van de Partner The association between momentary affect and sexual desire: The moderating role of partner

Nadere informatie

University of Groningen

University of Groningen University of Groningen Moving towards independence? Evaluation of the 'Mobility Opportunities Via Education' curriculum with children with profound intellectual and multiple disabilities van der Putten,

Nadere informatie

Bareld Bruining ZIN & ONZIN VAN ON-LINE PROCESS ANALYZERS

Bareld Bruining ZIN & ONZIN VAN ON-LINE PROCESS ANALYZERS Bareld Bruining ZIN & ONZIN VAN ON-LINE PROCESS ANALYZERS AGENDA q Skilledin introductie q Zin & Onzin van On-line process analyzers q Samenvatting TRAIN TO RETAIN TRAIN TO RETAIN -TRAINING Development

Nadere informatie

Risk & Requirements Based Testing

Risk & Requirements Based Testing Risk & Requirements Based Testing Tycho Schmidt PreSales Consultant, HP 2006 Hewlett-Packard Development Company, L.P. The information contained herein is subject to change without notice Agenda Introductie

Nadere informatie

Psychometrische Eigenschappen van de Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometric Properties of the Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5)

Psychometrische Eigenschappen van de Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometric Properties of the Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometrische Eigenschappen van de Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometric Properties of the Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Hester A. Lijphart Eerste begeleider: Dr. E. Simon Tweede

Nadere informatie