DORDTSE VERTELLINGEN

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "DORDTSE VERTELLINGEN"

Transcriptie

1 1

2 DORDTSE VERTELLINGEN Beschrijvingen van gebeurtenissen en legendes Bezoeken van belangrijke personen Anecdotes en vreemde voorvallen Vincent van Gogh in Dordrecht door Sibrand de Grauw (c) 1991 ASAPRINT Uitgeverij, Dordrecht niets van deze uitgave mag worden gepubliceerd zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever 2

3 Inhoud: De moord in het Ankertje De legende van de Dordtse Schapekop De legende van Sint Sura De legende van het Heilig Hout De grote stadsbrand van 1457 Van de os gegeten Samuel van Hoogstraeten: de eerste Hollandse cineast Een geschiedschrijving uit 1677 Erasmus en de geheimzinnige priester Herinneringen aan Pictura Schrijven in Zuid-Holland Zo was het ongeveer Johan de Witt's vertrek uit Dordrecht Twee bezoeken bij Cornelis de Witt Dag in Dordt 't Is weer eens D.M.I.-tijd Station Dordrecht zonder vertraging Slejen Aai Opgeruim sta netjies Rond het Groothoofd (± 1930) Feest Guus Dr. Jan Pieter Veth De reis Over mijn stad Vorstelijk Schenking Dordtse humor Nieuwbrug of Manhattan Een avond in Dordrecht Geur Dien grijzen band De havens Oud en nieuw Dordrecht (stadswandelingen uit 1950) De geschiedenis van het Huis de Bever-Schaap De Moordhoek (1048) De Sint Elisabethsvloed (1421) Het Dordtse rijsschip (1481) Lodewijk Napoleon in Dordrecht Dordrecht, pleisterplaats naar Santiago de Compastella Jacob Cats, stadspensionaris Het Sint Nicolaasfeest ontstond in Dordt Koninklijk bezoek aan Het Hof De Dordtse rivieren (anoniem manuscript) Dordtsche Schetsen Top Naeff Annie Surink-Groen Chris Walson De boeken van Snoep 3

4 De moord in het Ankertje een bloederige geschiedenis uit de zestiende eeuw In 1538 heeft een beruchte moordzaak de gemoederen van de Dordtse burgers geruime tijd bezig gehouden. Het betrof een reeks moorden, gepleegd in de herberg Het Ankertje. Veel jaren bleef deze moordzaak met het daarna volgende proces en de terechtstelling van de schuldigen in de geschiedenis van de Merwestad voortleven. Plaatselijke geschiedschrijvers als doctor Johan van Beverwijck en Matthijs Balen hebben niet nagelaten het geval in geuren en kleuren in hun kronieken te vermelden. Een omstandig verhaal van de moord hebben we aangetroffen in de Dordrechtsche Arcadia van Lambert van Bos, die in de zeventiende eeuw geruime tijd schoolmeester is geweest en gedurende zijn verblijf in Dordrecht een werkzaam aandeel in het streven van de rederijkers heeft genomen. De bewuste herberg Het Ankertje bevond zich op de Voorstraat tussen de Botgensstraat en de Kleine Spuistraat. De herberg werd geëxploiteerd door een zekere Jan Smit, Tilburgenaar van geboorte, die gehuwd was met Cornelia Jans, afkomstig van het eiland Schouwen. Het echtpaar had drie zoons en drie dochters. De jongens heetten Andries, Pieter Jacob en Jan; de drie dochters droegen de namen Maria, Janneke en Lijntke. Van de kinderen waren Pieter Jacob, Jan en Lijntke onschuldig aan de misdaden, die in de ouderlijke woning en ook daarbuiten werden bedreven. Van Bos beschrijft dat 'de Duyvel en de snoo-de gierigheyt deze ongeluckigen soo verre drongen, dat sij wel soo goddeloos waren, als verscheyde gasten, en andere luyden om hun gelt en goederen grouwelijck te vermoorden, en de mis-handelde lichamen in den kelder te begraven; tot welcke misdaden sy, beneffens hun eigen handen, oock die van hun Sonen en Dochteren gebruyckten.' Hieruit blijkt dus dat er sprake was van een georganiseerd complot, waarbij zowel de ouders, als ook de kinderen waren betrokken. De eerste man, die door de bende van Smit werd vermoord, was een wijnkopersknecht uit de stad. Het tweede slachtoffer was een Dordtse vrouw, die - terwijl zij een bezoek aan de herberg bracht - door de zoon Pieter met bijlslagen werd afge-maakt. Voorts vielen aan de moordlust van de familie Smit een inwoner van Doornik (makelaar van beroep, die op doorreis in de herberg vertoefde), een goudsmid (een oude man met baard), een Antwerpse vrouw, een inwoner van Waalwijk en een Bredanaar ten offer. In totaal ging het om acht personen. De lijken van de slachtoffers werden in de kelder verborgen. Het schijnt, dat - toen Jan Smit te oud was geworden om met eigen hand het werk te doen - hij zijn zoon Pieter Jacob en zijn dochter Maria opdracht had gegeven om een Dordtse vrouw, Meyns genaamd, in haar eigen huis te vermoorden en te beroven. Dit ouderlijk bevel zouden de kinderen prompt opgevolgd hebben. Het lijk van de vrouw werd na de misdaad onder aan de trap 4

5 in haar woning gelegd; een mand met spaanders werd op het lijk geplaatst om de schijn te wekken, dat de vrouw van de trap was gevallen en daarbij om het leven was gekomen. Buiten de stad Dordrecht werd door Pieter en zijn broer Andries een te Baardwijk wonende vrouw ook op last van hun vader vermoord. Na de moord wachtte de oude Smit zijn zoons te Waalwijk op om de buit, bestaande uit geld en sieraden, in ontvangst te nemen. Het terrein van de operaties van de familie Smit werd daarna uitgebreid. Na overleg met de vader trokken Pieter en zijn beide zussen Janneke en Maria naar Keulen, waar zij een uitdraagster, die er warmpjes bij zat, hebben beroofd en tevens vermoord. Pieter en Janneke hebben daarna nog een vrouw te Mechelen om het leven gebracht. Alles bij elkaar werden in een periode van zes jaar dertien of veertien mensen de dood ingejaagd. Intussen was vader Jan Smit overleden. Kort voor zijn dood waren zijn dochters Lijntke en Janneke en zijn zoon Pieter Jacob, uit angst voor de ontdekking van al deze misdaden, naar het buitenland uitgeweken. Ze vestigden zich ten huize van de kunstschilder Hans van Calker te Venetië. Door een natuurlijke genegenheid gedreven, durfden zij immers hun ouders niet aan te brengen. Langzamerhand rezen er vermoedens tegen de weduwe Smit en haar kinderen. De in Dordrecht achtergebleven dochter Maria moet qua uiterlijk een heel knap meisje zijn geweest, die veel jongens het hoofd op hol bracht; onder wie een zekere Adriaen Schildtman, zoon van één van de Dordtse schepenen. Het verhaal ging, dat bij één van zijn bezoeken aan de herberg, Maria een aanslag op deze knaap zou hebben gepleegd. Zij zou hem een strop om de hals hebben willen leggen, hetgeen haar echter niet lukte. Wellicht heeft deze jongeman - terwille van zijn naam en faam - geen werk van de aanslag willen maken. Enige tijd later heeft Maria hetzelfde spelletje willen spelen met een koopman die 'met Rijnsche Wijn was afgekomme', dat wil zeggen dat hij met een schip, beladen met rijnwijn, de rivier de Merwede was komen afzakken. De koopman, die tijdelijk in de herberg vertoefde, had dit in de gaten en nodigde de sluwe vrouw uit met hem naar zijn schip te gaan. Maria weigerde echter. Onder voorwendsel aan boord betere wijn te gaan halen, wist de man - die enigszins beschonken was - uit het huis te ontkomen en eenmaal buiten de herberg, riep hij de volgende woorden uit tegen het meisje: "Hetgene ghy daer aen my socht te doen, doet niet meer, of ghy sult in swarigheyt geraaken." Ook deze man heeft blijkbaar geen aangifte gedaan. De ontdekking van de reeks misdaden - in en buiten het Anker - en gepleegd door leden van de familie Smit, vond evenwel zijn oorsprong in Oudenbosch. De schout van het Brabantse dorp, Frans van Lykercken, had aan de schout van Dordrecht, Jan van Drenckweert, een brief geschreven waarin hij meedeelde dat in zijn gebied een vrouw, genaamd Janneke Bloemaerts, in haar woning door twee mannen was beroofd en daarna vermoord. In de brief beschreef de schout de persoon en de kleding van één van de moordenaars, die Andries heette en vermoedelijk uit 5

6 Dordrecht afkomstig was. De Dordtse schout stelde onmiddellijk een onderzoek in en weldra rezen er - zowel door de naam als door de kleding - verdenkingen tegen Andries van het Ankertje. Het bleek dat hij, op het tijdstip dat de moord had plaatsgevonden, niet in de stad aanwezig was geweest. Dit was aanleiding om hem te arresteren. Enige inwoners van Oudenbosch, die Andries daar gezien hadden, kwamen over naar Dordrecht. Zij herkenden hem zonder te wijfelen. Bij het daarna volgende verhoor bekende Andries, dat hij samen met zijn broer Pieter de moord op Janneke Bloemaerts had bedreven. Een huiszoeking in de herberg volgde. De moeder van de moordenaar en zijn zuster Maria werden verhoord, maar zij verklaarden onder ede niets van de moord af te weten. De stedelijke overheid maakte daarna bekend, dat een ieder die in het bezit was van geld of goederen, die hen door leden van de familie Smit in bewaring waren gegeven, werd verzocht daarvan aangifte te doen in hun eigen belang. Daarop heeft 'een eerlijcke borgervrouw een beurs met negen ponden Vlaemsch' bij de burgemeester thuis bezorgd. Dit was voor het gerecht aanleiding om moeder en dochter in hechtenis te nemen, verdacht van meineed. De zoon Pieter had met zijn zuster Janneke na de moord te Oudenbosch de wijk genomen naar Venetië. Drie leden van de familie Smit, te weten de moeder, een dochter en een zoon, zaten dus in hechtenis. Na een langdurig verhoor, waarbij hen de pijnbank niet bespaard bleef, legden allen een volledige bekentenis af. Op hun aanwijzingen werden acht lijken in de kelder van de herberg opgegraven. De slachtoffers van de moord- en rooflust van de familie Smit werden met grote staatsie ter aarde besteld op het kerkhof aan de noordzijde van de Grotekerk. Dit geschiedde op 13 oktober Toen kon het recht zijn loop nemen. De moeder en haar twee kinderen werden ter dood veroordeeld. Het lijk van de vader, Jan Smit, werd opgegraven. Het werd vervolgens in een stevige zware kist gelegd en achter een paard door de stad gesleept. De kist was met twaalf knuppels belegd, voorstellende de twaalf moorden. In de stoet volgden de moeder met haar beide kinderen. Onderweg werd op bepaalde punten even halt gehouden. Bij elke stopplaats kreeg de ter dood veroordeelde moeder een brandmerk. Daarvoor gebruikte men een gloeiende bijl, waarmee de moorden waren verricht. In to-taal werden zo dertien brandmerken uitgedeeld, onder andere op de plek, waar de gedode slachtoffers hadden gewoond. Na deze ommegang werd de moeder aan een paal gebonden en moest zij toezien hoe haar zoon Andries - die eveneens brandmerken had ontvangen - en haar dochter Maria levend werden gemarteld en gedood. Andries werd eerst opgehangen en vervolgens vijf keer in een vuur op en neer gelaten. Daarna werd hij verbrand. Zijn moeder en zuster ondergingen hetzelfde lot. Het vonnis werd uitgevoerd op het plein voor het oude stadhuis aan de Tolbrug. Na de voltrekking werden de lijken van 6

7 de veroordeelden naar Galgeoord gebracht, een plek aan de rivier de Noord bij Zwijndrecht, gelegen tegenover de stad. Daar stelde men de stoffelijke overschotten op stokken ten toon. Deze terechtstelling vond plaats op 26 oktober 1538, in het bijzijn van een grote menigte burgers. Ten overvloede dient nog vermeld te worden, dat de veroordeelden van hun burgerrechten vervallen werden verklaard, voordat de straf werd voltrokken. Dit geschiedde om de eer van de stad te redden. Immers, na deze wandaden waren de moordenaars geen Dordtenaren meer en kon men niets anders doen dan ze op gruwelijke wijze terecht te stellen, zoals beschreven, zodat 'sy stervende alle met groot berouw en leedtwesen van hun sonden', zoals van Bos aan het eind van zijn verhaal over 'Dordregts Anckertgen' opmerkte Matthijs Balen, de Dordtse geschiedschrijver uit de zeventiende eeuw, heeft in zijn boeken de 'Beschrijvinge van Dordrecht' een prent van de terechtstelling opgenomen, waarop men de wip ziet, waarmee Andries Smit 'met een vyer gedoodt' wordt. 7

8 De legende van de Dordtse Schapekop In onze tijd zou de geschiedenis van de Dordtse schapekop zich niet meer hebben kunnen voltrekken. Immers, wanneer in vroeger tijden een Dordtenaar vlees van buiten de stad invoerde, werd hij verplicht er accijns over te betalen. Dat niet iedereen daarvan was gediend, blijkt uit de veel gebruikte tegenwerping: "Kan ik er overheen komen, dan alsjeblieft." Op een goede morgen zei een Dordtse vader tegen zijn zoontje: "Ik heb, denk ik, wel trek in een lekker schapeboutje". Waarop de jongen antwoordde: "Vader, U hebt me recht uit het hart in de maag gesproken". "Maar", zo vervolgde de hongerige vader, "ik heb geen zin om de stad er rijker mee te maken. Kom, laten we gaan smokkelen." "Smokkelen, vader", sprak de jongen, "en de belastinggaarder dan, want die staat aan de poort". "Ach, al stonden er dertig man aan de poort, we krijgen het schaap er toch wel door". Daarbij fluisterde hij de jongen iets toe, wat hem de mond wijd van verbazing deed openen. "Maar vader, laten we dan meteen op stap gaan". De vader en de zoon staken daarop de rivier de Merwede over en zochten in de wijde omtrek van Papendrecht in de Alblasserwaard naar het vetste schaap. Ze betastten heel wat ruggen van blatende beesten, voordat ze uiteindelijk hun keus hadden bepaald. Toen ze het beste schaap hadden gevonden en de veehouder ervoor hadden betaald, keken ze elkaar eens verrukt aan. Het water liep hen zo uit de mond, over de dikke kledij. "En dan gekookt met uien", zei de vader, "boven het spit; hou op, hou op." Zodra ze alleen op het veld stonden, haalde de zoon een pakje voor de dag, dat hij al die tijd bij zich had gedragen. "Ha, ha", schaterde de man, "wat zullen wij de belasting voor de gek houden. De zoon was ondertussen bezig het dier in jongenskleren te steken en zette het vervolgens een muts op, diep over de ogen. Inmiddels begon het al zo'n beetje te schemeren. De zon liet zich niet meer zien en aan de horizon begonnen de schaduwen van de nacht haar vleugelen te ontplooien. De man en de jongen tilden het schaap de hoogte in en hielden het bij de voorpoten vast. Zo goed en zo kwaad als het ging strompelde het dier vooruit en het leek wel, of ze een door en door ver-moeid boertje met zich mee sleepten. Dat het bijna uitgeput raakte was geen wonder; het had nu echt het aanzien van een een dikke jongeman. Met veel moeite staken ze weer de rivier over naar Dordrecht, stapten daar aan wal en liepen in de richting van de Riedijkspoort. De belastinggaarder zag hen al aankomen, knikte vriendelijk en maakte een praatje met het drietal. "Mooi weer, ja." Ze moesten nu wel blijven staan. "Morgen wordt het nog beter weer, ik zie het aan de lucht." De vader wist echter niet wat hem die avond nog boven het hoofd hing. 8

9 "De jongen is zeker moe van al dat lopen", zei de man van de belasting. "Hij kan bijna niet meer. Je mag je broertje wel eens een beetje minder te eten geven. Dat vele eten is nergens goed voor." "Bèèèè", riep het broertje. In korte tijd daarna was het al in Gorinchem en Rotterdam bekend, hoe men een schaap Dordrecht in had willen smokkelen. Men lachte er zeer smakelijk om, want men loerde er reeds lang op, om die goede Dordtenaren een scheldnaam te geven. Sinds die tijd noemde men hen Schapekoppen. Pas op, gij gemeenten van Holland, laat geen enkele van Uw burgers trachten de stedelijke belasting te ontduiken. Want Uw ganse stad kan er tot in eeuwigheid de schande van blijven dragen. Dordrechts schaamte strekke U tot voorbeeld. Zulke Schapekoppen ook! -. - Dat het verhaal van de Dordtse Schapekop in het verleden door schrijvers verschillend is geïnterpreteerd en gesitueerd, mag blijken uit het volgende verhaal, dat een iets andere kijk op de legende geeft: De Schapekoppen een Zuidhollands spotverhaal Wij weten door een overgeleverd verhaal van onze verre voorouders, dat zelfs binnen de achtenswaardige muren van de stad Dordrecht de criminaliteit tenminste éénmaal heeft getierd. Dat was in de tijd, toen men voor het invoeren van schapen aan de stad accijns moest betalen. O, Dordrecht, plechtstatige stad met je stompe toren! De grijsheid staat getekend aan jouw Groothoofdspoort; en van de Munt bleef slechts het poortje. Dit is menselijk, wij nemen het de stad niet kwalijk. Wie heeft niet vernomen, hoe Dirk de Derde zijn tol stichtte aan jouw wortel; wie zou nog nooit hebben gehoord van de Dordtse Synode? Een slechte vrouw en een goede stad worden dikwijls genoemd. Maar wat was dat voor schokkends, met die schapebelasting; was deze wellicht te hoog, of heeft de misdaad achter de vesten op eigen kracht gebloeid? Dat een mens accijns moet betalen, doet ons heden ten dage niet meer vreemd aan. Hetzij voor tabak, vuurwerk, zijden stoffen of schapen. De sterveling moet zijn accijnzen toch ergens voor neertellen, als hij ooit wil beseffen dat hij iets heeft bezeten. Streng stonden dus de wachten aan de poort en lieten geen schaap door, zonder het te vragen of het tevoren reeds Dordts was geweest. Vele schapen wisten dit zelf niet, en waren dus vergezeld van een woordvoerder. Die werd als zodanig op zijn beurt niet vertrouwd (verlaat u nooit op een woordvoerder; hij praat teveel) en dus waren de schapen gemerkt met rode verf. 9

10 De wachten aan de stadspoort bleken onbuigzaam en kreukloos. Hun geweten straalde als de witte was op maandag. Het moet toch een heerlijke tijd zijn geweest. Maar daar was één man, die een schaap zou willen kopen buiten Dordrecht. En zulks véél goedkoper dan binnen zijn eigen stad. Had het geld hem verleid? De man vatte een plan op en zei tegen zijn zoon: "Als wij nou eens kleren meenamen; lange broeken, ietwat ruim, en een baaien wambuis, met klaproen. De zoon luisterde met rode oortjes. Hem lonkte het geringste avontuur. "Wij zouden dan in de schemer kunnen terugkeren", opperde hij peinzend. Het werd waarlijk een plan. En is niet van de misdaad het plan reeds de helft? Wanneer de mens er zijn aandacht aan heeft gegeven, en het kwade slaat vervolgens toe - in zijn gedachten kastelen te bouwen en bonte beelden te vermalen - dan heeft het slechte hem al in zijn nekvel. Wat is de daad anders dan een vervolg? De volgende morgen gingen de man en zijn zoon de stad uit. Ze liepen argeloos als wandelaars, en hun ogen keken zo blank, dat de wachten daardoor gewaarschuwd hadden moeten zijn. Wat weten echter goede wachters van kwaad, dat zij niet in hun eigen hart herbergen? "Goedemorgen", zeiden de vader en zijn zoon. De wachten knikten het gehelmde hoofd. "Ook goedemorgen", antwoordden ze. En los van enige ambtelijke nieuwsgierigheid vroegen ze nog: "Wordt het een dagje uit?" "Zowat, ja", kregen ze ten antwoord. "Wij moeten een zieke moeder bezoeken". En de zoon vergat zich zo zeer, dat hij op de knapzak tikte, waarin de kinderkleren voor hun kwade plan waren opgeborgen, zeggende: "Een kleinigheid ter versterking!" De soldaten verheugden zich, zoals dat toen algemeen was, wanneer men het goede meende te ontmoeten. "Prettige reis dan!", zeiden ze. En ze staken ten afscheid een lans in de hoogte. Intussen waren die twee mannen de poort door, en de brug al over. De aandacht der poortbewakers werd trouwens geleid naar een gast, die de stad wilde betreden met twee schapen aan een touw. Het waren gelukkig gemerkte dieren. De hemel stond blauw boven de wallen, een leeuwerik floot drie liedjes tegelijk en klom jubelend langs een zonnstraal de hoogte in. De man en zijn zoon genoten van al het mooie, net als goede mensen. Ja, waarschijnlijk vonden ze zichzelf niet erg slecht. Treurig, nietwaar? Ze stapten nu fiks door, en behielden hun onschuldig uiterlijk; ze waren lieden als alle anderen. Alsof niet een goedkoop schaap aan de einder van hun gedachten stond, in plaats van een zieke moeder. Ze hadden een aardig eind lopen voor de boeg, want ze moesten achter Wieldrecht wezen. Dat was een hele tippel. Bovendien eiste de omzichtigheid, dat ze een binnenpad terug namen. Geen mens moest hen hebben gezien met een schaap, wanneer ze van hun zieke moeder kwamen. "Wij zullen op de terugweg bij De Mijl afslaan", zei de man, "en dan, dicht voor de stad, het schaap vermommen." De zoon, met een grinnik aan zijn kaken, vroeg daarop: "Zouden we het beest niet beter kunnen dragen op de arm, als het eenmaal gekleed is?" De vader moest dit overwegen. "Ik denk van niet", sprak hij. "Het zou te 10

11 zwaar kunnen blijken. Bovendien zou men het in het gezicht kunnen zien, wat bij zo'n schepsel, dicht aan de grond, minder snel gebeurt. En de hemel mocht ons bijstaan, als wij het moesten neerzetten, of met de vracht zouden struikelen!" Ze moesten daarover samen luid lachen. En ze liepen te fluiten en te zingen, en rustten onderweg even, tot ze de boerderij bereikten, waar hun - behalve het schaap - een goede boterham wachtte met een glas melk. Er werd gekeuveld en gelachen. In de binnenkamer toonde de Dordtenaar wat hij in de knapzak vervoerde: kinderkleren! De boerin sloeg zich op de dijen van vrolijkheid. Achter een hooiberg kleedde men het schaap aan, als proef. Het liep zot op de achterpoten, toen twee knechten het bij de voorpoten voerden. De boerin had er schik in en één van de boerenknechten dook met heel zijn hoofd in de elleboog om niet te schreeuwen van vreugde. De man uit Dordt betaalde de afgesproken prijs voor het schaap. Even argeloos als ze de heenweg waren gelopen, gingen vader en zoon hun weg terug. Er was minder geluid rondom hen: ze floten en grinnikten niet meer. De stilte kon hen beter dienen. Maar wie ziet iets aan een man met zijn zoon, als zij tezamen een schaap aan een touw meevoeren? Is dit niet het beeld van alledag? Kon enige mens bevroeden dat dit een schaap was, waarmee de wet zou worden ontdoken? Aan welks huid bedrog kleefde in plaats van rode verf? De mannen liepen zo verder onder een heldere hemel. En een leeuwerik - misschien is het wel dezelfde geweest als even daarvoor - klom langs een ladder van zonlicht naar de hoogte. Het was een warme dag. De wandeling bleek ook afmattend te zijn. Maar nog hadden de mannen niets van moed ingeboet, en hun boosheid was nog niet afgenomen, toen reeds het silhouet van Dordrecht een lijn van spitse kantjes tegen de horizon sneed. Ze gingen een geheel andere weg, zodat hen ook een andere poort wachtte. Ze liepen op 't laastst langzaam, want de zon boog slechts traag naar de west. Een kleine rust op de berm langs de weg deed hen dan ook goed. De dag verkleurde tot blauwe schemer, en de stad stond al in de verte boven hun pad. Toen de avond genoeg licht had gedoofd, waren de man en zijn zoon nog slechts enkele honderden schreden van de poort verwijderd. Achter een struik kleedden zij het schaap aan. Het arme dier moet vermoeid zijn geweest; het gaf immers geen kik. Hulpeloos stond het in zijn malle hozen, en de klaproen sloot dwaas om zijn wit gezicht. Een onooglijk ventje leek het schaap. Het liep stapvoets tussen de mannen mee naar de poort. Zo gewiekst kunnen mensen zijn, die hun accijns willen ontwijken: het schaap was onherkenbaar. "Kom broertje", zei de jongen, "nog éven. Dan ben je thuis. Kom nou!" Alles ging goed. De nacht kneep nog wat daglicht weg. Binnen de poort vlamde een fakkel, die niet genoeg schijnsel gaf. De poortwachter moet een man zijn geweest, die van kinderen 11

12 hield. "Maar kerels", zei hij, "het is toch veel te laat voor zo'n jongetje!" "Ja", antwoordde de man, "we zijn opgehouden. Broertje is erg moe." De bewaker deed een schrede zijwaarts om hen goed en snel door te laten. "Het kind is véél te moe", zei hij, de wankele stapjes keurend; "maar het is ook verschrikkelijk dik!" Ze waren hem toen al voorbij, in het poortgewelf. "Ja", zei de zorgzame vader half over zijn schouder, "wij moeten..." En toen, binnen de galmende poortholte, veilig voor licht en ontdekking, zei broertje: "Mè-è-è...! En de soldaat, hoezeer hij kinderen ook liefhad, begreep terstond dat het kleine ventje niet zo schaapachtig kon blaten van vermoeidheid of dikte. Het werd een zware accijns. Maar de zwaarste belasting betaalde de stad in zijn geheel; 'Schapekoppen' heten Dordtenaren sinds die dag. Ook al die eerlijken. En daarover kunnen alleen andere steden lachen Bij de Dordtse bakkers zijn tot in onze tijd Schapekopjes te krijgen: heerlijke koekjes in een blikje met afbeeldingen erop van de stad en voorzien van een foldertje, waarin de bovenstaande legende is beschreven. Erbij staat vermeld: met een blikje Schapekopjes is iedereen in zijn nopjes. Hét specialiteitskoekje van de Vereenigde Dordrechtsche Banketbakkers. De Schapekop Zoals de lezer weet wonen wij in het eeuwenoude Dordt en vertel ik U nu een legende, zij het in het kort Lang geleden moesten schippers en kooplieden betalen om hun meegebrachte waren de stad binnen te halen Aan de Riedijkspoort, waar de tolheffers zaten gold dat ook de boeren, eer zij erdoor werden gelaten Had hij zijn kudde eenmaal naar de markt gedreven dan werd voor zijn beesten veel geld gegeven Zo was er eens een burger, die niet wilde betalen voor een schaapje dus trok hij het de kleren aan van een jongen, het leek - gelijk zijn zoon - een flink knaapje Aangekomen bij de stadspoort begon het beest echter te blaten en werd de boer bekeurd; had hij het maar moeten laten De oneerlijke man werd terstond gevangen genomen en duurde het een tijdje voor hij weer thuis kon komen Hollanders hebben over dit voorval nog lang plezier gemaakt van de bijnaam Schapekop is de Dordtenaar niet meer afgeraakt Nu weet men waarom mensen uit Dordt Schapekoppen heten Zo was de legende, om niet meer te vergeten 12

13 De legende van Sint Sura Sura was een vrome, Dordtse vrouw die dagelijks in de omgeving van het riviertje de Thure of Dort in gebed was verzonken. Ze was dan te vinden bij een Mariabeeldje dat in de 'Dorreboom' hing; een lindeboom die zich bevond zich in de nabijheid van de tegenwoordige Grotekerk. Op zekere dag verscheen haar een engel, die Sura de opdracht gaf ter plaatse een kerk te gaan bouwen. In haar beurs waren op dat moment slechts drie 'kopkens' (muntjes), wat haar niet belette drie dagloners in dienst te nemen, die met het enorme werk een aan-vang konden nemen. De volgende dag waren in haar beurs won-derwel weer drie penningen aanwezig en dit was elke volgende dag eveneens het geval. Steeds huurde zij de drie arbeiders en maanden gingen voorbij. De bouw van de kerk maakte echter op deze manier geringe vorderingen. De werklieden verbaasden zich over het feit dat Sura elke dag drie kopkens kon uitbetalen en ze veronderstelden dat de vrouw wel heel rijk moest zijn. Ze besloten haar te doden om zich vervolgens van de beurs meester te maken. De dag erop overvielen ze haar en verwondden haar dodelijk met behulp van een vismes. Maar hun teleurstelling was groot toen ze slechts drie muntjes in de geldbuidel vonden. Op de plek waar Sura vermoord was, ontsprong spontaan een geneeskrachtige bron. De misdadigers werden gegrepen door de plaatselijke overheid, opgesloten in de gevangentoren bij de Tolbrug en door het gerecht ter dood veroordeeld. Tot hun grote ontzetting verscheen op de nacht, dat zij hun doodvonnis zouden moeten ondergaan, de weer tot leven gewekte Sura in hun cel. Ze had vrijheid voor haar moordenaars bedongen, op voorwaarde dat de drie gewetenloze schurken met haar ter bedevaart naar Rome zouden gaan om de absolutie van de Paus in ontvangst te nemen. Dit geschiedde dan ook. Ze vertelde het hele relaas aan de Heilige Vader en liet hem haar littekens in de hals zien. De Paus, geroerd door Sura's grote vergevingsgezindheid gaf de absolutie en droeg haar op de bouw van de kerk voort te zetten. In goede welstand arriveerde Sura met haar moordenaars in Dordrecht. Op de plaats van de misdaad ontstond een bron met geneeskrachtig water, die daarna nog eeuwenlang pelgrims naar de stad zou weten te trekken. Het volk - getroffen door deze gebeurtenissen - offerde daarop mild voor de kerkbouw. Deze kwam daardoor nu pas goed van de grond. Sura stierf in 1320 op hoge leeftijd in Dordrecht, en wel in een reuk van heiligheid. In de eeuwen erna werd ze vereerd als een volksheilige; dat wil zeggen dat ze niet officieel door de kerk als heilige werd erkend. Men liet een kapel ter harer gedachtenis bouwen tegen de noordzijde van de kerk, die door een deur verbonden was met het Onze Lieve Vrouwekoor. Het beloop van de teruggevonden grondvesten van de kapel - die in de zeventiende eeuw werd afgebroken - is nog steeds in de bestrating op het kerkhofpad aangegeven. Het staat vast, dat op het kerkhof ten noordoosten van de 13

14 Grotekerk een bron met warm geneeskrachtig water zich heeft bevonden, die tot in de zeventiende eeuw druk werd bezocht. In 1603 werd nog melding gemaakt van deze bron in een kerkeraadbesluit: 'Alzo men verstaat dat er op het kerkhof van de Grotekerk een stenen kring staat, en vele mensen daarvoor neerknielen en verdere superstitiën bedrijven; zo zal men de burgemeester verzoeken, dat dezelfde moge worden weggenomen.' De wel komt ook nog voor op een schilderij, getiteld 'De zeven werken van barmhartigheid', dat voorheen in de regentenkamer van het Heilig Geest- en Pesthuis ter Groterkerke hing, en nu te zien is in het Dordrechts Museum. De kapel, gewijd aan de heilige Sura - waar ook het vismes bewaard werd - was aan de noordoost zijde van de kerk uitgebouwd. De kapel is later weggebroken en zoals eerder vermeld, werd haar plaats op de bestrating aangegeven. Een andere herinnering aan de heilige werd nog bewaard in de afbeelding van een gevelsteen van een huis aan de Vleeshouwersstraat, voorstellende Sint Sura met de kerk en het opschrift 'dit's in Sinte Soer' Nawoord: een legende als deze moet worden gezien als een 'constructief verhaal', waarmee wordt bedoeld, dat uit latere gegevens een vroegere geschiedenis kon worden geconstrueerd. Gecombineerd met overleveringen, die in de loop van der eeuwen steeds grotere vormen aannamen, ontstaat vervolgens een dergelijke legende. Ze toont ons hoe een naïef geloof bij het middeleeuwse volk met bijgeloof hand in hand kon gaan. Door een aantal Dordtse geschiedschrijvers is de legende van de Heilige Sura, als stichteres van de Grotekerk, naar het land der fabelen verwezen en met een gerust hart kunnen we ons bij hen aansluiten, temeer daar de leiding van de Rooms-Katholieke kerk de Nederlandse Sura nooit officieel tot kerkheilige heeft verklaard. Er mag dan ook geen kerk naar haar worden ge-noemd; net zo min als ze mag worden aanbeden. In Spanje bestaat wel een heilige met dezelfde naam, maar heeft niets met de Dordtse Sura van doen. 14

15 De legende van het Heilig Hout De jonge Dordtenaar Claes Scoutet was een ijverige en trouwe knecht. Na enige tijd in Dordrecht te hebben gewerkt, kwam hij in de twintiger jaren van de vijftiende eeuw in dienst van een koopman in Brugge en ook daar toonde hij zich een toegewijd medewerker. Een rijke Lombardijse juwelenhandelaar kwam dit ter ore en deze wist Claes Scoutet te bewegen bij hem in dienst te treden. Toen de handelaar enige tijd later een zakenreis naar Babylonië maakte was het dit maal de jonge Claes, die hem op de reis vergezelde. Zij leerden de taal van het land en verwierven de sympathie van de Sultan; en niet alleen van hem, maar eveneens van zijn vrouw en dochter. De twee vrouwen hadden echter ook vele begerige blikken laten vallen op de juwelen die de koopman hen had getoond, en ze verzonnen vervolgens een list om die in handen te krijgen. Daartoe zeiden ze tegen de koopman, dat hij de Sultan ertoe moest bewegen zijn scepter te laten veranderen, daar deze veel te zwaar was. In in het geheim vertelde de dochter aan Claes dat onder het goud en de juwelen van de scepter een stukje hout van het heilig kruis verborgen was, waaraan Christus gestorven was. Op advies van de vrouw en haar dochter stemde de Sultan toe de scepter af te geven en de koopman, die gemerkt had dat de juwelen van de scepter meer waard waren dan de zijne, gaf al zijn juwelen aan de Sultan in ruil. Daarop reisden ze met de twee begeleiders af, op weg naar huis. De koopman zou dit echter niet meer weten te bereiken. Midden in de woestijn, nog twaalf reisdagen van Jeruzalem verwijderd, werd hij overvallen door een ziekte, die - zoals de legende beschrijft - men 'het roode melesoen oft roode buy-ckevel noempt'. Nu hij voelde dat zijn einde was gekomen, dicteerde hij Claes zijn testament, gaf vervolgens zijn ziel in Gods handen en stierf. Eén van de bewakers kreeg dezelfde ziekte en overleed eveneens. Claes stelde hierop de andere bewaker voor, de scepter van haar juwelen te ontdoen en deze in kameeltassen te verbergen. Dit uit voorzorg tegen eventuele overvallen van rovers, die zich in het gebied ophielden. Aldus geschiedde en het Heilig Hout werd gebroken en weggeworpen. De nacht daarop echter, toen de begeleider sliep, haalde Claes de stukken van het Hout terug en naaide ze zorgvuldig in de voering van zijn kleed. Na een vermoeiende tocht arriveerden ze via Jeruzalem in Jaffa, waar een schip in de haven lag dat gereed gemaakt was om naar Venetië te vertrekken. Claes kon nog juist met zijn bezittingen aan boord komen en de vaart ging zo voorspoedig dat ieder zich daar over verwonderde en het als een wonder van God beschouwde. In Venetië aangekomen trof hij een Engelse koopman met wie hij de reis naar Engeland kon maken. Ook diens schip kwam zeer vlot in Engeland aan. Van Londen ging het ver-volgens naar Dover en twee dagen later was Claes in Brugge. De stukken van het Heilig Hout deed hij in een kistje en gaf ze aan een vertrouwde vriend in bewaring. 15

16 Hij ging nu als zelfstandig koopman weer op reis, zelfs naar Venetië, alwaar hij genoeg verdiende om naar Brugge terug te keren en daar te trouwen met een jonge vrouw uit een gegoede familie. Na enige tijd haalde hij ok het kistje weer bij zijn vriend op en vertelde aan zijn vrouw over de inhoud er-van. Zij ging vervolgens akkoord met zijn voorstel een deel van het Hout aan de Grotekerk van zijn geboorteplaats Dordrecht te schenken. Claes bezocht hierop zijn stad en schonk 'het stuck van den cruysen ons Heeren Jesu Christ aan het capittel en de kerckmeesters.' Hij verzocht hun tevens om eeuwig voor hem, zijn vrouw en zijn gezelschap te bidden, hetgeen het kapittel gaarne beloofde. Bisschop Zweder van Culemborg, die uit Utrecht verdreven was en nu in Dordrecht woonde, hoorde ervan en stelde Claes Scoutet voor het Hout op zijn echtheid te testen door het lange tijd aan een vuurproef bloot te stellen. 'Er werd een groot vuur gemaakt en toen de kolen begonnen te gloeien, werd het Heilig Hout in de vlammen gelegd en er onder en boven mee bedekt. Toen het daar lang in gelegen had, werd het er uit genomen en het was onverminderd gebleven.' Het stukje kruishout verbrandde dus niet en de bisschop, die in dat jaar in 'Mijns Heeren Herberghe' aan de Voorstraat verbleef, stelde drie geestelijken aan om het wonder te verkondigen. Het Hout werd nu door een gouden kruis omsloten en op een altaar geplaatst tegen de eerste noordelijke zuil van priesterkoor. Dit gebeurde in 1431 en met Goede Vrijdag en Pasen werd het Heilig Hout aan de Dordtse gelovigen getoond. De legende is ons overgeleverd door de Carmelieter monnik Pieter van Schoonhoven. Het originele geschrift is in de loop der jaren verloren gegaan. Een tweede vuurproef kreeg het Heilig Hout bij de grote brand van 1457 (zie aldaar). De splinter was toen wel zacht geworden en het gouden kruis gesmolten, maar na enige tijd werd het Hout weer zo hard als voorheen. De relikwie werd na 30 juni 1458 vereerd in een jaarlijks terugkerende processie op de eerste zondag na de kerkelijke feestdag van Petrus en Paulus (29 juni); hetgeen duizenden belangstellenden binnen de muren van de stad bracht. Deze processie van 'den Heylighen Houten', ook wel Kleine Ommegang geheten, was één van de mooiste van de middeleeuwen. Met de Hervorming van 1574 verdween het Hout, maar bij de stichting van de Onze Lieve Vrouwekerk aan de Brouwersdijk in 1952 kreeg de toenmalige bouwpastoor bericht van een kennis - een kloosterzuster in een abdij uit het Belgische Hekelgem - dat aldaar een relikwie werd vereerd, die werd aangeduid als zijnde het Heilig Hout van Dordrecht. De pastoor begaf zich daarop naar het dorpje en daar bleek hem, dat er inderdaad sprake was van het verloren gegane stukje kruishout. De abdis schonk het aan de nieuwe kerk in Krispijn en het altaar, toegewijd aan het Heilig Kruis, werd opgesierd met een prachtige archaïserende schildering van Toon Winkel. 16

17 De grote stadsbrand van 1457 Op 29 juni 1457, de feestdag van Petrus en Paulus, brak in de middag een brand uit in de Dordtse binnenstad, die zijn gelijke in de geschiedenis van de stad niet kende. Hij begon in het huisje van Adriaen Danckertsz. in de Kleine Spuistraat, en breidde zich vervolgens met grote snelheid uit. Alles wat hij op zijn weg - van Vuilpoort tot Visbrug - aan brandbare stoffen tegenkwam, vernielde hij. Volgens een geloofwaardige berichtgever brandden meer dan zeshonderd huizen af, waaronder de Grote- of Onze Lieve Vrouwekerk, het Sint Jacobs-Gasthuis, het Sint Magdalenaklooster en het Heilig Sacramentshuis. Van woensdag tot zondag in die week woedden de vlammen en dompelden de stad in grote droefenis. Veel inwoners vonden in het helse vuur de dood. Tot in Italië verspreidden zich de geruchten omtrent de noodlottige gebeurtenis. Adriaen Danckertsz. nam daarop de vlucht naar het buitenland. Omdat van hem gezegd werd, dat hij de brand zelf had willen uitmaken en daarom geen 'brand!!' geroepen had, werd hij voor het gerecht gedaagd en op 31 juli van datzelfde jaar bij verstek veroordeeld tot een boete van zeven roeden muurs*). De meeste huizen waren in die tijd nog van hout en met riet bedekt. In een oogwenk brandde dan ook alles als een fakkel. De brandweer - hoe goed ook georganiseerd - stond machteloos met haar emmertjes en waterkarretjes. Ook de haken om gevels om te trekken konden niet voorkomen dat meer dan zeshonderd huizen in de vlammen opgingen. Een vierde deel van de stad werd verwoest. De schrik, door de brand veroorzaakt, was zo groot, dat men verbood voortaan de huizen met riet te bedekken. Dit had tot gevolg dat op 9 december 1457 het gilde der rietdekkers zich vrijwillig ontbond. Ook de Grote- of Onze Lieve Vrouwekerk werd een prooi van het alles vernietigende vuur. Het houten dak zal wel het eerst hebben vlamgevat en brandend zijn neergestort op de kapellen en de vijftig altaren met hun tapijten, schilderwerk en sieraden, zodat ook het gehele interieur verloren ging. Ook het vaatwerk van edelmetalen smolt in de vuurgloed en edelgesteenten werden verspreid. Een deel van het zware muurwerk hield echter stand, zoals bijvoorbeeld in het Lieve Vrouwe Koor, en tevens werd een deel van de kapellen aan de noordwestzijde van de kerk gespaard. En hoewel veel in het verwoestend vuur ver-loren is gegaan, kwam het Heilig Hout ongeschonden uit de gro-te brand tevoorschijn, terwijl in de kerk wel alle goud, zil-ver, koper, lood en al haar klokken waren gesmolten. Zelfs de voet en alles waarmee het Hout was bedekt verbrandde. De splinter van het heilig stukje kruishout lag achter glas inge-sloten in een klein tabernakel, dat voorzien was van een gou-den reliekschrijn en tegen één van de pilaren was aangebracht. Het stond na de brand nog op dezelfde plaats - boven in het altaar - met er rondom heen de gloeiende as. Nadat de hitte over was, gingen de Deken van de kerk en een aantal heren, kanunniken en kerkmeesters, gevolgd door een grote menigte naar de uitgebrande kerk, en zochten naar het 17

18 Hout in de as. Toen men het vond, was het zo zacht als was, maar het werd daarna weer hard en stijf. Men kon het daarna weer ongeschonden aan het kerkvolk vertonen. Vervolgens werd het kostbare kleinood met veel plechtigheid naar het Minderbroedersklooster aan de Vriesestraat gebracht, waar het werd bewaard tot de herbouw van de Grotekerk zou zijn voltooid. Inmiddels voltrokken zich verscheidene wonders met betrekking tot het stukje Hout, dat inmiddels zo beroemd was geworden, dat het duizenden pelgrims trok; dit tot niet gering voordeel van het klooster. De Deken en het kapittel van de kerk wendden nu bij de weduwe van Claes Scoutet nieuwe pogingen aan om nog enkele stukjes van het Heilig Kruis te mogen ontvangen. Daarin slaagden zij. Uit dankbaarheid boden ze haar een lap blauw zijden damast aan, hetgeen de vrouw op haar beurt aan de kerk in Brugge schonk, ter vervaardiging van twee miskazuifels. De grote stadsbrand was er de oorzaak van, dat de diensten in de Grotekerk geruime tijd stil stonden. Het uitwissen van de sporen van de verwoesting werd echter met alle middelen ter hand genomen. De kist met de eigendomsbewijzen van het kapittel was wel geheel verbrand, maar het college kreeg vergunning om haar recht en titels te laten registreren en zich hierop later te mogen beroepen. De erven van de huizen rondom het kerkhof, die in de as waren gelegd, werden bij het kerkhof ge-trokken en om de herbouw van de overige huizen en de kerk te bespoedigen, werden bedrijven van timmerlieden, metselaars en dakbedekkers vrij verklaard tegen betaling van een halve stui-ver per week voor de verbrande gildealtaren. Er werd tevens een collecte gehouden en de stad gaf de kerk veel steenboetes. De bouwmeester was de Antwerpenaar Evert Spoormaecker, die ook aldaar aan de kathedraal gewerkt had. Tevens staan de Sint Geertruidkerk te Bergen op Zoom en de Sint Willibrorduskerk in Hulst op zijn naam, en verleende hij onder meer zijn medewerking aan bouw van de Sint Bavo te Haarlem. Ook de Sint Catharinakerk in Den Briel heeft hij mee helpen bouwen. Reeds in 1439, dus achttien jaar vóór de brand, werd Spoormaecker benoemd als leidend architect bij de herstelwerkzaamheden van de Dordtse Grotekerk. Vermoedelijk werkte hij toen al aan de zadeldaken van de kapellen aan de noordwestzijde, maar pas na de grote brand kreeg hij gelegenheid zijn bouwkundige inzichten te verwezenlijken. De voltooiing van de herbouw duurde toch nog tot In 1461 werden vier nieuwe klokken in de toren gehangen, hetgeen te-vens een bewijs is van het feit, dat de toren niet is afgebroken, wat sommige geschiedschrijvers hebben beweerd. Pas laat in de eerste helft van de 15e eeuw waren de laatste sporen van de vernieling uitgewist en hernam de 'Zwarte Weduwe' wederom haar eervolle plaats onder de prachtige bedehuizen van het land. *) meehelpen aan de bouw van de stadsmuur, over een lengte van bijna 2½ kilometer 18

19 Van de os gegeten 'Dordraci Patrum memoria Godeschalcus'. Zo begint een artikel in een handboek, geheten Nederlands Archief voor Kerkelijke Geschiedenis, door N. Kist en H. Royaards (1843). De uitdrukking is een in het Latijn gestelde verklaring betreffende een oude Dordts gezegde: 'Hij is een Dordtenaar, hij heeft van de os gegeten' en heeft alles van doen met de ontsnapping van een os. Lang geleden gaf een zekere Godschalck een os iets onbestemds te eten, waardoor het dier nogal wild werd. Het brak meteen uit zijn stal los. Voortstormend over de straten en het marktplein van het toenmalige Dordrecht, deed het vele mensen de stuipen op het lijf jagen en ook richtte het allerlei schade aan. Gelukking kon na een lange achtervolging het dier worden overmeesterd en werd het onder begeleiding van de plaatselijke toezichthouders naar zijn stal werd teruggebracht. Binnen enkele dagen kreeg Godschalck het bevel van de burgemeester van de stad om zijn os - die volgens iedereen dol was geworden - veel strenger te bewaken. Toen de veehouder echter wat al te onvoorzichtig te werk was gegaan bij de uit-voering van dit bevel brak het beest andermaal uit zijn ketenen los. Op de markt aangekomen, had het beest veel aardewerk vertrapt en zoveel schade aan de verscheidene goederen aangericht, dat Godschalck zich - toen de os voor de tweede maal gevangen werd - wel genoodzaakt zag de os te slachten. Om de boete - die hij na dit voorval vreesde - te ontlopen, schonk Godschalck het vlees van zijn geslachte os aan het merendeel van de leden van het toenmalige stadsbestuur. Deze namen dit graag in dank af en lieten de veehouder niet meer strafrechterlijk vervolgen. Hij was nu wel een beest armer, maar troostte zich met de gedachten dat de stadsregering zich nu tegoed deden aan vlees van de os, die hem zoveel zorgen had gebaard. Sindsdien wordt door Hollanders over de Dordtenaren en vooral over de bestuursleden van de stad - als ze sommige zaken nogal autoritair aanpakten, of als vandaag de dag iemand uit Dordrecht omkoopbaar blijkt - deze uitdrukking gebruikt: "Daar heb je weer zo'n Dordtenaar, hij heeft zeker geproefd van de os van Godschalck!" Dordtse geschiedschijvers hebben sinds dit voorval niet kunnen achterhalen of Johannes Godschalck, die in 1667 van het Noordhollandse dorp De Rijp beroepen werd naar Dordrecht, en als predikant in 1677 te Leiden overleed, een Dordtenaar van geboorte was. 19

20 Samuel van Hoogstraeten: de eerste Hollandse cineast De Dordtse dichter en schilder Samuel van Hoogstraeten ( ) is niet oud geworden. Zijn vader Theodoor was de eerste die hem inwijdde in de geheimen der schilderkunst. De grote Amsterdamse schilder Rembrandt van Rhijn was zijn tweede leermeester. Deze heeft blijkbaar zoveel invloed op de jonge Van Hoogstraeten uitgeoefend, dat hij in zijn eerste periode Rembrandts manier van schilderen had overgenomen. Later heeft hij zich hiervan losgemaakt. Hij uitte grote bewondering voor de meester wanneer hij schrijft dat deze volleerd was in het 'wel byeenvoegen van bevriende verven.' Maar ook stelde hij zich ook soms kritisch op, getuige zijn uitspraak: "De rechte meesters brengen teweeg, dat hun gehele werk aanwezig is; Rembrandt heeft dit in zijn stuk op de Doelen in Amsterdam zeer goed, maar naar veler gevoelen al te veel waargenomen, makende meer werk van het grote beeld zijner verkiezing dan van de bizondere afbeeldsels, die hem waren aanbesteed. Echter zal datzelfde werk, hoe berispelijk, naar mijn gevoelen al zijn medestrevers verduren, zijnde zo schilderachtig van gedachten, zo zwierig van sprong en zo krachtig, dat naar sommiger gevoelen al de andere stukken daar als kaartebladen naast staan. Ik had echter wel gewild, dat hij er meer licht in ontstoken had." Van Hoogstraeten was een schilder van bloemen, stillevens, landschappen, een onstuimige zee en portretten. Ook kon hij even goed met de graveernaald omgaan als met de ganzeveer. Toen hij vierentwintig jaar oud was, reisde hij te paard via Kleef, Keulen, Bonn, Andernach en Wiesbaden naar Frankfurt am Main, waar hij bij de graveur/uitgever Mattheus Merian logeerde. Hij vervolgde zijn weg tot hij in Wenen kwam, waar hij enkele proeven van bekwaamheid aflegde aan het Hof. Daarna reisde hij naar Rome om er studie te maken van de gebouwen, paleizen, bronnen, beelden en alle andere kunstschatten. Na Italië maakte hij nog een reis naar Londen en nam na terugkeer in Dordrecht enkele leerlingen aan, die hij schilderen en et-sen leerde, maar ook toneelspelen en schaduwdansen. Op de zol-dering van zijn huis had hij een toneel laten bouwen, dat zich hiervoor uitstekend leende. Volgens zijn oudste leerling, Arnold Houbraken (eveneens een Dordtenaar), schilderde hij graag 'historien en perspectieven in de kamers, zoals bijvoorbeeld een geheel paleis met overwelfde bogen en galerijen.' Van Hoogstraeten leefde in een tijd dat hoge bedragen voor schilderstukken werden betaald. Het gevolg was dat veel jongens bij schilders werden uitbesteed, waar ze 'mannetje na mannetje' moesten tekenen en als ze geluk hadden, kwamen ze nog wel aan het penseel toe. Allengs kregen ze dan de naam van meesters in de kunst te zijn, zonder dat ze ook maar enig benul hadden van wat de schilderkunst eigenlijk inhield. De kopers waren doorgaans nog minder op de hoogte; zij gingen meestal op de naam af en lieten zich gauw door een of nadere snoeshaan verleiden tot het kopen van rommel. 20

21 Het behangen van muren vol met schilderijen gold in die tijd als een status-symbool. De schilders hadden het zo druk met geld verdienen, dat zij er niet over peinsden om de 'armzalige penne' ter hand te nemen, al was het maar om een handboekje voor leerlingen uit te doen geven. Trouwens, er waren er ook die niet graag de geheimen aan anderen mee wilden delen. Om aan deze misstand een eind te maken, besloot Van Hoogstraeten zelf een handboek te schrijven: 'Inleyding tot de Hooge Schoole der Schilderkonst; Anders de Zigtbaere Werelt.' (Houbraken bericht dat de schilder ook het manuscript 'op rollen' klaar had over 'De onzigtbaere Werelt'). Zijn broer, de boekhandelaar François, gaf het uit; terwijl Dirk, een andere broer, alsmede zijn zwager Matthijs Balen (zie pagina 22) onder degenen behoorden die een lofdicht inzonden. Jan Oudaan maakte een rijmpje op zijn portret: Hoogstraeten, die 't penseel verwisselt met de pen Wil dat zyn vaderland hem dus naer 't leeven ken Min in zyn beeld, dan konst op loutre reedens gronden Geroemt in Cesars-hof te Roome, en binnen Londen De ernstige, wijze en ook wel eerzuchtige meester kijkt ons op de prent aan, met de gouden ketting om de hals, die hij in Wenen ontving. Hij verdeelde zijn boek in negen afdelingen, elk voorafgegaan door een geëtste muze. De leerling wordt de stof in trappen of fasen toegediend: eerst algemene informatie over tekenen en schilderen; dan lessen in de anatomie; mededelingen over bijvoegsels of emblemata - de noodzakelijke bagage van de artiest - parate kennis; iets over de hartstochten; architectuur; kleuren; verven; etsen; graveren; de lichtval; de gratiën, enzovoort. Vooral ook aandacht voor de esthetica en de praktijk van schilderen en tekenen; maar tevens praktische hulpmiddelen zoals de 'camera obscura': 'Eer wij van de weerglans afscheid nemen, moet ik van de schilderachtige vondst spreken, waarmee men alle dingen, die buiten zijn, in een besloten en donkere kamer door weerglans kan afschilderen. Gelijk in Wenen bij de Jezuïeten, tot Londen aan de rivier en op meer plaatsen waar ik het wonder gezien heb. In Wenen zag ik talloze mensen in een klein kamertje op papier wandelen en keren; en zo ook in Londen, waar honderden schuitjes met volk, en de gehele rivier, landschap en lucht - op een muur - en al wat roerlijk was, bewogen. En dit maakt men aldus: 'men verkiest een kamertje, buiten welks venster eenige waerdige voorwerpen zijn, 't zij een markt, wandelplaats of rivier. Dit zal men gans dicht en donker maken, en dan in een venster een rond glas boren. Daarvoor plaatst men een brilleglaasje, dan zullen de stralen van de dingen - die buiten in het licht zijn - schieten door het gat en zich werpen op de muur, en met dezelfde verf al hetgeen dat buiten is, in het klein schilderen, maar dat alles dan ondersteboven.' Aan de constrastwerking tussen licht en donker 'de graeden van schaduwen en ligten' - een wezenlijk onderdeel uit de 21

LES 4. Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116

LES 4. Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116 LES 4 Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116 De boodschap God hoort en verhoort onze gebeden voor elkaar. Leertekst: Terwijl Petrus onder zware bewaking zat

Nadere informatie

Waar in de Bijbel vraagt God aan Abraham om een opmerkelijk offer? Genesis 22. Abraham wordt door God op de proef gesteld!

Waar in de Bijbel vraagt God aan Abraham om een opmerkelijk offer? Genesis 22. Abraham wordt door God op de proef gesteld! Waar in de Bijbel vraagt God aan Abraham om een opmerkelijk offer? Genesis 22 Abraham wordt door God op de proef gesteld! Wat verzoekt God aan Abraham? Genesis 22:2 2 En Hij zeide: Neem toch uw zoon, uw

Nadere informatie

Verhaal: Jozef en Maria

Verhaal: Jozef en Maria Verhaal: Jozef en Maria Er was eens een vrouw, Maria. Maria was een heel gewone jonge vrouw, net zo gewoon als jij en ik. Toch had God haar uitgekozen om iets heel belangrijks te doen. Iets wat de hele

Nadere informatie

6 Stefanus gevangengenomen

6 Stefanus gevangengenomen 6 Stefanus gevangengenomen 8. En Stefanus, vol geloof en kracht, deed wonderen en grote tekenen onder het volk. 9. En enigen van hen die behoorden tot de zogenoemde synagoge van de Libertijnen, van de

Nadere informatie

Er was eens een heel groot bos. Met bomen en bloemen. En heel veel verschillende dieren. Aan de rand van dat bos woonde, in een grot, een draakje. Dat draakje had de mooiste grot van iedereen. Lekker vochtig

Nadere informatie

Een greep uit een presentatieviering met als thema: Licht zijn voor anderen

Een greep uit een presentatieviering met als thema: Licht zijn voor anderen Een greep uit een presentatieviering met als thema: Licht zijn voor anderen Openingstekst: (Door een ouder en kind) A. Zeg zou jij het licht aandoen? Je moet opschieten, want het is bijna tijd. Dadelijk

Nadere informatie

3e Statie: Jezus valt voor de 1e maal onder het kruis.

3e Statie: Jezus valt voor de 1e maal onder het kruis. 1e Statie: Jezus wordt ter dood veroordeeld. De eerste plaats waar Jezus stil stond op de kruisweg, was het paleis van de Romeinse landvoogd Pontius Pilatus. De joodse leiders wilden Jezus uit de weg ruimen.

Nadere informatie

Maria, de moeder van Jezus

Maria, de moeder van Jezus Maria, de moeder van Jezus Kerstoverdenking Rotary 2014 1. Maria in de kerkgeschiedenis 2. Maria in de Bijbel 3. Boodschap 1. Wees gegroet Wees gegroet Maria, vol van genade. De Heer is met u. Gij zijt

Nadere informatie

Waarom was het noodzakelijk dat Jezus stierf?

Waarom was het noodzakelijk dat Jezus stierf? Les 5 - Redding Vier feiten die je moet kennen om het Evangelie goed te begrijpen In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling Dag 1 Waarom was het noodzakelijk dat Jezus stierf? In

Nadere informatie

Boek1. Les 1. Dit is het verhaal van Maria. Dit is het verhaal van de engel. Dit is het verhaal van Jezus.

Boek1. Les 1. Dit is het verhaal van Maria. Dit is het verhaal van de engel. Dit is het verhaal van Jezus. Boek1. Les 1. Dit is het verhaal van Maria. Dit is het verhaal van de engel. Dit is het verhaal van Jezus. De engel zei: God zal jou een kind geven. God zal jou Zijn Kind geven. God zal jou Jezus geven.

Nadere informatie

Kinderkerstfeest van de Kindernevendienst 26 december Kerstverhaal

Kinderkerstfeest van de Kindernevendienst 26 december Kerstverhaal Kinderkerstfeest van de Kindernevendienst 26 december 2016 Kerstverhaal Heel lang geleden was er een jonge vrouw, Maria. Zij woonde in het dorpje Nazareth. Maria was een heel gewone vrouw, net zo gewoon

Nadere informatie

Middeleeuwen. door: Joshua Murray Vogelenzang groep 6 2013

Middeleeuwen. door: Joshua Murray Vogelenzang groep 6 2013 Middeleeuwen door: Joshua Murray Vogelenzang groep 6 2013 Inhoud blz 1. Voorpagina blz 2. Inhoud blz 7. Sint Willibrord blz 8. De Landheer blz 3. De Middeleeuwen blz 9. Munten blz 4. Carcassonne blz 10.

Nadere informatie

Johannes 20, 1-18 20 april Pasen 2014 Wehl. (ds. A. Oude Kotte-de Boon) Thema: 'Het verhaal van Maria van Magdala ' Gemeente,

Johannes 20, 1-18 20 april Pasen 2014 Wehl. (ds. A. Oude Kotte-de Boon) Thema: 'Het verhaal van Maria van Magdala ' Gemeente, Johannes 20, 1-18 20 april Pasen 2014 Wehl (ds. A. Oude Kotte-de Boon) Thema: 'Het verhaal van Maria van Magdala ' Gemeente, We zijn er doorheen gegaan, Veertig dagen en nachten, Tijd van voorbereiding...

Nadere informatie

Heilig Jaar van Barmhartigheid

Heilig Jaar van Barmhartigheid Heilig Jaar van Barmhartigheid van 8 december 2015 tot 20 november 2016 Paus Franciscus heeft alle mensen van de hele wereld uitgenodigd voor een heilig Jaar van Barmhartigheid. Dit hele jaar is er extra

Nadere informatie

Uitleg van het thema. De Bijbel wereldwijd

Uitleg van het thema. De Bijbel wereldwijd Uitleg van het thema De Bijbel wereldwijd Gedicht: Een Boek De buurvrouw heeft een mooi boek met allemaal mooie verhalen Ik wil ook graag zo één mama, ik zal het zelf betalen Verhalen over lang geleden,

Nadere informatie

Geelzucht. Toen pakte een vrouw mijn arm. Ze nam me mee naar de binnenplaats van het huis. Naast de deur van de binnenplaats was een kraan.

Geelzucht. Toen pakte een vrouw mijn arm. Ze nam me mee naar de binnenplaats van het huis. Naast de deur van de binnenplaats was een kraan. Geelzucht Toen ik 15 was, kreeg ik geelzucht. De ziekte begon in de herfst en duurde tot het voorjaar. Ik voelde me eerst steeds ellendiger worden. Maar in januari ging het beter. Mijn moeder zette een

Nadere informatie

weetje weetje weetje weetje weetje weetje weetje

weetje weetje weetje weetje weetje weetje weetje Een processie is een godsdienstige plechtigheid in de vorm van een optocht van geestelijken en gelovigen. Een processie zorgt voor een gevoel van samen horen omdat ze mensen verenigt. 1 4 Rond Sint-Macharius

Nadere informatie

Beste vrienden, ik mag jullie vandaag vertellen over de laatste week van het leven van Jezus.

Beste vrienden, ik mag jullie vandaag vertellen over de laatste week van het leven van Jezus. 1 Beste vrienden, ik mag jullie vandaag vertellen over de laatste week van het leven van Jezus. 2 Het verhaal De Goede Week Trouw, Hoop en Spijt Ik wil jullie vandaag vertellen over de Goede Week. Dat

Nadere informatie

Het is de familieblues. Je kent dat gevoel vast wel. Je zit aan je familie vast. Voor altijd ben je verbonden met je ouders, je broers, je zussen.

Het is de familieblues. Je kent dat gevoel vast wel. Je zit aan je familie vast. Voor altijd ben je verbonden met je ouders, je broers, je zussen. De familieblues Tot mijn 15e noemde ik mijn ouders papa en mama. Daarna niet meer. Toen noemde ik mijn vader meester. Zo noemde hij zich ook als hij lesgaf. Hij was leraar Engels op een middelbare school.

Nadere informatie

Voorwoord. Rome en de Romeinen

Voorwoord. Rome en de Romeinen Voorwoord Rome en de Romeinen Dit verhaal speelt in Rome, ongeveer 2000 jaar geleden. Rome was toen een rijke stad, met prachtige gebouwen. Zoals paleizen voor de keizers, voor de Senaat en voor de grote

Nadere informatie

Exodus 17,1-7 - Water uit de rots voor mensen met een kort lontje

Exodus 17,1-7 - Water uit de rots voor mensen met een kort lontje Exodus 17,1-7 - Water uit de rots voor mensen met een kort lontje Aangepaste dienst Liturgie Voor de dienst speelt de band drie liederen Opwekking 11 Er is een Heer Opwekking 277 Machtig God, sterke Rots

Nadere informatie

Als wij dan eten van dit brood en drinken uit deze beker, verkondigen wij de dood des Heren totdat Hij komt.

Als wij dan eten van dit brood en drinken uit deze beker, verkondigen wij de dood des Heren totdat Hij komt. Huwelijk Eucharistische gebeden 2. Eucharistisch Gebed XII-b Jezus, onze Weg. Brengen wij dank aan de Heer, onze God. Heilige Vader, machtige eeuwige God, om recht te doen aan uw heerlijkheid, om heil

Nadere informatie

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur.

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur. Psalmen Psalm 78 1 Een lied van Asaf. De lessen van het verleden Luister allemaal naar mijn woorden. Luister goed, want ik wil jullie iets leren. 2 Wijze woorden wil ik spreken, wijze woorden over het

Nadere informatie

1 Vinden de andere flamingo s mij een vreemde vogel? Dat moeten ze dan maar zelf weten. Misschien hebben ze wel gelijk. Het is ook raar, een flamingo die jaloers is op een mens. En ook nog op een paard.

Nadere informatie

Goede buren. Startzondag 13 september 2015 m.m.v. Jeugdkoor Joy uit Streefkerk o.l.v. Vincent van Dam

Goede buren. Startzondag 13 september 2015 m.m.v. Jeugdkoor Joy uit Streefkerk o.l.v. Vincent van Dam Goede buren Startzondag 13 september 2015 m.m.v. Jeugdkoor Joy uit Streefkerk o.l.v. Vincent van Dam Voorganger: ds. Joke van der Neut Organist: Alex Hommel Orgelspel Welkom door ouderling van dienst Jan

Nadere informatie

De oneerlijke vriend dat eerlijkheid het langst duurt.

De oneerlijke vriend dat eerlijkheid het langst duurt. Inhoud De oneerlijke vriend...3 De geluksteen...5 Het gevonden geld van een geheim...13 Waarom de zee zout is zee...17 Het zingende botje...21 7 euro...25 Wat is jou pak melk?...29 Het zal je overkomen....35

Nadere informatie

10. Bijbel, Lucas 15. Vertaling L. ten Kate. Vertaling NBG/BBG, Haarlem/Brussel 1951.

10. Bijbel, Lucas 15. Vertaling L. ten Kate. Vertaling NBG/BBG, Haarlem/Brussel 1951. 10. Bijbel, Lucas 15. Vertaling L. ten Kate. Vertaling NBG/BBG, Haarlem/Brussel 1951. 5. Bijbel, Lucas 15. Vertaling L. ten Kate. Vertaling NBG/BBG, Haarlem/Brussel 1951. Lucas 15 Vertaling L. ten Kate

Nadere informatie

Sindbad. De Vier Windstreken

Sindbad. De Vier Windstreken Nieuwsgierig naar de wereld achter de horizon, vertrekt Sindbad op een schip naar Oost-Indië. Hij bevaart alle zeeën en oceanen waar de zon op schijnt en beleeft de meest fantastische avonturen. Hongerige

Nadere informatie

2

2 2 Het kerstverhaal Kijk ook op: www.ploegsma.nl www.viviandenhollander.nl www.miesvanhout.nl ISBN 978 90 216 7085 0 / NUR 227 Tekst: Vivian den Hollander 2012 Illustraties: Mies van Hout 2012 Vormgeving:

Nadere informatie

zondagmorgen 14 november 2010 Welkomkerk ds. W.H. Hendriks-Vogelaar

zondagmorgen 14 november 2010 Welkomkerk ds. W.H. Hendriks-Vogelaar Gemeente van de Heer Jezus Christus, Jongeren, ouderen, kinderen van God, Zoals ik voor de lezing al gezegd heb; het gaat vanmorgen niet over trouwen of getrouwd zijn, dat is alleen een voorbeeld verhaal.

Nadere informatie

God houdt zijn belofte Genesis 21:1-6. De berg op Genesis 22:1-8. God heeft me heel gelukkig gemaakt! Ze noemden hun zoon Izak. Dat betekent: lachen.

God houdt zijn belofte Genesis 21:1-6. De berg op Genesis 22:1-8. God heeft me heel gelukkig gemaakt! Ze noemden hun zoon Izak. Dat betekent: lachen. 35 God houdt zijn belofte Genesis 21:1-6 Abraham wist dat God zich met Sodom en Gomorra aan Zijn woord gehouden had. Hij vertrouwde erop dat God Zijn belofte aan hem en Sara ook zou houden. Ze zouden een

Nadere informatie

Zondag 12 april 2015 is er om 15 uur een aangepaste gezinsdienst in de Opstandingskerk te Terneuzen. Voorganger: de heer G.A. Slabbekoorn uit Goes

Zondag 12 april 2015 is er om 15 uur een aangepaste gezinsdienst in de Opstandingskerk te Terneuzen. Voorganger: de heer G.A. Slabbekoorn uit Goes LITURGISCHE WERKGROEP VOOR AANGEPASTE GEZINSDIENSTEN Corr. Adr.: Mevr. J. Pelle - Tel. 0115-694737 e-mail: japelle@zeelandnet.nl Dhr. A. Scheele - Tel. 0115-563188 e-mail: ascheele@hetnet.nl THEMA: Zondag

Nadere informatie

JAN STEVENS. Voorjaarsdroom. De Wielewaal" Dordrecht 1945

JAN STEVENS. Voorjaarsdroom. De Wielewaal Dordrecht 1945 JAN STEVENS Voorjaarsdroom De Wielewaal" Dordrecht 1945 r JAN STEVENS 4 Voorjaarsdroom De Wielewaal" Dordrecht 1945 voor Minke « Die lentemorgen, vroeg - ben ik door de boomgaard gegaan en het was of

Nadere informatie

DE GEBOORTE VAN JEZUS

DE GEBOORTE VAN JEZUS Bijbel voor Kinderen presenteert DE GEBOORTE VAN JEZUS Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: M. Maillot Aangepast door: E. Frischbutter en Sarah S. Vertaald door: Arnold Krul Geproduceerd door:

Nadere informatie

Op weg met Jezus. eerste communieproject. Hoofdstuk 5 Bidden. H. Theobaldusparochie, Overloon

Op weg met Jezus. eerste communieproject. Hoofdstuk 5 Bidden. H. Theobaldusparochie, Overloon Op weg met Jezus eerste communieproject H. Theobaldusparochie, Overloon Hoofdstuk 5 Bidden Eerste communieproject "Op weg met Jezus" hoofdstuk 5 blz. 1 Joris is vader aan het helpen in de tuin. Ze zijn

Nadere informatie

WANDELINGEN BLOK 2 GESPREK 1-3

WANDELINGEN BLOK 2 GESPREK 1-3 WANDELINGEN BLOK 2 GESPREK 1-3 OPBOUW WANDELING 1. Gebed (samen) Open met een kort gebed 2. Bijbellezing (samen) Lees samen het bijbelgedeelte 3. Verhalen delen (2-tal) Wat houdt je bezig? Is in beweging

Nadere informatie

Er was eens een Kleine Ziel die tegen God zei: Ik weet wie ik ben, ik ben het licht net als alle andere zielen.

Er was eens een Kleine Ziel die tegen God zei: Ik weet wie ik ben, ik ben het licht net als alle andere zielen. Een klein gesprekje met God Er was eens een Kleine Ziel die tegen God zei: Ik weet wie ik ben, ik ben het licht net als alle andere zielen. God lachte breed. Dat is waar!, zei God. Jij bent ook het licht.

Nadere informatie

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te kijken...4 De mensenmenigte opende zich in het midden...5 Toen

Nadere informatie

Op hun knieën blijven ze wachten op het antwoord van Maria. Maar het beeld zegt niets terug.

Op hun knieën blijven ze wachten op het antwoord van Maria. Maar het beeld zegt niets terug. 1950 Het huilende beeld De zon schijnt met hete stralen op het kleine dorpje. Niets beweegt in de hitte van de middag. De geiten en koeien slapen in de schaduw. De blaadjes hangen stil aan de bomen. Geen

Nadere informatie

De steentijd Jagers en verzamelaars

De steentijd Jagers en verzamelaars De steentijd Jagers en verzamelaars De prehistorie is de geschiedenis van de mensheid voordat mensen konden lezen en schrijven. We hebben uit de prehistorie daarom geen boeken, dagboeken of andere geschreven

Nadere informatie

Ik ben maar een eenvoudige ezel, maar ik wil je graag een mooi verhaal vertellen

Ik ben maar een eenvoudige ezel, maar ik wil je graag een mooi verhaal vertellen De ezel van Bethlehem Naar een verhaal van Jacques Elan Bewerkt door Koos Stenger Ik ben maar een eenvoudige ezel, maar ik wil je graag een mooi verhaal vertellen over iets wat er met me gebeurd is. Het

Nadere informatie

De tijd die ik nooit meer

De tijd die ik nooit meer De tijd die ik nooit meer vergeet Jan Smit uit eigen pen deel 3 De Stiep Educatief De tijd die ik nooit meer vergeet De schrijver die blij is dat hij iets kan lezen en schrijven, vertelt over zijn jeugd.

Nadere informatie

Klein Kontakt. Jarigen. in april zijn:

Klein Kontakt. Jarigen. in april zijn: A Klein Kontakt Het is alweer eind maart wanneer dit Kontakt uitkomt, het voorjaar lijkt begonnen, veel kinderen hebben kweekbakjes met groentes in de vensterbank staan, die straks de tuin in gaan. Over

Nadere informatie

Stilte vooraf. Wees stil voor het aangezicht van God, want heilig is de Heer. Uitleg

Stilte vooraf. Wees stil voor het aangezicht van God, want heilig is de Heer. Uitleg Stilte vooraf Wees stil voor het aangezicht van God, want heilig is de Heer. Uitleg Witte donderdag. Nacht van de overlevering, met een dubbelzinnige betekenis. Het is de overlevering (de traditie) van

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen,

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Afgelopen maandag hebben we met de deelnemers van de kring Eigentijds Bijbellezen Paasverhalen gelezen. Vier verhalen van de opstanding, verteld door

Nadere informatie

rijm By fightgirl91 Submitted: October 17, 2005 Updated: October 17, 2005

rijm By fightgirl91 Submitted: October 17, 2005 Updated: October 17, 2005 rijm By fightgirl91 Submitted: October 17, 2005 Updated: October 17, 2005 Provided by Fanart Central. http://www.fanart-central.net/stories/user/fightgirl91/21803/rijm Chapter 1 - rijm 2 1 - rijm Gepaard

Nadere informatie

Voor Cootje. de vuurtoren

Voor Cootje. de vuurtoren Voor Cootje de vuurtoren De Koos Meinderts vuurtoren Lemniscaat & Annette Fienieg Nederlandse rechten Lemniscaat b.v. Rotterdam 2007 isbn 978 90 5637 909 4 Tekst: Koos Meinderts, 2007 Illustraties: Annette

Nadere informatie

Welke opdracht gaf God aan Elia?

Welke opdracht gaf God aan Elia? lia kreeg de opdracht naar Achab te gaan. Welke opdracht gaf God aan Elia? Zie 1 Koningen 18:1-8 Ten slotte kwam na vele dagen het woord des Heren tot Elia. Ga heen, vertoon u aan Achab, want Ik wil regen

Nadere informatie

Gebedsboek. voor dagelijks gebruik. Dinsdag

Gebedsboek. voor dagelijks gebruik. Dinsdag Gebedsboek voor dagelijks gebruik Gemaakt door club 12-14 Marije Hoekstra Indra de Vries Delia Postma Ekyoci Amisi Shabani Jentje Hansma Johan Gjaltema Mendé Bosma Femke Veenhuizen Elzerd Elzinga Gert

Nadere informatie

LES 6. Nu zie je Hem wel, nu zie je Hem niet.

LES 6. Nu zie je Hem wel, nu zie je Hem niet. LES Nu zie je Hem wel, Sabbat Doe Lees Lukas 4. 40 nu zie je Hem niet. Heb je weleens een moment gehad dat je het gevoel had dat God heel dicht bij je was? Misschien door een liedje, een bijbelvers, een

Nadere informatie

De steen die verhalen vertelt.

De steen die verhalen vertelt. De steen die verhalen vertelt. Heel lang geleden kenden de mensen geen verhalen, er waren geen verhalenvertellers. Het leven zonder verhalen was heel moeilijk, vooral gedurende de lange winteravonden,

Nadere informatie

Apostolische rondzendbrief

Apostolische rondzendbrief oktober 9, 2011 Jaargang 1, nummer 1 Lieve mensen, Zo bent u een voorbeeld voor alle gelovigen in Macedonië en Achaje geworden. Wij zijn nu al weer een tijdje hier in het zuiden van Griekenland, in de

Nadere informatie

1 Tessalonicenzen 1. Begin van de brief

1 Tessalonicenzen 1. Begin van de brief 1 Tessalonicenzen 1 Begin van de brief Paulus groet de christenen in Tessalonica 1 Dit is een brief van Paulus, Silvanus en Timoteüs, aan de christenen in de stad Tessalonica. Jullie horen bij God, de

Nadere informatie

KINDEREN VAN HET LICHT

KINDEREN VAN HET LICHT KINDEREN VAN HET LICHT Verteller: Het gebeurde in een donkere nacht, heel lang geleden, dat er herders in het veld waren, die de wacht hielden over hun schapen. Zij stonden net wat met elkaar te praten,

Nadere informatie

DE RIJKE MAN, DE ARME MAN

DE RIJKE MAN, DE ARME MAN Bijbel voor Kinderen presenteert DE RIJKE MAN, DE ARME MAN Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: M. Maillot en Lazarus Aangepast door: M. Maillot en Sarah S. Vertaald door: Arnold Krul Geproduceerd

Nadere informatie

Vandaag is rood. Pinksteren 2014. Rood is al lang het rood niet meer Het rood van rode rozen De kleur van liefde van weleer Lijkt door de haat gekozen

Vandaag is rood. Pinksteren 2014. Rood is al lang het rood niet meer Het rood van rode rozen De kleur van liefde van weleer Lijkt door de haat gekozen Vandaag is rood. Pinksteren 2014 Rood is al lang het rood niet meer Het rood van rode rozen De kleur van liefde van weleer Lijkt door de haat gekozen Dat mooie rood was ooit voor mij Een kleur van passie

Nadere informatie

Gijsje zonder staart geschreven door Henk de Vos (in iets gewijzigde vorm) Er was eens een klein lief konijntje, dat Gijs heette. Althans, zo noemden

Gijsje zonder staart geschreven door Henk de Vos (in iets gewijzigde vorm) Er was eens een klein lief konijntje, dat Gijs heette. Althans, zo noemden Gijsje zonder staart geschreven door Henk de Vos (in iets gewijzigde vorm) Er was eens een klein lief konijntje, dat Gijs heette. Althans, zo noemden zijn ouders hem, maar alle andere konijntjes noemden

Nadere informatie

Een leerling van Jezus vertelt ('walking sermon' langs kunstwerken)

Een leerling van Jezus vertelt ('walking sermon' langs kunstwerken) Een leerling van Jezus vertelt ('walking sermon' langs kunstwerken) Doek achter de tafel Even kijken hoor. U en jullie hebben er al naar kunnen kijken, maar ik nog niet. Nu wil ik het goed zien. Ja, zo

Nadere informatie

Opwindende ontdekkingen in oud-oosterhout! Wo uter is

Opwindende ontdekkingen in oud-oosterhout! Wo uter is rcheobode Opwindende ontdekkingen in oud-oosterhout! Wo uter is archeoloog. Hij hoort bij de groep archeologen die nu aan het opgraven is in Oosterhout in het gebied Vrachelen. Daar wordt over een jaar

Nadere informatie

De gelijkenis van de barmhartige Samaritaan.

De gelijkenis van de barmhartige Samaritaan. De gelijkenis van de barmhartige Samaritaan. Eerst lezen. Daarna volgen er vragen en opdrachten. Gelijkenissen Toen de Heere Jezus op aarde was, heeft Hij gelijkenissen verteld om de mensen veel dingen

Nadere informatie

D Artagnan gaat naar Parijs

D Artagnan gaat naar Parijs D Artagnan gaat naar Parijs Artagnan reed op zijn oude paard, een uitgeputte knol met een trieste blik. Ook al was zijn paard op zijn minst vreemd te noemen en ook al waren de kleren die hij droeg verbleekt,

Nadere informatie

Bijbellezing: Johannes 2 vers 1-12. Bruiloftsfeest

Bijbellezing: Johannes 2 vers 1-12. Bruiloftsfeest Bijbellezing: Johannes 2 vers 1-12 Bruiloftsfeest Sara en Johannes hebben een kaart gekregen In een hele mooie enveloppe Met de post kregen ze die kaart Weet je wat op die kaart stond? Nou? Wij gaan trouwen!

Nadere informatie

September 2008 Door: Charlotte Storm van s Gravesande. Bijbehorende foto's: zie onderaan de tekst. Hallo mede dierenvrienden,

September 2008 Door: Charlotte Storm van s Gravesande. Bijbehorende foto's: zie onderaan de tekst. Hallo mede dierenvrienden, September 2008 Door: Charlotte Storm van s Gravesande Bijbehorende foto's: zie onderaan de tekst Hallo mede dierenvrienden, Na mijn indrukwekkende reis naar India, is mij gevraagd om een kort verhaaltje

Nadere informatie

Het tweede avontuur van Broer Vos en Broer Konijn

Het tweede avontuur van Broer Vos en Broer Konijn Het tweede avontuur van Broer Vos en Broer Konijn Oom Remus bron. Z.n., z.p. ca. 1950 Zie voor verantwoording: http://www.dbnl.org/tekst/remu001twee01_01/colofon.php 2010 dbnl / erven J.C. Harries 2 [Het

Nadere informatie

Simone Foekens. met illustraties van Melanie Broekhoven SpecialBooX, Zuid-Beijerland. Kinderbijbel

Simone Foekens. met illustraties van Melanie Broekhoven SpecialBooX, Zuid-Beijerland.  Kinderbijbel Kinderbijbel 2017 SpecialBooX, Zuid-Beijerland www.specialboox.nl Kinderbijbel Tekst: Simone Foekens Illustraties: Melanie Broekhoven Ontwerp en vormgeving: SpecialBooX Simone Foekens met illustraties

Nadere informatie

Orde van dienst Hervormde Gemeente te Sellingen

Orde van dienst Hervormde Gemeente te Sellingen Gezamenlijke overstapdienst van Solid Kids Zondag 9 juli 2016 Thema: Gebruik wat je hebt Afscheid van Lotte, Margriet en Chris Welkom en mededelingen Openingslied psalm 84a: 1, 3, 5 Wat hou ik van uw huis

Nadere informatie

LIEDERENBLAD TIME 2 SING 18 september 2011 Thema: Je steentje bijdragen. Refrein

LIEDERENBLAD TIME 2 SING 18 september 2011 Thema: Je steentje bijdragen. Refrein LIEDERENBLAD TIME 2 SING 18 september 2011 Thema: Je steentje bijdragen 19.00 uur LAAT HET FEEST ZIJN IN DE HUIZEN (Opw. 533) Laat het feest zijn in de huizen, mensen dansen op de straat, als het onrecht

Nadere informatie

Is Jezus de Enige Weg? Is het christendom de enig ware religie?

Is Jezus de Enige Weg? Is het christendom de enig ware religie? Is Jezus de Enige Weg? Is het christendom de enig ware religie? Johannes 14:6 Jezus zeide tot hem: Ik ben de weg en de waarheid en het leven; niemand komt tot de Vader dan door Mij. Genesis 20:1-12 1 Abraham

Nadere informatie

Welke opdracht gaf Jakob aan zijn zonen vanwege de hongersnood?

Welke opdracht gaf Jakob aan zijn zonen vanwege de hongersnood? Jozefs broers bij de onderkoning. Welke opdracht gaf Jakob aan zijn zonen vanwege de hongersnood? Genesis 42:1-2 1 Toen Jakob zag dat er koren in Egypte was, zei Jakob tegen zijn zonen: Waarom kijken jullie

Nadere informatie

De jongen weet dat hij niet in slaap moet vallen. Want dan zullen dieven zijn spullen stelen. Ook al is het nog zo weinig wat hij heeft.

De jongen weet dat hij niet in slaap moet vallen. Want dan zullen dieven zijn spullen stelen. Ook al is het nog zo weinig wat hij heeft. In Kanton, China Op de hoek van twee nauwe straatjes zit een jongen. Het is een scheepsjongen, dat zie je aan zijn kleren. Hij heeft een halflange broek aan, een wijde bloes en blote voeten. Hij leunt

Nadere informatie

Het wonder van het kruis. De omwisseling aan het kruis

Het wonder van het kruis. De omwisseling aan het kruis Het wonder van het kruis De omwisseling aan het kruis Het wonder van het kruis / De Omwisseling Vergeving Verlossing / Reiniging Genezing Bevrijding Verzoening Nieuw leven Getsemane Diezelfde avond ging

Nadere informatie

Bijbel voor Kinderen. presenteert DE VERLOREN ZOON

Bijbel voor Kinderen. presenteert DE VERLOREN ZOON Bijbel voor Kinderen presenteert DE VERLOREN ZOON Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: Lazarus Aangepast door: Ruth Klassen en Sarah S. Vertaald door: Arnold Krul Geproduceerd door: Bible

Nadere informatie

De twee zaken waarover je in dit boek kunt lezen, zijn de meest vreemde zaken die Sherlock Holmes ooit heeft opgelost.

De twee zaken waarover je in dit boek kunt lezen, zijn de meest vreemde zaken die Sherlock Holmes ooit heeft opgelost. Sherlock Holmes was een beroemde Engelse privédetective. Hij heeft niet echt bestaan. Maar de schrijver Arthur Conan Doyle kon zo goed schrijven, dat veel mensen dachten dat hij wél echt bestond. Sherlock

Nadere informatie

Mijn laatste nieuwsbrief

Mijn laatste nieuwsbrief Mijn laatste nieuwsbrief Lieve familie, vrienden en sponsors! Mijn laatste nieuwsbrief schrijf ik vanuit het prachtige en kleurrijke Sri Lanka! Hier vierde ik Kerst en Oud en Nieuw met de bemanning van

Nadere informatie

Liturgie. Datum 26 maart Lezing Johannes 6: 1-15 Meer dan genoeg

Liturgie. Datum 26 maart Lezing Johannes 6: 1-15 Meer dan genoeg Liturgie Naam van de zondag Vierde zondag van de 40-dagentijd Datum 26 maart 2017 Kerkgebouw Carnisse Haven Lezing Johannes 6: 1-15 Thema Meer dan genoeg - Woord van welkom en mededelingen - Moment van

Nadere informatie

Teksten van Wereldlichtjesdag 12 december 2015. Gedicht: Kaarsenlicht

Teksten van Wereldlichtjesdag 12 december 2015. Gedicht: Kaarsenlicht Teksten van Wereldlichtjesdag 12 december 2015 Gedicht: Kaarsenlicht Omdat ieder lichtje een verhaal is groter dan alle woorden van missen en dood van liefde levensgroot die we ooit spraken en hoorden

Nadere informatie

Welkom in de Open Hof

Welkom in de Open Hof Welkom in de Open Hof Opw. 616 Gez. 434: 1, 2, 5 Ps51: 5 El 458 Opw. 411 Gez. 182: 1, 2, 6 Gez. 44: 1, 2, 3 Genesis 29: 1-35 Mededelingen Voorganger : ds. Arie Reitsema Schriftlezing: Jan Leo de Hoop Voorbede

Nadere informatie

Gemeenteviering rond Jesaja 9:5b

Gemeenteviering rond Jesaja 9:5b Gemeenteviering rond Jesaja 9:5b 1 Verkondiging Enkele kinderen vragen in de kerk: waarom vieren we kerst? En wat betekent het voor u? Reactie op de antwoorden Ja, waarom vieren we kerst? En wat betekent

Nadere informatie

Frederik Smekens Vak:Godsdienst Opdracht: de 7 deugden in het Christendom

Frederik Smekens Vak:Godsdienst Opdracht: de 7 deugden in het Christendom Frederik Smekens Vak:Godsdienst Opdracht: de 7 deugden in het Christendom De zeven deugden bestaan al heel lang. Al sinds het begin van de mensheid. Adam zat alleen in het hemelse rijk. Hij verveelde zich

Nadere informatie

Genesis 1 en 2 enkele verzen Marcus 16: 1 8 11-04-2004. Pasen is opstaan

Genesis 1 en 2 enkele verzen Marcus 16: 1 8 11-04-2004. Pasen is opstaan Gelezen: Genesis 1 en 2 enkele verzen Marcus 16: 1 8 11-04-2004 Pasen is opstaan Gemeente, Het woord, het werkwoord dat bij Pasen hoort is: opstaan. Daarbij horen de afgeleide zelfstandige naamwoorden:

Nadere informatie

DomineeOnline.org Jrg. 1, nr. 8

DomineeOnline.org Jrg. 1, nr. 8 STUDIONLINE DomineeOnline.org Jrg. 1, nr. 8 Mattheüs 4:12-25 Vooraf We zijn aangekomen in het Nieuwe Testament. De Israëlieten die uit de ballingschap teruggekomen waren in het land Kanaän hebben met veel

Nadere informatie

Klein Kontakt. Jarigen in april - A -

Klein Kontakt. Jarigen in april - A - - A - Klein Kontakt Hallo allemaal, vanaf de Brugslootweg komen deze keer de puzzels, verhalen en kleurplaten voor jullie. Margreet (de moeder van Jesse) heeft het estafettestokje aan mij doorgegeven en

Nadere informatie

Bijbel voor Kinderen. presenteert JACOB DE BEDRIEGER

Bijbel voor Kinderen. presenteert JACOB DE BEDRIEGER Bijbel voor Kinderen presenteert JACOB DE BEDRIEGER Geschreven door: E. Duncan Hughes Illustraties door: M. Maillot en Lazarus Aangepast door: M. Kerr en Sarah S. Vertaald door: Arnold Krul Geproduceerd

Nadere informatie

Het verhaal van de schepping (Genesis 1 en 2)

Het verhaal van de schepping (Genesis 1 en 2) Het verhaal van de schepping (Genesis 1 en 2) Toen God begon met zijn schepping, was het donker en leeg. Maar God zei: Laat er licht zijn! En opeens was er licht. Nu was het niet donker meer, maar nog

Nadere informatie

DE HEMEL, GODS PRACHTIGE THUIS

DE HEMEL, GODS PRACHTIGE THUIS Bijbel voor Kinderen presenteert DE HEMEL, GODS PRACHTIGE THUIS Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: Lazarus Aangepast door: Sarah S. Vertaald door: Arnold Krul Geproduceerd door: Bible for

Nadere informatie

Les 13: Geboorte van Jezus.

Les 13: Geboorte van Jezus. Les 13: Geboorte van Jezus. kun je lezen in lukas 1 en 2 Wees gegroet, Maria, je bent begenadigd, de Heer is met je. Maria kijkt op van waar ze mee bezig is. Er staat iemand in de deuropening van het huis

Nadere informatie

Sofie en Regenboog HOOFDSTUK ÉÉN

Sofie en Regenboog HOOFDSTUK ÉÉN HOOFDSTUK ÉÉN We zijn bijna bij de school! riep Sofie uit toen ze vlak voor zich een bord zag. Eenhoorn Academie stond er in zwierige gouden schrijfletters met daarnaast een tekening van een spierwitte

Nadere informatie

Sessie 68. Meningen over Wat Tyler. Mening in 1381. Mening Nu. Niet waar of Valt niet te zeggen

Sessie 68. Meningen over Wat Tyler. Mening in 1381. Mening Nu. Niet waar of Valt niet te zeggen Sessie 68. Meningen over Wat Tyler Mening in 1381 Mening Nu Niet waar of Valt niet te zeggen Sessie 68. Uitspraken over Wat Tyler Mensen moeten niet als slaven hoeven werken alleen maar omdat ze arm zijn.

Nadere informatie

Die Jezus volbracht in zijn leven, toen hij in de wildernis leefde

Die Jezus volbracht in zijn leven, toen hij in de wildernis leefde Kunt u een verhaal over Jezus vertellen dat veel voor u betekent? Ja, Jezus is erg belangrijk voor mij en anderen die geloven dat hij onze redder en heer der levenden is Een belangrijk verhaal voor mij

Nadere informatie

1 Korintiёrs 1:9. Marcus 10:45. Handelingen 4:12. Johannes 17:3. 1 Korintiёrs 3:16. Johannes 15:9,10. Psalm 32:8

1 Korintiёrs 1:9. Marcus 10:45. Handelingen 4:12. Johannes 17:3. 1 Korintiёrs 3:16. Johannes 15:9,10. Psalm 32:8 [1] [2] [3] Johannes 3:16 1 Korintiёrs 1:9 Johannes 3:19 God wil met ons omgaan God wil met ons omgaan Zonde brengt scheiding [4] [5] [6] Romeinen 3:23 Marcus 10:45 Romeinen 5:8 Zonde brengt scheiding

Nadere informatie

Verteld door Schulp en Tuffer

Verteld door Schulp en Tuffer Verteld door Schulp en Tuffer Het allereerste kerstfeest Het allereerste kerstfeest Verteld door Schulp en Tuffer Vertaald en bewerkt door Maria en Koos Stenger Getekend door Etienne Morel en Doug Calder

Nadere informatie

Vraag aan de zee. Vraag aan de tijd. wk 3. wk 2

Vraag aan de zee. Vraag aan de tijd. wk 3. wk 2 Bladzijde negen, Bladzijde tien, Krijg ik het wel ooit te zien? Ander hoofdstuk, Nieuw begin.. Maar niets, Weer dicht, Het heeft geen zin. Dan probeer ik achterin dat dikke boek. Dat ik daar niet vaker

Nadere informatie

1 Maleachi was een profeet. Hij moest een boodschap van de Heer doorgeven aan Israël. Hier volgen de woorden van Maleachi.

1 Maleachi was een profeet. Hij moest een boodschap van de Heer doorgeven aan Israël. Hier volgen de woorden van Maleachi. Maleachi 1 1 Maleachi was een profeet. Hij moest een boodschap van de Heer doorgeven aan Israël. Hier volgen de woorden van Maleachi. De liefde van de Heer 2-3 De Heer zegt: Ik houd van jullie, Israëlieten!

Nadere informatie

De kerker met de vijf sloten. Crista Hendriks

De kerker met de vijf sloten. Crista Hendriks De kerker met de vijf sloten Crista Hendriks Schrijver: Crista Hendriks Coverontwerp: Pluis Tekst & Ontwerp ISBN: 9789402126112 Crista Hendriks 2014-2 - Voor Oscar... zonder jou zou dit verhaal er nooit

Nadere informatie

EEN PRINS WORDT EEN HERDER

EEN PRINS WORDT EEN HERDER Bijbel voor Kinderen presenteert EEN PRINS WORDT EEN HERDER Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: M. Maillot en Lazarus Aangepast door: E. Frischbutter en Sarah S. Vertaald door: Erna van Barneveld

Nadere informatie

Mijn mond zat vol aarde

Mijn mond zat vol aarde Mijn mond zat vol aarde Serie: Verhalen kind in oorlog Tekst: Meike Jongejan Onderzoek: Mariska de Boer en Hans Groeneweg Redactie: Jan van Zijverden Vormgeving: Richard Bos 2015, Fries Verzetsmuseum,

Nadere informatie

Tik-tak Tik-tak tik-tak. Ik tik de tijd op mijn gemak. Ik haast me niet zoals je ziet. Tik-tak tik-tak, ik denk dat ik een slaapje pak.

Tik-tak Tik-tak tik-tak. Ik tik de tijd op mijn gemak. Ik haast me niet zoals je ziet. Tik-tak tik-tak, ik denk dat ik een slaapje pak. Tik-tak - Lees het gedicht tik-tak voor. Doe dit in het strakke ritme van een langzaam tikkende klok: Tik - tak - tik - tak Ik tik - de tijd - op mijn - gemak. Enzovoort. - Laat de kinderen vrij op het

Nadere informatie

LES6. De wegloper belonen. Sabbat. Zondag Lees Lees 'De wegloper. Teken Teken een gympie en. Leer Begin met het uit je hoofd

LES6. De wegloper belonen. Sabbat. Zondag Lees Lees 'De wegloper. Teken Teken een gympie en. Leer Begin met het uit je hoofd De wegloper belonen Sabbat Lees Lees Filemon 1 alvast door. Heb je er ooit over nagedacht van huis weg te lopen? Hoe zou dat zijn? Waar zou je naar toe gaan? Wat zou je kunnen doen? Onesimus bevond zich

Nadere informatie

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Willibrord Willibrord werd geboren als zoon van pas bekeerde ouders en werd als zevenjarige jongen door zijn vader Wilgis toevertrouwd aan het klooster van Ripon nabij

Nadere informatie

Uitvaart voorbede Voorbeeld 1.

Uitvaart voorbede Voorbeeld 1. Uitvaart voorbede Voorganger: Genadige en barmhartige God. U ziet ons hier bijeen in ons verdriet rond het sterven van N. Hij / zij was één van ons, wij zullen hem / haar missen. Geef ons de kracht samen

Nadere informatie