Financieel risicogedrag van jongeren: visie van jongeren op financiële educatie

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Financieel risicogedrag van jongeren: visie van jongeren op financiële educatie"

Transcriptie

1 Financieel risicogedrag van jongeren: visie van jongeren op financiële educatie Rapport Ilse Cornelis en Bérénice Storms

2 Inhoudstafel 0. Introductie 6 1. Focusgroepen over financiële educatie Opzet en organisatie van de focusgroepen Resultaten uit de focusgroepen Spontane associaties van jongeren met financiële educatie en financiële opvoeding Omgaan met geld - algemeen Methodieken voor financiële educatie Kenmerken van de diverse werkvormen Conclusies en aanbevelingen Ouders Waar kunnen jongeren terecht met vragen? Wat ontbreekt er nog? Vaardigheden Motivatie Inhouden Methoden Tot slot Bijlage TOPICLIJST FOCUSGROEPEN 44 2

3 Samenvatting Dit rapport bundelt de bevindingen uit drie focusgroepgesprekken waarbij jongeren uit de derde graad secundair onderwijs aan het woord kwamen rond financiële educatie, opvoeding en preventie. Deze gesprekken volgen op een grootschalig kwantitatief onderzoek naar financieel risicogedrag van jongeren (Cornelis & Storms, 2014) en beogen een aantal aandachtspunten aan te reiken voor effectieve financiële educatie in de dagelijkse schoolpraktijk. Uit de gesprekken kwam allereerst naar voor dat jongeren de financiële opvoeding thuis als sterk bepalend zien voor hun financieel gedrag. Dit is conform de bevindingen van het survey-onderzoek. Er zit veel variatie in hoe ouders deze opvoeding invullen. Hoewel sommige ouders vanuit een beschermende of voorzichtige invulling geneigd zijn om het financieel gedrag van hun kinderen sterk bij te sturen, zien we tegelijk dat de jongeren waarbij een grotere mate van zelfstandigheid gevraagd wordt, dit vrij positief evalueren en hieruit vaak een aantal belangrijke lessen hebben getrokken. Zeker bij jongeren die hun ouders niet als goed voorbeeld zien om met geld om te gaan, leven er heel wat vragen over waar zij terecht kunnen met vragen en problemen over geld, met vragen over verzekeren, werk zoeken, sociale zekerheid en andere onderwerpen die opduiken wanneer men de eerste stappen in de richting van een zelfstandig volwassen leven zet. Wanneer het gaat over financiële educatie op school, rapporteren jongeren dat er op school en in de lessen vooral gewerkt wordt rond het aanbrengen van bepaalde kennis (leren over, lijsten met, ), eerder dan dat er wordt gewerkt rond het aanleren en aanscherpen van bepaalde vaardigheden. We merken doorheen de discussie dat er heel wat nood is aan het trainen en werken rond financiële vaardigheden, zoals het bijhouden van inkomsten en uitgaven, sparen en omgaan met verleidingen en reclame. Daarnaast stellen we vast dat bij een aantal jongeren de motivatie om te werken rond geldzaken niet zo groot is, en dat het vaak net die jongeren zijn die aangeven dat er wel wat schort op het vlak van hun vaardigheden om bijvoorbeeld te sparen of niet meer geld uit te geven dan er beschikbaar is. Voor een aantal jongeren zal in eerste instantie een zekere bewustwording nodig zijn. Wat betreft de specifieke inhoud van financiële educatie zien we dat jongeren vooral vragen hebben rond de kosten van het op eigen benen staan, alleen wonen, zelfstandig zijn en alles wat daarbij komt kijken. Er is duidelijk nood aan toegankelijk referentiemateriaal op basis waarvan zij een realistische inschatting kunnen maken van de gemiddelde en minimale kosten verbonden aan zelfstandigheid, alleen gaan wonen, op kot gaan en studeren. Daarnaast is er

4 interesse in het aanreiken en aanscherpen van aantal vaardigheden die te maken hebben met budgetteren, sparen en rondkomen. Verder hebben jongeren ook wel wat vragen rond het pensioen, deels ingegeven door de recente media-aandacht hiervoor. Uit het survey-onderzoek bleek dat jongeren zichzelf een gunstig rapport geven voor de wijze waarop men dient om te gaan met reclame en verleidingen allerhande. Toch merken we in de gesprekken dat een aantal jongeren hierin hoegenaamd niet zo goed blijkt te zijn, en dat de overige jongeren het toch ook belangrijk vinden om rond dit onderwerp te werken. Het lijkt ons dan ook zeker nuttig om via financiële educatie in te zetten op thema s zoals het versterken van een kritische houding ten aanzien van reclame en het leren omgaan met verleidingen, keuzes maken en weerstand leren bieden aan promoties, reclame, maar ook groepsdruk die geassocieerd is met het volgen van trends. Ten slotte gaven de jongeren ook aan dat inzicht in hoe het is om met geldproblemen of schulden te leven, volgens hen bijdraagt aan het maken van financieel verantwoorde keuzes. In de gesprekken werd ook gepeild naar geschikte werkvormen voor financiële educatie. Globaal kiezen jongeren vooral voor zogenaamde alternatieve werkvormen. Leermethoden met een spel-element werden vaak gekozen. Doch, opvallend hierbij was dat vooral diegenen die nog geen ervaring hadden met het spelen van een digitaal game rond financiële educatie dit als potentieel leuk of nuttig zagen, terwijl diegenen die er wel al ervaring mee hadden daar toch heel wat kritiekpunten over formuleerden Voor de real-life spellen, echter gold net omgekeerde. Deze werden iets minder vaak als leuk beoordeeld, maar diegenen die hiermee al ervaring gaven deze spellen een positieve evaluatie. Ze werden beoordeeld als realistisch en leerrijk. Interactiviteit is een kenmerk dat globaal regelmatig naar voor komt. Jongeren verkiezen om zelf dingen mogen doen, zelf dingen kunnen aansturen, inoefenen en dergelijke boven het klassieke meer docent-gestuurd onderwijs. Authenticiteit blijken jongeren hoog in het vaandel te dragen. Zij verkiezen ervaringsdeskundigen en gastsprekers uit het werkveld omdat zij geloofwaardiger, interessanter, boeiender een boodschap kunnen overbrengen, wat volgens hen meer impact heeft. Deze werkvorm wordt door hen in het algemeen als zeer positief geëvalueerd. Ook films, tv-programma s en toneel, scoren volgens hen hoog op het vlak van authenticiteit en herkenbaarheid. Met betrekking tot de timing waarop leren over geld best wordt aangereikt op school, was er weinig eensgezindheid. Wel bleek dat jongeren het occasioneel aanraken van een aantal topics als onvoldoende beoordelen om blijvend veel impact te hebben. Concluderend, uit dit onderzoek onthouden we volgende aandachtspunten voor een effectieve financiële educatie op school. Vooreerst is er bij jongeren een grote nood aan het werken rond motivatie en financiële vaardigheden. Deze nood moet volgens hen vooral worden geledigd via gekende, objectieve en betrouwbare informatiekanalen. Jongeren zijn vooral op zoek naar kennis en vaardigheden die 4

5 nodig zijn om op eigen benen te kunnen staan. Daarnaast is het zeker nuttig om verder in te zetten op een kritische houding ten aanzien van reclame en het leren omgaan met verleidingen en groepsdruk.

6 0. Introductie Dit rapport bundelt de bevindingen uit drie focusgroepgesprekken waarbij jongeren uit de derde graad secundair onderwijs aan het woord kwamen rond financiële educatie, opvoeding en preventie. Deze gesprekken volgen op een grootschalig kwantitatief onderzoek naar financieel risicogedrag van jongeren (Cornelis & Storms, 2014). Het onderzoek beoogt een aantal aandachtspunten aan te reiken voor effectieve financiële educatie thuis en in de dagelijkse schoolpraktijk. We bespreken in een eerste paragraaf de wijze waarop de focusgroepen werden opgezet. In een tweede paragraaf zoomen we in op de resultaten en bespreken zowel Paragraaf drie, ten slotte bevat de voornaamste conclusies uit deze gesprekken met jongeren uit de derde graad van het secundair onderwijs. 1. Focusgroepen over financiële educatie 1.1. Opzet en organisatie van de focusgroepen In de maanden mei en juni 2014 werden drie focusgroepen georganiseerd in Kontich en Geel, waarbij jongeren uit de derde graad secundair onderwijs aan het woord kwamen rond financiële educatie, opvoeding en preventie. In totaal betrof het 22 leerlingen uit het 5 e en 6 e jaar secundair onderwijs, uit diverse richtingen binnen het TSO. We vroegen hen in eerste instantie spontaan te vertellen over hun ervaringen met financiële educatie en opvoeding, omgaan met geld in het algemeen en de rol die hun ouders en het onderwijs hierin spelen. In een tweede gedeelte vroegen we de jongeren waarover ze graag extra kennis en vaardigheden zouden aangereikt krijgen via de school. Ten slotte bespraken we met hen de methoden die hiervoor best worden gebruikt. De topiclijst is achteraan toegevoegd Resultaten uit de focusgroepen Spontane associaties van jongeren met financiële educatie en financiële opvoeding Jongeren associëren financiële educatie en opvoeding spontaan met vakken als wiskunde, economie, bedrijfsbeheer, financiële algebra, leren over btw, aandelen en dergelijke. ik vind dat toch een belangrijk deel van wat je moet leren, leren met geld omgaan is toch belangrijker om te beheersen, belangrijker dan godsdienst of aardrijkskunde Daarnaast wordt dit ook regelmatig gelinkt aan leren omgaan met geld, met sparen en doelbewust geld uitgeven. 6

7 De rol van de ouders komt hier herhaaldelijk naar voren. Zij kunnen de toegang tot geld beperken zodat men leert om niet meteen alles uit te geven. ik denk dat dat vooral van thuis uit wordt meegeleerd en meegegeven Opvoeding associëren jongeren ook duidelijk meer met de thuissituatie, terwijl educatie als schoolser wordt aanzien en geassocieerd wordt met opleiding. Educatie klinkt voor mij school-achtiger, terwijl opvoeding meer iets is dat je van thuis krijgt Volgens mij is educatie de uitleg erover en betekent opvoeding dat ze je er echt bij helpen Omgaan met geld - algemeen Rol van vrienden/klasgenoten Algemeen geven de jongeren aan dat er niet erg veel gepraat wordt met vrienden over geld. Wanneer het over geld gaat, gaat het meestal over het verdelen van een gemeenschappelijke rekening, over het feit dat ze blut zijn en soms worden er samen strategieën afgesproken om geld te besparen (bv. geld thuislaten, afspreken om s middags niet buiten te gaan eten). Indien ze van hun vrienden of klasgenoten weten dat ze zakgeld krijgen, zijn ze meestal niet op de hoogte van het verkregen bedrag, noch van wat ermee betaald moet worden. Ook wat de inkomsten uit een studentenjob betreft, weten ze vaak wel wie werkt en wie niet, maar van de precieze inkomsten zijn ze niet op de hoogte. Er wordt ook aangegeven dat dat eigenlijk niet hun zaken zijn en dat ze hierin niet zoveel interesse hebben ( dat wordt wel eens gezegd maar ge vergeet dat ) Los van het feit dat ze het inkomen van hun klasgenoten niet kennen, geven de meeste jongeren wel aan dat het duidelijk zichtbaar is wie het thuis financieel moeilijker of gemakkelijker heeft. Het dragen van dure merken, het bezitten van recente elektronica (smartphone, tablet, laptop) en een bepaalde attitude of spreekstijl worden het vaakst genoemd als indicator van een zeker mate van financieel comfort thuis. Je ziet dat wel, qua attitude bij ons vooral, wie er meer en minder krijgt, qua kledingstijl qua merken, en waar ze s middags gaan eten, en wie er s middags buiten gaat eten. Alle, elke dag, je kan kiezen, je kan een broodje halen van 1.50 ofwel ga je s middags een diner doen van 15

8 sommige lopen met alle merken rond, en andere meisjes is dat pak nu dat dat kleren van een normale winkel zijn. Niet dat dat erg is, maar je ziet het wel. Enkele jongeren geven aan dat uiterlijke tekenen van welstand niet per se veel zeggen over hoe goed het thuis gaat op financieel vlak. Hoewel de meesten toch denken dat uiterlijkheden duidelijke aanwijzingen zijn van iemands financiële achtergrond, wordt tegelijk het boven je stand leven als zeer negatief geëvalueerd. Ge hebt ook mensen die dure dingen kopen die dat beter aan iets anders uitgeven, denk ik. Dat is vaak dat ge zo iemand ziet lopen met zoiets en dan zegt iemand anders die heeft het helemaal niet breed thuis en toch koopt die dat. Ik snap dat niet. De meeste jongeren geven ook aan dat uiterlijke kenmerken van welgesteldheid goed is voor je reputatie op school- hoewel vaak aangegeven wordt dat het bij hen in de klas of vriendengroep iets minder het geval is, en dat het eerder bij een iets jongere generatie sterker meespeelt. nog steeds goed voor je reputatie Sommigen geven ook expliciet onbegrip hierover aan of zeggen dit af te keuren. Deze kritische ingesteldheid werd o.a. bij iemand ingegeven door het meegaan met een trend om zo origineel mogelijk te zijn tijdens het volgen van een andere studierichting. Bij ons in de vriendengroep is dat dan zo wel, en dan bijvoorbeeld, niemand heeft All-Stars aan, want dat is dan te goedkoop voor wat het is, die moeten allemaal een basketter hebben van dat merk en van dat merk, en dan denk ik van allez, stop. Dus dat zijn de nieuwe trends, en als je dan met all stars aankomt is dat van ah, ge hebt all stars aan, dat is niet meer in de mode. Maar allez, ik kan dat zelf ook niet vatten, zo n mensen Rol van ouders Uit de gesprekken blijkt dat er veel variatie zit in hoe ouders de financiële opvoeding van hun kinderen invullen. Een aantal van de jongeren krijgt een vast bedrag zakgeld, waarmee sommigen heel wat eigen uitgaven moeten financieren. Ik krijg toch al wat de vrijheid om wat geld uit te geven, maar toch ook, pak nu dat dat per maand is, dan moet je toch zien dat je toekomt over heel de maand Enkele jongeren krijgen zakgeld maar moeten daar uiteindelijk weinig eigen uitgaven van bekostigen, zij geven aan dat het zakgeld gegeven wordt om te leren sparen. Andere jongeren worden uitdrukkelijk gestuurd in het sparen van zakgeld, 8

9 door slechts een deel besteedbaar zakgeld zelf in handen te krijgen en een deel zakgeld dat meteen op een spaarrekening geplaatst wordt. Een aantal jongeren heeft duidelijk moeite om met het zakgeld of geld verdiend met werken rond te komen, zij gaan dan regelmatig geld bijvragen. Een aantal ouders geeft dit ook effectief zonder hieraan voorwaarden te koppelen. Ik had laatst echt ruzie. Als ik mijn zakgeld krijg is dat echt twee dagen daarna al op of zo, en dan ah, daar is iets en dan wil ik dat kopen en dan is dat al op, en dan wil ik iets gaan kopen vraag ik geld aan mijn mama. Dan is dat van is dat nu al op? Dan krijg ik soms wel extra, als ik lief ben. Bij een aantal andere gezinnen zagen we dat het duidelijk bijgehouden werd als schuld die bedoeld was om op termijn terug te betalen, schulden die overigens soms aanzienlijk kunnen oplopen. Bij mij is dat ook zo, ik sta echt al 500 euro in schuld bij ons ma. Een aantal jongeren rapporteert geen duidelijke regeling voor zakgeld, maar vraagt geld wanneer ze iets wensen te doen, en vinden dit zelf ook een goede regeling. Ik krijg geen zakgeld of zo, maar als ik zeg dat ik iets ga drinken krijg ik 15 euro mee of zo. Sommige ouders hanteren ook de strategie dat als jongeren iets willen, ze ervoor moeten werken. Bij mij is dat kort en bondig- als ik iets wil moet ik er zelf voor werken. Ze hebben dan ook hun eisen opgesteld over wat ze geven aan mij en mijn zus. Wij zullen nooit iets tekort komen he, maar ze willen dat we nooit zo n snob-reputatie krijgen. Bij diegene bij wie dit het geval was, werd dit niet noodzakelijk als negatief geëvalueerd. Er wordt duidelijk aangegeven dat je hieruit wel leert, o.a. hoeveel geld alles kost, zelfstandig worden door zelf verantwoordelijk te zijn voor inkomsten en uitgaven en hoe je je eigen inkomen moet doseren. Ook wordt door een aantal jongeren aangegeven dat de subjectieve kostprijs van dingen verandert door het werken, en dat ze daardoor omzichtiger met geld omspringen omdat het gelinkt is met de inspanning die ze hiervoor hebben moeten doen. Soms heb ik het er wel moeilijk mee, maar uiteindelijk, ge leert daar wel uit, en als ik dan zo zie naar mensen die alles krijgen, dan denk ik, wat ga je later doen, altijd aankloppen bij de mama en de papa? Ik vind wel, gewoon al werken, als je in de winkel komt, en voordat je moest gaan werken dacht van, ach, dat kost maar

10 20 euro, maar als je nu in een winkel komt denk je, daar moet ik zolang voor werken, de kostprijs van dingen beseft ge pas als ge werkt. ik vind dat wel goed eigenlijk. Mijn nicht is enig kind en zo verwend en als die iets nodig heeft dan is het papa en dan krijgt die dat. Nu gaat die op kot dus ik denk dat dat heel grappig gaat worden, dat dat een week gaat duren voor die haar geld erdoor is. Een jongere gaf ook aan dat zij tijdelijk verantwoordelijk was voor de uitgaven voor het eten tijdens een verlofperiode, en dat zij zich hierdoor realiseerde wat bepaalde zaken eigenlijk kosten. Zoals al bleek uit het survey onderzoek, bekostigen jongeren meestal zelf de kost van de leukere uitgaven, zoals uit eten gaan, uitgaan, een broodje kopen of een leuk bloesje, terwijl de meer noodzakelijke uitgaven meestal voor rekening van de ouders zijn. Ook als ik iets wil van kleren of tijdens de middag iets gaan eten, dan moet dat wel van mijn eigen geld komen. Maar als ik bijvoorbeeld 2 of 3 jeansbroeken heb, en die zien er echt niet meer uit, en ik zeg, mama, ik heb echt een nieuwe jeansbroek nodig, dan krijg ik dat wel. Maar als ik zou zeggen, mama, ik wil dat jasje, terwijl ik er al zo 5 in de kast heb hangen, dan moet ik dat zelf betalen. Kleren kopen om echt te kopen is met de ouders, als ge zo eens iets gewoon koopt is dat met vrienden. Ouders leggen sterk de nadruk op sparen heel wat van de jongeren gaven aan dat hun ouders ofwel een vrij directieve manier hanteren om hen aan te zetten tot sparen (zoals hierboven aangegeven, een deel van het zakgeld op een spaarrekening zetten waar ze vaak niet zelf aankunnen), maar ook in de andere gezinnen wordt erg de nadruk gelegd op het belang van sparen, door tips mee te geven wanneer de jongere bv. zelf geld verdient door te werken of een geldbedrag cadeau krijgt voor speciale gelegenheden. Heel wat van de discussies met ouders over geld gaan dan ook over dit sparen (te beperkt sparen, geld van spaarrekening halen), naast geld uitgeven aan onnodige dingen, zakgeld opmaken en vervolgens tekort hebben en geld uitgeven aan te dure uitgaven. Als ik voor Kerstmis of Nieuwjaar geld krijg zegt ons mama altijd we zullen het op de bank zetten want ik heb het nooit direct nodig. Dat heb ik ook soms wel. Maar op zich, het geld dat ik op mijn spaarboek heb is geld dat ik erop heb gezet. Maar als ik dan iets duurder wil kopen maak ik voor mijn eigen uit. Ok, 10

11 voor dat ga ik een beetje van mijn spaarboek pakken, en dan krijg ik direct commentaar, voor wat heb je geld van je spaarboek gepakt, nah nah, en dan denk ik, één, dat is mijn geld, en twee, ik heb dat zelf zo beslist en dat is niet dat dat geld er niet meer terug op gaat komen. En dan denk ik, weet je wat, zie jij naar uw eigen spaarboek en zie dat die van u onderhouden blijft dan zorg ik wel voor de mijne. Maar ik heb dikwijls met mijn mama zo het gevoel, jij moet niet meer zeggen wat ik moet doen. Maar ons mama begrijpt dat niet. Dit laatste citaat illustreert ook dat de legitimiteit van de ouders op financieel vlak wel bepaald wordt door de mate waarin jongeren hun ouders zelf zien als een goed voorbeeld om met geld om te gaan. Ook hierin zien we, net als in het kwantitatief onderzoeksluik, dat zeker niet alle jongeren hun ouders als een lichtend voorbeeld beschouwen wanneer het gaat over omgaan met geld. De redenen om hun ouders als slecht of goed voorbeeld te zien zijn erg uiteenlopend. Als slechte voorbeeld vernoemen jongeren: weinig werkethiek, overmatig kopen, schulden hebben, niet bestand zijn tegen reclame of niet goed zijn met geld. Illustraties van goed met geld omgaan zijn: goed kunnen sparen en zoeken naar aanbiedingen. De mate waarin jongeren inkijk krijgen in de financiële situatie van hun ouders varieert zeer sterk. Een aantal jongeren weet duidelijk wanneer het thuis financieel goed gaat of wanneer er grote rekeningen moeten worden betaald. Zo merkt bijvoorbeeld de dochter van ouders met een eigen zaak duidelijk wanneer een aantal klanten betaald hebben. Andere jongeren daarentegen geven aan hierin geen enkel inzicht te hebben en het eigenlijk ook niet zo interessant te vinden. Telefoonrekeningen schuift hij wel onder mijn neus, omdat hij dat zelf wel betaalt maar dan ook van, als je dat allemaal later moet betalen voor uw kinderen, zie dat maar eens Wat willen jongeren weten en leren over omgaan met geld? Voor dit onderdeel kreeg elke deelnemer een pak kaartjes met diverse onderwerpen over financiële kennis, financiële vaardigheden en financiële moeilijkheden. Hieruit mochten ze er een drietal kiezen om te bespreken. De aangeboden onderwerpen waren: omgaan met verleidingen van reclame en marketing; op eigen benen staan; budgetteren; dagelijkse financiële administratie; lenen en krediet; sparen & beleggen; belastingen; verzekeren; pensioen; uitkeringen; inzicht in hoe het is om met schulden/financiële problemen te leven; hulpverleningskanalen en andere dingen.

12 Op eigen benen staan Dit was duidelijk hét onderwerp waarnaar de grootste interesse uitging. Het onderwerp wordt door hen zeer breed opgevat, zodat ook zaken zoals verzekeringen hieronder vallen. Jongeren zeggen dat het belangrijk is om zicht te krijgen hierop, voor later, om voldoende voorbereid te zijn en om te weten hoeveel geld ze moeten voorzien voor dagelijkse uitgaven en daarboven voor allerlei bijkomende kosten, zeker wanneer ze alleen willen gaan wonen ( je wilt voornamelijk ook weg uit dat huis ). Jongeren geven aan onvoldoende zicht te hebben op uitgaven die meer te maken hebben met het volwassen leven (zoals bv. een auto en alle bijhorende kosten van verzekeringen, wegenbelasting, nummerplaat, tanken, ). Ook uitgaven die te maken hebben met het kopen van een huis en de bijkomende kosten hiervan houden jongeren erg bezig. Daarnaast hebben ze heel wat vragen over de kosten in de meer directe toekomst, zoals de kost van verder studeren en kost van op kot gaan. om u voor te bereiden op later, als je alleen gaat wonen, hoeveel alles kost, hoeveel je aan alles moet uitgeven, alle, toch zo ene beetje zien hoeveel procentueel hoeveel dat je aan alles uitgeeft. Hun huidige kennis en inzichten ter zake zijn vrij beperkt, ze zeggen zelf dat ze geen idee hebben hoeveel geld nodig is om alleen te wonen, om een auto te financieren, om op kot te gaan of om te leven. Ook uitgaven waarmee ze in principe wel al ervaring hebben kunnen opdoen, zoals het aankopen van voeding en het benodigde budget hiervoor blijven voor heel wat jongeren nog een grote onbekende. Gewoon om een beetje inzicht te krijgen in wat alles nu juist kost om op je eigen benen te staan en of het handig is om te leren, ik denk dat dat samenhangt met budgetteren, dat je leert hoe je het moet regelen later of als je op kot gaat of zo. Nu nog niet want je zal nog wel een deel van thuis krijgen. De discussie over de doeltreffendheid van het leefloon (817 euro per maand voor een alleenstaande) is hiervoor illustratief. Volgens heel wat scholieren is dit bedrag ruim genoeg om van te leven, volgens anderen werd dit als krap beschouwd, vooral gezien de hoge huurprijzen. Sommige jongeren gaven aan dat zij hierrond al eerder hebben gewerkt op school. Zij moesten dan bijvoorbeeld een studentenkot inrichten met een beperkt bedrag, anderen deden een oefening waarbij een gezinssituatie werd uitgewerkt. we hebben dat ook wel eens moeten doen bij wiskunde, van dit ben jij en hoeveel verdien jij, en uw man wat verdient die of ben je alleen, en dan als je een huis wil kopen, hoeveel je kan leven wat is je budget enzovoort, dat vond ik wel interessant dat je dat zo eens ziet, wij hebben samen zoveel 12

13 en we mogen maar voor 1/3 daarvan lenen, dus dan mogen wij maar voor zoiets gaan lenen, dus dan is dat totaalbedrag ongeveer zoiets, we moesten dan ook op 25 jaar gaan lenen, dan kon je dat allemaal berekenen, hoeveel je dan nog kon uitgeven, alle ja, om dingen te betalen enzo Budgetteren /dagelijkse financiële administratie Een tweede onderwerp waarvoor de jongeren veel interesse toonden, betrof budgetteren. Budgetteren werd gezien als (proberen) rond te komen met wat je hebt aan inkomen, onder andere door het opvolgen van je uitgaven. Het wordt gezien als belangrijk naar de toekomst toe, om te weten hoeveel je (verhoudingsgewijs) aan alles uitgeeft. Regelmatig werd hierbij spontaan de link gelegd naar het vergelijken van prijzen, bijvoorbeeld door bij het kopen op internet verschillende sites te vergelijken op prijs en verzendingskosten, prijzen tussen verschillende landen te vergelijken, maar ook voor kleine dagdagelijkse uitgaven als het kopen van een broodje. bij eten doe ik dat zelfs. Bij P* betaal je voor een broodje 3,50, bij R* 2,90 dus dan ga je daarheen. Sommige jongeren gaven ook duidelijk aan dat zij moeite hebben met het beheren van hun budget, en vooral met het geld opzij zetten voor en rekening houden met toekomstige uitgaven. Bij mij is het zo dat ik leef naar het geld dat ik heb. Moest ik nu 50 euro hebben dan kom ik toe met die 50 euro. Als ik 200 euro per week hebben is die op. Heel wat van de deelnemers hebben al eens een poging ondernomen om hun uitgaven voor zichzelf bij te houden. Algemeen wordt het als erg moeilijk ervaren om dit rigoureus te doen en om dit vol te houden. Het ontbreekt hen vaak aan motivatie om hieraan langdurig aandacht te besteden. Mama heeft ooit gezegd dat ik een budget moet opmaken. Dat heb ik een week volgehouden en daarna heb ik het opgegeven omdat ik de hele tijd vergeet alles op te schrijven. Eén jongere gaf aan dat het wel lukte wanneer er een zekere verplichting aan vast zat (omdat zij op internaat zat en dit moest bijhouden om later te verrekenen), maar dat het wel behoorlijk wat aandacht vereiste. Daarnaast is het zeker ook zo dat de volhouders aangaven hieruit veel te leren, onder meer over hoe gemakkelijk geld wordt uitgegeven zonder dat je erbij stilstaat.

14 Echt moeilijk, ik schat dat altijd zo fout in, vaak geef ik teveel uit aan iets anders en te weinig aan noodzakelijke dingen, je leert daar veel uit, ik vind dat echt, ik vind dat iedereen dat zou moeten doen Zelfs indien dit enkel gebeurt voor een beperkte tijd of voor bepaalde uitgaven kan dit al zeer leerrijk zijn. Zo vertelde een jongere hoe het registreren van haar uitgaven voor belegde broodjes gedurende één maand ertoe leidde dat ze nu zelf haar boterhammen meebrengt naar school. Een andere deelnemer, die met een eigen budget moet zien te komen, gaf aan dat het bijhouden van inkomsten en uitgaven je leert om te plannen. Dit zorgt er volgens haar mee voor dat je genoeg geld opzij kan zetten voor noodzakelijk uitgaven en je pas daarna je geld aan andere dingen zal besteden. Diegenen die werken voeren veelal wel een beperkte administratie waarin hun inkomsten worden bijgehouden, meestal bestaat dit uit het bewaren van de papieren die door de werkgever worden aangeleverd, zodat ze zicht krijgen op hun jaarinkomsten. Ik heb dat ooit zo eens een tijdje bijgehouden wat ik die maand uitgegeven heb en ik dacht oh my god, ik heb echt zoveel uitgegeven, alle ge hebt dat geld gewoon in uw portemonnee zitten en ge geeft dat uit en ge beseft eigenlijk zelfs echt niet hoeveel dat ge uitgeeft. De noodzaak om hieraan op school aandacht aan te besteden wordt dan ook hoog ingeschat. Budgetteren, ik vind dat je dat moet aanleren, dat is echt wel handig voor later en dan heb je een beetje van hoeveel alles kost als je dat dan allemaal zelf moet doen Op de vraag hoe dit op school het best aangepakt zou worden werd het voorstel gedaan om op een of andere manier jongeren een week- of maandbudget te geven waarmee ze hun uitgaven moeten doen, en dan na deze periode voor elke leerling individueel te bekijken hoe dit is verlopen en hoe je dit kan bijsturen. Ook de rol van de ouders hierin werd door enkele jongeren benadrukt. Dat zit in de opvoeding. Mijn ouders doen dat met de zaak, en die hebben dat doorgegeven aan ons, die geven ons een budget en dan zien wij aan wat we dat gaan uitgeven, en dan de extra s van het werk bijkomen die zijn mooi meegenomen. Enkele jongeren waren ook enthousiast over televisieprogramma s die hierrond handelen, zoals Voor hetzelfde geld (zie ook 1.2.3) en gaven aan dat het goed zou zijn om dit soort programma s in schoolverband te bekijken. 14

15 Sparen Zoals eerder aangegeven is sparen een onderwerp waarvan jongeren aangeven dat hun ouders hier veel nadruk op leggen, maar ook zelf vinden ze dit een belangrijk topic. Het hebben van een spaarrekening en regelmatig geld opzij zetten wordt door tenminste een deel van de jongeren als belangrijk aanzien omwille van verschillende redenen. Spaargeld biedt bescherming tegen latere problemen, tegenslagen of ongevallen en ook tegen armoede. Daarnaast vergroot sparen de kans om doelen, zoals het kopen van een eigen woning daadwerkelijk te kunnen verwezenlijken. Sparen ik vind dat wel belangrijk, ik ga nu ook werken en ik heb nu ook een extra spaarrekening voor dat geld. Als je dat geld hebt verdiend en je laat dat staan dan brengt dat ook nog iets op, alle niet veel, maar op lange termijn brengt wel iets op door niets te doen. Naar later toe is dat ook goed, als je bepaalde doelen hebt ofzo met uw geld, dan. Niet alle jongeren die aan de gesprekken deelnamen, sparen in dezelfde mate. Een aantal onder hen spaart niet, een aantal zet zelf geld opzij, vooral geld dat ze verdienen met werken, sommigen sparen een deel van hun zakgeld, en zoals eerder aangegeven, wordt er voor sommige jongeren gespaard door de ouders, die bijvoorbeeld een deel van het zakgeld op een spaarrekening plaatsen. Het geld dat gespaard wordt door anderen (ouders, grootouders) is grotendeels bedoeld voor later, zonder duidelijk doel. De eigen spaargelden daarentegen zijn meestal bestemd voor een heel specifiek doel, namelijk een auto, een reis of een ticket voor een festival. Sommige jongeren spraken ook de hoop uit dat er nog ergens een spaarrekening voor hen bestaat waarop iemand (ouders, grootouders) geld voor hen spaart zonder dat zij het weten. Mijn geld komt op mijn spaarrekening, maar daar kan ik niet aan. Dan is het makkelijk om te sparen. Ik kan dat wel goed sparen. Toen ik nog lesgaf kreeg ik echt keiveel en dan zette ik dat op de bank. Pak dat ik elke keer 20 euro bijhield en de rest allemaal stortte dus. mijn grootouders en ouders die beleggen geld in mijn spaarrekening voor later, maar die spaarrekening ik nu zelf heb is voor iets specifiek. Soms denk ik dat wel, want mijn papa, die geeft mij niet veel, en dan denk ik soms wel, die zullen wel ergens een rekening hebben voor mij ofzo. Een deel van de jongeren gaf aan dat zij zelf niets spaarden, bij verdere navraag zegden zij dat ze geen idee hebben hoe te sparen, en ook niet te begrijpen hoe

16 anderen er wel in slagen om geld opzij te zetten. Anderen gaven aan het nut niet in te zien van geld opzij te leggen voor later. Als ik ga werken tijdens de week vinden ze dat ik daarvan moet sparen omdat ik dat anders nooit ga kunnen, maar ik kan dat niet. ik heb dat zelf ook wel geprobeerd. Ik zou dat wel willen kunnen, denk dat ik wel zou kunnen sparen, maar mijn ouders zeggen dat ik een heel groot gat in mijn handen heb Alle, nu vind ik dat moeilijk, maar als ik in de vakantie ga werken ga ik dat wel sparen, alle, dat denk ik toch, ik weet het niet, ik weet niet zo goed hoe ik dat moet doen. Maar hoe kun je met vakantiewerk sparen? Je gaat feesten en je werkt en je gaat feesten van dat geld en zo. Ja, ik weet dat niet, ik snap dat niet dat ge nu al moet sparen. Ik zou ook niet weten waarvoor. Jongeren geven expliciet aan dat sparen een onderwerp is waarrond ze willen bijleren, vooral over hoe sparen effectief in de praktijk kan worden gebracht, met name omdat zij hiermee toch wel moeilijkheden ondervinden. Je moet leren hoe je moet sparen. Een onderwerp, gerelateerd aan sparen dat ook vaak naar voor kwam, was het idee van pensioensparen Pensioen Er zijn bij jongeren heel wat vragen en onzekerheden rond het pensioen, veel daarvan focussen op pensioensparen omdat dit wel een thema is waarmee ze eerder vaag- bekend zijn. Termen als 1 e, 2 e, 3 e pijler van het pensioensysteem bleken voor iedereen volledig onbekend. Algemeen heerst het idee dat je niet sterk mag vertrouwen op de overheid als je later fatsoenlijk zal willen leven, en dat je zelf zal moeten zorgen voor je eigen pensioen. De meeste jongeren linken dit zelf zorgen voor je pensioen direct aan pensioensparen. Bij een aantal jongeren is ook bekend dat je een bepaald belastingvoordeel kan halen uit pensioensparen. Dit wordt een aantal keren vermeld. Pensioen, ik heb daar al keiveel over gehoord in de media en ik vind wel op school dat ze dat mogen aanhalen dat als je als jong persoon aan pensioensparen doet, dat je daar dan echt wel heel veel geld kan uithalen, en als je dan op pensioen zijt. Zeker met al die zever in de politiek daar rond, dat die pensioenen worden verlaagd, en die krijgt wel pensioen, en zoals mijn ouders die zijn zelfstandig en die moeten dan 16

17 werken voor hun pensioen dus die zullen dan niet bijgestaan worden, dan vind ik, pensioensparen, dat je dat als jonge mens echt wel mag starten. Als ik begin te werken, als ik vast werk heb ga ik sowieso direct een rekening openen om te beginnen pensioensparen. Ook omdat pensioen, dat wordt tegenwoordig altijd maar kleiner, dus later als je oud bent en niet meer moogt gaan werken of kunt gaan werken, dan moet je zien dat je fatsoenlijk kunt leven. Pensioensparen, als uw pensioen niet groot genoeg is of als je dat groot genoeg vindt, dat je daar zelf iets aan kan doen. Ik denk zelf wel dat je moet sparen om een goed pensioen te hebben, want als je gewoon wacht op wat je van je werk krijgt je niet veel zal hebben Heel wat van de jongeren zien een pensioen ook als iets wat zij zelf verdienen, en vinden dat mensen die minder of niet werken bijgevolg minder aanspraak mogen maken op een pensioen. Ik vind dat wel niet eerlijk, pensioen, sommigen die zo veel harder hebben gewerkt krijgen dan minder dan mensen die minder hebben gewerkt. Mensen die aan den dop zitten ook he, mensen die minder hebben moeten werken krijgen evenveel pensioen als mensen die, ik zeg maar, alle dagen hard gaan werken, of dat nu fysiek of mentaal is. Enkele jongeren die inmiddels 18 jaar zijn, zeggen dat hun bank hen, toen ze 18 werden, uitgenodigd had voor een gesprek over rekeningen en dergelijke, en dat daar ook pensioensparen aan bod kwam. Op school komt dat soms wel aan bod, maar volgens hen te beperkt. Toen ik 18 werd moest ik naar de bank om mijn rekeningen aan te passen enzo en toen begonnen die daar ook al over, over pensioensparen, dat ik zoiets had van, ik ben nog maar juist 18 geworden, ik ga eerst nog verder studeren. Maar banken geven dat graag mee, omdat die dan zeggen, als je dat hebt, en je doet dat, dan kun je dat van je belastingen aftrekken, en dan zijn er zeker wat jongeren die zeggen, ja ok, das goed. Alle, ik ken toch veel jongeren die dat doen, pensioensparen. Met jongeren bedoel ik dan de eerste generatie die werkt. De meesten zijn het erover eens dat dit een onderwerp is waaraan op school meer aandacht moet worden besteed, al geven enkele jongeren wel aan dat, hoewel erg

18 nuttig, ze het tegelijkertijd bijster interessant thema vinden, of dat ze daar nu toch nog niet echt mee bezig zijn. Maar ik vind gewoon, pensioen, als jonge mens denk je daar niet aan, je staat daar niet bij stil. Als ze dat nu zouden vermelden dat je daar zoveel voordeel uit kunt halen als je dat begint te doen Omgaan met verleidingen van marketing en reclame Een aantal van de jongeren gaf ook dat het thema omgaan met verleidingen van reclame en marketing meer aandacht behoefde. Omgaan met verleidingen vind ik dat ze dat toch zeker eens zouden mogen zeggen, want die vertellen echt veel leugens... In de kwantitatieve studie zagen we dat jongeren van zichzelf vinden dat ze over het algemeen eigenlijk wel vaardig zijn in het omgaan met verleidingen. Ook hier stellen we vast dat dit een interessant onderwerp is voor jongeren, en dat tenminste een aantal onder hen zichzelf niet zo beïnvloedbaar acht. Jongeren hanteren soms ook een zeer enge invulling van reclame en verleidingen en zien dit enkel als tvreclame, waarbij ze van zichzelf vinden dat ze er goed mee omgaan door deze weg te zappen. Dat is hoe beïnvloedbaar ge zijt he, dat is voor iedereen anders. Ja, er wordt veel reclame gemaakt voor dingen, en die kosten veel geld, of ze kunnen die goedkoop voorstellen en dat kan zijn dat er nog bijkomende kosten bijkomen, en daar wordt veel geld aan uitgegeven, veel mensen worden verleid door dingen die op tv komen, daardoor gaan die gemakkelijker geld uitgeven. Desalniettemin gaf een aantal jongeren toch ook wel toe hiervoor vatbaar te zijn, hoewel ze dit niet steeds als problematisch definieerden. Daarnaast bleek dat de leerlingen die dit onderwerp geselecteerd hadden, niet noodzakelijk diegenen waren die aangaven hiervoor vatbaar te zijn. En omgaan met verleidingen, vind ik ook redelijk belangrijk dat je dat weet, want je ziet superveel van alles enzo, en je ziet reclame van iets, en je denkt daar heb ik nu zin in en dan ga ik dat kopen in de winkel en dat is nogal dom. Soms hebt je dan niet nodig ofzo. Ik heb dat wel dikwijls met van die aanbiedingen, als ik zo zie dat kost minder, twee voor de prijs van een, ik moet dat gaan halen, maar het hangt er ook vanaf met wat. 18

19 Kijk, dan kom je door de winkelstraat, waar ik elke keer door moet om de bus te kunnen nemen, en dan zie je daar iets mooi hangen en denk je van oh, dat ga ik halen en dan ben ik in de winkel en doe ik 200 euro per maand op. Je hebt ook nog van die teleshop reclame die s nachts altijd op tv is...en daar kan ik niet zo goed mee omgaan. Ik denk dan altijd dat dat inderdaad goed werkt en ook eens moet kopen, terwijl ik zoiets al eens heb gekocht en dat nooit werkt. Marketing en reclame werden ook regelmatig gelinkt aan de heersende trends en de behoefte om bepaalde merkproducten te bezitten, wat volgens de deelnemers vooral voorkomt bij de iets jongere leeftijdsgroepen. Bij mij is dat bij mijn zus, die is 14 en begint pubergedrag te krijgen, maar zij is echt zo van die hebben dat, ik wil dat ook; die hebben dat merk, ik wil dat merk ook. Die wil dan geen gewone jas van die winkel, maar dat moet van dat merk zijn en dan denk ik, calm down, je bent 14 jaar, ik had dat op mijn 14 ook niet. Dat is grof gezegd maar met mijn zus moet je niet in de H&M binnenstappen, want die moet dat niet hebben. Ik word daar soms wel kwaad om. Maar reclame dat speelt wel echt in hoor, want mijn broertje van 6 zit nu in de fase dat ieder reclame die op tv komt, k wil dat hebben, k wil dat hebben, en dan denk ik, ja, ik wil ook zoveel hebben, zeg. En dat blijft zo, elke keer, ik wil dat hebben, wanneer krijg ik dat? Op onze vraag over hoe dit onderwerp (kan) worden aangepakt, gaven enkele van de deelnemers aan dat dit onderwerp op een of andere manier reeds wordt aangeraakt in een les, bv. wanneer het gaat over reclame in vakken als bedrijfsbeheer of gedrags- en cultuurwetenschappen. Zo bleek er wel enige kennis rond verkoopstrategieën als impulsaankopen aan de kassa stimuleren, winkelinrichting, verborgen boodschappen, product placement en nog een vrij levendige herinnering aan een vergelijkende waren-test. We hebben dat wel bij bedrijfsbeheer gezien gehad, reclame, en ook al eerst kijken is het wel de waarheid wat ze zeggen en zo, want dan zeggen ze het is wetenschappelijk bewezen of 95 % van de mensen, maar dan is dat getest op 20 mensen. Ik probeer daar nu wel wat op te letten, want nu weet ik welke insiders er zijn en dan zie ik dat dit echt wel klopt. Ik heb dat bij TV ook altijd. We hebben ooit eens geleerd dat als ze bij bijvoorbeeld Familie op café een cola aan het drinken zijn dat ze dat ding van cola filmen, dat zoiets ook reclame is. Sinds ik dat heb geleerd let ik daar wel op. Interviewer: Ga je dan ook minder zin hebben om cola te drinken nu je dat weet?

20 Nee, natuurlijk niet. Tegelijk werd wel aangegeven dat er nog een verschil is tussen enerzijds leren hoe reclame aantrekt, en anderzijds leren hoe je hiermee moet om gaan, en dat dit laatste eigenlijk niet gebeurt. Dat de leerkrachten uitleggen hoe dat echt is, reclame strategieën. Wij hebben wel geleerd hoe reclame aantrekt, maar niet echt hoe je daar mee omgaat. Sommige menen ook dat betere weerbaarheid tegen reclame en verleidingen gerelateerd is aan het opleidingsniveau, maar dat is iets waar niet iedereen het mee eens is. Het valt toch op hoeveel leerlingen van beroeps rondlopen en staan te roken aan het Kruidvat en snoepjes gaan kopen en deo en van alles kopen, gewoon voor die acties Lenen en krediet en inzicht in hoe het is om met geldproblemen/schulden te leven; Enkele jongeren hadden het onderwerp inzicht krijgen in hoe het is om met geldproblemen/schulden te leven geselecteerd. Een onder hen gaf aan dat haar keuze ingegeven was door de eigen ervaring van opgroeien in een gezin met schulden. Schulden, omdat we daar zelf inzitten. Mijn mama is gescheiden, nieuwe vriend gekregen en dan terug uit elkaar gegaan, dus ja, dan wat problemen gehad, ze is ook leerkracht, als kinesist in een school dus die verdient niet zoveel, ze heeft ook drie kinderen, dus. En die is niet zo geweldig in geld uitgeven dus ja. ik denk dat ook, als je weet wat de problemen zijn of kunnen zijn dan kan je je situaties ook beter inschatten, dan ga je zelf ook beseffen, ik heb dat niet allemaal nodig, als je ziet van, allez. Daarnaast gaven een aantal jongeren aan dat zij het vanuit preventief oogpunt nuttig vonden, omdat te leren hoe mensen in schulden geraken en er ook weer uit geraken. Dit kan potentieel anderen hiervoor behoeden en het doet nadenken over het eigen financieel gedrag. hoe geraakt ge erin, als ge erover kunt nadenken, van als ik zo doe of dat doe, en over normale mensen, die dan, dat er iets is gebeurd waardoor die in armoede terechtkomen of in zware schulden terechtkomen, hoe dat dan gebeurt, dat je een 20

Financieel risicogedrag van jongeren: visie van jongeren op financiële educatie

Financieel risicogedrag van jongeren: visie van jongeren op financiële educatie Financieel risicogedrag van jongeren: visie van jongeren op financiële educatie Rapport Ilse Cornelis en Bérénice Storms Inhoudstafel 0. Introductie 6 1. Focusgroepen over financiële educatie 6 1.1. Opzet

Nadere informatie

Factsheet Financieel gedrag van jongeren uit de derde graad secundair onderwijs

Factsheet Financieel gedrag van jongeren uit de derde graad secundair onderwijs Contacten: Ilse Cornelis, onderzoeker Cebud i.cornelis@thomasmore.be 0485 18 92 60 Bérénice Storms, onderzoeksleider Cebud Berenice.Storms@thomasmore.be Esther Geboers, coördinator Cebud Esther.Geboers@thomasmore.be

Nadere informatie

Financieel risicogedrag bij jongeren

Financieel risicogedrag bij jongeren Contacten: Ilse Cornelis, onderzoeker Cebud i.cornelis@thomasmore.be 0485 18 92 60 Bérénice Storms, onderzoeksleider Cebud Berenice.Storms@thomasmore.be Esther Geboers, coördinator Cebud Esther.Geboers@thomasmore.be

Nadere informatie

Financiële opvoeding. September 2007

Financiële opvoeding. September 2007 Financiële opvoeding September 2007 Inhoud INHOUD... 1 1 INLEIDING... 2 1.1 AANLEIDING... 2 1.2 METHODE VAN ONDERZOEK... 2 1.3 ACHTERGRONDVARIABELEN... 3 LEESWIJZER... 4 2 ZAKGELD EN KLEEDGELD... 5 2.1

Nadere informatie

Thema Informatie vragen bij een instelling

Thema Informatie vragen bij een instelling http://www.edusom.nl Thema Informatie vragen bij een instelling Lesbrief 28. De belastingaanslag. Wat leert u in deze les? Informatie over uw inkomsten begrijpen. Informatie over uw uitgaven begrijpen.

Nadere informatie

Vroeg wijs met geld. gemeente www.heumen.nl. Informatie over hoe u uw kind helpt slim en verstandig om te gaan met geld

Vroeg wijs met geld. gemeente www.heumen.nl. Informatie over hoe u uw kind helpt slim en verstandig om te gaan met geld Vroeg wijs met geld Informatie over hoe u uw kind helpt slim en verstandig om te gaan met geld gemeente www.heumen.nl Heumen HU.090 brch vroeg wijs met geld.indd 1 04-02-14 09:30 Inhoudsopgave Zakgeld

Nadere informatie

[zelf op te maken en in te vullen > denk hierbij aan het tonen van een foto en/of logo van de bank, je naam etc.

[zelf op te maken en in te vullen > denk hierbij aan het tonen van een foto en/of logo van de bank, je naam etc. Beschrijving Deze gastles gaat over inzicht krijgen in je inkomen en uitgaven. Jongeren moeten zorgen dat ze inkomen hebben. Anders is het lastig om een eigen leven in te vullen. Zakgeld, kleedgeld, baantje,

Nadere informatie

Een nieuwe bank. Lesvoorbereiding Crisis graad 2. Verwondering

Een nieuwe bank. Lesvoorbereiding Crisis graad 2. Verwondering Een nieuwe bank Lesvoorbereiding Crisis graad 2 Voorzie speelgoed - geld, echte kleine muntstukken of print het blad met de centen. Op elk blad staan 100 centen in rijen van 10. Zo kan je gemakkelijk het

Nadere informatie

attitudes zelfstandig leren kennis vaardigheden

attitudes zelfstandig leren kennis vaardigheden zelfstandig leren Leren leren is veel meer dan leren studeren, veel meer dan sneller lijstjes blokken of betere schema s maken. Zelfstandig leren houdt in: informatie kunnen verwerven, verwerken en toepassen

Nadere informatie

Desiree Piar 0824864 CMD 1B Docent : James boekbinder Project : vrijwilligers 55+ Doelgroeponderzoeksverslag

Desiree Piar 0824864 CMD 1B Docent : James boekbinder Project : vrijwilligers 55+ Doelgroeponderzoeksverslag Doelgroeponderzoeksverslag Interviews Naam: Sharlene Piar Arends leeftijd: 59 Hoe zou jij een tienermoeder helpen als jij een vrijwilliger was? En waarmee zou je een tienermoeder mee helpen? Advies geven

Nadere informatie

Onderzoek Je wordt 18 jaar en dan? De gevolgen voor je geldzaken

Onderzoek Je wordt 18 jaar en dan? De gevolgen voor je geldzaken Onderzoek Je wordt 18 jaar en dan? De gevolgen voor je geldzaken Rapportage Juli 2013 Meer informatie: info@wijzeringeldzaken.nl Samenvatting (1/3) 1. Veel 17-jarigen maken de indruk verstandig om te gaan

Nadere informatie

Samenvatting van de belangrijkste onderzoeksresultaten. Juni 2015

Samenvatting van de belangrijkste onderzoeksresultaten. Juni 2015 2015 Samenvatting van de belangrijkste onderzoeksresultaten Juni 2015 Alle doelstellingen behaald Kinderen en ouders: Doelstelling: 40% van de ouders van kinderen tussen de 8 en 12 jaar is bereikt met

Nadere informatie

(1 m.) Klassikale aftrap Docent stelt jou als gastdocent voor

(1 m.) Klassikale aftrap Docent stelt jou als gastdocent voor (1 m.) Klassikale aftrap Docent stelt jou als gastdocent voor Beschrijving (ter info voor gastdocent) Deze gastles gaat over je leefstijl en welk soort uitgavenpatroon de leerling heeft. Ben je je bewust

Nadere informatie

Slim omgaan met geld

Slim omgaan met geld Slim omgaan met geld Deel 1 Oorzaken en financieel overzicht. Dit werkboek is van: Datum: 1 Copyright - Drukke Moeders Marijke Minten Welkom Drukke Moeders Online Cursus Financiën Werkboek Dit is een werkboek

Nadere informatie

Onderzoek: Armoede. Publicatiedatum: 6-3- 2014

Onderzoek: Armoede. Publicatiedatum: 6-3- 2014 Onderzoek: Armoede Publicatiedatum: 6-3- 2014 Over dit onderzoek Het onderzoek is een driehoeksmeting bestaande uit een online enquête met zowel open als gesloten vragen, en een asynchrone online focusgroep

Nadere informatie

BIJEENKOMST 1- KENNISMAKING

BIJEENKOMST 1- KENNISMAKING BIJEENKOMST 1- KENNISMAKING kennismaken met groepswerker en groepsleden afspraken maken in groep een eerste gevoel van rust, vertrouwen en veiligheid creëren kennismaken met het thema budgetteren aanzetten

Nadere informatie

Lesbrief Meneer Beer

Lesbrief Meneer Beer Lesbrief Meneer Beer Het verhaal Het verhaal gaat over Meneer Beer. Hij is verliefd op een prachtig berinnetje, maar hij durft het haar niet te vertellen. Hij vindt zichzelf maar een eenvoudige beer. Om

Nadere informatie

Maak je eigen jaarbegroting

Maak je eigen jaarbegroting Maak je eigen jaarbegroting Inleiding Een begroting maken. Het woord begroting wordt normaal gesproken alleen gebruikt bij bedrijven en de overheid. Maar het is tijd om ook jouw budget dezelfde aandacht

Nadere informatie

door: R-Newt jongerenwerk de Twern Werkboek Omgaan met Geld

door: R-Newt jongerenwerk de Twern Werkboek Omgaan met Geld door: R-Newt jongerenwerk de Twern Werkboek Omgaan met Geld Les 1 Omgaan met Geld eze les leren jullie een aantal woorden die met het omgaan van geld te maken hebben, gaan jullie praten over geld en gaan

Nadere informatie

Resultaten onderzoek Kinderen en geld. Februari 2015

Resultaten onderzoek Kinderen en geld. Februari 2015 Resultaten onderzoek Kinderen en geld Februari 2015 Resultaten onderzoek kinderen en geld 2015 2 Inleiding De Nederlandse Vereniging van Banken (NVB) organiseert ieder jaar in De week van het geld gastlessen

Nadere informatie

DVD Jongeren en schulden

DVD Jongeren en schulden DVD Jongeren en schulden Werkwijze: De leerlingen bekijken het filmpje. Daarna krijgen zij een vragenlijst die ze beginnen invullen zo ver ze kunnen. Daarna wordt de film opnieuw bekeken in drie delen

Nadere informatie

Kennismaking met Begeleid Zelfstandig Wonen. Wat mag jij van het BZW-team verwachten... en wat verwachten wij van jou

Kennismaking met Begeleid Zelfstandig Wonen. Wat mag jij van het BZW-team verwachten... en wat verwachten wij van jou Kennismaking met Begeleid Zelfstandig Wonen Wat mag jij van het BZW-team verwachten... en wat verwachten wij van jou Begeleid Zelfstandig Wonen In deze brochure leggen we uit wat jij van het BZW -team

Nadere informatie

Bewindvoering: hoe werkt het?

Bewindvoering: hoe werkt het? Bewindvoering: hoe werkt het? Samen je centen de baas JE HEBT EEN BEWINDVOERDER. EN NU? Een tijdje terug heb je ervoor gekozen om je geld samen met Mijn Geld en Zo te regelen. De rechter vindt dit goed.

Nadere informatie

BUDGET AGENDA OMDAT JE GELD TELT!

BUDGET AGENDA OMDAT JE GELD TELT! BUDGET AGENDA OMDAT JE GELD TELT! OVERZICHT INKOMSTEN EN UITGAVEN Vul hieronder de cijfers in die je bij de hand hebt of van buiten kent. De rest vul je later aan. Je kan ook aangeven of je iets maandelijks

Nadere informatie

Kinderen. Uitbreiding van uw gezin. Uw kind op school. Een gezonde f inanciële toekomst.

Kinderen. Uitbreiding van uw gezin. Uw kind op school. Een gezonde f inanciële toekomst. Kinderen Uitbreiding van uw gezin. Uw kind op school. Een gezonde f inanciële toekomst. Een goede financiële start Kinderen. Voor u t weet, zijn ze groot en leiden ze hun eigen leven. Maar voor het zover

Nadere informatie

Kortfilm: No more credit, game over www.budgetsurvivalkids.be

Kortfilm: No more credit, game over www.budgetsurvivalkids.be Paviljoenstraat 9 1030 Brussel www.centrumschuldbemiddeling.be Kortfilm: No more credit, game over www.budgetsurvivalkids.be Auteurs Vlaams Centrum Schuldbemiddeling en jeugddienst In Petto in samenwerking

Nadere informatie

Spaarpot van de Toekomst lesbrief en prijsvraag

Spaarpot van de Toekomst lesbrief en prijsvraag Spaarpot van de Toekomst lesbrief en prijsvraag In 2009 bestond het Nibud 30 jaar. Tijdens het jubileumjaar heeft het Nibud geld ingezameld om binnen het onderwijs extra aandacht te kunnen besteden aan

Nadere informatie

Beschrijving Deze gastles gaat over je leefstijl en welk soort uitgavenpatroon de leerling heeft. Ben je je bewust van de invloed van reclame en van

Beschrijving Deze gastles gaat over je leefstijl en welk soort uitgavenpatroon de leerling heeft. Ben je je bewust van de invloed van reclame en van Beschrijving Deze gastles gaat over je leefstijl en welk soort uitgavenpatroon de leerling heeft. Ben je je bewust van de invloed van reclame en van hoeveel geld je eigenlijk uitgeeft? Tenslotte: test

Nadere informatie

Je geldzaken goed geregeld: een rustig gevoel!

Je geldzaken goed geregeld: een rustig gevoel! Je geldzaken goed geregeld: een rustig gevoel! Samen je centen de baas INFORMATIE VOOR NIEUWE CLIËNTEN GELD EN GELDZAKEN: SOMS BEST LASTIG Het gebeurt iedereen wel eens. Dat je een brief krijgt die je

Nadere informatie

EEN GOEDE VOORBEREIDING IS HET HALVE WERK. Plannen en evalueren van een activiteit. Inhoud

EEN GOEDE VOORBEREIDING IS HET HALVE WERK. Plannen en evalueren van een activiteit. Inhoud Plannen en evalueren van een activiteit Inhoud Doelgroep Vakgebied Duur Materialen Doelen In deze les moeten de leerlingen in groep een bepaalde activiteit voorbereiden. Dit kan bijvoorbeeld het organiseren

Nadere informatie

Is jouw maand ook altijd iets te lang? Onderzoek Jongerenpanel Tilburg

Is jouw maand ook altijd iets te lang? Onderzoek Jongerenpanel Tilburg Is jouw maand ook altijd iets te lang? Onderzoek Jongerenpanel Tilburg Onderzoek uitgevoerd in opdracht van: Gemeente Tilburg DIMENSUS beleidsonderzoek December 2012 Projectnummer 507 Inhoudsopgave Samenvatting

Nadere informatie

Kinderen leren omgaan met geld

Kinderen leren omgaan met geld Kinderen leren omgaan met geld Een onderzoek onder ouders van kinderen in groep 7 en 8 Rapportage November 2012 Samenvatting (1/4) 1.Negen op de tien kinderen in groep zeven en acht krijgen zakgeld Het

Nadere informatie

Factsheet Vrouwen en financiën

Factsheet Vrouwen en financiën Vergroten van financiële zelfredzaamheid AANLEIDING Drie miljoen vrouwen in Nederland zijn niet in staat om zelfstandig in hun levensonderhoud te voorzien. Oftewel zijn niet economisch zelfstandig. Hun

Nadere informatie

Je geldzaken goed geregeld: een rustig gevoel!

Je geldzaken goed geregeld: een rustig gevoel! Je geldzaken goed geregeld: een rustig gevoel! Samen je centen de baas GELD EN GELDZAKEN. SOMS BEST LASTIG. Het gebeurt iedereen wel eens. Dat je een brief krijgt die je niet goed begrijpt. Of dat je een

Nadere informatie

Bijlage bij lesbrief Pensioenworkshop Mañana

Bijlage bij lesbrief Pensioenworkshop Mañana Stichting Weet Wat Je Besteedt (WWJB) Extra uitleg en Q&A Bijlage bij lesbrief Pensioenworkshop Mañana Wat is pensioen? Tekst uit het filmpje Wist je dat je nu waarschijnlijk al pensioen opbouwt? Een klein

Nadere informatie

Inhoud. Mijn leven. ik regel mijn geldzaken

Inhoud. Mijn leven. ik regel mijn geldzaken Inhoud Inleiding...3 Hoofdstuk 1 Bewaren...5 Hoofdstuk 2 Administratie...7 Hoofdstuk 3 Inkomsten... 8 Hoofdstuk 4 Uitgaven... 10 Hoofdstuk 5 Sparen... 12 Hoofdstuk 6 Verzekeringen...15 Hoofdstuk 7 Begroting...

Nadere informatie

Inhoud. Praten over geld 5. Verzekeringen 31. Betaalkaart 13. Immo 35. Extra informatie 37. Smartphone 17. Sparen 20

Inhoud. Praten over geld 5. Verzekeringen 31. Betaalkaart 13. Immo 35. Extra informatie 37. Smartphone 17. Sparen 20 Inhoud Praten over geld 5 2 Betaalkaart 3 3 Smartphone 7 4 5 Verzekeringen 3 6 Immo 35 7 Extra informatie 37 Sparen 20 2 Opzet van het onderzoek maart 206 - Dit onderzoek zoomt in op hoe binnen het gezin

Nadere informatie

ogen en oren open! Luister je wel?

ogen en oren open! Luister je wel? ogen en oren open! Luister je wel? 1 Verbale communicatie met jonge spelers Communiceren met jonge spelers is een vaardigheid die je van nature moet hebben. Je kunt het of je kunt het niet. Die uitspraak

Nadere informatie

Vroeg Interventiedienst Drugs

Vroeg Interventiedienst Drugs VRIND Vroeg Interventiedienst Drugs Als aan ouders gevraagd wordt wat hun grootste bekommernissen zijn voor hun kinderen in de toekomst, dan scoort 'drugs' zeer hoog. Ouders maken zich zorgen over drugs.

Nadere informatie

Inge Test 07.05.2014

Inge Test 07.05.2014 Inge Test 07.05.2014 Inge Test / 07.05.2014 / Bemiddelbaarheid 2 Bemiddelbaarheidsscan Je hebt een scan gemaakt die in kaart brengt wat je kans op werk vergroot of verkleint. Verbeter je startpositie bij

Nadere informatie

Uitleg Zing in 19 mei 2013: Dat is verleidelijk!

Uitleg Zing in 19 mei 2013: Dat is verleidelijk! Uitleg Zing in 19 mei 2013: Dat is verleidelijk! In onze vorige Zing In hebben we het gehad over de druk die op jonge mensen wordt gelegd, op de vaak hoge eisen die we aan hen stellen. Maar niemand is

Nadere informatie

Thema Informatie vragen bij een instelling

Thema Informatie vragen bij een instelling http://www.edusom.nl Thema Informatie vragen bij een instelling Les 28. Geld lenen Wat leert u in deze les? Een gesprek voeren met een bank over geld lenen. Woorden en zinnen gebruiken die gaan over het

Nadere informatie

Handleiding Lesmethode Groep 7 &8 Huiswerk Bikkels. Inkijkexemplaar

Handleiding Lesmethode Groep 7 &8 Huiswerk Bikkels. Inkijkexemplaar Handleiding Lesmethode Groep 7 &8 Huiswerk Bikkels versie 2016 Inhoudsopgave Introductie 5 Verantwoording methodiek 6 Doorgaande lijn Po en Vo 7 Preventief en curatief 8 Organiseer je les 9 Praktische

Nadere informatie

Persoonlijke financiën: Inzicht en overzicht. Resultaten onderzoek Waar blijft mijn geld TNS NIPO

Persoonlijke financiën: Inzicht en overzicht. Resultaten onderzoek Waar blijft mijn geld TNS NIPO Persoonlijke financiën: Inzicht en overzicht Resultaten onderzoek Waar blijft mijn geld TNS NIPO Inleiding Voor u ligt de rapportage naar aanleiding van het onderzoek Waar blijft mijn geld? In totaal hebben

Nadere informatie

HUMO enquête naar de koopkracht

HUMO enquête naar de koopkracht HUMO enquête naar de koopkracht Steekproef N= 1000 respondenten representatief voor de Nederlandstalige 20-plussers (geen studenten) Methode Combinatie van telefonisch (23%; bij 65-plussers) en online

Nadere informatie

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling 8 tips voor een goed gesprek met je leerling Edith Geurts voor Tijdschrift Kindermishandeling Het kan zijn dat je als leerkracht vermoedt dat een kind thuis in de knel zit. Bijvoorbeeld doordat je signalen

Nadere informatie

Tips voor Ouders van niet-drinkende pubers

Tips voor Ouders van niet-drinkende pubers Tips voor Ouders van niet-drinkende pubers 1. Bepaal uw standpunt. Eenduidigheid over de regels bij beide ouders is cruciaal. Tips: Kies als ouders samen regels voor het gezin. Bepaal als ouders vooraf

Nadere informatie

KIJK IN JE BREIN LESMODULE BASISSCHOOL LEERLING

KIJK IN JE BREIN LESMODULE BASISSCHOOL LEERLING LESMODULE BASISSCHOOL LEERLING 1. DE HERSENEN 1.1 HOE ZIEN HERSENEN ERUIT? VRAAG WIE KAN VERTELLEN WAT HERSENEN ZIJN? VRAAG HEBBEN KINDEREN KLEINERE HERSENEN DAN GROTE MENSEN? 1.2 WANNEER GEBRUIK JE ZE?

Nadere informatie

HET BELANGRIJKSTE OM TE WETEN OM MEER ZELFVERTROUWEN TE KRIJGEN

HET BELANGRIJKSTE OM TE WETEN OM MEER ZELFVERTROUWEN TE KRIJGEN HET BELANGRIJKSTE OM TE WETEN OM MEER ZELFVERTROUWEN TE KRIJGEN Gratis PDF Beschikbaar gesteld door vlewa.nl Geschreven door Bram van Leeuwen Versie 1.0 INTRODUCTIE Welkom bij deze gratis PDF! In dit PDF

Nadere informatie

Maak uw eigen Miljoenennota

Maak uw eigen Miljoenennota Maak uw eigen Miljoenennota Er is weer economische groei, de huizenmarkt trekt aan, en volgens de rijksbegroting gepresenteerd op Prinsjesdag gaat bijna iedereen er volgend jaar financieel op vooruit.

Nadere informatie

Utrecht, 2011. Het financiële gedrag van kinderen tussen 12 en 18 & de rol van hun ouders

Utrecht, 2011. Het financiële gedrag van kinderen tussen 12 en 18 & de rol van hun ouders Utrecht, 2011 Het financiële gedrag van kinderen tussen 12 en 18 & de rol van hun ouders Samenvatting en Conclusie Geld van de ouders De meeste scholieren krijgen zakgeld (88 procent). Kleedgeld is minder

Nadere informatie

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS)

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Stel dat dat (te grote wonder) gebeurt, ik betwijfel of dat zal gebeuren, maar stel je voor dat, wat zou je dan doen dat je nu niet doet? (p36)

Nadere informatie

Interviewfragmenten. Vraag 1: Heeft u een zeer goede, goede, redelijke of slechte gezondheid?

Interviewfragmenten. Vraag 1: Heeft u een zeer goede, goede, redelijke of slechte gezondheid? Interviewfragmenten Onderstaande fragmenten zijn uitsuitend bedoeld voor gebruik bij het boek Onderzoek doen met vragenlijsten. Het is niet toegestaan deze fragmenten te publiceren of anderszins te verspreiden.

Nadere informatie

Welkom en voorstellen

Welkom en voorstellen 3 november 2015 Welkom en voorstellen Francine Nijkamp-Ririhena Pubers en geld Zakgeld, richtlijnen (bron: NIBUD) Leeftijd Bedrag per week in 12 tussen 3,00 en 4,60 (19,00/mnd) 13 tussen 3,50 en 4,60 (19,00/mnd)

Nadere informatie

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen.

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Wat is PDD-nos? 4 PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Eigenlijk vind ik stoornis een heel naar woord. Want zo lijkt het net of er iets niet goed aan me

Nadere informatie

Doorlopende leerlijn naar thema Nationaal Media Paspoort. Nationale Academie voor Media en Maatschappij

Doorlopende leerlijn naar thema Nationaal Media Paspoort. Nationale Academie voor Media en Maatschappij Doorlopende leerlijn naar thema Nationaal Media Paspoort 1 THEMA 1. Weet wat je ziet Alles wat je ziet in de media is door iemand met bepaalde bedoeling gemaakt. Deze producent wordt door allerlei dingen

Nadere informatie

Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering.

Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering. Bij SNAP leren we ouders en kinderen vaardigheden om problemen op te lossen en meer zelfcontrole te ontwikkelen. Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering. SNAP (STOP

Nadere informatie

Financieel bewustzijn kun je leren

Financieel bewustzijn kun je leren Financieel bewustzijn kun je leren prinses máxima 10 VERZEKERD! nummer 2, december 2010 Ze zet zich al jarenlang in voor een toegankelijke financiële sector. Sinds kort heeft ze er een nieuwe functie

Nadere informatie

Vakantieland of crisisland

Vakantieland of crisisland Vakantieland of crisisland Crisis graad 1 Lesvoorbereiding Projecteer de foto's van Zuid-Europa. Print de 4 tekeningen van kinderen: Dora uit Griekenland, Carlos uit Spanje, Sofia uit Italië, Thomas uit

Nadere informatie

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster [PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster! Hoofdzaken Ster Copyright EffectenSter BV 2014 Hoofdzaken Ster SOCIALE VAARDIGHEDEN VERSLAVING DOELEN EN MOTIVATIE 10 9 8 10 9 8 7 6 4 3 2 1 7 6 4 3 2 1 10 9

Nadere informatie

Reflecteren met kinderen; leren door vragen Yvonne Kleefkens en José van Loo

Reflecteren met kinderen; leren door vragen Yvonne Kleefkens en José van Loo Reflecteren met kinderen; leren door vragen Yvonne Kleefkens en José van Loo Jonge kinderen denken graag na over de wereld. Dat uit zich al heel vroeg in bijvoorbeeld de vragen die ze stellen: waarom,

Nadere informatie

3 4 5 7 24 88 laag inkomen, +55 helemaal oneens eerder oneens 64 noch eens, noch oneens eerder eens helemaal eens [Voor ik iets koop, overweeg ik zorgvuldig of ik het me kan veroorloven.] 5 25 vrouwen,

Nadere informatie

Inhoudstafel Luistermoment La J Kinderen Lees dit alvorens te beginnen... 2 Doel van de activiteit... 2 Overzicht... 2 Praktische voorbereiding...

Inhoudstafel Luistermoment La J Kinderen Lees dit alvorens te beginnen... 2 Doel van de activiteit... 2 Overzicht... 2 Praktische voorbereiding... Inhoudstafel Luistermoment La J Kinderen Lees dit alvorens te beginnen... 2 Doel van de activiteit... 2 Overzicht... 2 Praktische voorbereiding... 2 Voorbereiding... 2 Locatie... 2 Materiaal... 2 Veel

Nadere informatie

Informatieboekje BUDGET COACH

Informatieboekje BUDGET COACH Informatieboekje BUDGET COACH Inhoud Budgetcoach... 3 Het coachingstraject... 4 Inzicht in uw financiën... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. gezonde financiële toekomst... 4 Schulden... 6 Bespaartips...

Nadere informatie

Op eigen benen Onderzoek onder ouders over de financiën van kinderen die uit huis gaan

Op eigen benen Onderzoek onder ouders over de financiën van kinderen die uit huis gaan Op eigen benen Onderzoek onder ouders over de financiën van kinderen die uit huis gaan Inhoudsopgave Samenvatting 3 Inleiding 6 Resultaten 8 1. Omgaan met geld 9 2. Opvoeding en gedrag ouders 14 3. Financiële

Nadere informatie

Thema Informatie vragen bij een instelling

Thema Informatie vragen bij een instelling http://www.edusom.nl Thema Informatie vragen bij een instelling Lesbrief 30. Herhaling thema. Wat leert u in deze les? De woorden uit les 27, 28 en 29. Veel succes! Deze les is ontwikkeld in opdracht van:

Nadere informatie

Inhoud. Aan jou de keuze 7. Niet alleen maar een boek 187. Auteurs 191. Dankwoord 197

Inhoud. Aan jou de keuze 7. Niet alleen maar een boek 187. Auteurs 191. Dankwoord 197 Inhoud Aan jou de keuze 7 D/2012/45/239 - isbn 978 94 014 0183 8 - nur 248 Tweede druk Vormgeving omslag en binnenwerk: Nanja Toebak, s-hertogenbosch Illustraties omslag en binnenwerk: Marcel Jurriëns,

Nadere informatie

H u i s w e r k b e l e i d

H u i s w e r k b e l e i d H u i s w e r k b e l e i d Voor maken. sommige een Voor kinderen aantal anderen kinderen een is complexe het levert huiswerk huiswerk taak echter waarbij geen een zij problemen bron een beroep van op,

Nadere informatie

Gastles: Hoe word ik rijk?

Gastles: Hoe word ik rijk? Gastles: Hoe word ik rijk? Hoe word je rijk? Dat willen we natuurlijk allemaal weten. In deze presentatie krijg je veel tips. Eerst een quiz om te kijken hoe veel jullie weten. Wie weet er veel? Pak je

Nadere informatie

Wat is verantwoordelijkheid en waarom is het belangrijk?

Wat is verantwoordelijkheid en waarom is het belangrijk? Wat is verantwoordelijkheid en waarom is het belangrijk? Verantwoordelijkheid. Ja, ook heel belangrijk voor school!!! Het lijkt veel op zelfstandigheid, maar toch is het net iets anders. Verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Achtergrond van het onderzoek:

Achtergrond van het onderzoek: Bureau van de Europese Unie voor de Grondrechten (FRA) MEMO / 26 januari 2010 De Holocaust bezien vanuit mensenrechtenperspectief: het eerste EU-brede onderzoek naar Holocaust-onderwijs en mensenrechtenonderwijs

Nadere informatie

DE KLEINE ONDERNEMER 50% KORTING HEEFT OOK KLEINGELD, ZEG MAAR.

DE KLEINE ONDERNEMER 50% KORTING HEEFT OOK KLEINGELD, ZEG MAAR. DE KLEINE ONDERNEMER 50% KORTING HEEFT OOK KLEINGELD, ZEG MAAR. Die oorspronkelijke bewoners gingen weg omdat, punt 1, geen huizen met een tuin. Drie kamers, vier kinderen, dat werkt allemaal niet. We

Nadere informatie

Omgaan met geld. Budgetteren

Omgaan met geld. Budgetteren Omgaan met geld We leven in een consumptiemaatschappij. Overal worden goederen en diensten aangeboden. Via reclames word je aangemoedigd om steeds meer te kopen. Maar als consument moet je op je hoede

Nadere informatie

Thema Kinderen en school

Thema Kinderen en school http://www.edusom.nl Thema Kinderen en school Lesbrief 20. Het adviesgesprek. Wat leert u in deze les? Advies vragen. / woorden die hetzelfde betekenen. Advies geven. / woorden die hetzelfde betekenen.

Nadere informatie

Namens Max: Tops: Tips: soms had je een beetje een houding van dat komt wel, probeer volgend project daar op te letten.

Namens Max: Tops: Tips: soms had je een beetje een houding van dat komt wel, probeer volgend project daar op te letten. 360 graden feedback Hieronder wordt door ieder groepslid een feedback gegeven op al zijn groepsgenoten. Zo kan iedereen zijn mening geven op de werkhouding van de betreffende persoon. Feedback van de groep

Nadere informatie

De kwaliteit van educatieve activiteiten meten. Universiteitsmuseum Utrecht

De kwaliteit van educatieve activiteiten meten. Universiteitsmuseum Utrecht De kwaliteit van educatieve activiteiten meten Universiteitsmuseum Utrecht De kwaliteit van educatieve activiteiten meten Universiteitsmuseum Utrecht Claudia de Graauw Bo Broers Januari 2015 1 Inhoudsopgave

Nadere informatie

Ga naar www.nibud.nl klik bij Test en spel op: Alle tests en spellen Doe de test: Wat voor geldtype ben jij? Uitslag: je bent een

Ga naar www.nibud.nl klik bij Test en spel op: Alle tests en spellen Doe de test: Wat voor geldtype ben jij? Uitslag: je bent een kritisch consument Geld genoeg? In deze opdracht ga je je eigen inkomsten vergelijken met leeftijdgenoten, je maakt een overzicht van je inkomsten en uitgaven. Daarna laat je zien hoe belangrijk reclame

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Jouw spreekbeurt over De Bank!

Inhoudsopgave. Jouw spreekbeurt over De Bank! Jouw spreekbeurt over De Bank! Wie aan de bank denkt, denkt waarschijnlijk aan veel geld. Grote gebouwen en mannen en vrouwen in pak. Maar wat doen ze nou eigenlijk op die bank? En wat gebeurt er met jouw

Nadere informatie

Vakantiegeldenquete 2010

Vakantiegeldenquete 2010 Vakantiegeldenquete 2010 Inleiding Net als vorig jaar heeft het Nibud onderzoek gedaan naar de manier waarop mensen zich in financieel opzicht voorbereiden op de vakantie en of men zich aan hun budget

Nadere informatie

Lesbrief MoneyRace. Spelbord MoneyRace

Lesbrief MoneyRace. Spelbord MoneyRace MoneyRace is een spel van stichting Weet Wat Je Besteedt (WWJB). WWJB is een onafhankelijke stichting die zich richt op het vergroten van de financiële zelfredzaamheid van jongeren (12-25 jaar). Dit doen

Nadere informatie

Hoe financiële opvoeding integreren in een (overvol) curriculum?

Hoe financiële opvoeding integreren in een (overvol) curriculum? Hoe financiële opvoeding integreren in een (overvol) curriculum? 1 Wie is wie? A l b e r i k V e r a P i e t e r P a t 2 Overzicht workshop 1. Comeniusproject Werkwijze Comeniusproject: doel en fasen Invulling

Nadere informatie

PENSIOENSPAREN ZO DOE JE HET

PENSIOENSPAREN ZO DOE JE HET ZO DOE JE HET 1. WAT IS PENSIOENSPAREN? Wie aan pensioensparen doet, bouwt op individuele basis een extra pensioen op. Wat je spaart, kan je bovendien fiscaal in mindering brengen via de personenbelasting.

Nadere informatie

Leerjaar 2: Lesopbouw en suggesties (incl. bewijzenblad) voor leerroute A

Leerjaar 2: Lesopbouw en suggesties (incl. bewijzenblad) voor leerroute A Leerjaar 2: Lesopbouw en suggesties (incl. bewijzenblad) voor leerroute A Thema 9: : Thema 9 1 Introles ONMISBAAR links met/ gebruik van de website www.nibud.nl De leerling benoemt eigen ervaringen m.b.t.

Nadere informatie

SPEL VAN DE GOUDEN EEUW - LESMATERIAAL

SPEL VAN DE GOUDEN EEUW - LESMATERIAAL Amsterdam in 1594, aan het begin van de Gouden Eeuw. De Nederlandse kunst, wetenschap en vooral de economie bloeien op. Ondernemers krijgen nieuwe kansen en kunnen steeds grotere investeringen doen. De

Nadere informatie

Zaken die niet meer zo zeker zijn

Zaken die niet meer zo zeker zijn Een goed gesprek over Zaken die niet meer zo zeker zijn Met u praten wij vaak over zekerheid. Dat is namelijk ons vak: het organiseren van uw zekerheid. Dat kan op vele manieren. Bijvoorbeeld door verstandig

Nadere informatie

UITKOMSTEN EVALUATIE TESTREIS LEEUWARDEN 10 OKTOBER 2009

UITKOMSTEN EVALUATIE TESTREIS LEEUWARDEN 10 OKTOBER 2009 UITKOMSTEN EVALUATIE TESTREIS LEEUWARDEN 10 OKTOBER 2009 ingevuld door 18 van de 26 deelnemers deelnemers waren heel divers eb varieerden in leeftijd van 13 t/m 23 jaar oud Welk cijfer geef je de training?

Nadere informatie

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over,

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over, 3F Wat is vriendschap? 1 Iedereen heeft vrienden, iedereen vindt het hebben van vrienden van groot belang. Maar als we proberen uit te leggen wat vriendschap precies is staan we al snel met de mond vol

Nadere informatie

Lesnummer 10 Titel van de les Gevoelens in en uit balans. Eén lesuur met mogelijkheden voor uitloop naar extra lesuren voor route B en C.

Lesnummer 10 Titel van de les Gevoelens in en uit balans. Eén lesuur met mogelijkheden voor uitloop naar extra lesuren voor route B en C. Lesbeschrijving Overzicht Leerjaar 1 Themanummer 3 Gezond leven en gezond blijven Praktijkkern letter b Omgaan met genotsmiddelen Lesnummer 10 Titel van de les Gevoelens in en uit balans. Tijd Eén lesuur

Nadere informatie

Arbeidsongeschiktheid en je ZZP Pensioen

Arbeidsongeschiktheid en je ZZP Pensioen Arbeidsongeschiktheid en je ZZP Pensioen Wat is arbeidsongeschiktheid eigenlijk en wat betekent dat voor jou als zelfstandige? Wat kan je zelf regelen? Mag je geld uit je ZZP Pensioen halen om gaten op

Nadere informatie

CROSS-OVER 2/12/2014

CROSS-OVER 2/12/2014 CROSS-OVER 2/12/2014 SKILLVILLE: Alcohol, tabak en cannabis Historiek Start Projectmatig Wetenschappelijk Onderzoek (PWO) september 2012 Impact van het ontwikkelen en inzetten van een educatieve game ter

Nadere informatie

AUGURKEN MET SLAGROOM. Een evenwichtig menu samenstellen. Inhoud

AUGURKEN MET SLAGROOM. Een evenwichtig menu samenstellen. Inhoud Een evenwichtig menu samenstellen Inhoud Doelgroep Vakgebied Duur Materialen Doelen De leerlingen brengen hun eigen eetgewoontes in kaart en bespreken deze met elkaar. Daarna toetsen ze hun bevindingen

Nadere informatie

Rabobank s-hertogenbosch en omstreken

Rabobank s-hertogenbosch en omstreken Rabobank s-hertogenbosch en omstreken Jouw spreekbeurt over de bank Wie aan de bank denkt, denkt waarschijnlijk aan veel geld. Grote gebouwen en mannen en vrouwen in pak. Maar wat doen ze nou eigenlijk

Nadere informatie

Ambulante ondersteuning

Ambulante ondersteuning Ambulante ondersteuning Wie zijn we? Tweb biedt ambulante ondersteuning aan mensen met een beperking die zelfstandig wonen of willen gaan wonen in de regio Vlaamse Ardennen. Wij worden gesubsidieerd door

Nadere informatie

Een instructietekst is een doe-tekst. In een instructietekst lees je hoe je iets moet doen of wat je moet doen. Je krijgt ergens aanwijzingen voor.

Een instructietekst is een doe-tekst. In een instructietekst lees je hoe je iets moet doen of wat je moet doen. Je krijgt ergens aanwijzingen voor. Hoe maak ik een spaarplan? 1. Bedenk waarvoor je wilt sparen. Als je gaat sparen heb je eerst een doel nodig. Je kunt sparen voor iets leuks, bijvoorbeeld een computerspel of een stripboek, of voor extra

Nadere informatie

Scheiding privé en werk

Scheiding privé en werk Scheiding privé en werk We leven in een tijd waarin werk en privé steeds meer door elkaar lijken te lopen. Veel mensen zijn ook in hun vrije tijd bereikbaar voor hun baas. De andere kant van de medaille

Nadere informatie

Wat je voelt is wat je denkt! De theorie van het rationeel denken

Wat je voelt is wat je denkt! De theorie van het rationeel denken Wat je voelt is wat je denkt! De theorie van het rationeel denken Mensen zoeken hulp omdat ze overhoop liggen met zichzelf of met anderen. Dit kan zich op verschillende manieren uiten. Sommige mensen worden

Nadere informatie

Ontdek je kracht voor de leerkracht

Ontdek je kracht voor de leerkracht Handleiding les 1 Ontdek je kracht voor de leerkracht Voor je ligt de handleiding voor de cursus Ontdek je kracht voor kinderen van groep 7/8. Waarom deze cursus? Om kinderen te leren beter in balans te

Nadere informatie