De markt gaat in deze tijd niet bouwen voor leegstand

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "De markt gaat in deze tijd niet bouwen voor leegstand"

Transcriptie

1 De markt gaat in deze tijd niet bouwen voor leegstand Over het totale aantal leegstaande vierkante meters en de omvang van het kansloze want onverhuurbare deel daarvan zijn de meningen verdeeld. Maar dat de kantorensector in grote problemen verkeert moge duidelijk zijn. Sowieso is het sappelen op de markt van zakelijk en bedrijfsmatig vastgoed. Want ook voor de herstructurering van verouderde bedrijventerreinen komt de economische recessie op een totaal verkeerd moment. Komt dat nog wel goed? Eric Harms Zomaar wat cijfers. DTZ Zadelhoff schat in zijn Factsheets kantoren- en bedrijfsruimtemarkt van medio 2010 het aanbod op de kantorenmarkt op 7 miljoen vierkante meter. Van het aangeboden kantoorvastgoed stond op 1 januari ,2 miljoen vierkante meter leeg (13,3 procent van de totale voorraad), waarvan 1,9 miljoen vierkante meter structureel. De opname is historisch laag, en zal naar verwachting over heel 2010 uitkomen op 1 miljoen vierkante meter, met dank aan enkele grotere transacties. Op de bedrijfsruimtemarkt wordt volgens de laatste ramingen van DTZ 9,4 miljoen vierkante meter aangeboden, ruim zeven procent meer dan eind Jones Lang LaSalle kwam in september met het bericht dat de leegstand in de kantorensector met 8,2 procent het hoogst was van de gehele Nederlandse vastgoedmarkt. Dat percentage zal in 2011 verder toenemen, zo is de verwachting. Volgens Jones Lang LaSalle is het onwaarschijnlijk dat de markt zich nog zal herstellen tot het niveau van voor de financiële en economische crisis. Daarvoor is de kijk op marktrisico s teveel veranderd. Daarvoor waren ook al de nodige berichten verschenen. Zoals het Vastgoedbericht 2009 van de FGH Bank, dat een stijging van het aantal incourante kantoormeters met geringe verhuurkansen signaleert van 24 procent in 2003 naar 40 procent in Of de Thermometer Kantoren van de NVB, Vereniging voor ontwikkelaars & bouwondernemers, die de leegstand ziet groeien tot 18 procent in De Nederlandse kantorenmarkt is ziek, erg ziek, zo luidt dan ook de conclusie. Dat beeld is voor de markt van bedrijfsruimten niet veel beter. Het aanbod overstijgt de vraag, wat zich onder meer vertaalt in een forse daling van de nieuwbouwproductie, zo blijkt uit de Thermometer Bedrijfsruimten van de NVB. Bovendien: De nieuwbouwproductie van bedrijfsruimten reageert altijd met een vertraging van anderhalf tot drie jaar op de economische ontwikkelingen. Door dit vertragingseffect profiteert de productie van bedrijfsruimten ook niet meteen van het eerste het beste beetje economisch herstel. De Thermometer Bedrijfsruimtemarkt voorziet tot halverwege 2011 dan ook geen wezenlijk herstel. Niet onopgemerkt De zorgwekkende situatie is bij de overheid niet onopgemerkt gebleven. Zo organiseerde het ministerie van VROM samen met de Vereniging van Institutionele Beleggers in Vastgoed Nederland in mei van dit jaar een meerdaagse Kantorentop. In dat kader werd een akkoord gesloten tussen gezaghebbende vertegenwoordigers van beleggers, ontwikkelaars, huurders, het rijk, de provincie Utrecht en de gemeenten Amsterdam en Heerlen om de structurele leegstand van kantoren samen te gaan aanpakken. Het Actieprogramma, waarin de afspraken concreet zijn uitgewerkt, zou in september worden gepresenteerd, maar laat nog even op zich wachten. De Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) kwam eind september alvast met een eigen voorstel om de nieuwbouw van kantoren te beteugelen en herontwikkeling, herstructurering en transformatie van bestaande maar overbodig geworden kantoren te bevorderen. Volgens de VNG moeten markt- 2010/72 8

2 partijen veel meer verantwoordelijkheid krijgen om zelf de leegstand van kantoren tegen te gaan. Gepleit wordt daarom voor invoering van een private SER-ladder. Is de leegstand in een regio hoger dan de nodige frictieleegstand en kiest een marktpartij desondanks voor nieuwbouw, dan zou deze daarvoor een toelage moeten betalen, te storten in een fonds voor de financiering van binnenstedelijke herstructureringsprojecten. Volgens Kees Jan de Vet, lid van de directieraad van de VNG, wordt het op die manier aantrekkelijker gemaakt om te kiezen voor een leegstaand kantoorpand zonder dat nieuwbouw onmogelijk wordt. Dit geeft marktpartijen zelf de sleutel in handen om te grote leegstand tegen te gaan. Diezelfde SER-ladder wordt al gehanteerd op de bedrijventerreinenmarkt. Overheden moeten eerst kritisch kijken naar de bestaande capaciteit op bedrijventerreinen en de mogelijkheden van herstructurering van verouderde terreinen onderzoeken voordat zij een nieuw bedrijventerrein mogen ontwikkelen. De diverse overheidslagen hebben hiertoe een Convenant Bedrijventerreinen afgesloten. Aan de basis daarvan lagen de aanbevelingen die in 2008 zijn gedaan door een commissie onder leiding van Peter Noordanus (oud Neprom-voorzitter, voormalig AMdirectievoorzitter, gewezen wethouder in Den Haag, nu burgemeester van Tilburg), en de uitvoeringsstrategie Regionale kansen voor kwaliteit die een werkgroep onder leiding van de Friese commissaris van de koningin John Jorritsma in november 2009 heeft uitgestippeld. De samenwerking met marktpartijen wordt nadrukkelijk gezocht, zo blijkt ook uit de Roadmap naar verzakelijking van de bedrijventerreinenmarkt, opgesteld door de ministeries van VROM en EZ, het Interprovinciaal Overleg en de VNG: Als toekomstperspectief zouden in 2030 bij een substantieel deel van de bedrijventerreinen private partijen actief betrokken kunnen zijn. Nu gebeurt dat hooguit op een paar procent van de terreinen. Natuurlijk is dat perspectief geen doel op zich: het gaat uiteindelijk om behoud en groei van de waarde van bedrijventerreinen. We kunnen verzakelijking van de bedrijventerreinenmarkt alleen stimuleren als we de publieke randvoorwaarden verbeteren. In november worden zes proefprojecten gestart, waarmee wordt nagegaan of dit uitgangspunt realistisch is. Het is wel duidelijk dat niemand gebaat is bij nóg meer leegstand. Asje van Dijk 2010/72 9 Beleid en praktijk Tot zover de theorie. De praktijk blijkt heel wat weerbarstiger, nu de gevolgen van de economische recessie voor steeds meer sectoren steeds duidelijker voelbaar worden. Zeker ook op de kantorenmarkt. Asje van Dijk, gedeputeerde Verkeer & Vervoer en Economie van de provincie Zuid-Holland prijst zichzelf in ieder geval gelukkig dat zijn provincie het nog relatief goed doet ten opzichte van andere delen van Nederland. Wij zijn met ruim 13 miljoen vierkante meter verhuurbaar vloeroppervlak de provincie met het grootste areaal kantoorruimte. De laatste cijfers zijn dat 1,8 miljoen vierkante meter te koop of te huur is, waarvan 1,5 miljoen leegstaat; dat is ruim 11 procent. Overigens is er geen sprake van één Zuid-Hollandse kantorenmarkt. Er zijn bij ons verschillende regionale markten, waarvan Haaglanden en de regio Rotterdam verreweg de belangrijkste zijn. Samen zijn ze goed voor ruim 80 procent van de voorraad en 80 procent van het aanbod. De provincie treedt vooral op als ruimtelijk regisseur. Ons beleid is erop gericht dat kantoren zo veel mogelijk bij OV-knooppunten worden gerealiseerd en niet op snelweglocaties. De gemeenten houden daar in hun bestemmingsplannen rekening mee. Toch lijkt dat niet genoeg. Het is denkbaar dat we, als de leegstand verder toeneemt, met de gemeenten afspraken moeten maken om de nieuwbouw van kantoren te beperken. Onderzoek staat aan de basis daarvan. Op dit moment laten wij onderzoek uitvoeren naar de Zuid- Hollandse kantorenmarkt. Gedeputeerde Staten bespreken de uitkomsten in november. We weten dan ook meer van het actieprogrogramma waar het ministerie van VROM mee bezig is. Want het is wel duidelijk dat niemand gebaat is bij nóg meer leegstand. Herontwikkeling van kantoren blijkt lastig, want is erg kostbaar en wordt gehinderd door ruimtelijke en bestemmingsplannen. Volgens Van Dijk is transformatie ook niet de maar slechts een van de oplossingen. We zien steeds meer initiatieven bij ontwikkelaars, beleggers en overheden om verouderde kantoren een nieuwe functie te geven, bijvoorbeeld een woonfunctie. Als gemeenten dit soort transformatieplannen bij ons indienen, in het kader van de ruimtelijke ordening, dan werken wij daaraan mee. Toch is dit niet het ei van Columbus. Ik schat dat tussen de 5 en 10 procent van alle langdurig leegstaande kantoren geschikt is voor transformatie. Er zijn zoveel belemmeringen: qua marktvraag, financieel,

3 bouwtechnisch, juridisch noem maar op. Een krachtige roep om transformatie betekent dus nog niet dat dit proces overal op gang zal komen. Zelfs al zouden overheden fiscaal en planologisch de goede prikkels geven, dan nog is het voor projectontwikkelaars of beleggers een moeilijke afweging tussen het continueren van een te hoog gewaardeerde balanspositie enerzijds en het nemen van verlies anderzijds. Opmerkelijk genoeg blijkt uit een provinciale vooruitblik voor dat voor de nieuwbouw van kantoren het afgesproken ambitieniveau van 1,2 miljoen vierkante meter kantooroppervlak erbij tot 2020 zal worden overschreden. De vraag is of dat wel zo wenselijk is, in een periode dat leegstand een steeds groter probleem aan het worden is. Ik geloof niet dat de markt in deze tijd gaat bouwen voor leegstand. Wat er momenteel wordt gebouwd, is vaak een uitvloeisel van investeringsbeslissingen die vier of vijf jaar geleden zijn genomen. Ook de planologische keuze te focussen op stations en andere knooppunten van OV zal in de huidige tijd gefaseerd tot stand komen. Overheden zullen dus lokaal via de bestemmingsplannen op volume en kwaliteiten sturen. De provincie zal daarop toezien en ook de SER-ladderbenadering, zoals bij de bedrijventerreinen, volgen. Storm in de kantorensector Stadsregio Arnhem Nijmegen op haar beurt maakt zich vooral zorgen over de gevolgen van de economische recessie voor de herstructureringsopgave in de kantorensector. In de Vastgoedrapportage 2010 wordt zelfs gerept van een storm op de kantorenmarkt: We zien het allemaal voor onze ogen gebeuren; leegstaande kantoorgebouwen met te koop of te huur is aan de orde van de dag. Het aanbod op de kantorenmarkt is in 2009 gestegen maar het aantal transacties is fors gedaald ten opzichte van 2008 met veel leegstand als gevolg. Gezien het deels structurele karakter van die leegstand stevenen we af op een probleem als we hier niet gezamenlijk op inzetten. Waar blijven de concrete herstructureringsprojecten? Op papier gebeurt er van alles maar het is tijd om de handen uit de mouwen te steken. Volgens directeur Carol van Eert is inmiddels sprake van een zeer sombere situatie. We zijn eind jaren negentig begonnen met een kantorenmarktvisie. Sindsdien zijn er honderdduizenden meters in de planning opgenomen. En in alle ruimtelijke gebiedsontwikkelingen in de regio is daar ook rekening mee gehouden, ook in de grondexploitatie van gemeenten. Nu blijkt dat de markt grotendeels De praktijk is dat de markt gewoon op slot zit. Carol van Eert 2010/72 10 is opgedroogd en ontstaan er problemen die op sommige locaties soms dramatisch te noemen zijn. Want niet alleen de kantorenmarkt maar ook de woningmarkt ligt stil. Er zijn allerlei ideeën hoe je minder courante kantoorgebouwen uit de markt kunt nemen en kunt herbestemmen. Maar er zijn nauwelijks investeerders voor te vinden. De theoretische benadering van de transformatie van kantoren is prachtig. Maar de praktijk is dat de markt gewoon op slot zit. Niemand beweegt meer. Om er weer beweging in te krijgen is schaarste nodig, aldus Van Eert. Niet door een bouwstop op te leggen, maar door projecten meer te faseren. Het grote probleem op dit moment is echter dat veel gemeenten kampen met grondexploitaties voor gebiedsontwikkelingen die negatief dreigen te worden. Er moet wel rente worden betaald, maar de locaties genereren geen opbrengsten. En diezelfde gemeenten hangt nu ook nog eens een korting op het Gemeentefonds boven het hoofd. En dus worden ze dubbel getroffen. Die omstandigheid versterkt de concurrentiestrijd met buurgemeenten. Het wordt daardoor ingewikkeld om als regio afspraken te maken over fasering. Iedereen wil zijn eigen kant op. Dat is begrijpelijk, maar toch moeten we dit soort afspraken blijven maken. Van marktpartijen verwacht Van Eert in ieder geval niet veel op dit moment. Ik ben er somber over. De situatie is gewoon te ingewikkeld. Gebruikers blijven zitten waar ze zitten. Ontwikkelaars hebben op tal van plekken strategische grondaankopen gedaan maar komen nergens meer tot realisatie. Ondertussen gaan overheden de komende tijd een periode van bezuinigen in. Dat alles zal eerder tot een verdere krimp dan tot meer groei leiden. Het is in ieder geval een illusie om te denken dat we op dit moment iets kunnen doen om de markt weer in beweging te krijgen. De komende jaren blijven we nog even in een dip zitten. Markt niet op slot gooien Bart Kuil, directeur van AM Real Estate Development, is de eerste om te erkennen dat de jaren van ongebreidelde groei in de kantorenmarkt voorbij zijn. Voor nieuwbouw is er nog steeds ruimte, en die moet er ook zijn. Dynamiek op de markt blijft nodig, en die bereik je niet door de boel op slot te gooien. Maar de schaal van weleer is niet meer aan de orde. De toenemende leegstand verlegt de aandacht steeds meer naar herontwikkeling Kuil wijst er in dat kader op dat de leegstand geen uniform probleem is. We moeten het heel goed afpellen. Er is een leegstand

4 ontstaan van naar schatting 6,5 miljoen vierkante meter, waarvan een deel, circa 2,5 miljoen, is terug te voeren op frictieleegstand. Een deel is conjuncturele leegstand, ontstaan door het terugvallen van de economie. Het is met name spannend in hoeverre die De problemen in Amsterdam Zuidoost zijn compleet anders dan aan de Zuidas Bart Kuil 2010/72 11 meters weer ingevuld worden als de economie weer aantrekt. En dan is er nog zo n 2 miljoen vierkante meter structureel slecht: de verkeerde kantoren op de verkeerde plekken. De vraag van de komende jaren is wat we daarmee moeten gaan doen. Want die mismatch tussen vraag en aanbod is deels een kwalitatief en deels een kwantitatief probleem. Op de goede locaties is veelal sprake van meer vraag dan aanbod aan kantoren. Maar er zijn tegelijkertijd plekken waar te laat te weinig is geïnvesteerd. En die kampen nu met de problemen. Een uniforme aanpak zal niet helpen om die problemen op te lossen, verwacht Kuil. Niet voor niets pleiten de Neprom en IVBN voor een meer gebiedsgerichte aanpak. Want dat is hard nodig. De problemen in Amsterdam Zuidoost zijn compleet anders dan aan de Zuidas. Daar moet nieuwbouw dus gewoon worden toegestaan. Maar dat geldt in mindere mate voor Zuidoost. Je moet dus bijna tot op objectniveau heel goed kijken naar de oorzaak van de leegstand. En je afvragen of die wel structureel van aard is. Want dat is lang niet altijd gezegd. Is eenmaal de keuze voor herontwikkeling gemaakt, dan is vervolgens de vraag wie er voor de rekening gaat opdraaien. Kuil: Want die vraag wordt in de discussie over de leegstand op de kantorenmarkt niet goed beantwoord: wie slikt de hete aardappel? Wie draait op voor de kosten van het wegsaneren van de kansloze voorraad? Is dat de gebouweigenaar, die verkeerd heeft geïnvesteerd of jarenlang te weinig heeft geïnvesteerd in onderhoud? Is het de overheid, die op andere plekken overaanbod heeft gecreëerd en flink heeft verdiend aan gronduitgifte? Is het de ontwikkelaar, die ook heeft meegeprofiteerd van de realisatie van al die plannen? Of zijn het de eigenaren van omliggende gebouwen die ervan mee profiteren wanneer slechte meters uit de markt verdwijnen? Duidelijk is dat ons heil niet van de rijksoverheid zal komen, gezien alle bezuinigingen op dat niveau. Een moratorium op nieuwbouw is ook al geen oplossing. We zullen dus tot een regeling moeten komen, waaraan de markt, die als geheel heeft geprofiteerd van de goede tijden, nu ook als geheel moet bijdragen. De pijn verdelen en wegwerken. Dat hoeft niet op basis van vrijwilligheid te gebeuren. Ik denk meer aan een regeling die vergelijkbaar is met de slooppremie op auto s of de verwijderingsbijdrage op witgoed. Een soort heffing waarvan de opbrengst in een fonds terechtkomt waarmee de aanpak van de leegstand kan worden gefinancierd. Want laten we niet vergeten dat door het wegsaneren van bestaande meters er een nieuw marktevenwicht wordt gecreëerd met nieuwe schaarste. En daar profiteert uiteindelijk ook weer iedereen van. Redelijk succesvol De praktijk van de bedrijfsruimtemarkt toont aan dat de aandacht daar al redelijk succesvol verlegt wordt naar herstructurering. De provincie Zuid-Holland heeft de herstructurering van bedrijventerreinen tot een van de belangrijkste provinciale ruimtelijkeconomische doelstellingen gemaakt. Uit de Tussenrapportage uitvoeringsprogramma ruimte voor economie blijkt dat vanuit de Uitvoeringssubsidie Herstructurering Bedrijventerreinen (UHB) financieel is bijgedragen aan de herstructurering van 595 hectare bedrijventerrein. Hiermee is 80 procent van de doelstelling behaald om tijdens deze collegeperiode door middel van UHBsubsidie bij te dragen aan de herstructurering van 750 hectare bedrijventerrein. Inmiddels is de doelstelling zelfs al gehaald, zo stelt gedeputeerde Van Dijk. Hoewel de collegeperiode nog tot volgend jaar maart doorloopt, hebben wij nu al onze doelstellingen gehaald. Dat heeft voor een groot deel te maken met het regionale karakter van ons bedrijventerreinenbeleid. De provincie Zuid-Holland heeft op planmatige wijze invulling gegeven aan herstructurering. We hebben de provincie verdeeld in vijf regio s. In die regio s hebben we samen met de gemeenten een toptien van herstructurering bepaald. Regionaal zijn project- en procesmanagers ingezet die plannen van aanpak hebben gemaakt voor de prioritaire projecten. Zij hebben dat gedaan in samenwerking met bedrijven, gemeenten en projectontwikkelaars. Zuinig ruimtegebruik en kwaliteitsbehoud krijgen in de plannen volop aandacht. Het optimaliseren van kwaliteit van bedrijventerreinen draagt bij aan het functiebehoud op de langere termijn. Wij verwachten in dat verband veel van parkmanagement. Invoering van parkmanagement door gemeenten en bedrijfsleven wordt door de provincie gestimuleerd. Bij de herstructurering willen wij minimaal 10 procent ruimtewinst behalen. Bovendien staan we alleen toe om nieuwe terreinen te ontwikkelen als herstructurering niet kan. De subsidies van de provincie blijken hard nodig te zijn. Want het herstructureren van

5 bedrijventerreinen brengt een grote onrendabele top met zich mee. Gemeenten kunnen alle herstructureringen onmogelijk zelf financieren. Zeker niet als je kijkt naar het aantal en de omvang van deze projecten. Tijdens de periode hebben wij als provincie aan tachtig herstructureringsprojecten zogeheten UHB-subsidie toegekend. Dat zijn toch tachtig bedrijventerreinen waar de economie weer vooruit kan. Van Dijk is het eens met het streven om de bedrijventerreinenmarkt verder te verzakelijken. De betrokkenheid van marktpartijen helpt om bedrijventerreinen vitaal te houden. Het is een kwestie van goed samenwerken van provincie, gemeenten en bedrijfsleven. Als provincie leggen wij in de structuurvisie de behoefte aan bedrijventerreinen vast. Wij hanteren de zogeheten SER-ladder, die voorkomt dat er bedrijventerreinen worden aangelegd waar geen behoefte aan is of waarvoor geen draagvlak bestaat. Daarnaast voert de provincie zoals gezegd regie op het herstructureren van bedrijventerreinen, waartoe de gemeenten meestal het initiatief nemen. Maar het is ook goed als ontwikkelaars en beleggers meekijken en meedoen. Dat draagt bij aan functie- en kwaliteitsbehoud van bedrijventerreinen voor de lange termijn. Met als gevolg dat herstructurering of transformatie van bedrijventerreinen minder hoeft te gebeuren. Natuurlijk is het lastig om ondernemers, beleggers, projectontwikkelaars mee te laten investeren in bedrijventerreinen, aldus Van Dijk. Zeker in deze tijd van economische stagnatie. Maar het kan wel. Bijvoorbeeld door klein te beginnen. Keulen en Aken zijn ook niet op één dag gebouwd. Begin op kleine schaal en bouw het succes uit. Zuid-Holland heeft in Europa een achterland van 500 miljoen mensen. Een betere plek om te investeren in bedrijventerreinen is er niet. Goede grip In de Stadsregio Arnhem Nijmegen richt de aandacht zich ook op herstructurering. In de Vastgoedrapportage 2010 wordt met name gewezen op de leegstand die zich ook in dit segment steeds meer voordoet. Leegstand zien we helaas ook in de markt voor bedrijfsruimten. Oude bedrijfspanden die lang leegstaan omdat ze niet meer voldoen aan de hedendaagse eisen van de bedrijven. Uitbreidingsplannen van bedrijven worden uitgesteld en de behoefte aan bedrijventerreinen neemt af. De stadsregio speelt hierop in door vraag en aanbod regionaal op elkaar af te stemmen en zachte plannen pas in ontwikkeling te brengen als daar behoefte aan is. Daarnaast ligt de focus de komende jaren veel meer op herstructurering van bestaande terreinen. Regionaal afstemmen en investeren in bestaande terreinen is het motto. Verderop staat aangegeven hoe daaraan invulling wordt gegeven: Ook de stadsregio neemt maatregelen om veroudering en verrommeling van bestaande bedrijventerreinen tegen te gaan. Onder andere met het opstellen van het Economisch Programmerings- en Ontwikkelingsdocument (EPO), waarin regionale afspraken zijn gemaakt over de toekomstige ontwikkeling van nieuwe terreinen en de herstructurering van bestaande terreinen. Bovendien heeft de stadsregio een procesregisseur bedrijventerreinen aangesteld. Die zal zich de komende twee jaar richten op het beter afstemmen van vraag en aanbod van bedrijventerreinen en op het versnellen van het proces van herstructurering van bedrijventerreinen. De procesregisseur moet er vooral voor zorgen dat gemeenten de noodzaak blijven zien om te investeren in de herstructurering van bestaande terreinen, vertelt Carol van Eert. In de afgelopen vijf jaar hebben we woningbouwregisseurs gehad, die met name de kleine en middelgrote gemeenten hebben geholpen met het versnellen van plannen. Dat is zo goed bevallen dat we dat nu ook voor het revitaliseren van bedrijventerreinen aan het doen zijn. Want ook hier is specifieke kennis hard nodig om de herontwikkeling van de grond te krijgen. En die aanpak blijkt ook in dit segment zijn vruchten af te werpen. Ook Van Eert ziet er wel wat in om de marktpartijen meer te betrekken bij de revitaliseringsoperatie van bedrijventerreinen. Want het gaat er uiteindelijk om dat er waardevermeerdering ontstaat zowel van de gronden als de opstallen op bedrijventerreinen. Dat is ook in het belang van investeerders, in welke verschijningsvorm dan ook. In Engeland zetten beleggers bedrijfspanden neer en verhuren die vervolgens aan de gebruikers. Zij zijn gebaat bij langjarige betrokkenheid en hechten dus veel meer aan kwaliteit. Zo n zelfde ontwikkeling is ook hier mogelijk. Bart Kuil op zijn beurt is heel wat terughoudender. Op de bedrijfsruimtemarkt wordt voornamelijk gebouwd voor een specifieke eigenaar/gebruiker. Wij hebben die markt bewust nooit betreden. Binnen het BAM-concern, waar wij onderdeel van uitmaken, wordt er wel naar gekeken, maar dan meer vanuit de optiek als bouwbedrijf. Het is ook veel meer een op prijs gerichte markt, met relatief eenvoudige bouwsystemen. Daar kunnen we onze toegevoegde waarde als ontwikkelaars niet of nauwelijks inzetten. Bovendien: hoe meer overheid erbij komt kijken, hoe moeilijker het doorgaans wordt. Dus ik geloof niet dat private partijen nu zo staan te trappelen om zich op die markt te bewegen. Eric Harms is freelance journalist op het gebied van vastgoed. 2010/72 12

Midden-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod

Midden-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT Midden-Nederland Marktstructuur Voorraad kantoorruimte in Midden-Nederland (*1. m²) 42.674 95 6.46 Overig Nederland In de regio Midden-Nederland ligt circa 14%

Nadere informatie

Bedrijfsruimtemarkt zuid-nederland Limburg en Noord-Brabant

Bedrijfsruimtemarkt zuid-nederland Limburg en Noord-Brabant Landelijke marktontwikkelingen Na een korte opleving in 2011 viel de opname van bedrijfsruimte in 2012 opnieuw terug. Tegen de verwachting in bleef het aanbod echter redelijk stabiel. Wel wordt een steeds

Nadere informatie

Kantorenleegstand. Hoe groot is het probleem? Amersfoort 18 mei 2011 Gregor Heemskerk

Kantorenleegstand. Hoe groot is het probleem? Amersfoort 18 mei 2011 Gregor Heemskerk Hoe groot is het probleem? Amersfoort 18 mei 2011 Gregor Heemskerk Agenda 1. Opening 2. Leegstand in Nederland 3. Leegstand in Amsterdam 4. Stellingen 5. Einde presentatie 2 CV Gregor Heemskerk Management

Nadere informatie

Werkende bedrijventerreinen

Werkende bedrijventerreinen Werkende bedrijventerreinen Dr. Cees-Jan Pen, programmamanager Platform31/Lector Vastgoed Fontys 1 Mijn agenda Bedrijventerreinen hoger op de politieke agenda: banen, mkb, leefbaarheid, economisch belang

Nadere informatie

Bedrijfsruimtemarkt zuidwest-nederland Zuid-Holland en Zeeland

Bedrijfsruimtemarkt zuidwest-nederland Zuid-Holland en Zeeland Landelijke marktontwikkelingen Na een korte opleving in 211 viel de opname van bedrijfsruimte in 212 opnieuw terug. Tegen de verwachting in bleef het aanbod echter redelijk stabiel. Wel wordt een steeds

Nadere informatie

Oost-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod

Oost-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT Oost-Nederland Marktstructuur Voorraad kantoorruimte in Oost-Nederland (*1. m²) 43.8 4.136 2.481 Overig Nederland In de oostelijke provincies is ruim 13% van

Nadere informatie

KANTOREN NOORD-NEDERLAND Drenthe, Friesland en Groningen

KANTOREN NOORD-NEDERLAND Drenthe, Friesland en Groningen Landelijke marktontwikkelingen Mede dankzij enkele grote transacties in diverse steden bereikte de opname van kantoorruimte de eerste maanden van 2012 een (onverwacht) hoog niveau. Deze goede start zette

Nadere informatie

Zuid-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod

Zuid-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT Zuid-Nederland Marktstructuur Voorraad kantoorruimte in Zuid-Nederland (*1. m²) 42.2 2.15 5.518 Overig Nederland Het totale oppervlak aan kantoormeters in en

Nadere informatie

Noordwest-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod

Noordwest-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT Noordwest- Marktstructuur Voorraad kantoorruimte in Noordwest- (*1. m²) 38.116 11.59 Overig In Noordwest- ligt circa 23% van de landelijke kantorenvoorraad.

Nadere informatie

Werkende bedrijventerreinen. Dr. Cees-Jan Pen, Lector Brainport Fontys

Werkende bedrijventerreinen. Dr. Cees-Jan Pen, Lector Brainport Fontys Werkende bedrijventerreinen Dr. Cees-Jan Pen, Lector Brainport Fontys 2 Het roer moet om Zonder stevige rem op nieuwbouw en schrappen kansloze locaties is het dweilen met de kraan open. Is dit wat we verstaan

Nadere informatie

Werkconferentie Vastgoedmarkt Midden-Nederland. 21 juni 2012

Werkconferentie Vastgoedmarkt Midden-Nederland. 21 juni 2012 Werkconferentie Vastgoedmarkt Midden-Nederland 21 juni 2012 Luc Dietz dagvoorzitter Michaël Kortbeek Voorzitter KvK Midden-Nederland Het probleem Kantorenmarkt: leegstand, fors aanbod Bedrijventerreinen:

Nadere informatie

Nederlandse markt voor Bedrijfsruimte 3. Huurprijs van bedrijfsruimte

Nederlandse markt voor Bedrijfsruimte 3. Huurprijs van bedrijfsruimte Maart 211 Inhoud 1. Opname van 2. Aanbod van Stand van zaken Nederlandse markt voor Bedrijfsruimte 3. Huurprijs van 4. Vooruitzichten Colofon Samenstelling Drs I.L. de Kruif Bron gegevens NVM Data & Research,

Nadere informatie

Leegstand kantoren. Met artikelen over financiële, juridische en strategische aspecten bij leegstaande kantoren

Leegstand kantoren. Met artikelen over financiële, juridische en strategische aspecten bij leegstaande kantoren Leegstand kantoren Met artikelen over financiële, juridische en strategische aspecten bij leegstaande kantoren Inhoud Voorwoord 3 Financiële en juridische aspecten bij leegstaande kantoren Juridische aspecten

Nadere informatie

De Toekomst van Bedrijventerreinen. Gusta Renes

De Toekomst van Bedrijventerreinen. Gusta Renes De Toekomst van Bedrijventerreinen Gusta Renes Inleiding Beeldvorming bedrijventerreinen Veel (nieuwe) bedrijventerreinen Veel grond beschikbaar voor uitgifte Weinig samenwerking tussen gemeenten Lage

Nadere informatie

Zuidwest-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod

Zuidwest-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT Zuidwest-Nederland Marktstructuur Voorraad kantoorruimte in Zuidwest-Nederland (*1. m²) 35.536 13.629 459 Overig Nederland In Zuidwest-Nederland ligt circa 29%

Nadere informatie

Structureel aanbod op de Nederlandse kantorenmarkt

Structureel aanbod op de Nederlandse kantorenmarkt Analyse Structureel aanbod op de Nederlandse kantorenmarkt DO Research 1 Structureel aanbod op de kantorenmarkt Het aanbod van kantoorruimte in Nederland loopt nog altijd op. In totaal wordt momenteel

Nadere informatie

Bedrijfsruimtemarkt oost-nederland Overijssel en Gelderland

Bedrijfsruimtemarkt oost-nederland Overijssel en Gelderland Landelijke marktontwikkelingen Na een korte opleving in 2011 viel de opname van bedrijfsruimte in 2012 opnieuw terug. Tegen de verwachting in bleef het aanbod echter redelijk stabiel. Wel wordt een steeds

Nadere informatie

kantorenmarkt zuid-nederland Noord-Brabant en Limburg

kantorenmarkt zuid-nederland Noord-Brabant en Limburg Landelijke marktontwikkelingen Mede dankzij enkele grote transacties in diverse steden bereikte de opname van kantoorruimte de eerste maanden van 2012 een (onverwacht) hoog niveau. Deze goede start zette

Nadere informatie

Kwaliteitsimpuls kantoren

Kwaliteitsimpuls kantoren 10 maart 2014, Festival Leegstaand Vastgoed Kwaliteitsimpuls kantoren Sjef de Pont, hoofd afdeling Economische Zaken, sector Stadsontwikkeling Opzet workshop Situatie s-hertogenbosch Onze aanpak: Impuls

Nadere informatie

Provincie als regisseur kantorenmarkt

Provincie als regisseur kantorenmarkt Provincie als regisseur kantorenmarkt Spielburg of scheidsrechter? Inhoud: een concurrerend vestigingsmilieu voor kantoren met een evenwichtige vraagaanbod situatie (kwantitatief en kwalitatief) Regels:

Nadere informatie

kantorenmarkt zuidwest-nederland Zuid-Holland en Zeeland

kantorenmarkt zuidwest-nederland Zuid-Holland en Zeeland Landelijke marktontwikkelingen Mede dankzij enkele grote transacties in diverse steden bereikte de opname van kantoorruimte de eerste maanden van 2012 een (onverwacht) hoog niveau. Deze goede start zette

Nadere informatie

TOELICHTING Kaders compensatiefonds NB een verkorte tekst zal in het convenant worden opgenomen. A. De werking van het fonds

TOELICHTING Kaders compensatiefonds NB een verkorte tekst zal in het convenant worden opgenomen. A. De werking van het fonds TOELICHTING Kaders compensatiefonds NB een verkorte tekst zal in het convenant worden opgenomen A. De werking van het fonds 1. Een compensatiefonds is een regionaal fonds dat bedoeld is om de sanering

Nadere informatie

VERZONDEN - 4.11.13 uw brief van uw kenmerk ons kenmerk datum 1101231 31 oktober 2013

VERZONDEN - 4.11.13 uw brief van uw kenmerk ons kenmerk datum 1101231 31 oktober 2013 gemeentebestuur,..,.. r^fw Postbus 15 PURMEREND JSj 1440 AA Purmerend V telefoon 0299-452452 telefax 0299-452124 Afdeling Ruimtelijke Ontwikkeling Team Economie Aan de gemeenteraad van Purmerend VERZONDEN

Nadere informatie

AAN de voorzitter van de commissie Ruimte. Geachte voorzitter, ter afhandeling van de motie 11M41

AAN de voorzitter van de commissie Ruimte. Geachte voorzitter, ter afhandeling van de motie 11M41 uw datum ons nummer onze datum verzonden inlichtingen bij sector/afdeling doorkiesnr. M. Evers RU/Stedelijke Ontwikkeling 0475-359 395 AAN de voorzitter van de commissie Ruimte bijlage(n) betreffende commissie-informatiebrief

Nadere informatie

Flevoland, Noord-Holland en Utrecht. Landelijke marktontwikkelingen

Flevoland, Noord-Holland en Utrecht. Landelijke marktontwikkelingen Landelijke marktontwikkelingen Na een korte opleving in 211 viel de opname van bedrijfsruimte in 212 opnieuw terug. Tegen de verwachting in bleef het aanbod echter redelijk stabiel. Wel wordt een steeds

Nadere informatie

leegstand en herbestemming

leegstand en herbestemming leegstand en herbestemming Gerben van Dijk, 17 maart 2011, KNX : gebruik #leegst in uw tweets programma introductie motto SBR, prettig kennis te maken focus duurzame ontwikkeling van de gebouwde omgeving

Nadere informatie

Leegstand van bedrijfsvastgoed in de Dordtse Binnenstad

Leegstand van bedrijfsvastgoed in de Dordtse Binnenstad Leegstand van bedrijfsvastgoed in de Dordtse Binnenstad In Nederland staat veel kantoor-, bedrijfs- en winkelruimte leeg. Leegstand van bedrijfsvastgoed lijkt structureel te worden en de verwachting is

Nadere informatie

Noord-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod

Noord-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT Noord-Nederland Marktstructuur Voorraad kantoorruimte in Noord-Nederland (*1. m²) 46.787 643 973 1.222 Drenthe Friesland Groningen Overig Nederland De drie noordelijke

Nadere informatie

downloadbaar document, behorende bij bijlage I

downloadbaar document, behorende bij bijlage I Monitor Uitvoeringsstrategie Plabeka Voortgangsrapportage 2009-2010 downloadbaar document, behorende bij bijlage I Definities monitor B.V. en verschillen met andere bronnen Om een foute interpretatie van

Nadere informatie

Inleiding. Wat is het probleem 1? Waar willen we naar toe? Actieprogramma Aanpak Leegstand Kantoren

Inleiding. Wat is het probleem 1? Waar willen we naar toe? Actieprogramma Aanpak Leegstand Kantoren Inleiding De grote omvang van de structurele leegstand van kantoren in Nederland neemt problematische vormen aan. Een hoge structurele leegstand is verspilling van ruimte en kapitaal en is ook voor de

Nadere informatie

Leegstand Kantoren. Jobinside 5 november 2010. Sacha Klinkhamer Floor Schipper

Leegstand Kantoren. Jobinside 5 november 2010. Sacha Klinkhamer Floor Schipper Leegstand Kantoren Jobinside 5 november 2010 Sacha Klinkhamer Floor Schipper Presentatie Jobinside Inleiding door Sacha Klinkhamer (Infrastructuur & Milieu) Aanleiding, cijfers, probleemanalyse, oorzaken,

Nadere informatie

Leegstand vraagt om rigoureuze aanpak

Leegstand vraagt om rigoureuze aanpak Leegstand vraagt om rigoureuze aanpak Het fenomeen Leegstand van ongekende omvang Landelijk 15% en groeiend Van de ruim 15.000 kantoren in Nederland staan er bijna 900 volledig en 1.900 gedeeltelijk leeg.

Nadere informatie

Leegstand van kantoren, 1991-2013

Leegstand van kantoren, 1991-2013 Leegstand van kantoren, 1991-2013 Conclusie In Nederland is een overaanbod van kantoorvloeroppervlakte. Gemiddeld 16% van het kantoorvloeroppervlakte staat leeg in 2013. Dit percentage neemt nog steeds

Nadere informatie

Structurele leegstand van kantoren en het ruimtelijk ordeningsrecht. Mr. M.H.J. van Driel LL.M.

Structurele leegstand van kantoren en het ruimtelijk ordeningsrecht. Mr. M.H.J. van Driel LL.M. Structurele leegstand van kantoren en het ruimtelijk ordeningsrecht Mr. M.H.J. van Driel LL.M. Structurele leegstand van kantoren Massale leegstand van kantoren: ca. 6 miljoen m2 leeg ca. 2 miljoen m2

Nadere informatie

Kansen voor kwaliteit

Kansen voor kwaliteit Kansen voor kwaliteit Een ontwikkelingsstrategie voor bedrijventerreinen VERENIGING VAN GRONDBEDRIJVEN Woensdag 12 november 2008 / EDE Ir. Jan Doets Lid Taskforce (Her)ontwikkeling Bedrijventerreinen Samenstelling

Nadere informatie

Flevoland, Noord-Holland en Utrecht. Landelijke marktontwikkelingen

Flevoland, Noord-Holland en Utrecht. Landelijke marktontwikkelingen Landelijke marktontwikkelingen Mede dankzij enkele grote transacties in diverse steden bereikte de opname van kantoorruimte de eerste maanden van 2012 een (onverwacht) hoog niveau. Deze goede start zette

Nadere informatie

De opmars van zorgvastgoed

De opmars van zorgvastgoed De opmars van zorgvastgoed september 2014 www.dtz.nl Duidelijk. DTZ Zadelhoff De opmars van zorgvastgoed Met een gemiddeld aandeel van 56% van het totale investeringsvolume, lag de nadruk op de beleggingsmarkt

Nadere informatie

Drenthe, Friesland en Groningen. Landelijke marktontwikkelingen

Drenthe, Friesland en Groningen. Landelijke marktontwikkelingen Landelijke marktontwikkelingen Na een korte opleving in 2011 viel de opname van bedrijfsruimte in 2012 opnieuw terug. Tegen de verwachting in bleef het aanbod echter redelijk stabiel. Wel wordt een steeds

Nadere informatie

Vraag 6 Hoe groot is de vloeroppervlakte van de bedrijfsruimte die u denkt nodig te hebben voor uw uitbreiding- of verplaatsingsplannen?

Vraag 6 Hoe groot is de vloeroppervlakte van de bedrijfsruimte die u denkt nodig te hebben voor uw uitbreiding- of verplaatsingsplannen? Conclusie Tot 2020 wordt een behoefte naar bedrijventerrein in de gemeente Zijpe geraamd van circa 5 hectare. Dit is ook de oppervlakte die in de planningsopgave in de provinciale structuurvisie is opgenomen.

Nadere informatie

De begroting van de provincie Utrecht voor Een samenvatting

De begroting van de provincie Utrecht voor Een samenvatting De begroting van de provincie Utrecht voor 2012 Een samenvatting Hoeveel gaat de provincie Utrecht in 2012 uitgeven? Waaraan en waarom? Dat leest u in deze samenvatting. U zult zien dat wij voor 2012 duidelijke

Nadere informatie

Nederlandse markt voor Bedrijfsruimte

Nederlandse markt voor Bedrijfsruimte Maart 213 Inhoud 1. Opname van 2. Aanbod van Stand van zaken Nederlandse markt voor Bedrijfsruimte 3. Prijzen van 4. Beleggingen in Colofon Samenstelling Drs. G. Raven Bron gegevens NVM Data & Research,

Nadere informatie

BIJLAGE A KENGETALLEN In deze bijlage geven we in overzichtelijke tabellen de kengetallen weer die gebruikt zijn ter bepaling van de effecten van het kantoren- en bedrijventerreinenprogramma voor de regio

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2009 2010 29 435 Nota Ruimte Nr. 260 BRIEF VAN DE MINISTER VAN VOLKSHUISVESTING, RUIMTE- LIJKE ORDENING EN MILIEUBEHEER Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer

Nadere informatie

Regionale werkafspraken kantoren Hart van Brabant

Regionale werkafspraken kantoren Hart van Brabant Regionale werkafspraken kantoren Hart van Brabant Vastgesteld in RRO Hart van Brabant, 17 december 2015 Concept d.d. 26 november 2015, na vaststelling worden deze werkafspraken in Hart van Brabant opmaak

Nadere informatie

Leegstand kantoren. Syllabus. Een inspirerende bundeling van theorie en praktijk, tips en ervaringen, kansen en bedreigingen

Leegstand kantoren. Syllabus. Een inspirerende bundeling van theorie en praktijk, tips en ervaringen, kansen en bedreigingen Syllabus Leegstand kantoren Een inspirerende bundeling van theorie en praktijk, tips en ervaringen, kansen en bedreigingen Met artikelen over financiële, juridische en strategische aspecten bij leegstaande

Nadere informatie

BEANTWOORDING SCHRIFTELIJKE VRAGEN van het raadslid mevrouw I.M. Gyomorei. sv RIS Regnr. DSO/ Den Haag, 22 maart 2011

BEANTWOORDING SCHRIFTELIJKE VRAGEN van het raadslid mevrouw I.M. Gyomorei. sv RIS Regnr. DSO/ Den Haag, 22 maart 2011 Gemeente Den Haag BEANTWOORDING SCHRIFTELIJKE VRAGEN van het raadslid mevrouw I.M. Gyomorei sv2011.126 RIS179346 Regnr. DSO/2011.383 Den Haag, 22 maart 2011 Inzake: Leegstand kantoren De gemeenteraad Het

Nadere informatie

PEILING. TITEL Analyse en aanscherpen vraagstukken Visie werklocaties

PEILING. TITEL Analyse en aanscherpen vraagstukken Visie werklocaties PEILING Van : Burgemeester en Wethouders Reg.nr. : 3630196 Aan : gemeenteraad Datum : 25 november 2010 Portefeuillehouder : Wethouder G. Boeve TITEL Analyse en aanscherpen vraagstukken Visie werklocaties

Nadere informatie

Leegstand van bedrijfsruimten in Noord-Holland

Leegstand van bedrijfsruimten in Noord-Holland Leegstand van bedrijfsruimten in Noord-Holland Inhoud Blz. 1 Inleiding 1 2 Leegstand bedrijfsruimten 3 3 Typering leegstand 6 Bijlage 1 Contactpersonen 9 Uitgevoerd in opdracht van: Provincie Noord-Holland

Nadere informatie

11RAAD0056 VOORBLAD RAADSVOORSTEL

11RAAD0056 VOORBLAD RAADSVOORSTEL VOORBLAD RAADSVOORSTEL G e m e e n t e Z e i s t 11RAAD0056 Ronde Tafel : - Debat : 17 mei 2011 Raadsvergadering : 31 mei 2011 Gewijzigd voorstel : Organisatieonderdeel : strategie & beleid Telefoon :

Nadere informatie

leegstandsmonitor Stadsregio Arnhem Nijmegen Stec Groep Peter van Geffen en Guido van der Molen november 2013

leegstandsmonitor Stadsregio Arnhem Nijmegen Stec Groep Peter van Geffen en Guido van der Molen november 2013 leegstandsmonitor Stadsregio Arnhem Nijmegen Stec Groep Peter van Geffen en Guido van der Molen november 2013 leegstand kantorenmarkt Stadsregio Arnhem- Nijmegen Arnhem en Nijmegen domineren regionale

Nadere informatie

Kenmerken van een vastgoedfinanciering 13-6-2014 AGENDA. De herontwikkelingsopgave vanuit financieringsoptiek

Kenmerken van een vastgoedfinanciering 13-6-2014 AGENDA. De herontwikkelingsopgave vanuit financieringsoptiek AGENDA I. Kenmerken van een vastgoedfinanciering II. De vastgoedfinancieringsmarkt in Nederland III. Herontwikkelingsopgave De herontwikkelingsopgave vanuit financieringsoptiek IV. Financiering bij transformatie

Nadere informatie

Beleggers in gebiedsontwikkeling

Beleggers in gebiedsontwikkeling Beleggers in Incentives en belemmeringen voor een actieve rol van institutionele beleggers bij de herontwikkeling van binnenstedelijke gebieden P5 presentatie april 2015 Pelle Steigenga Technische Universiteit

Nadere informatie

Economische barometer maart 2012

Economische barometer maart 2012 Economische barometer maart 2012 In de periode juli 2009 tot en met januari 20 is maandelijks een overzicht gegeven van een aantal belangrijke economische kengetallen. Deze overzichten zijn terug te vinden

Nadere informatie

Vastgoedrapport Groningen Assen 2011

Vastgoedrapport Groningen Assen 2011 Vastgoedrapport Groningen Assen 2011 Managementsamenvatting 2011 Het Vastgoedrapport Groningen-Assen 2011 stelt zich ten doel om een belangrijke informatiebron te zijn voor de hele regionale vastgoedsector.

Nadere informatie

Onacceptabele leegstand

Onacceptabele leegstand Paul Kersten Onacceptabele leegstand 426 De kantorenmarkt wordt gekenmerkt door perioden van overschotten en tekorten, die elkaar afwisselen. Dit wordt ook wel varkenscyclus genoemd. Die cyclus hangt samen

Nadere informatie

Bedrijventerreinen op de schop SGE Cees-Jan Pen Lector Brainport Fontys FHMER

Bedrijventerreinen op de schop SGE Cees-Jan Pen Lector Brainport Fontys FHMER Bedrijventerreinen op de schop SGE 17-2-2016 Cees-Jan Pen Lector Brainport Fontys FHMER Kort voorstellen Sinds master 96 bezig met bedrijventerreinen Promotie wat beweegt bedrijven, Nota bedrijventerreinen

Nadere informatie

Verkoop door woningcorporaties

Verkoop door woningcorporaties 2 14 Ruim 22.000 corporatiewoningen verkocht Vanaf 199 tot en met de eerste helft van 14 hebben de woningcorporaties ruim 22.000 bestaande woningen verkocht aan particulieren. Het aantal verkopen kwam

Nadere informatie

Aanbod bedrijventerreinen

Aanbod bedrijventerreinen Staat van 2014 Aanbod bedrijventerreinen Wat is de index van het uitgeefbare oppervlak (2002 = 100)? Ten opzichte van 2002 is er nog 57% uitgeefbaar terrein over Vergelijking in de tijd (Index uitgeefbaar

Nadere informatie

De ladder voor duurzame verstedelijking

De ladder voor duurzame verstedelijking De ladder voor duurzame verstedelijking Jacqueline H.P. Vrolijk Adviseur ruimtelijk beleid en omgevingsjurist Inleiding seminar 10 maart 2015 Waarom de ladder? Andere tijden: Einde aan decennia van groei

Nadere informatie

Wethouder van Financiën en Stadsbeheer

Wethouder van Financiën en Stadsbeheer Wethouder van Financiën en Stadsbeheer Sander Dekker Gemeente Den Haag Retouradres: Postbus 12600, 2500 DJ Den Haag De voorzitter van de Commissie Bestuur De voorzitter van de Commissie Ruimte Uw brief

Nadere informatie

KANTORENMARKT NETWERKSTAD TWENTE ANALYSE EN VISIE. Martin Stijnenbosch

KANTORENMARKT NETWERKSTAD TWENTE ANALYSE EN VISIE. Martin Stijnenbosch KANTORENMARKT NETWERKSTAD TWENTE ANALYSE EN VISIE Martin Stijnenbosch Definitie kantoor Kantoor is activiteit en huisvesting; Uitgangspunten analyse Kantoor als zelfstandig gebouw Kantoren bij hallen op

Nadere informatie

BIJLAGE. Samenvatting trends kantorenmarkt 2012

BIJLAGE. Samenvatting trends kantorenmarkt 2012 BIJLAGE Samenvatting trends kantorenmarkt 2012 Opname en aanbod redelijk stabiel De opname van kantoren in 2011 is redelijk vergelijkbaar met de twee jaren daarvoor. In totaal werd 1,25 miljoen m² opgenomen;

Nadere informatie

Kantorenmarkt Rotterdam

Kantorenmarkt Rotterdam Kantorenmarkt Rotterdam 1 e halfjaar 2015 Kantorenmarkt Rotterdam De gemeente Rotterdam telt circa 625.000 inwoners en 314.120 banen, verdeeld over 25.220 vestigingen (bron: Lisa). De kantorenvoorraad

Nadere informatie

Marylane. Leegstand kantoren & waarom het zo lang duurt

Marylane. Leegstand kantoren & waarom het zo lang duurt Leegstand kantoren & waarom het zo lang duurt Door: Bart Douw Datum: 24 januari 2013 MARYLANE: Bart Douw (1966), bedrijfseconoom 10 jaar bankier 8 jaar directeur investeringsholding Sinds begin 2012 zelfstandig

Nadere informatie

SAMENVATTING RAADSVOORSTEL 11G200479 420138 / 420138. J.W. Hofman T.H. Timmers. Lease kantoorgebouw Hazenweg (stadskantoor). 08 Inwoners en bestuur

SAMENVATTING RAADSVOORSTEL 11G200479 420138 / 420138. J.W. Hofman T.H. Timmers. Lease kantoorgebouw Hazenweg (stadskantoor). 08 Inwoners en bestuur SAMENVATTING RAADSVOORSTEL CASENUMMER BEHANDELEND AMBTENAAR SECTOR PORT. HOUDER 11G200479 420138 / 420138 J.W. Hofman T.H. Timmers PF Mu ONDERWERP AGENDANUMMER Lease kantoorgebouw Hazenweg (stadskantoor).

Nadere informatie

Symposium VOGON. Effecten van financiering op kwaliteit. Donderdag 6 juli 2006

Symposium VOGON. Effecten van financiering op kwaliteit. Donderdag 6 juli 2006 Symposium VOGON Effecten van financiering op kwaliteit Donderdag 6 juli 2006 Rechtbank Haarlem en Rekenkamer Den Haag 2 Inleiding 1. Onderscheid Real Estate en Corporate Real Estate 2. Doelstellingen CRE

Nadere informatie

Kantorenvisie Netwerkstad Twente. Aanbevelingen en beleidsafspraken Februari 2012

Kantorenvisie Netwerkstad Twente. Aanbevelingen en beleidsafspraken Februari 2012 Kantorenvisie Netwerkstad Twente Aanbevelingen en beleidsafspraken Februari 2012 1 Inleiding: Het doel van deze Kantorenvisie Netwerkstad is een beter beeld krijgen van het functioneren van de Kantorenmarkt

Nadere informatie

Allereerst wil ik u een gezegend, gezond en gelukkig Nieuwjaar toewensen! En uiteraard hoop en wens ik dat het uw ondernemingen goed gaat.

Allereerst wil ik u een gezegend, gezond en gelukkig Nieuwjaar toewensen! En uiteraard hoop en wens ik dat het uw ondernemingen goed gaat. Toespraak bij het Nieuwjaarsontbijt van de Building Society, door Commissaris van de Koningin, drs. Ank Bijleveld-Schouten, op 10 januari 2012 te Delden. Dames en heren, Allereerst wil ik u een gezegend,

Nadere informatie

Van Leegstaand kantoor naar geliberaliseerde huurwoning

Van Leegstaand kantoor naar geliberaliseerde huurwoning 1 M. Brojerdyan-4051971 22-juni-2016 Van Leegstaand kantoor naar geliberaliseerde huurwoning Aanbevelingen aan de gemeente Amsterdam ter bevordering van transformatie van leegstaande kantoren naar geliberaliseerde

Nadere informatie

SECTORRAPPORT BEDRIJFSRUIMTE EN LOGISTIEKE MARKT

SECTORRAPPORT BEDRIJFSRUIMTE EN LOGISTIEKE MARKT SECTORRAPPORT BEDRIJFSRUIMTE EN LOGISTIEKE MARKT UPDATE NOVEMBER 2017 www.colliers.nl 16 BEDRIJFSRUIMTEMARKT VRAAG Gebruikers van bedrijfsruimten stellen hogere eisen aan het vastgoed: gebruikers besteden

Nadere informatie

Antwoord. van Gedeputeerde Staten op vragen van A. van Hunnik (GroenLinks) (d.d. 15 maart 2016) Nummer 3156

Antwoord. van Gedeputeerde Staten op vragen van A. van Hunnik (GroenLinks) (d.d. 15 maart 2016) Nummer 3156 van Gedeputeerde Staten op vragen van A. van Hunnik (GroenLinks) (d.d. 15 maart 2016) Nummer 3156 Onderwerp Sloop sociale huurwoningen Rotterdam Aan de leden van Provinciale Staten Toelichting vragensteller

Nadere informatie

NEDERLANDSE MARKT VOOR BEDRIJFSRUIMTE

NEDERLANDSE MARKT VOOR BEDRIJFSRUIMTE STAND VAN ZAKEN NEDERLANDSE MARKT VOOR OPNAME VAN AANBOD VAN HUURPRIJZEN VAN BELEGGINGEN IN APRIL 217 De Nederlandse economie houdt de stijgende lijn van de laatste jaren vast. In is het bruto binnenlands

Nadere informatie

Handreikingen steden. Frank Wassenberg. frank.wassenberg@nicis.nl. Delft, 23 juni 2011

Handreikingen steden. Frank Wassenberg. frank.wassenberg@nicis.nl. Delft, 23 juni 2011 Handreikingen steden Frank Wassenberg Delft, 23 juni 2011 frank.wassenberg@nicis.nl Noodzaak herprogrammering Crisis woningmarkt Discrepantie vraag en aanbod Aanzienlijke overprogrammering Tekorten en

Nadere informatie

PROVINCIALE AANPAK KANTOREN- LEEGSTAND. DVDP 23 april 2015

PROVINCIALE AANPAK KANTOREN- LEEGSTAND. DVDP 23 april 2015 PROVINCIALE AANPAK KANTOREN- LEEGSTAND DVDP 23 april 2015 2 3 Cijfers uit 2013 4 KANTORENMARKT PROVINCIE UTRECHT Voorraad ca. 6,3 miljoen m2 24/4/15 Te Huur ca. 1 miljoen m2 = 16% waarvan deel kwalitatief

Nadere informatie

*# IJsselstein. Economische barometer januari Ondernemen

*# IJsselstein. Economische barometer januari Ondernemen Economische barometer januari 0 Beiienee *# In de periode juli 00 tot en met januari 0 is maandelijks een overzicht gegeven van een aantal belangrijke economische kengetallen. Deze overzichten zijn terug

Nadere informatie

De Nederlandse Kantorenmarkt medio 2013

De Nederlandse Kantorenmarkt medio 2013 De Nederlandse Kantorenmarkt medio 2013 Economische indicatoren (in %) 2010 2011 2012 2013* 2014* Economische groei 1,7 1,0-1,2-1,25 0,75 Werkloosheid 5,5 5,4 6,4 8,5 9,25 nflatie 1,3 2,3 2,5 2,8 2,0 *

Nadere informatie

Visie kantorenlocaties Nieuwegein

Visie kantorenlocaties Nieuwegein Postbus 1 3430 AA Bezoekadres Martinbaan 2 3439 NN www..nl Economische zaken Visie kantorenlocaties Nieuwegein Datum 20 december 2011 Auteur Gemeente Nieuwegein (Ec. Zaken) Versie vastgesteld door B&W

Nadere informatie

Ladder voor Duurzame Verstedelijking: zonder Ladder geen nieuwbouw

Ladder voor Duurzame Verstedelijking: zonder Ladder geen nieuwbouw Ladder voor Duurzame Verstedelijking: zonder Ladder geen nieuwbouw Presentatie aan raadsleden MRE, 24 juni 2015 Ladder laatste rijksbelang RO, overgenomen door provincie PBL: evaluatie Ladder Monitoring

Nadere informatie

SCAN LEEGSTAND BEDRIJVENTERREINEN GELDERLAND Stec Groep aan Provincie Gelderland

SCAN LEEGSTAND BEDRIJVENTERREINEN GELDERLAND Stec Groep aan Provincie Gelderland SCAN LEEGSTAND BEDRIJVENTERREINEN GELDERLAND Stec Groep aan Provincie Gelderland Stec Groep B.V. Peter van Geffen, Laura Engelbertink en Guido van der Molen Februari 2008 INHOUDSOPGAVE 1. INTRODUCTIE 1

Nadere informatie

Kantorenmarkt Amsterdam

Kantorenmarkt Amsterdam Kantorenmarkt Amsterdam 2014 Kantorenmarkt Amsterdam De gemeente Amsterdam telt circa 810.000 inwoners en 554.730 banen, verdeeld over 112.800 vestigingen (bron: Lisa). De kantorenvoorraad heeft een omvang

Nadere informatie

Vastgoedrapport Groningen Assen 2011

Vastgoedrapport Groningen Assen 2011 Vastgoedrapport Groningen Assen 2011 9 Beleggersmarkt 2011 9.1 Veranderend investeringsgedrag: vastgoed met weinig risico Klik hier direct door naar regionale ontwikkelingen > Veranderend investeringsgedrag:

Nadere informatie

Onderwerp Beantwoording vragen PvdA-fractie inzake gebruik leegstaande panden om woningnood op korte termijn op te lossen

Onderwerp Beantwoording vragen PvdA-fractie inzake gebruik leegstaande panden om woningnood op korte termijn op te lossen PvdA-fractie T.a.v. Mevrouw A. Postma De Roede 12 9285 VK Buitenpost Dossiernummer : n.v.t. Stuknummer : n.v.t. Behandeld door : E. Idsardi Email : gemeente@achtkarspelen.nl Uw brief/mail van Uw kenmerk

Nadere informatie

FIETSTOCHT langs (leegstaande) bedrijfspanden / bedrijventerreinen 5 juni 2013 (Wereld Milieudag)

FIETSTOCHT langs (leegstaande) bedrijfspanden / bedrijventerreinen 5 juni 2013 (Wereld Milieudag) FIETSTOCHT langs (leegstaande) bedrijfspanden / bedrijventerreinen 5 juni 2013 (Wereld Milieudag) Middelburg wil bij Nieuw-en St. Joosland een nieuw bedrijventerrein ontwikkelen. Volgens het Middelburgse

Nadere informatie

Bestedingskader middelen Stedelijke Herontwikkeling

Bestedingskader middelen Stedelijke Herontwikkeling Bestedingskader middelen Stedelijke Herontwikkeling Inleiding Stedelijke herontwikkeling Voor de ruimtelijke ontwikkeling van Utrecht is de Nieuwe Ruimtelijke Strategie opgesteld die in 2012 door de Raad

Nadere informatie

Bedrijventerreinen kunnen veel beter

Bedrijventerreinen kunnen veel beter Bedrijventerreinen kunnen veel beter Prof. dr. Jacques van Dinteren 17 juni 2014 Paar feiten Voldoende nieuw bedrijventerrein voor 14 jaar Is er nauwelijks economisch herstel, dan voor 20 jaar Veranderende

Nadere informatie

Regionaal Programma Werklocaties. Presentatie aan: Raadsleden gemeenten regio Arnhem Nijmegen

Regionaal Programma Werklocaties. Presentatie aan: Raadsleden gemeenten regio Arnhem Nijmegen Regionaal Programma Werklocaties Presentatie aan: Raadsleden gemeenten regio Arnhem Nijmegen Doel en opzet presentatie Doel presentatie: Raadsleden informeren over ontwikkeling Regionaal Programma Werklocaties

Nadere informatie

KANTORENMARKT OOST-NEDERLAND overijssel en Gelderland

KANTORENMARKT OOST-NEDERLAND overijssel en Gelderland KANTORENMARKT OOST-NEDERLAND overijssel en Gelderland landelijke MarKtontWIKKelInGen de vraag naar kantoorruimte nam in 2011 licht toe. Het opnamevolume steeg 1,5% ten opzichte van 2010 tot een niveau

Nadere informatie

Regionale behoefteraming Brainport Industries Campus Eindhoven

Regionale behoefteraming Brainport Industries Campus Eindhoven Regionale behoefteraming Brainport Industries Campus Eindhoven 23 juni 2015 Managementsamenvatting Status: Managementsamenvatting Datum: 23 juni 2015 Een product van: Bureau Stedelijke Planning bv Silodam

Nadere informatie

SECTORRAPPORT WONINGMARKT

SECTORRAPPORT WONINGMARKT SECTORRAPPORT WONINGMARKT UPDATE NOVEMBER 2017 www.colliers.nl 28 VRAAG Het aantal woningtransacties is in het derde kwartaal nagenoeg gelijk gebleven ten opzichte van vorig jaar. Dit komt vooral doordat

Nadere informatie

Protocol kengetallen monitor kantorenmarkt provincie Zuid-Holland

Protocol kengetallen monitor kantorenmarkt provincie Zuid-Holland Protocol kengetallen monitor kantorenmarkt provincie Zuid-Holland Stec Groep aan provincie Zuid-Holland Guido van der Molen en Rien Ramerman augustus 2014 Protocol kengetallen monitor kantorenmarkt provincie

Nadere informatie

Regio Amsterdam. Kantorenvisie. Januari 2010. Amstelveen. 40% minder opname kantoorruimte. Grootste transacties. 40% minder opname kantoorruimte

Regio Amsterdam. Kantorenvisie. Januari 2010. Amstelveen. 40% minder opname kantoorruimte. Grootste transacties. 40% minder opname kantoorruimte Research Kantorenvisie Regio Amsterdam Januari 2010 40% minder opname kantoorruimte De negatieve economische ontwikkelingen in Nederland in 2009 hebben bijgedragen aan een terugval in de opname van kantoorruimte

Nadere informatie

Woningmarkt na de crisis. Henk Jagersma, Directievoorzitter Syntrus Achmea Real Estate & Finance

Woningmarkt na de crisis. Henk Jagersma, Directievoorzitter Syntrus Achmea Real Estate & Finance Woningmarkt na de crisis Henk Jagersma, Directievoorzitter Syntrus Achmea Real Estate & Finance 1 Waar staan we met Nederland na de crisis? Nederlandse economie is er heel voorzichtig weer bovenop aan

Nadere informatie

Herstructurering van bedrijventerreinen

Herstructurering van bedrijventerreinen Herstructurering van bedrijventerreinen Hoe gaan we de verrommeling van het landschap door bedrijventerreinen tegen? Een onderzoek van de Algemene Rekenkamer Herstructurering van bedrijventerreinen De

Nadere informatie

Factsheet. Nieuwbouw kantoorruimte Nederland

Factsheet. Nieuwbouw kantoorruimte Nederland Factsheet Nieuwbouw kantoorruimte Nederland 2013 1 Nieuwbouw kantoren neemt verder af De bouw van nieuwe kantoren in Nederland is in 2013 sterk afgenomen. De matige economische ontwikkeling en vooruitzichten,

Nadere informatie

Opgeleverde nieuwbouw kantoorruimte in m² (x 1.000)

Opgeleverde nieuwbouw kantoorruimte in m² (x 1.000) Nieuwbouw kantoren 2014 Nieuwbouw kantoren verder gedaald in 2014 De oplevering van nieuwe kantoorruimte in Nederland heeft in 2014 een forse daling laten zien. In totaal werd circa 245.000 m² nieuwe kantoorruimte

Nadere informatie

van de het raadslid dhr. F. van den Broek (VVD) over parkeren Eindhoven Airport

van de het raadslid dhr. F. van den Broek (VVD) over parkeren Eindhoven Airport gemeente Eindhoven Raadsnummer 15R6402 Inboeknummer 15bst00960 Beslisdatum B&W 14 juli 2015 Dossiernummer 15.29.103 (2.3.2) Raadsvragen van de het raadslid dhr. F. van den Broek (VVD) over parkeren Eindhoven

Nadere informatie

Leegstand van winkels,

Leegstand van winkels, Indicator 12 juni 2015 U bekijkt op dit moment een archiefversie van deze indicator. De actuele indicatorversie met recentere gegevens kunt u via deze link [1] bekijken. In Nederland is een overaanbod

Nadere informatie

De Drieslag, een streep er door. en verder gaan

De Drieslag, een streep er door. en verder gaan 2012 De Drieslag, een streep er door. en verder gaan College van B&W Gemeente Ommen 14-3-2012 Inhoud Leeswijzer...2 Hoofdstuk 1 Wat was het doel...2 Hoofdstuk 2 Wat is er bereikt...2 Hoofdstuk 3 Wat is

Nadere informatie

Gemeente Oegstgeest. Onderbouwing Ladder voor duurzame verstedelijking Oude Vaartweg. 11 maart 2015

Gemeente Oegstgeest. Onderbouwing Ladder voor duurzame verstedelijking Oude Vaartweg. 11 maart 2015 Gemeente Oegstgeest Onderbouwing Ladder voor duurzame verstedelijking Oude Vaartweg 11 maart 2015 DATUM 11 maart 2015 TITEL Onderbouwing Ladder voor duurzame verstedelijking Oude Vaartweg OPDRACHTGEVER

Nadere informatie