Hoe en waarom preserveren? Een inleiding in digitale duurzaamheid Planetsdag 14 december 2009

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Hoe en waarom preserveren? Een inleiding in digitale duurzaamheid Planetsdag 14 december 2009"

Transcriptie

1 Hoe en waarom preserveren? Een inleiding in digitale duurzaamheid Planetsdag 14 december 2009 Ross King (Planets, dia s) en Inge Angevaare (NCDD, tekst, bewerking en presentatie) Na het welkomstwoord van Hans Jansen (directeur e Strategie van de KB) sta ik zelf op het programma hoewel, ik ben het en ik ben het ook weer niet. We hebben jullie beloofd dat we deze dag toegankelijk zouden houden, dat we het probleem en de Planetsgereedschappen begrijpelijk zouden brengen. Daar hoort een les basiskennis over duurzame toegankelijkheid bij, en degene die dat als geen ander kan doen is Ross King van het Planetsproject. Hij kon hier vandaag zelf niet zijn, maar we mochten wel zijn dia s gebruiken en de opbouw van zijn verhaal. Jullie krijgen dus een beetje een mix aangeboden, zeg maar Ross King meets Inge Angevaare, oftewel techneut meets beleidsmedewerker. Ik begeef me als mens van beleid en organisatie een beetje op glad ijs als ik over de techniek praat, maar jullie kunnen erop vertrouwen dat mijn meer ter zake deskundige collega s van het Nationaal Archief en de Koninklijke Bibliotheek ogenblikkelijk ingrijpen als ik een uitglijdertje maak. Dit is de korte inhoud van de presentatie. Als beleidsmedewerker zou ik zelf bij het waarom beginnen, en dan het hoe bespreken, maar Ross doet het andersom. Ook prima. Na een korte inleiding over de digitale wereld beginnen we met de technische problemen, en daarna komen de meer organisatorische zaken aan bod. Als de digitale wereld één allesoverheersend kenmerk heeft, dan is het wel de explosie aan informatie. 700 exabyte in 2009? Ik wist niet eens wat ik me daarbij moest voorstellen. Maar Clive Planetsdag 14 december 2009 Inleiding Ross King/Inge Angevaare 1

2 Billenness van Planets gaf me vanochtend een aardige illustratie: 700 exabyte aan informatie op cd s is een stapel van de aarde naar Mars én terug We produceren momenteel meer dan we kunnen opslaan, en het gaat almaar harder. Gelukkig hoeven we ons over misschien wel 90% van die informatie niet druk te maken. Die is overbodig, of het is ruis, of het is van tijdelijk belang. We laten al die informatie voor wat het is en laten het rustig verdwijnen in het zwarte gat van cyberspace. Probleem is natuurlijk wel dat we zelf in de hand willen houden wat we bewaren en wat we laten verdwijnen. Selectie dus. Dat is een flinke opgave, waar de NCDD zich wel mee bemoeit, maar Planets niet. Die slaan we vandaag dus over. Het hoe van preserveren is wel het terrein van Planets en aan het eind kijken we ook nog even naar het waarom van duurzaam beheer en hoe we dat kunnen bevorderen. Wat zijn de uitdagingen? Planetsdag 14 december 2009 Inleiding Ross King/Inge Angevaare 2

3 Laten we eerst eens benoemen wat we verstaan we onder digitale duurzaamheid of zoals ik het zelf tegenwoordig liever noem: duurzame toegankelijkheid, omdat duurzaamheid zelf natuurlijk nooit een doel is. En de term toegankelijkheid doet het beter in de fondsenwerving. Maar wat we eronder verstaan is hetzelfde: het geheel van technologie, standaarden en best practices dat we nodig hebben om digitale gegevens voor de lange termijn toegankelijk en herbruikbaar te houden. Het was Jeff Rothenberg die deze uitdaging het eerst goed omschreef, in 1995, onder het motto dat u hier op de dia ziet staan. Rothenberg had het daar vooral over de technische uitdagingen van digitaal informatiebeheer. Hoe zien die eruit? In virtuele samenwerking gaan Ross en ik het principiële verschil tussen analoge en digitale informatie uitleggen aan de hand van een vergelijking tussen informatieoverdracht vroeger en informatieoverdracht nu. Dit plaatje kennen jullie vast: het is de Steen van Rosette. De vondst van deze steen in 1799 stelde ons in staat om eindelijk het Egyptische hiëroglyfenschrift te ontcijferen omdat er twee vertalingen bij stonden. In technische zin hebben we hier te maken met een duurzame informatiedrager dat mag je wel zeggen van een steen van 760 kilo. Er staat informatie op die is gecodeerd in tekens, in drie talen. Wat heb je nodig om de informatie eruit te halen? Alleen maar een mens die in staat is om een van de drie gebruikte talen te begrijpen. Simpel, rechtstreeks. Het plaatje anno 2009 is een stuk ingewikkelder. De drager (een schijf of dvd) geeft zijn informatie niet zo maar af, daar is hardware voor nodig als intermediair. En software, zowel het operating systeem als applicaties. Planetsdag 14 december 2009 Inleiding Ross King/Inge Angevaare 3

4 Lastig is ook dat de codering niet zomaar door mensen gelezen kan worden. Bitstreams, nullen en énen, zijn alleen leesbaar voor machines. Die moeten de bistream weer omzetten in coderingen die mensen kunnen begrijpen. Daar heb je representatie apparaten voor nodig als beeldschermen. Schematisch zag het er in 196 voor Christus zo simpel uit. Informatie wordt in steen gehakt, en die coderingen, de tekens, kunnen weer door een mens worden geïnterpreteerd. In het digitale tijdperk is dat plaatje wat complexer geworden. Informatie moet eerst worden omgezet in binaire gegevens, de enen en nullen, de bitstream. Die bitstream wordt weer door software omgezet in een representatie, bijvoorbeeld op een beeldscherm. Dat beeldscherm kan dan weer door mensen worden uitgelezen. Een mens zou bijna denken waarom doen we zo moeilijk. Laten we tijdens deze dag over de problemen van digitale informatie niet vergeten dat er ook enorme voordelen zijn. Machines rekenen oneindig veel sneller en accurater dan wij mensen. En we hebben maar één Steen van Planetsdag 14 december 2009 Inleiding Ross King/Inge Angevaare 4

5 Rosette die maar op één plek kan worden uitgelezen, terwijl digitale informatie in seconden de hele wereld over kan vliegen en overal tegelijkertijd zijn nut kan hebben. Maar daar moeten we wel een prijs voor betalen. Het duurzaam bewaren van die digitale gegevens is namelijk een aardige uitdaging. Niet alleen moet je ervoor zorgen dat de nullen en de enen in tact blijven, de bitstreampreservering, maar we moeten ook de hele context zien te bewaren, wat we logische preservering noemen. Dat zijn technisch nogal verschillende processen. Bij de bitstreampreservering gaat het om de hardware en de fysieke dragers. Bij de logische preservering om de software en de context. Daar zitten bijvoorbeeld ook de processen in die archiefbescheiden doorlopen hebben om ze rechtsgeldigheid te geven. Zonder proces geen archiefstuk. Sara van Bussel komt vanmiddag nog terug op de verschillen tussen deze manieren van preserveren. Planetsdag 14 december 2009 Inleiding Ross King/Inge Angevaare 5

6 Wat maakt het lastig om de bitstream goed te bewaren? Fysieke dragers zoals cd s en dvd s gaan kapot. En computers worden steeds opnieuw uitgevonden. Kijk maar eens naar dit plaatje met een vergelijking van de levensduur van dragers. Die Steen van Rosette is al 2000 jaar oud en nog perfect te lezen. Maar een cd rom anno 2009 kan met 10 jaar al onbruikbaar zijn. En dan de levensduur van de hardware. Dit plaatje spreekt voor zich. Al deze modellen zijn alweer antiek te noemen. En probeer maar eens een floppy in een notebook te stoppen Planetsdag 14 december 2009 Inleiding Ross King/Inge Angevaare 6

7 Nu zou je natuurlijk in theorie een aantal oude computers kunnen bewaren in een computermuseum en die aan de praat kunnen houden. Op beperkte schaal wordt die oplossing ook toegepast. Op het plaatje zie je het computermuseum van de National Archives van Australië vlak voordat het werd opgeruimd. Want het is een kostbare oplossing en je ziet aan dit plaatje al waar deze manier van preserveren mank zal gaan. Er komt altijd een tijd dat je er geen onderdelen meer voor kunt krijgen, of dat er geen handleidingen meer beschikbaar zijn en niemand dus meer weet hoe het apparaat werkt. Daarom zetten de meeste organisaties in op migratie. Je zet de bitstream steeds over op de drager van het moment. Van een floppy op een cd, van een cd op een harde schijf, en ga zo maar door hoewel, je probeert het wel zo slim mogelijk te doen door dragers te gebruiken die zo lang mogelijk meegaan. Zulke migraties moet je automatiseren, want de hoeveelheden zijn te groot om het met de hand te doen. Planetsdag 14 december 2009 Inleiding Ross King/Inge Angevaare 7

8 Dan de logische preservering, het bewaren van de context. Dat wordt lastig gemaakt door software die steeds weer veroudert en bestandsformaten die verouderen. WordStar, WordPerfect, niemand gebruikt ze meer. Als we dus al een bitstream hebben overgehouden, weten we niet meer hoe we die moeten interpreteren als we de software niet hebben. De oplossing hiervoor is het opslaan van zoveel mogelijk informatie over de context waarin de informatie is geproduceerd, de zogenaamde representatie informatie. Representatie informatie kan echt van alles zijn, zoals dit citaat uit het Handboek van het Digital Curation Centre in Engeland laat zien. Ze noemen het hier ook recursive, ik weet niet zo goed hoe ik dat moet vertalen maar het doet mij denken aan het beroemde Droste blik ieder stukje informatie kan weer verwijzen naar andere informatie die je ook nodig hebt. Net zo lang totdat je alles weet om die rij enen en nullen weer bruikbaar te maken. Met behulp van al die representatie informatie kun je in principe twee kanten op: je kunt de omgeving waarin het originele bestand is gemaakt nabootsen met behulp van software, dat noemen we emulatie. Het gezamenlijke project Dioscuri van de KB en het NA is daar een voorbeeld van. Emulatie heeft als nadeel dat het aan het begin van de rit hoge investeringen vereist. Daarom wordt het nog niet veel toegepast. Niettemin zou het voor complexe objecten zoals websites weleens de enige mogelijke strategie kunnen zijn. Voor de andere objecten zetten de meeste organisaties momenteel in op migratie de representatie informatie stelt je in staat om te identificeren welke objecten in je collectie gevaar lopen omdat de bestandsformaten uit zwang raken. Vervolgens zet je de bitstreams dan over naar een nieuwer of robuuster bestandsformaat. Het liefst ook een open en gestandaardiseerd formaat, want die lijken vooralsnog het meest toekomstvast te zijn. Planetsdag 14 december 2009 Inleiding Ross King/Inge Angevaare 8

9 De vraag is nu wat Planets voor jullie kan betekenen bij dit alles. Binnen Planets is op een logische manier nagedacht over welke stappen je allemaal moet zetten om je collecties te preserveren, en heeft men geprobeerd om voor een aantal van die stappen gereedschappen of diensten te ontwikkelen. Eerst moet je natuurlijk weten wat er allemaal in je collectie zit en wat voor methoden er zijn om je collecties te preserveren. Daarvoor is de Core Registry ontwikkeld Sara van Bussel vertelt er straks meer over. Dan moet je gaan plannen wat je gaat doen om de risico s in je collecties te beheersen, daarvoor is er de Planets Preservation Tool oftewel Plato, waar Hans Hofman over gaat vertellen. Vervolgens ga je concrete acties uitvoeren om je collecties te preserveren, daarvoor zijn er de Planets Preservation Service Suite en de Planets Service Developers Guidelines. Het XCL Tool pakket is bedoeld om na een migratie te kunnen controleren of het allemaal goed is gegaan. En op het testbed kun je experimenteren met diverse gereedschappen voordat je ze loslaat op je collecties. Petra Helwig vertelt daar straks meer over. En ten slotte is er het Planets Interoperability Framework om diverse preserveringsacties in een workflow onder te kunnen brengen. Een samenvatting van al die instrumenten vind je in de congresmap. En ook de volgende spreker, Clive Billenness, zal ze de revue laten passeren in een logisch verband. Ten slotte enkele opmerkingen over het waarom van duurzaam bewaren. Dat ligt meer in de lijn van mijn werk als NCDD coördinator. Planetsdag 14 december 2009 Inleiding Ross King/Inge Angevaare 9

10 In principe heeft iedereen te maken met digitale objecten die onleesbaar worden. De wetenschap, de overheid, het bedrijfsleven en particulieren. Maar hebben ze allemaal ook goede redenen om informatie voor de lange termijn te bewaren? Ik plak er nu even een dia tussen met informatie uit het NCDD onderzoek Toekomst voor ons digitaal geheugen. Daaruit bleek dat men in het bedrijfsleven het bewaren van informatie al gauw als een kostenpost ziet die niets meer oplevert. Het bedrijfsleven zal daarom gegevens vernietigen zodra die niet meer nodig zijn om procesrechtelijke redenen. Er zijn enkele uitzonderingen, zoals de farmaceutische industrie, die wettelijk verplicht is om gegevens zeer lang te bewaren. Het is vooral de publieke sector die er echt werk van maakt. De wetenschap om onderzoeksresultaten te kunnen verifiëren maar ook om het wetenschappelijk proces te versnellen, meer rendement halen uit een set ruwe data. De overheid zal bewaren om verantwoording te kunnen afleggen aan de burger, en zowel de overheid als het cultureel erfgoed zullen bewaren om cultuurhistorische redenen. Dat zijn behoorlijk dwingende redenen, zou je zeggen, maar toch komt duurzaam beheer vaak moeizaam van de grond. Waarom is dat? Het probleem met duurzame toegankelijkheid is dat het langetermijnwerk is. En de producenten van digitale informatie hebben vaak juist een kortetermijnbelang. Als mijn proefschrift maar af komt, als mijn klanten aan de balie maar geholpen worden, ik wil politiek kunnen scoren binnen mijn eigen ambtstermijn. Daarbij komt dat de opbrengsten van duurzame toegankelijkheid nauwelijks in geld uitgedrukt kunnen worden. Want die opbrengsten liggen vaak in de toekomst en die kan niemand overzien. Planetsdag 14 december 2009 Inleiding Ross King/Inge Angevaare 10

11 Daarom gaan er steeds meer stemmen op om duurzame toegankelijkheid te bezien als een vorm risicomanagement. En die gedachtengang spreekt mij zeer aan. Dan worden dit het soort vragen dat we onszelf stellen. Wat is de waarde van de digitale objecten voor onze organisatie? Wat zijn de consequenties voor onze organisatie als we de objecten kwijtraken? Clive Billenness, de volgende spreker zal daar wat dieper op ingaan. Al met al zijn dit de conclusies: de hoeveelheden digitale informatie kunnen we eigenlijk niet bevatten. Het bewaren van die informatie stelt ons voor behoorlijke problemen. Planets heeft antwoorden op een aantal van die problemen, maar niet op alle. Duurzame toegankelijkheid is politiek lastig te verkopen omdat het een langetermijnprobleem is. En misschien is een benadering vanuit het risicomanagement wel de beste manier om het probleem toch op de politieke agenda te krijgen. Dank voor jullie aandacht. Planetsdag 14 december 2009 Inleiding Ross King/Inge Angevaare 11

Hoe selecteer je preserveringstools? Sara van Bussel. Koninklijke Bibliotheek

Hoe selecteer je preserveringstools? Sara van Bussel. Koninklijke Bibliotheek Hoe selecteer je preserveringstools? Sara van Bussel Koninklijke Bibliotheek Hoe selecteer je preserveringstools? Het probleem van digitale duurzaamheid Types digitale preservering Preserveringstools in

Nadere informatie

Digitaal archiveren: beleid en organisatie in een landelijk perspectief

Digitaal archiveren: beleid en organisatie in een landelijk perspectief Digitaal archiveren: beleid en organisatie in een landelijk perspectief Inge Angevaare, coördinator, Nationale Coalitie Digitale Duurzaamheid (NCDD), 10 december 2009, Seminar Digitaal archiveren, DO Consultancy,

Nadere informatie

PLANETS - Testbed. duizend jaar geschiedenis ligt op honderd kilometer plank van het de geschiedenis dijt uit, jaarlijks met kilometers

PLANETS - Testbed. duizend jaar geschiedenis ligt op honderd kilometer plank van het de geschiedenis dijt uit, jaarlijks met kilometers duizend jaar geschiedenis ligt op honderd kilometer plank van het de geschiedenis dijt uit, jaarlijks met kilometers PLANETS - Testbed Petra Helwig Senior adviseur Digitale Duurzaamheid Stel je voor Je

Nadere informatie

Duurzaamheid en samenwerken in Nederland. Inge Angevaare, Nationale Coalitie Digitale Duurzaamheid NIBG

Duurzaamheid en samenwerken in Nederland. Inge Angevaare, Nationale Coalitie Digitale Duurzaamheid NIBG Duurzaamheid en samenwerken in Nederland Inge Angevaare, Nationale Coalitie Digitale Duurzaamheid NIBG 26 11 2009 In de titel van deze bijeenkomst staan twee sleutelwoorden waar ik heel blij van word:

Nadere informatie

Omzeil het gebruik van mappen en bestanden over Wiki s en het werken in de 21 e eeuw

Omzeil het gebruik van mappen en bestanden over Wiki s en het werken in de 21 e eeuw Omzeil het gebruik van mappen en bestanden over Wiki s en het werken in de 21 e eeuw In de whitepaper waarom u eigen documenten niet langer nodig heeft schreven we dat het rondmailen van documenten geen

Nadere informatie

1.2 Onder welke voorwaarden zou u scans en beschrijvingen van documenten beschikbaar willen stellen via een gezamenlijk platform?

1.2 Onder welke voorwaarden zou u scans en beschrijvingen van documenten beschikbaar willen stellen via een gezamenlijk platform? Aantal verstuurde enquetes Aantal ingevulde enquetes % responders 71 21 30% 1.2 Onder welke voorwaarden zou u scans en beschrijvingen van documenten beschikbaar willen stellen via een gezamenlijk platform?

Nadere informatie

Toekomst voor ons digitaal geheugen

Toekomst voor ons digitaal geheugen Toekomst voor ons digitaal geheugen De nationale verkenning digitale duurzaamheid Inge Angevaare coördinator, Nationale Coalitie Digitale Duurzaamheid ICTU Kennislab, 17 juni 2009 Indeling Algemene introductie

Nadere informatie

De Nationale Coalitie Digitale Duurzaamheid

De Nationale Coalitie Digitale Duurzaamheid Digitale archivering en samenwerking in Nederland De Nationale Coalitie Digitale Duurzaamheid Inge Angevaare coördinator BOM VL workshop Brussel, 24 april 2009 Ontstaan Eerste gesprekken 2007 vanuit de

Nadere informatie

Digitaal Erfgoed Houdbaar

Digitaal Erfgoed Houdbaar Digitaal Erfgoed Houdbaar Werken aan de lange termijn toegang van digitale erfgoedcollecties Marcel Ras Traditionele media Robuust Fysiek (vast te pakken) Direct te begrijpen Ervaring met toekennen

Nadere informatie

Bewaren van digitale informatie: hoe kom je tot een goede beslissing?

Bewaren van digitale informatie: hoe kom je tot een goede beslissing? Bewaren van digitale informatie: hoe kom je tot een goede beslissing? Hans Hofman Nationaal Archief Netherlands NCDD Planets dag Den Haag, 14 december 2009 Overzicht Wat is het probleem? Wat is er nodig?

Nadere informatie

Werkgroep Preservation Preservation en Research & Development

Werkgroep Preservation Preservation en Research & Development Werkgroep Preservation Preservation en Research & Development Leden van de werkgroep Aad van der Valk, NIBG Andrea Scharnhorst, DANS Barbara Sierman, KB Giovanna Fossati, EYE, voorzitter Inge Angevaare,

Nadere informatie

Foto s bewaren. Met steun van de Vlaamse minister van Cultuur, Jeugd, Sport en Brussel

Foto s bewaren. Met steun van de Vlaamse minister van Cultuur, Jeugd, Sport en Brussel Digitale foto s worden net zoals andere digitale data op een digitale drager bewaard. Enkele tips. Je kan je digitale foto s best bewaren op volgende dragers: Harde Schijf CD DVD Veiligheidskopieën zijn

Nadere informatie

Born digital: (hoe) bewaar je dat?

Born digital: (hoe) bewaar je dat? Born digital: (hoe) bewaar je dat? Inge Angevaare, coördinator, Nationale Coalitie Digitale Duurzaamheid (NCDD), 30 november 2009, themadag Museumvereniging, sectie SIMIN en Overleg Kunsthistorische Bibliotheken

Nadere informatie

Jen Kegels, Eveline De Wilde, Inge Platteaux, Tamara Van Marcke. Hardware. De computer in een oogopslag. 1 / 11 Cursusontwikkeling

Jen Kegels, Eveline De Wilde, Inge Platteaux, Tamara Van Marcke. Hardware. De computer in een oogopslag. 1 / 11 Cursusontwikkeling Hardware De computer in een oogopslag 1 / 11 Cursusontwikkeling Opslag Er worden verschillende apparaten gebruikt om gegevens op te slaan. Dit zijn de meest voorkomende apparaten. Harde schijf; CD / DVD;

Nadere informatie

NATIONALE COALITIE DIGITALE DUURZAAMHEID BEGINSELVERKLARING. CONCEPT 4 juni 2007 DE UITDAGING

NATIONALE COALITIE DIGITALE DUURZAAMHEID BEGINSELVERKLARING. CONCEPT 4 juni 2007 DE UITDAGING NATIONALE COALITIE DIGITALE DUURZAAMHEID BEGINSELVERKLARING CONCEPT 4 juni 2007 DE UITDAGING Versterking van de wetenschap en een betere benutting van de resultaten zijn een onmisbare basis, als Nederland

Nadere informatie

Figuur 1: gekleurde pixels op een digitale sensor

Figuur 1: gekleurde pixels op een digitale sensor Wat zijn megapixels en waarom moet ik mij daar druk om maken? De afgelopen jaren zijn alle camera fabrikanten bezig geweest met een zogenaamde Megapixel oorlog. De ene fabrikant adverteerde met de nieuwste

Nadere informatie

Digitale duurzaamheid 101. Wat het is, wat het niet is en wat u er mee moet.

Digitale duurzaamheid 101. Wat het is, wat het niet is en wat u er mee moet. Digitale duurzaamheid 101 Wat het is, wat het niet is en wat u er mee moet. Wie zijn wij? Vader van Amber (5) en Stijn (3) Getrouwd met Pamela O.a.Vader.man.vriend.eigenzinnig. dichter.gouda.zelfstandig

Nadere informatie

Feedback Project Ergonomisch Ontwerpen

Feedback Project Ergonomisch Ontwerpen Feedback Project Ergonomisch Ontwerpen Competenties Sociaal en communicatief functioneren (P9) Initiatief (P10) Reflectie (P11) Afgelopen module heb je met een groepje gewerkt aan je project. In week 7

Nadere informatie

Bewaar als... Digitaal archiveren. Digitaal archiveren is niet hetzelfde als het maken van een back-up! Vuistregels digitaal archiveren

Bewaar als... Digitaal archiveren. Digitaal archiveren is niet hetzelfde als het maken van een back-up! Vuistregels digitaal archiveren Bewaar als... Digitaal archiveren Bewaren van digitale documenten vraagt om een andere aanpak dan het bewaren van papier. Dat komt omdat een digitaal bestand bestaat uit een reeks enen en nullen, de bitstream.

Nadere informatie

Een desktopcomputer kan uit de volgende onderdelen zijn opgebouwd:

Een desktopcomputer kan uit de volgende onderdelen zijn opgebouwd: SAMENVATTING HOOFDSTUK 1 Een computersysteem De twee meest gebruikte modellen computers zijn: * Desktop * Laptop Een desktopcomputer kan uit de volgende onderdelen zijn opgebouwd: Systeemkast Beeldscherm

Nadere informatie

Friesland College Leeuwarden

Friesland College Leeuwarden Voorwoord In dit verslag staat precies beschreven wat ik heb gedaan met de Demontage. Ook staat er in dit verslag wat er allemaal in een computer zit met alle benamingen erbij. Er word ook gemeld wat voor

Nadere informatie

Importeren Je foto s Lightroom binnenkrijgen

Importeren Je foto s Lightroom binnenkrijgen Hoofdstuk 1 Je foto s Lightroom binnenkrijgen Importeren Je foto s Lightroom binnenkrijgen Goed, omdat je deze inleiding leest, neem ik aan dat je mijn korte waarschuwing hiervoor hebt gelezen. Je weet

Nadere informatie

digitaliseren Archiveren kan je leren, les 4 Sint-Niklaas, 29 november 2008 Willem Vanneste

digitaliseren Archiveren kan je leren, les 4 Sint-Niklaas, 29 november 2008 Willem Vanneste digitaliseren Archiveren kan je leren, les 4 Sint-Niklaas, 29 november 2008 Willem Vanneste digitaliseren is 2 waarom digitaliseren? conservering toegankelijkheid automatisering substitutie backup 3 conservering

Nadere informatie

Een desktopcomputer kan uit de volgende onderdelen zijn opgebouwd:

Een desktopcomputer kan uit de volgende onderdelen zijn opgebouwd: Soorten Personal Computers De drie meest voorkomende computers zijn: * Desktop * Laptop * Tablet Een desktopcomputer kan uit de volgende onderdelen zijn opgebouwd: Systeemkast Beeldscherm Toetsenbord Printer

Nadere informatie

Les 1 Voorspellen Leestekst: De nieuwe computer. Introductiefase: 2. Vraag: "Kan iemand mij vertellen wat voorspellen betekent?"

Les 1 Voorspellen Leestekst: De nieuwe computer. Introductiefase: 2. Vraag: Kan iemand mij vertellen wat voorspellen betekent? Les 1 Voorspellen Leestekst: De nieuwe computer "Welkom:..." Introductiefase: 1. "We gaan vandaag proberen te voorspellen." 2. Vraag: "Kan iemand mij vertellen wat voorspellen betekent?" 3. Discussie:...

Nadere informatie

Er zijn mensen nodig met nieuwe fantasie

Er zijn mensen nodig met nieuwe fantasie Er zijn mensen nodig met nieuwe fantasie Ervaringen, belevenissen, vragen in woorden gevangen om die woorden weer vrij te laten in nieuwe ervaringen, belevenissen, vragen. Marcel Zagers www.meerstemmig.nl

Nadere informatie

Uitleg boekverslag en boekbespreking

Uitleg boekverslag en boekbespreking Uitleg boekverslag en boekbespreking groep 7 schooljaar 2014-2015 Inhoudsopgave: Blz. 3 Blz. 3 Blz. 3 Blz. 4 Blz. 6 Blz. 7 Blz. 7 Stap 1: Het lezen van je boek Stap 2: Titelpagina Stap 3: Inhoudsopgave

Nadere informatie

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen.

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Wat is PDD-nos? 4 PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Eigenlijk vind ik stoornis een heel naar woord. Want zo lijkt het net of er iets niet goed aan me

Nadere informatie

Camtasia Studio 4: filmpjes bewerken en video opnemen.

Camtasia Studio 4: filmpjes bewerken en video opnemen. Camtasia Studio 4: filmpjes bewerken en video opnemen. Handleiding van Auteur: dapunt Juli 2007 handleiding: Camtasia Studio 4: filmpjes bewerken en video opnemen. Camtasia Studio 4: filmpjes bewerken

Nadere informatie

Netje is een meid! Vrolijke meid, uit een vissersdorp!

Netje is een meid! Vrolijke meid, uit een vissersdorp! Netje is een meid! Vrolijke meid, uit een vissersdorp! Haring! Verse haring! Wie maakt me los! Ik heb verse haring! Ha... ja, nou heb ik jullie aandacht, hè? Sorry, ik ben uitverkocht. Vandaag geen haring

Nadere informatie

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS)

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Stel dat dat (te grote wonder) gebeurt, ik betwijfel of dat zal gebeuren, maar stel je voor dat, wat zou je dan doen dat je nu niet doet? (p36)

Nadere informatie

redt digitale archieven...en begin bij uzelf

redt digitale archieven...en begin bij uzelf redt digitale archieven...en begin bij uzelf 2011.11.03 platform digitale archieven karin van der heiden what you see is what you had... ontwerpers - particuliere archiefvormers vormgevingsarchieven nago

Nadere informatie

Albert-Jan de Croes & Stefan Willemink V4C Docent: Mevrouw van Uden

Albert-Jan de Croes & Stefan Willemink V4C Docent: Mevrouw van Uden Albert-Jan de Croes & Stefan Willemink V4C Docent: Mevrouw van Uden 1 Inhoud Inhoud... 2 Inleiding... 3 Wat doet een besturingsysteem, en hoe werkt het?... 3 Algemene informatie... 3 Taken van een besturingssysteem...

Nadere informatie

Digitaal Depot Nationaal Archief

Digitaal Depot Nationaal Archief Wat is een e-depot? Jacqueline Slats Nationaal Archief of the Netherlands Studiedag Digitale Depots, 15 oktober 2008 Felixarchief Antwerpen 1 De Digitale Overheid De samenleving werkt meer en meer met

Nadere informatie

Windows 10. 2015 Training voor 50-plussers. PC50plus trainingen Eikbosserweg 52 1214AK Hilversum tel: 035 6213701 info@pc50plus.nl www.pc50plus.

Windows 10. 2015 Training voor 50-plussers. PC50plus trainingen Eikbosserweg 52 1214AK Hilversum tel: 035 6213701 info@pc50plus.nl www.pc50plus. 2015 Training voor 50-plussers PC50plus trainingen Eikbosserweg 52 1214AK Hilversum tel: 035 6213701 info@pc50plus.nl www.pc50plus.nl Windows 10 TRAINING VOOR 50- PLUSSERS Inhoud opgave. Pagina 01-0 7

Nadere informatie

Verkorte handleiding voor het verkleinen van digitale foto s t.b.v. MS-powerpoint-presentaties. Blad 1 van 6 - Auteur: Sjoerdt

Verkorte handleiding voor het verkleinen van digitale foto s t.b.v. MS-powerpoint-presentaties. Blad 1 van 6 - Auteur: Sjoerdt Blad 1 van 6 - Auteur: Sjoerdt Dit verhaal is toegespitst op gebruikers van de besturingssystemen MS-XP en MS-Vista. Ik ga ervan uit dat gebruikers van software op systemen als OS/2 en Linux voldoende

Nadere informatie

Spreekbeurt, en werkstuk

Spreekbeurt, en werkstuk Spreekbeurt, krantenkring en werkstuk Dit boekje is van: Datum spreekbeurt Datum krantenkring Inleverdatum werkstukken Werkstuk 1: 11 november 2015 Werkstuk 2: 6 april 2016 Bewaar dit goed! Hoe bereid

Nadere informatie

Van: Pakize Saygili en Tiffany Trampe. Docent: Meester de Lange. Klas: m3b.

Van: Pakize Saygili en Tiffany Trampe. Docent: Meester de Lange. Klas: m3b. 1 Van: Pakize Saygili en Tiffany Trampe. Docent: Meester de Lange. Klas: m3b. 2 Inhoudsopgave. Inhoud Inhoudsopgave.... 2 Inleiding.... 3 Hoofdstuk 1: Wat zit er in een computer?... 4 Het moederbord:...

Nadere informatie

Les 1 Vragen stellen Leestekst: De tandarts

Les 1 Vragen stellen Leestekst: De tandarts Les 1 Vragen stellen Leestekst: De tandarts "Welkom:... " Introductiefase: 1. "Vandaag gaan we weer een tekst lezen. Daarbij gaan we een nieuwe strategie leren. Deze strategie heet vragen stellen. We gaan

Nadere informatie

SAP Customer Success Story Productie BTL Plastics. SAP in combinatie met PPS One bleek het meest geschikte ERPpakket

SAP Customer Success Story Productie BTL Plastics. SAP in combinatie met PPS One bleek het meest geschikte ERPpakket SAP in combinatie met PPS One bleek het meest geschikte ERPpakket Bedrijf BTL Plastics Sector Productie Producten en diensten Kunststofonderdelen voor industriële voertuigen en machines Website www.btlplastics.com

Nadere informatie

Mediawijsheid wat zit er in mijn computer?

Mediawijsheid wat zit er in mijn computer? Mediawijsheid wat zit er in mijn computer? blz 1 Harde schijf HD CD/DVD/blueray lezer/schrijver Floppy disk FD Bus CPU Invoer en uitvoer apparaten Vast geheugen ROM Werkgeheugen RAM In de PC zitten de

Nadere informatie

Ga eens even bij jezelf na waarom je dit programma bent gaan volgen: wil je weg van iets of wil je ergens naartoe?

Ga eens even bij jezelf na waarom je dit programma bent gaan volgen: wil je weg van iets of wil je ergens naartoe? Je bent waarschijnlijk begonnen met Het VoedingsKompas vanuit het verlangen om iets te veranderen in je leven. Misschien wil je alleen maar méér energie, misschien wil je af van enkele lichamelijke klachten

Nadere informatie

Cloud Computing. Cloud Computing. Welkom allemaal hier op het science park.

Cloud Computing. Cloud Computing. Welkom allemaal hier op het science park. Cloud Computing Cloud Computing Het Telraam van de Toekomst of Hoe Hyves en Battlefield 2 het Rekenen veranderen... Floris Sluiter Adviseur bij SARA Het Telraam van de Toekomst of Hoe Hyves en Battlefield

Nadere informatie

Microsoft PowerPoint Basics Hoe maak je een presentatie in Microsoft PowerPoint 2010? Handleiding voor kinderen

Microsoft PowerPoint Basics Hoe maak je een presentatie in Microsoft PowerPoint 2010? Handleiding voor kinderen Als je weet wat er komt, wat inhoud betreft, kijken bij maken van een spreekbeurt, kunnen we praten over jouw PowerPoint presentatie. Je hebt in de klas de basis handelingen op de computer al geleerd zoals:

Nadere informatie

Vangnetteam Parkstad. Secretariaat Meldpunt: T 045 573 65 99 Bezoekadres: Raadhuisstraat 3, 6444 AA Brunssum

Vangnetteam Parkstad. Secretariaat Meldpunt: T 045 573 65 99 Bezoekadres: Raadhuisstraat 3, 6444 AA Brunssum Secretariaat Meldpunt: Vangnetteam Parkstad Extra ondersteuning voor wie dat gebruiken kan... 1 2 3 4 5 9 10 6 Soms kunnen mensen wel eens wat extra hulp gebruiken. Al vinden veel mensen het lastig om

Nadere informatie

MKV bestanden met ondertiteling converteren naar dvd formaat

MKV bestanden met ondertiteling converteren naar dvd formaat MKV bestanden met ondertiteling converteren naar dvd formaat Even wat anders nu. Steeds vaker kom ik bestanden in het MKV formaat. Dat is een Matroska multimedia containerformaat, wat zoveel wil zeggen

Nadere informatie

Stadsarchief Zo vroeg mogelijk in het proces

Stadsarchief Zo vroeg mogelijk in het proces Stadsarchief Zo vroeg mogelijk in het proces Anje van der Lek Wat gaan we doen? Vanuit mijn perspectief: (overheid, archiefwet) Het e-depot Tenant architectuur Vanuit jullie perspectief: (particuliere

Nadere informatie

Voorwoord. Martin Sykes www.storiesthatmovemountains.com www.facebook.com/storiesthatmovemountains www.overtuigenmetstorytelling.

Voorwoord. Martin Sykes www.storiesthatmovemountains.com www.facebook.com/storiesthatmovemountains www.overtuigenmetstorytelling. Voorwoord Ik was al vijf jaar bezig met het ontwikkelen en toepassen van de ideeën in dit boek voordat ik ze in 2006 voor het eerst in het openbaar presenteerde tijdens de zevende jaarlijkse Europese conferentie

Nadere informatie

WELKOM BIJ BOMBERBOT! LES 2: SEQUENTIES I LES 2: SEQUENTIES I WAAR GAAT DEZE LES OVER? INTRODUCTIE

WELKOM BIJ BOMBERBOT! LES 2: SEQUENTIES I LES 2: SEQUENTIES I WAAR GAAT DEZE LES OVER? INTRODUCTIE WELKOM BIJ BOMBERBOT! Bij onze lessen horen ook nog een online game, waarin de leerlingen de concepten die ze geleerd krijgen direct moeten toepassen, en een online platform, waarin u de voortgang van

Nadere informatie

MANAGED FIREWALL VAN STATISCH SYSTEEM TOT INTELLIGENTE WAAKHOND Versie: Aantal pagina s: 11

MANAGED FIREWALL VAN STATISCH SYSTEEM TOT INTELLIGENTE WAAKHOND Versie: Aantal pagina s: 11 MANAGED FIREWALL VAN STATISCH SYSTEEM TOT INTELLIGENTE WAAKHOND Versie: 2017-08-04 Aantal pagina s: 11 Inhoud Inleiding... 3 Werking... 4 Intelligentie... 5 Infographic... 6 Cijfers... 8 Verkeer... 8 Bedreigingen...

Nadere informatie

De onderwerpen die voor deze avond zijn aangedragen! Maskers maken. Workflow Lightroom en Photoshop. Verschil tussen werken in RGB en srgb

De onderwerpen die voor deze avond zijn aangedragen! Maskers maken. Workflow Lightroom en Photoshop. Verschil tussen werken in RGB en srgb De onderwerpen die voor deze avond zijn aangedragen! Maskers maken Workflow Lightroom en Photoshop Verschil tussen werken in RGB en srgb Werken in 16 of 8 bits Verschil tussen RAW opslaan als PSD of TIF

Nadere informatie

Die nacht draait Cees zich naar me toe. In het donker voel ik heel zachtjes zijn lippen op mijn wang.

Die nacht draait Cees zich naar me toe. In het donker voel ik heel zachtjes zijn lippen op mijn wang. Vanavond ga ik mijn man vertellen dat ik bij hem wegga. Na het eten vertel ik het hem. Ik heb veel tijd besteed aan het maken van deze laatste maaltijd. Met vlaflip toe. Ik hoop dat de klap niet te hard

Nadere informatie

Kleuren met getallen Afbeeldingen weergeven

Kleuren met getallen Afbeeldingen weergeven Activiteit 2 Kleuren met getallen Afbeeldingen weergeven Samenvatting Computers slaan tekeningen, foto s en andere afbeeldingen op door het gebruik van getallen. De volgende opdracht laat zien hoe. Kerndoelen

Nadere informatie

Opvang na uw uitzending. Dienstencentrum Bedrijfsmaatschappelijk Werk

Opvang na uw uitzending. Dienstencentrum Bedrijfsmaatschappelijk Werk Opvang na uw uitzending Dienstencentrum Bedrijfsmaatschappelijk Werk Dienstencentrum Bedrijfsmaatschappelijk werk helpt iedereen binnen of direct rondom Defensie met problemen die voortkomen uit het werk.

Nadere informatie

HET BELANGRIJKSTE OM TE WETEN OM MEER ZELFVERTROUWEN TE KRIJGEN

HET BELANGRIJKSTE OM TE WETEN OM MEER ZELFVERTROUWEN TE KRIJGEN HET BELANGRIJKSTE OM TE WETEN OM MEER ZELFVERTROUWEN TE KRIJGEN Gratis PDF Beschikbaar gesteld door vlewa.nl Geschreven door Bram van Leeuwen Versie 1.0 INTRODUCTIE Welkom bij deze gratis PDF! In dit PDF

Nadere informatie

Zaken voor mannen. Verhalen van mannen met epilepsie

Zaken voor mannen. Verhalen van mannen met epilepsie Zaken voor mannen Verhalen van mannen met epilepsie Introductie Niet alle mannen vinden het prettig om over hun gezondheid te praten. Ieder mens is anders. Elke man met epilepsie ervaart zijn epilepsie

Nadere informatie

Friesland College Leeuwarden

Friesland College Leeuwarden Voorwoord In dit project stel ik een hele snelle computer samen voor het bedrijf Peer B.V.. Ook laat ik zien wat het grote verschil is tussen Windows 7 en Windows 8, de voor en nadelen laat ik zien. Ook

Nadere informatie

VOOR EN NADELEN VAN DE CLOUD

VOOR EN NADELEN VAN DE CLOUD VOOR EN NADELEN VAN DE CLOUD VOOR EN NADELEN VAN DE CLOUD Cloud storage. Back-up in de cloud. Er zijn verschillende benamingen voor diensten die computergebruikers in staat stellen om hun documenten en

Nadere informatie

Onderdeel: van Gedistribueerde voorzieningen voor duurzame toegang (A.1)

Onderdeel: van Gedistribueerde voorzieningen voor duurzame toegang (A.1) BESCHRIJVING CASE STUDY PROJECT DDS HERLEEFT Onderdeel: van Gedistribueerde voorzieningen voor duurzame toegang (A.1) Dit document bestaat uit twee delen: 1. Project DDS herleeft Beschrijving van het hele

Nadere informatie

Anna en Alex nemen het op tegen de valsemunters

Anna en Alex nemen het op tegen de valsemunters Anna en Alex nemen het op tegen de valsemunters Anna en Alex zijn klasgenoten en heel goede vrienden. Ze komen altijd in de meest angstaanjagende situaties terecht en samen hebben ze al heel wat spannende

Nadere informatie

Voorbeeld casus mondeling college-examen

Voorbeeld casus mondeling college-examen Voorbeeld casus mondeling college-examen Examenvak en niveau informatica vwo Naam kandidaat Examennummer Examencommissie Datum Voorbereidingstijd Titel voorbereidingsopdracht 20 minuten van analoog naar

Nadere informatie

1 Korintiërs 12 : 27. dia 1

1 Korintiërs 12 : 27. dia 1 1 Korintiërs 12 : 27 kerk in deze (21 e ) eeuw een lastige combinatie? want juist in deze tijd hoor je veel mensen zeggen: ik geloof wel in God maar niet in de kerk kerk zijn lijkt niet meer van deze tijd

Nadere informatie

Wat kan ik voor u doen?

Wat kan ik voor u doen? 139 139 HOOFDSTUK 9 Wat kan ik voor u doen? WOORDEN 1 1 Peter is op vakantie. Hij stuurde mij een... uit Parijs. a brievenbus b kaart 2 Ik heb die kaart gisteren.... a ontvangen b herhaald 3 Bij welke...

Nadere informatie

Het digitale informatielandschap van de toekomst. Jeanine Tieleman Kwaliteitsmedewerker Digitaal Erfgoed Nederland jeanine.tieleman@den.

Het digitale informatielandschap van de toekomst. Jeanine Tieleman Kwaliteitsmedewerker Digitaal Erfgoed Nederland jeanine.tieleman@den. Het digitale informatielandschap van de toekomst Jeanine Tieleman Kwaliteitsmedewerker Digitaal Erfgoed Nederland jeanine.tieleman@den.nl Opzet presentatie: Wat is DEN? Digitale informatiemaatschappij

Nadere informatie

Origineel bestandsform aat DWG als archiveringsfo rmaat

Origineel bestandsform aat DWG als archiveringsfo rmaat Origineel bestandsform aat DWG als archiveringsfo rmaat Sterke punten Zwakke punten Risico s Behoud object characteristics 100 % zeker. Geen tijds- en geldinvestering in migraties. Grote kans op veel opties

Nadere informatie

Klantgegevens uit Microsoft Dynamics CRM via Mobile CRM beschikbaar op PDA

Klantgegevens uit Microsoft Dynamics CRM via Mobile CRM beschikbaar op PDA Klantgegevens uit Microsoft Dynamics CRM via Mobile CRM beschikbaar op PDA Sigma distributiepartner Colours & Coatings wil alle klantgegevens centraal opslaan en op PDA's beschikbaar hebben voor de buitendienstmedewerkers.

Nadere informatie

Namens het college van GS wens ik jullie een gelukkig en gezond 2011 toe! Ik vind het geweldig om jullie als provinciecollega s te ontmoeten.

Namens het college van GS wens ik jullie een gelukkig en gezond 2011 toe! Ik vind het geweldig om jullie als provinciecollega s te ontmoeten. Toespraak CdK Ank Bijleveld voor de interne nieuwjaarsbijeenkomst van de provincie Overijssel op maandag 3 januari 2011. Beste collega s, Namens het college van GS wens ik jullie een gelukkig en gezond

Nadere informatie

Slotbijeenkomst Pilot E-depot Utrecht. Hier komt tekst. komt ook tekst 22-1-2014. Utrecht.nl

Slotbijeenkomst Pilot E-depot Utrecht. Hier komt tekst. komt ook tekst 22-1-2014. Utrecht.nl Slotbijeenkomst Pilot E-depot Utrecht Hier komt tekst Digitaal erfgoed Metagegevens & Hier 22-1-2015 Architectuur komt ook tekst 22-1-2014 Bert van Kooten Kennis- en Kwaliteitscentrum Documentaire informatie

Nadere informatie

maakboek In dit Klooikoffer Maakboek vertel je over je werkstuk. Zo leren anderen van jouw werk. Dat is toch gaaf?

maakboek In dit Klooikoffer Maakboek vertel je over je werkstuk. Zo leren anderen van jouw werk. Dat is toch gaaf? let op: al het klooien is op eigen risico! ;) Lekker samen klooien! maakboek In dit Klooikoffer Maakboek vertel je over je werkstuk. Zo leren anderen van jouw werk. Dat is toch gaaf? Vertel alles wat je

Nadere informatie

Diepteanalyse loopbaangesprekken Welk docentgedrag helpt?

Diepteanalyse loopbaangesprekken Welk docentgedrag helpt? Diepteanalyse loopbaangesprekken Welk docentgedrag helpt? Peter den Boer Esther Stukker Lectoraat keuzeprocessen ROC West-Brabant Opzet workshop 1. Introductie en voorstellen 2. U (kort) 3. Presentatie

Nadere informatie

Voorbeeld casus mondeling college-examen

Voorbeeld casus mondeling college-examen Voorbeeld casus mondeling college-examen Examenvak en niveau informatica havo Naam kandidaat Examennummer Examencommissie Datum Voorbereidingstijd Titel voorbereidingsopdracht 20 minuten van analoog naar

Nadere informatie

Laat zien en vertel, dat is het motto van

Laat zien en vertel, dat is het motto van Geef een presentatie en doe dat vooral met tekeningen Dan Roam, Visueel presenteren - Het ontwerpen van presentaties die overtuigen, Vakmedianet, 260 blz., ISBN 978 94 6276 016 5. Het doel van de presentator

Nadere informatie

Ik ben de Klomp. Europees landbouwbeleid groep 5-6. De Klomp is een boer. Wel een hele aardige boer. Maar wel met een boer n accent.

Ik ben de Klomp. Europees landbouwbeleid groep 5-6. De Klomp is een boer. Wel een hele aardige boer. Maar wel met een boer n accent. De Klomp is een boer. Wel een hele aardige boer. Maar wel met een boer n accent Zo! Goedemorgen of goedemiddag, wat is t? Ik moet zo de koeien weer melken, dus... Excuus, dat ik wat stink. Ik heb het zo

Nadere informatie

Friesland College Leeuwarden

Friesland College Leeuwarden Voorwoord In dit verslag bekijk laat ik zien wat je nodig hebt en wat het kost om de PC te upgraden van Office XP naar Office 2007. Ik laat zien wat voor processor je nodig hebt en wat de systeemeisen

Nadere informatie

1. Van je juf of meester krijg je een plaatje. Bekijk je plaatje goed. 3. Zoek samen nog vier klasgenoten met een ander plaatje.

1. Van je juf of meester krijg je een plaatje. Bekijk je plaatje goed. 3. Zoek samen nog vier klasgenoten met een ander plaatje. Opdracht 1 Ongeveer 150 jaar geleden stonden er veel steenfabrieken langs de IJssel. De stenen werden van klei gemaakt. Dat kon je langs de IJssel vinden. Als de rivier overstroomde, bleef er een laagje

Nadere informatie

Koopkracht: de waarde van geld

Koopkracht: de waarde van geld Koopkracht: de waarde van geld 1. Leerlingenblad Inleiding Wat is het doel? Wat is het onderwerp? Wat is het middel? Inzicht krijgen in de waarde van geld Koopkracht: de waarde van geld Een presentatie

Nadere informatie

DIGITAL FOREVER. Digital Assets at risk

DIGITAL FOREVER. Digital Assets at risk DIGITAL FOREVER Digital Assets at risk 1 DR G.J. VAN BUSSEL Archivaris, Bedrijfskundige, Bestuurlijk Informatiekundige Lector Digital Archiving & Compliance (HvA) Strategisch Beleidsadviseur College van

Nadere informatie

De lange geschiedenis van de mensheid op deze aarde is nog lang niet ontrafeld door de gevestigde wetenschap.

De lange geschiedenis van de mensheid op deze aarde is nog lang niet ontrafeld door de gevestigde wetenschap. De lange geschiedenis van de mensheid op deze aarde is nog lang niet ontrafeld door de gevestigde wetenschap. Nog steeds zijn er raadsels waarvoor men simpelweg geen of nauwelijks een verklaring heeft.

Nadere informatie

F A B S C H O L K I D S

F A B S C H O L K I D S F A B S C O H O L K I D S Over FabSchool Kids In Fabschool Kids staat zelf dingen maken, creativiteit en samenwerken centraal. In hands-on workshops in het Fablab Amsterdam leren kinderen alles over digitale

Nadere informatie

Muziek en mediabestanden

Muziek en mediabestanden Muziek en mediabestanden Instructie aanleveren muziek en mediabestanden Uitvaartverzorging Van Boetzelaerlaan 292 2581 BC DEN HAAG 070-3066030 070-3512563 Voorwoord Geachte lezer, De muziek en andere

Nadere informatie

reader informatica

<informatica> reader informatica claes meijer reader informatica 15/16 inhoudsopgave 1. eenheden 2. netwerk 3. bestandssysteem 4. backup strategie 5. (sociale ) media gebruik pagina 3 4 5 6 8 pagina 2 1. eenheden Computereenheden

Nadere informatie

2002/2003 SPREKEN EXAMEN I. Voorbeeldexamen Tijdsduur ± 30 minuten. Opgavenboekje. Examennummer kandidaat: Aanwijzingen. Staatsexamen Nederlands

2002/2003 SPREKEN EXAMEN I. Voorbeeldexamen Tijdsduur ± 30 minuten. Opgavenboekje. Examennummer kandidaat: Aanwijzingen. Staatsexamen Nederlands SPREKEN EXAMEN I Voorbeeldexamen Tijdsduur ± 30 minuten 2002/2003 Opgavenboekje Examennummer kandidaat: Aanwijzingen Staatsexamen Nederlands NT als tweede taal 2 U gaat een spreektoets maken. De toets

Nadere informatie

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo. Relaties HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.org Relaties kunnen een belangrijke rol spelen bij het omgaan

Nadere informatie

Vertel de kinderen, of praat met hen over het verschil tussen film, tv kijken of naar het theater gaan.

Vertel de kinderen, of praat met hen over het verschil tussen film, tv kijken of naar het theater gaan. LESBRIEF Binnenkort gaan jullie met jullie groep naar de voorstelling Biggels en Tuiten Hieronder een aantal tips over hoe je de groep goed kan voorbereiden op de voorstelling. VOOR DE VOORSTELLING Vertel

Nadere informatie

Handleiding bij de workshop Animatie in Microsoft PowerPoint Hoe maak je een animatie in Microsoft PowerPoint 2010? Handleiding voor kinderen

Handleiding bij de workshop Animatie in Microsoft PowerPoint Hoe maak je een animatie in Microsoft PowerPoint 2010? Handleiding voor kinderen Vorige keer hebben wij gesproken over het maken van een PowerPoint presentatie. Deze keer beginnen wij met de herhaling van de basis handelingen op de computer zoals: iets op je scherm aanwijzen iets op

Nadere informatie

Is het mogelijk een aparte categorie te maken waar allerlei vragen en antwoorden omtrent webdesign geplaatst kunnen worden?

Is het mogelijk een aparte categorie te maken waar allerlei vragen en antwoorden omtrent webdesign geplaatst kunnen worden? Aparte categorie voor webdesign mogelijk? Geschreven door Eckie76-21/07/2008 16:17 Is het mogelijk een aparte categorie te maken waar allerlei vragen en antwoorden omtrent webdesign geplaatst kunnen worden?

Nadere informatie

project afspelen in DVD SlideShow met behulp van afstandsbediening; project op cd of dvd branden of op vaste schijf opslaan.

project afspelen in DVD SlideShow met behulp van afstandsbediening; project op cd of dvd branden of op vaste schijf opslaan. 117 4. Produceren Het branden van een project op vcd (video-cd) of dvd wordt in DVD SlideShow 'produceren' genoemd. Dit is de laatste stap in het proces van diavoorstellingen en andere onderdelen op schijf

Nadere informatie

In 7 stappen naar een opgeruimd huis Hoe je op een makkelijke manier je opruimachterstanden inloopt

In 7 stappen naar een opgeruimd huis Hoe je op een makkelijke manier je opruimachterstanden inloopt In 7 stappen naar een opgeruimd huis Hoe je op een makkelijke manier je opruimachterstanden inloopt Ben jij zo iemand die actief is en veel interesses heeft en daardoor ook veel bezigheden en spullen heeft?

Nadere informatie

CASE STUDY MDM LEERT KLANTEN ZELF VISSEN

CASE STUDY MDM LEERT KLANTEN ZELF VISSEN Exact Online CASE STUDY MDM LEERT KLANTEN ZELF VISSEN www.exactonline.nl 2 EXACT ONLINE CASE STUDY ACCOUNTANCY MDM LEERT KLANTEN ZELF VISSEN MDM accountants & belastingadviseurs uit Den Haag is hard op

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/28464 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Jeroen Bédorf Title: The gravitational billion body problem / Het miljard deeltjes

Nadere informatie

Peppelinfo december 2014, nummer 4

Peppelinfo december 2014, nummer 4 Peppelinfo december 2014, nummer 4 Beste ouders, Inmiddels ben ik al weer drie weken op de Peppel en begin ik me al aardig thuis te voelen. Ik heb al veel ouders ontmoet en al een aantal prettige gesprekken

Nadere informatie

HANDIG ALS EEN HOND DREIGT

HANDIG ALS EEN HOND DREIGT l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n HANDIG ALS EEN HOND DREIGT OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN HIER LEES JE HANDIGE INFORMATIE OVER HONDEN DIE DREIGEN. JE KUNT

Nadere informatie

De ijnmanager. Cartoons januari 2015. Luc Timmers

De ijnmanager. Cartoons januari 2015. Luc Timmers De ijnmanager Cartoons januari 2015 Luc Timmers Gezelligheid kent geen tijd Is het alweer 2015? Wat vliegt de tijd hé? Logisch toch? Ooit spaghetti de kop boven het maaiveld uit zien steken? Nou dan!

Nadere informatie

PeerEducatie Handboek voor Peers

PeerEducatie Handboek voor Peers PeerEducatie Handboek voor Peers Handboek voor Peers 1 Colofon PeerEducatie Handboek voor Peers december 2007 Work-Wise Dit is een uitgave van: Work-Wise info@work-wise.nl www.work-wise.nl Contactpersoon:

Nadere informatie

Culture Shock -PIM. GROEP 7 ESRA ATESCELIK STUDENT NR: 1783262 JUNI 2009 Eak500@few.vu.nl. Esra Atescelik juni 2009 1

Culture Shock -PIM. GROEP 7 ESRA ATESCELIK STUDENT NR: 1783262 JUNI 2009 Eak500@few.vu.nl. Esra Atescelik juni 2009 1 GROEP 7 ESRA ATESCELIK STUDENT NR: 1783262 JUNI 2009 Eak500@few.vu.nl Esra Atescelik juni 2009 1 Inhoudsopgave 1. Concept Culture Shock.3 1.1 Definitief concept 4 1.2 Interactief gedeelte van de film..4

Nadere informatie

STAGEDAG SAM DIEPSTRATEN

STAGEDAG SAM DIEPSTRATEN STAGEDAG SAM DIEPSTRATEN 4-4- 2014 Stagedag Sam Diepstraten Christoffel Breda Sam gaat leren: Deel 1 (+) Hoe een computer er van binnen uitziet. (+) Hoe het systeem is opgebouwd en hoe alles in elkaar

Nadere informatie

Microsoft Excel. It s all about Excel - VBA

Microsoft Excel. It s all about Excel - VBA X Microsoft Excel Stap in de wereld van Visual Basic for Applications (VBA) binnen het Microsoft Office programma Excel. Leer hoe deze programmeertaal precies in elkaar zit en hoe u deze in de dagelijkse

Nadere informatie

Project Interactieve multimedia

Project Interactieve multimedia Project Interactieve multimedia Jerney van Schagen Inleiding: Het eerste idee van het project bij mij was dat het een vrij breed project zou worden, maar in een van de eerste colleges kwam ik er al gauw

Nadere informatie

Afbeeldingen in binaire code

Afbeeldingen in binaire code U UNPLUGGED Afbeeldingen in binaire code Lestijd: 20 minuten Deze basisles omvat alleen oefeningen. Er kunnen inleidende en afrondende suggesties worden gebruikt om dieper op het onderwerp in te gaan als

Nadere informatie

Van beeldscherm tot output

Van beeldscherm tot output Van beeldscherm tot output Uw grafische specialist en partner Grafinex ondersteunt de grafimedia industrie met een breed spectrum aan diensten en producten. Met deskundig advies en oplossingen op maat.

Nadere informatie