Alle Hens Maandblad. Racen door Afrika voor goed doel. Hoe veilig is defensie? Maandblad van de Koninklijke Marine februari 2007

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Alle Hens Maandblad. Racen door Afrika voor goed doel. Hoe veilig is defensie? Maandblad van de Koninklijke Marine februari 2007"

Transcriptie

1 Alle Hens Maandblad Maandblad van de Koninklijke Marine februari 2007 Racen door Afrika voor goed doel Hoe veilig is defensie?

2 Colofon: Alle Hens Maandblad van de Koninklijke Marine Uitgave: Alle Hens is een uitgave van de Koninklijke Marine. Aan de inhoud kunnen geen rechten worden ontleend. Hoofdredacteur: LTZSD 2OC KV V.J.G. Strijbosch Eindredacteur: LTZSD 2 KV W.F. Borgsteede Redacteur: B. Wijnandts Vormgeving en lithografie: Grafisch ontwerpburo Engelbracht Druk: OBT B.V., Den Haag Redactieadres: (niet voor adreswijzigingen en vragen over verzending) Alle Hens Het Nieuwe Diep 5 Het Paleis, kamer 213 MPC 10A / Postbus CA Den Helder Telnr.: / Mdtn: * / Internet: Kopijdatum: De deadline voor het volgende nummer van Alle Hens valt op maandag 12 februari. Adreswijzigingen KM-personeel: Doorgeven aan Bureau Administratie of via DCHR Mdtn: * Adreswijzigingen veteranen: Stichting Veteraneninstituut Postbus AC Doorn Tel.: Adreswijzigingen betalende abonnees: Abonnementenland Postbus AA Uitgeest of via Tel.: Opzegtermijn zes weken. Abonnementsprijs: 17,02 (buitenland 21,55 per jaar) Aanhaling uit en overname van artikelen uit dit blad is toegestaan met bronvermelding. ISSN Cover Voor het avontuur en het goede doel legden drie marinevrouwen 7700 kilometer af door Noord-Afrika. Een zware maar vooral gezellige tocht die veel indruk maakte op de dames. (Foto: eigen werk) Inhoud RIB, RIBBER, RIBST Het station Den Helder van de Koninklijke Nederlandse Reddingmaatschappij heeft onlangs haar nieuwe reddingboot gedoopt. Deze behoort tot de grootste ribs ter wereld. Zes marinemedewerkers, vrijwilligs bij station Den Helder, werken als opstapper op de boot. Amfibische krachten gebundeld Op 17 en 18 januari vond een bijeenkomst plaats onder Nederlands voorzitterschap van het Europees Amfibisch initiatief. Een organisatie die moest opboksen tegen de gewichtiger landcomponent van de NAVO-strijdkrachten. Beveiliging: mij een zorg? Onlangs is de aftrap gegeven voor een programma waarmee de defensiemedewerker bewuster moet worden gemaakt van allerhande veiligheidsrisico s binnen de organisatie. Dat is nou mama s schip KLTZ Jeanette Morang is Nederlands eerste vrouwelijke commandant van een fregat. De nieuwe commandant van De Parel wil op de eerste plaats als commandant gezien worden en dan pas als vrouw. Feit dat ik vrouw ben, is niet bijzonder. Woestijnjonkvrouwen Met een oude auto door Noord-Afrika scheuren. Dat is wat drie dames van VSQ 7 hebben gedaan tijdens hun winterverlof. Voor de kick en het avontuur, maar ook voor het goede doel: ze haalden in totaal euro op. Vechtersbaas Commandeur Jan van Galen stierf in het harnas na zijn overwinning op de Engelsen bij Livorno. In zijn tijd werd hij geroemd om zijn heldendaden, maar een groot deel van hem bleef onderbelicht. Watermakers Adjudant-onderofficier b.d. Toon Vissers is na de marine terecht gekomen als sales engineer bij Promac. Het bedrijf maakt waterzuiveringsinstallaties voor onder andere de schepen van zijn oude werkgever. Op Koers Na de aftrap vorige maand met de aanpak van de eerste dissatisfier zijn de volgende zee-egels aan de beurt: sporten op de kazerne in de late avonduurtjes wordt mogelijk, en er komt een pilot over de reewacht. En verder: Logboek Mens & Werk Mens & Mutaties

3 Nu doorpakken Inmiddels is het nieuwe jaar alweer ruimschoots begonnen. In mijn laatste column heb ik met name vooruitgekeken en de visie en speerpunten voor 2007 onder uw aandacht gebracht. Deze visie en speerpunten zijn ook verstuurd naar de commandanten en afdelingshoofden, zodat zij eventuele vragen van u over deze onderwerpen kunnen beantwoorden. Van gedachten wisselen Met enige regelmaat zal ik met commandanten, eerste officieren, stafadjudanten en chefs der equipage van gedachten wisselen over deze speerpunten en over andere initiatieven die worden ontplooid. Een voorbeeld daarvan is de concept Gedragscode van defensie die op 17 januari door de Commandant der Strijdkrachten is gelanceerd. Op 1 februari is de Commandant der Strijdkrachten (CDS) in Den Helder geweest om deze Gedragscode bij commandanten, eerste officieren, chefs der equipage en afdelingshoofden toe te lichten en met hen van gedachten te wisselen en commitment te vragen. Daarmee stopt het echter niet. De volgende stap is dat naar deze Gedragscode wordt geleefd en er met u, bij de eenheden en op de afdelingen, wordt gesproken en gediscussieerd over deze Wereldreis Hr.Ms. Tromp Hr.Ms. Tromp is inmiddels ruim over de helft van haar wereldreis. Naast de zeer succesvolle radar (SMART-L) beproevingen nabij Hawaï zijn ook enerverende havens bezocht die de Koninklijke Marine lange tijd niet meer met een schip heeft aangedaan. In al die havens heeft het schip haar visitekaartje op een uitstekende wijze afgegeven. Zelf heb ik de Tromp bezocht in Indonesië. Ook hier liet de bemanning zich tijdens vele representatieve verplichtingen van haar goede kant zien. Op het ereveld Kembeng Kunung te Surabaya heb ik het Vlootmonument onthuld. Daarop staan de namen van marinepersoneel dat in Indonesische wateren tijdens de Tweede Wereldoorlog is omgekomen, en die nog niet elders op een monument stonden vermeld. Tijdens de overtocht van Hr.Ms. Tromp naar Jakarta was een grote delegatie van de Indonesische marinetop aan boord. In de nabijheid van de wrakken van Hr.Ms. De Ruyter en Hr.Ms. Java heb ik, met de Indonesische BDZ en de Nederlandse ambassadeur, kransen op zee gelegd om de Slag in de Javazee te herdenken. Een indrukwekkend moment, niet alleen voor mijzelf maar ook voor de mannen en vrouwen van Hr.Ms. Tromp. Intussen gaan de operaties gewoon door. In Uruzgan zijn speciale eenheden ingezet en nog steeds is een groot aantal individueel uitgezondenen actief zo wijd de wereld strekt Gedragscode en dat deze reacties terugkomen bij mij. Eind maart zal dan de definitieve Gedragscode worden gepresenteerd. Voorwaarts Tijdens deze bijeenkomst op 1 februari is ook het actieprogramma Op Koers nader toegelicht. Dit programma moet nu concreet worden gemaakt, zodat u de resultaten ook gaat merken. In sommige gevallen sluit dit actieprogramma naadloos aan bij de defensiebrede initiatieven en gaan we meteen voorwaarts. Daar waar dat niet zo is, vindt nauwe afstemming plaats met de CDS. In andere gevallen zal de voortgang wellicht minder (snel) zijn dan u verwacht. Mij is er echter veel aan gelegen om nu door te pakken. Via uw commandant en ook via Alle Hens wordt u op de hoogte gehouden van de voortgang. UNIFIL-missie Intussen gaan de operaties ook gewoon door. In Uruzgan zijn speciale eenheden ingezet en daarnaast is nog steeds een groot aantal individueel uitgezondenen actief zo wijd de wereld strekt. Hr.Ms. Van Galen is bezig aan het laatste deel van haar UNIFIL-missie en heeft inmiddels meer dan honderd ondervragingen uitgevoerd. Tijdens het bezoek van de Staatssecretaris van Defensie en mijzelf tijdens de kerstdagen heb ik kunnen constateren dat goed werk wordt verricht en dat de sfeer aan boord goed was. Tot slot heb ik op 29 januari het boek Terg mij niet: de geschiedenis van marinevliegkamp Valkenburg uitgereikt aan de burgemeester van Katwijk. Daarmee heb ik, ook voor mij persoonlijk op symbolische wijze en onder grote belangstelling het boek van marinevliegkamp Valkenburg en van de Orionpatrouillevliegtuigen definitief gesloten. Vice-admiraal Jan Willem Kelder, Commandant Zeestrijdkrachten 3

4 Nieuwe Helderse reddingboot gedoopt RIB, RIBBER, RIBST Er valt geen fles kapot te slaan op het rubberen drijflichaam van de nieuwe reddingboot van de Koninklijke Nederlandse Reddingmaatschappij (KNRM), station Den Helder. Daarom schenkt mevrouw Schippers, weduwe van Huibert Dijkstra, de champagne over de tube nadat ze de naam van de nieuwe boot heeft onthult: Joke Dijkstra, vernoemd naar de zus van de heer Dijkstra, met wiens nalatenschap een serie reddingboten is verworven. Daarmee heeft de KNRM de achtste uit de Arie Visser klasse in dienst gesteld. Tekst: Barry Wijnandts/Foto s: Albert Vermeulen Een beetje naut maak je niet gelukkiger als hij even kan varen met een Rigid (Hull) Inflatable Boat (R(H)IB). Het gevoel over de zee te stuiteren met 240 paardenkrachten onder je, is overweldigend. De zeven meter lange boot behoort tot de standaard uitrusting van de fregatten en wordt onder andere gebruikt voor personeel transfers, man overboord en boardings. Nog mooier zijn de super RIBs, die momenteel alleen nog worden gebruikt op de Antillen. Nog meer vermogen (2x 315 pk), nog groter (twaalf meter) en nog stoerder. steven is aangepast op de lokale verschillen. De KNRM opereert op het hele Nederlands continentale plat, wat met name voor het station in Den Helder een enorm gebied is. De maatschappij had zich ten doel gesteld om langer op zee te kunnen blijven en de gereddencapaciteit flink te verhogen. Dat resulteerde in de bouw van een serie RIB s die tot de grootste ter wereld behoren. Met een lengte van 18,8 meter en een capaciteit van honderdtwintig man, steekt de boot met kop en schouders boven de gangbare modellen uit. Je moet niet Redders zijn met de zuidwester op geboren Grootste ter wereld Maar kinderspeelgoed vergeleken met de nieuwe RIB van het KNRM-station Den Helder. Het is de achtste boot van deze klasse die voor de reddingmaatschappij wordt opgeleverd door Aluboot uit Hindeloopen. De Friese werf bouwt al vijftien jaar reddingboten en weet als geen ander wat het reddingwerk op zee voor eisen stelt aan de vaartuigen. De RIB is heel stabiel. Door de rubberen tubes slaan de golven er eerder omheen dan overheen, vertelt Klaas Borneman van Aluboot. Wij hebben de reddingboot samen met de Britse reddingmaatschappij ontwikkeld. Ze zijn nagenoeg hetzelfde, alleen de denken dat de boot met zoveel man nog kan varen, vertelt vrijwillig bemanningslid ook wel opstapper genoemd eerste luitenant der mariniers Jaap den Hoed. De boot dient dan voornamelijk als platform waar mensen op kunnen blijven drijven totdat een schip of helikopter de slachtoffers kan evacueren. Powerboat In de machinekamer liggen twee keer 1000 pk MAN-dieselmotoren met Hamilton waterjets, waarmee de boot zestien uur lang De band tussen de marine en de reddingmaatschappij is groot. Behalve dat de marine veiligheid op zee levert middels haar kustwachttaken en Search and Rescue werk, spurten geregeld zes marinemensen vrijwillig van hun werkplek af om mensen in nood te redden met de KNRM-boot vanuit station Den Helder. Naam: Wolter Zuuring (39) Plaatsing: Marinebedrijf Dok VI/ (ont-)dokker Bij de KNRM sinds: 14 jaar Dit werk gaat van vader op zoon. Mijn vader is negentien jaar opstapper geweest. Voor de KNRM heb ik bij het Duik- en Bergingsbedrijf gewerkt. Daar deed ik hetzelfde wat ik hier deed, maar dan betaald. Dat was af en toe nog wel een concurrentiestrijd over wie welke klus deed. Over het algemeen kan ik zo mijn werk laten vallen als de pieper gaat. Dan is het altijd weer spannend wat je tegenkomt. De Dakotaramp heeft tot dusver de meeste indruk gemaakt. We hoorden een uur na het ongeluk wat er precies gebeurd was. We stapten aan boord maar er was eigenlijk geen hulp meer te bieden. Je vist wel eens een lijk uit het water, nu doe je in een keer drie lijken. Dat heeft me wel aangegrepen. Naam: Menno de Jong (38) Plaatsing: marinebrandweer/ bevelvoering bijzondere eenheid Bij de KNRM sinds: zeven jaar Dit werk is goed te combineren met de 24-uurs diensten van de brandweer. Als ik daar een etmaal heb gelopen, dan heb ik daarna genoeg vrije tijd om voor de reddingmaatschappij te werken. Tja, zit het reddingwerk in me? Ik weet niet, daar word je mee geboren. Ik ben er ook mee opgegroeid. Op een dag ben ik aan boord gestapt en ik ben er nooit meer weggegaan. Ik vind de hulpverlening en brandbestrijding machtige organisaties. Je werkt heel onafhankelijk en de collega s zijn heel sociaal. Het is allebei fantastisch werk, maar deze hobby is nog leuker. Ik ben ook supertrots op deze nieuwe boot. 4

5 Mevrouw Schippers doopt de boot onder toezien van alle opvarenden en de directeur van de KNRM, Sip Wiebenga. 32 knopen kan varen, mits de tanks gevuld zijn met 6100 liter diesel. Jets leveren niet zo veel trekkracht als een schroef, maar wel een enorme snelheid, zegt opstapper Patrick de Vries. De KNRM wordt regelmatig gevraagd om onbestuurbaar geraakte vaartuigen in veiligheid te brengen of vastgelopen bootjes vlot te trekken. Dat is, zeker met ruwe zee, erg moeilijk. Zo n boot heeft er ook de massa niet voor. Het vermogen dat de boot levert is vergelijkbaar met die van powerboats, waarbij snelheden over water van ruim 130 knopen niet ongewoon zijn. Deze motoren zijn wel begrensd, verklaart Den Hoed, We willen onze boten ongeveer 33 à 34 knopen laten lopen, dat is ruim 65 kilometer per uur. Waar een lichte powerboat het maximale uit zijn motor kan halen op een spiegelglad wateroppervlak, gaat de 28 ton zware reddingboot vaak naar buiten wanneer een normaal mens naar binnen gaat. Bij meer dan windkracht negen vinden wij het ook niet leuk meer. Je ziet dan dat iedereen heel gefocust is op zijn taken en de spanning voor wat ons te wachten staat, is op de gezichten af te lezen, aldus de redder. Naam: Patrick de Vries (44) Plaatsing: Marinebedrijf/ lasser Bij de KNRM sinds: 19 jaar Ik ben begonnen in Calantsoog op een Zephyr rubberboot met een 55pk motor, waar de mariniers ook mee varen. Ik ben toen ook opgeleid door de mariniers, dat was een keiharde opleiding. Het moeilijkst is een bemanning te vinden tijdens werktijd. Omdat ik in Den Helder werk, ben ik benaderd om voor dit station te gaan varen. Op mijn werk is het gelukkig nooit een probleem om direct te vertrekken als de pieper gaat. Iedereen leeft heel erg mee en uiteraard willen ze de verhalen horen als ik terug kom. Ik hoef alleen mijn spullen te pakken en mijn collega s klokken dan voor me uit. Ik heb op de kleinste en de grootste boten gevaren van de KNRM. Het heeft allebei wat. Zo n open boot is ook stoer, je hebt direct contact met de omgeving en de zee. Alleen als je bij heel slecht weer een heel eind uit de kust moet zijn, dan is het wel heel zwaar en koud. Dat is eigenlijk ook slecht voor je lijf. Dit werk zit in je bloed. Ze zeggen hier wel eens dat redders met een zuidwester op zijn geboren. Naam: Eerste luitenant der marniers Jaap den Hoed (28) Plaatsing: OKM staf/ stafofficier defensieopleidingen Bij de KNRM sinds: 8 jaar Ik ben begonnen bij de KNRM in Zandvoort. Ik werk daar nog steeds in het weekend en af en toe s avonds. Sinds april vorig jaar zit ik tijdens werktijd op station Den Helder, tot in elk geval eind Maar ik hoop hier langer te kunnen blijven. In Zandvoort vaar ik op de Valentijnklasse. Dat is een halfopen boot en twee slagen kleiner dan deze. Die boot wordt gelanceerd vanaf het strand. Dat is best spannend, want je moet door de branding. Daar heb je direct vol vermogen nodig om goed doorheen te komen, terwijl je hier rustig de haven uitvaart en de motoren langzaam warm kunt laten draaien. Zandvoort is een betrekkelijk rustig station want het operatiegebied is veel kleiner. Veel acties worden al snel door station IJmuiden overgenomen. Hier is het gebied enorm en je zit soms ruim honderd mijl uit de kust. 5

6 Kantelproef Na enkele weken van harde wind vaart de Joke Dijkstra haar eerste demorondjes tussen Den Helder en Texel. De boot is opvallend stabiel op het hobbelige water. Door de vele belangstellenden aan boord is de topsnelheid niet haalbaar, maar toch zijn de prestaties indrukwekkend. De motoren brullen en de jets werpen het water hoog op in haar kielzog, waar de oude Dorus Rijkers even lekker overheen springt. In de korte bochten heb je nauwelijks het gevoel dat je van links naar rechts wordt geworpen. De ultieme test voor de bootklasse is inmiddels gedemonstreerd door station Ameland. Tijdens een reddingsactie in november is de Anna Margaretha drie keer over de kop geslagen. De Anna Margaretha voer uit bij windkracht tien en golven van twaalf meter hoogte naar een vrachtschip dat problemen met de roeren had. Daarbij sloeg het schip om in de zware brekers en verloor het contact met de wal. De elektronica had het zwaar te Den Helder is de bakermat van de reddingmaatschappij. Op 14 oktober 1824 vond er een scheepsramp plaats met de brik De Vreede, waarbij de eerste reddingoperatie vanuit Huisduinen op touw werd gezet. Zes van de zeven redders lieten daarbij het leven. Voorzitter van het hoofdbestuur van de KNRM is voormalig Bevelhebber der Zeestrijdkrachten vice-admiraal b.d. Cees Duijvendijk en heeft een bijzondere link met de redders: Mijn echtgenote stamt direct af van de enige overlevende van de Huisduiners die bij die scheepsramp betrokken waren. De admiraal is goed te spreken over de samenwerking tussen de marine en de KNRM en is zeer verheugd met de prestaties van de nieuwe boot. Het is wel een beetje jammer dat er straks geen boot voor Den Helder meer vaart met de naam van Dorus Rijkers, die toch zo verbonden is aan de stad. Maar de oud-bevelhebber is vooral trots op alle marinemedewerkers die zich vrijwillig voor de KNRM inzetten. "Bij meer dan windkracht negen vinden wij het ook niet leuk meer" verduren, evenals de bemanning, maar de boot hield het goed en richtte zich elke keer weer op. Beperkende factor Het ontwerp van de RIB komt uit Engeland, waar men betrouwbaarheid in alle weersomstandigheden wilde combineren met snelheid. De oude reddingboten haalden maximaal elf knopen. Hoewel veel schippers hun twijfels hadden, is het concept enorm op de proef gesteld en bleek de veredelde rubberboot zeer zeewaardig. De boot is niet meer de beperkende factor, maar de mens. In principe kunnen we, als we vol vermogen varen, zestien uur op zee blijven. Maar natuurlijk vaar je niet continu voluit, legt Den Hoed uit. We kunnen als het moet ook vierentwintig of zesendertig uur op zee blijven, als we voorzien worden van water en eten. Aan boord is een magnetron en een beperkte hoeveelheid eten en water aanwezig. Overige faciliteiten heeft de boot niet. De marine opstappers van de Joke Dijkstra. Naam: LTZ 2OC Martine Brouwer (31) Plaatsing: Komt van personeelszorg, gaat naar de verkeerscentrale Bij de KNRM sinds: twee en een half jaar Ik zeil graag en dan ben je wel bekend met het werk van de KNRM. Op een dag ben ik bij de schipper naar binnen gelopen met de vraag of ik ook redder kon worden. Ik ben zeeofficier en dat scheelt een hoop qua kennis die ik meebreng. Het leuke is hier dat aan boord alle rangen en standen wegvallen. Iedereen doet waar hij of zij goed in is. De marine valt hier helemaal weg, ook de procedures zijn niet te vergelijken met aan boord. Hier is het altijd voor het echt, bij de marine blijft het voornamelijk (gelukkig) vooral voor oefening. Ik ben de enige vrouw op station Den Helder. Ook dat gegeven valt helemaal weg aan boord, daar gelden alleen je kwaliteiten. Laatst met de gecrashte JSAR ging de pieper af: Luchtvaartuig in nood. Dat is alles wat je op dat moment weet. Het kan een klein dingetje zijn, maar het kan ook een Boeing 747 vol passagiers zijn. Dan ben je best gespannen voor wat er gaat komen. Naam: Martijn Versteeg (29) Plaatsting: Dienst Vastgoed Defensie/ storingsmonteur Bij de KNRM sinds: zes jaar Ik ben begonnen bij de Reddingbrigade. Heel veel mensen die daar beginnen, komen uiteindelijk bij de KNRM terecht. Zo ben ik hier voor gevraagd. Bij defensie werken mijn collega s en ik op oproepbasis. Daardoor krijg ik veel begrip op de werkvloer, want zij weten precies wat het is, als op de meest vreemde tijdstippen de pieper afgaat. Ik denk niet echt aan de waardering voor het redden van mensen als ik uitvaar. Het gaat mij gewoon om het werk zelf. Natuurlijk ben ik achteraf blij als alles goed komt, maar het gaat mij niet om de onderscheidingen en beloningen. Deze boot is veel groter dan de Dorus Rijkers. Er zitten veel meer mogelijkheden op en alle apparatuur is aan elkaar gekoppeld. We zullen weer flink de boeken in moeten duiken om de boot eigen te maken. 6

7 Advertentiecampagne Gedragscode 7

8 Europese synergie van trotse eenheden European Amphibious Initiative Op 17 en 18 januari kwam het European Amphibious Initiative samen in Den Helder om de stand van zaken op het gebied van het Europese amfibische vermogen en kunde te actualiseren. In meerdere seminars werd de operationele capaciteit van de betrokken landen besproken, waarna de resultaten tijdens de Force Commander Conference gepresenteerd werden. Tekst: Barry Wijnandts Een zware storm kon de conferentie in de Marineclub te Den Helder niet verstoren, zoals de verplichtingen in Libanon dat wel deden in september vorig jaar, toen het symposium eerst gepland was. Onder Nederlands voorzitterschap kwamen diverse Europese afgevaardigden bijeen om een inventarisatie te maken van het materieel en de kunde op het gebied van amfibisch opereren. Het Europees amfibisch initiatief (EAI) werd geïnitieerd in 2000 en is feitelijk een bekrachtiging van een ander initiatief, dat zijn oorsprong heeft in de jaren zeventig. Verschillende landen die toentertijd veel oefenden in de Middellandse Zee wilden hun krachten bundelen om de oefeningen beter te kunnen plannen. Dat initiatief hield zich voornamelijk bezig met het coördineren van wie, wat waar wilde gaan oefenen. Met die input konden de landen thuis de oefeningen nader in detail gaan plannen, om in het jaar erop daadwerkelijk aan de slag te gaan. Het idee ontwikkelde zich echter niet tot een standvastige organisatie. Pas in 1995 ontstond er een pre-internet tijdperk. In 2000 kwam uiteindelijk het Europees amfibisch initiatief van de grond, zegt hij. Dat gebeurde vooral uit noodzaak om sterker te staan. Binnen de strijdkrachten van de NAVO werd vooral de nadruk gelegd op landoptreden en de amfibische slagkracht hing er een beetje los bij. Er heerste het idee dat wat mariniers en amfibische eenheden doen, niet zo heel groot was, zeker in vergelijking met de landoperaties, aldus Hekkens. Het Verenigd Koninkrijk, Spanje, Frankrijk, Italië en Nederland waren de eerste deelnemende landen. Versnipperd Er bestonden verschillende initiatieven tussen enkele landen. Spanje en Italië deden veel samen, en Nederland en het Verenigd Koninkrijk ook. Maar het amfibische vermogen was in Europa heel versnipperd. Dit leidde tot het ondertekenen van een declaration of intention, vertelt commandeur Pieter Bindt. Daarin staan onder Landingforces hebben iets gemeen nieuwe poging met de introductie van het Combined Amphibious Forces Mediterranean (CAFMED) concept. Het was de actualisering van het oude initiatief. Het hield zich met name bezig met dezelfde taakstelling. Om meerdere redenen heeft ook dit CAFMED concept geen concrete stappen kunnen zetten naar betere interoperabiliteit, dat zorgt voor de samenhang van systemen onderling. Kolonel der marniers Marco Hekkens wijt dit voornamelijk aan de gebrekkige infrastructuur en de lange afstanden tussen de landen in het Foto: archief AVDD andere de doelen van het EAI. Het verbeteren van de samenhang, de capaciteit en het actueel houden van kennis. Het gaat daarbij om de hele amfibische keten, van schepen, helikopters, eenheden, landingsvaartuigen, commandovoering, alles. De landen die lid wilden worden, moesten aan enkele voorwaarden voldoen. Ze moeten over amfibische liftcapaciteit beschikken met bij voorkeur een commandofunctie en ze moeten landingstroepen aan land kunnen brengen middels landingsvaartuigen en helikopters. Het was belangrijk om aan deze voorwaarden te voldoen. Als andere landen dat niet deden, dan zouden die tekortkomingen kunnen gaan overheersen, waardoor de rest concessies moet doen, volgens de kolonel. Nu voldeden wij zelf niet helemaal aan de voorwaarden, wij beschikten immers niet over marinised helikopters voor met name de troepen en materieelsverplaatsing. Doordat onze samenwerking met de Engelsen, die deze helikopters wel hebben, zeer sterk was, konden wij wel beschikken over hun liftcapaciteit, en voldeden wij dus de facto aan de toelatingseisen. Krachten combineren NLMARFOR staat echter niet alleen in dat probleem. Hekkens illustreert hoe veelomvattend een volledig operationele expeditionaire macht is aan de hand van hetzelfde helikoptervraagstuk, dat binnen de hele NAVO speelt. Afghanistan en Irak slurpen terecht bijna alle helikopters binnen NAVO op, zegt hij. Dus die capaciteit moet elders weer aangevuld worden. Met de komst van de maritieme transporthelikopter is het plaatje nog niet volledig. Daar zit nog een ijsberg aan capabilities achter, waarvan je maar een puntje boven water uit ziet steken. De helikopters kunnen sea-based zijn, maar ze moeten ook in staat zijn om vanaf een operating-base op land te kunnen opereren onder initieel zeer primitieve omstandigheden. Als

9 Advertentiecampagne Gedragscode 9

10 een schip meerdere helikopters aan boord meeneemt, moeten andere belangrijke zaken mogelijk thuisblijven. Of er moet een beroep worden gedaan op Crisis Response Shipping zoals bijvoorbeeld de zogenaamde Roll-on Roll-off (Ro-Ro) schepen, zoals Hr.Ms. Rotterdam. Maar dat vraagt om havens met een grotere diepgang en met de faciliteiten om dit soort schepen te kunnen lossen, aldus Hekkens. En dat kan uitdagingen geven bij expeditionair optreden wanneer deze infrastructuur niet aanwezig is, of vanaf veiligheidsoverwegingen initieel niet direct beschikbaar is. Dan moet je deze uitdaging op een slimme manier zien om te Griekenland. De EAI staat namelijk open voor nieuwe partners. Welke mogelijkheden hebben andere landen en hoe passen deze in het verband? Een van de toeschouwers is Noorwegen. Hekkens: Noorwegen voldoet technisch niet aan de eisen om lid te worden van het EAI. Maar zij hebben wel een aantal zogenaamde niche capabilities zoals een heel interessant soort landingsvaartuigen en Littoral ISTAR (Intelligence, Surveillance, Target Aquisition and Reconaissance). Het zou zonde zijn om blind te staren op de voorwaarden en dit soort techniek niet in te passen binnen de EAI Er heerste het idee dat wat mariniers en amfibische eenheden doen, niet zo heel groot was zetten naar opportunities, door bijvoorbeeld te kijken naar hoe we binnen de leden van de EAI bestaande amfibische krachten optimaal kunnen combineren, aldus Hekkens. Daaruit voort kwam de behoefte om elkaar goed op de hoogte te houden van elkaars kunnen en met name het vergroten van de onderlinge samenhang in systemen en werkwijzen. Het initiatief is daarmee een fantastisch middel om naast eventuele ernstinzet dus juist ook oefeningen op te zetten waarmee je kunt testen of het systeem klopt. Daar kun je een meerwaarde uithalen. gereedschapskist. Wat hij wel belangrijk vindt, is dat de deelnemende landen zelf de broek op kunnen houden. Het is niet de bedoeling dat tijdens een oefening andere landen worden opgezadeld met jouw logistieke problemen, aldus de kolonel. Trotse eenheden Ik heb gewerkt met bijna alle Europese amfibische eenheden. Landingforces hebben iets gemeen, moet de kolonel concluderen. De Force Commanders van de EAI. Foto: Albert Vermeulen Aan het hoofd van de tafel KOLMARNS Hekkens en CDR Bindt. Foto: Barry Wijnandts Meer voor een euro Het is echter niet de bedoeling dat de nationale amfibische strijdkrachten alleen kunnen functioneren als ze elkaar aanvullen. Hekkens: In de ideale wereld zou je een takenverdeling kunnen maken, maar dat maakt je ook afhankelijk van elkaar. Daarnaast hebben we te maken met de nationale belangen, die kunnen afwijken ten aanzien van wat landen op amfibisch gebied willen en kunnen. De commandeur beaamt het voordeel van zo n complementaire aanvulling door de verschillende leden: Theoretisch is dat inderdaad zeer wenselijk, om meer te kunnen doen voor een euro. Daarom gebruiken we deze conferentie om beter inzicht te krijgen in elkaars capaciteiten, compatibility, dus welke systemen met elkaar kunnen werken. Dat is een continu doorlopend proces. Maar de commandeur hecht ook veel waarde aan het lijfelijk contact met de deelnemende partijen. Het werkt een stuk makkelijker als we elkaar gezien hebben en iedereen weet wie wie is. Wat dat betreft is zo n conferentie ook een soort sociale spin-off voor waar we in de toekomst naar toe willen. Nieuwe landen Ook dit jaar zijn er nieuwe landen bij het symposium als toeschouwer, te weten Polen, Portugal, Noorwegen, Turkije en Het zijn allemaal trotse eenheden die iets tot een uitstekend geheel kunnen samensmeden. Dat laatste is volgens Hekkens een belangrijke motivatie om een internationale samenwerking uit te buiten. Als je het alleen doet om het multinationale concept, dan loopt dat vaak op niets uit. Het gaat juist om die synergie. Het initiatief is niet zover dat er op Europees gebied technische ontwikkelingen of verwervingen worden overwogen. Maar door elkaars omgeving goed te leren kennen, sluit Hekkens niet uit, dat partners geïnteresseerd raken in elkaars techniek, verbeteringen zien en modificaties voor gaan stellen die breder dan de eigen marine aan te kopen zijn. De ambities van NLMARFOR liggen hoog. Bindt: De staf moet in staat zijn om elementen te leveren voor vrijwel het gehele scala aan maritieme operaties: van kleine teams tot en met de grootste verschijningsvorm als Commander Amphibious Task Force & Commander Landing Force (CATF/CLF). We moeten deze meest uitdagende rol kunnen vervullen in de voorbereidingsfase van de NRF 12 vanaf juli 2008 en daarna in de Standby fase tot en met de eerste helft van Daarnaast zal veel Nederlandse expertise worden verleend aan de staven van de NRF s geleidt door de andere naties. 10

11 Mensen worden steeds makkelijker Beveiliging: mij n zorg?! Op 27 november 2006 heeft de Commandant der Strijdkrachten, generaal Dick Berlijn, de aftrap gegeven voor het Programma Beveiligingsbewustwording Ministerie van Defensie. Naar aanleiding van onder andere de wapenroof op Gilze Rijen in 2004, de bekende incidenten met USB-sticks en gestolen laptops bij andere ministeries in afgelopen jaren, wil defensie beveiliging meer onder de aandacht brengen van haar werknemers. Tekst: Barry Wijnandts Voor het CZSK is luitenant-kolonel der mariniers Oscar Smith, als rechterhand van de beveiligingscoördinator, belast met de integrale beveiliging van de gehele organisatie. Samen met vier medewerkers, allen specialist op beveiligingsgebied, vormen zij het stafbureau Integrale Beveiliging en geven zij adviezen en ondersteuning aan de lijnmanagers bij het CZSK. De tijd van grote militaire geheimen die dè vijand, de Rus, op slinkse wijze probeert te bemachtigen, is voorbij en de mensen worden eigenlijk steeds makkelijker in de omgang met vertrouwelijke informatie, stelt hij. Het grootste risico schuilt nu vooral in het in gevaar brengen van het optreden van onze militairen tijdens ernstmissies en imagoschade: We behartigen de belangen van de Nederlandse Copy, Paste Een kleine tienduizend personen die stonden geregistreerd in een database, zijn voorlopig nog niet verlost van spam. Een werknemer van een databasemanagementsysteem aanbieder wilde een versturen met een daverende zomeraanbieding. In plaats daarvan verzond hij het adressenbestand zelf. De werknemer maakte de fout door de adressen niet in de geadresseerdenbalk te plakken, maar in de body van de tekst. De 9300 klanten konden in elk geval nog een verwachten, die met de excuses van het bedrijf. tegen hoge kosten. Wat volgens Smith de zwakste schakel is, is de derde pijler, het bewustzijn van de medewerker: Als iedereen zich aan de basisregels houdt, halen we een hoger rendement, dan dat we met verfijning van techniek zouden kunnen bereiken. Het blijkt steeds weer dat de mensen de zwakste schakel zijn in de beveiligingsketen samenleving, niet alleen meer bij de landsgrenzen, maar daar waar de risico s ontstaan, zoals Afghanistan. Als het idee ontstaat dat we niet eens onze eigen organisatie kunnen beveiligen, hoe moeten we de samenleving dan overtuigen dat we hen wel kunnen beschermen. Daarnaast is er ook de radicalisering van verschillende groeperingen die bereid zijn de maatschappij te ontwrichten. Voor die groepen is een onvoldoende beveiligde defensie een kwetsbaar doelwit. Drie pijlers De beveiliging rust volgens Smith op drie pijlers. De eerste is regelgeving. Deze was sterk verouderd en bevatte een wildgroei aan concepten en aanvullingen die per krijgsmachtonderdeel moest worden uitgevoerd naar eigen inzicht. Dat wordt nu gladgestreken waarbij er duidelijke richtlijnen voor uitvoering komen die defensiebreed gelden. Als tweede pijler zijn er de middelen. We zitten nu technisch op hoog niveau, we kunnen de boel alleen nog perfectioneren Tinkerbell Er werd eerst gedacht aan een ingenieus hackersbrein die de telefoonlijsten en enkele privéfotoʼs van Paris Hilton had getrokken uit haar mobieltje om deze te publiceren op internet. Een ingenieus hacker was hij zeker, maar zijn talent had hij hier niet voor nodig. Het enige dat hij hoefde te doen was de vraag te beantwoorden die haar hielp haar wachtwoord te herinneren: Hoe heet je favoriete huisdier? Dat Paris onafscheidelijk is van haar chihuahua Tinkerbell, was voor een beetje man van 2005 niet een heel moeilijk te kraken puzzel. Bewust onveilig De integrale beveiligingsspecialist legt op de volgende pagina s aan de hand van tien herkenbare situaties uit wat de risico s zijn en hoe men hier mee om kan gaan. De voorbeelden geven aan dat onze beveiliging een zorg is van ons allen en dat ons gedrag in belangrijke mate onze veiligheid bepaalt. Helaas blijkt steeds weer dat de mensen de zwakste schakel zijn in de beveiligingsketen. Smith ziet dat een kleine groep medewerkers bewust kiest voor onveilig gedrag, omdat zij de maatregelen als lastig beschouwen bij de uitvoering van de werkzaamheden of uit onbegrip over de opgelegde maatre- gelen. De meeste medewerkers handelen echter uit onwetendheid, uit nonchalant gedrag of zijn de regels gewoon vergeten. Defensie wil dat door het verbeteren van het algemene beveiligingsbewustzijn van haar medewerkers de beveiligingsketen bij het CZSK sterker wordt, en de veiligheid van het CZSK en defensie in belangrijke mate toenemen. Om ons beveiligingsbewustzijn te verbeteren is door defensie het Programma B eveiligingsbewustwording Ministerie van Defensie ontwikkeld. Dit programma bevat workshops, promotiemateriaal en daarnaast een meetinstrument om een nulmeting en evaluatie te kunnen uitvoeren. Het geheel is zowel in hardcopy als digitaal op intranet beschikbaar (http://beveiligingsbewustwording-navigator.applic.mindef.nl/). 11

Reddingstation Breskens

Reddingstation Breskens 1940 De oprichting van het reddingstation Breskens was eigenlijk een noodsprong. De reddingboot Maria Carolina Blankenheym lag sinds 1912 in Vlissingen gestationeerd, maar omdat deze strategisch gelegen

Nadere informatie

Mariëtte Middelbeek REDDERS LANGS DE KUST VERHALEN UIT DE REDDINGBOOT. Muitgeverij. marmer

Mariëtte Middelbeek REDDERS LANGS DE KUST VERHALEN UIT DE REDDINGBOOT. Muitgeverij. marmer redders langs de kust Mariëtte Middelbeek REDDERS LANGS DE KUST VERHALEN UIT DE REDDINGBOOT Muitgeverij marmer Schoolreis Ed Koopman / KNRM Enkhuizen / Donderdagmiddag 15:34 uur DE DRIEËNDERTIG KINDEREN

Nadere informatie

Spreekpunten staatssecretaris ter gelegenheid van 65 jaar vrouwen in de Krijgsmacht op 2 december te Utrecht.

Spreekpunten staatssecretaris ter gelegenheid van 65 jaar vrouwen in de Krijgsmacht op 2 december te Utrecht. Spreekpunten staatssecretaris ter gelegenheid van 65 jaar vrouwen in de Krijgsmacht op 2 december te Utrecht. Let op: Alleen gesproken woord geldt! Dank mw. Coorens, Dames en heren, We vieren vanavond

Nadere informatie

Spionagerisico s bij reizen naar het buitenland. Spionage in het buitenland: nog altijd divers en onzichtbaar, maar wel aanwezig

Spionagerisico s bij reizen naar het buitenland. Spionage in het buitenland: nog altijd divers en onzichtbaar, maar wel aanwezig Spionagerisico s bij reizen naar het buitenland Spionage in het buitenland: nog altijd divers en onzichtbaar, maar wel aanwezig 1 Spionagerisico s bij reizen naar het buitenland Spionage in het buitenland:

Nadere informatie

Antwoorden op vragen over verlies van gevoelige informatie nr. 2070801320

Antwoorden op vragen over verlies van gevoelige informatie nr. 2070801320 Postbus 20701 2500 ES Den Haag Telefoon (070) 318 81 88 Fax (070) 318 78 88 Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein 2 2511 CR s Den Haag Datum 5 november 2007 D2007029059 Ons kenmerk

Nadere informatie

Toespraak nieuwjaarsreceptie burgemeester Ada Grootenboer- Dubbelman, gemeente Goeree-Overflakkee

Toespraak nieuwjaarsreceptie burgemeester Ada Grootenboer- Dubbelman, gemeente Goeree-Overflakkee Toespraak nieuwjaarsreceptie burgemeester Ada Grootenboer- Dubbelman, gemeente Goeree-Overflakkee Samenwerking in de samenleving Dames en heren, Graag heet ik u, mede namens het college van burgemeester

Nadere informatie

Ik vind zelf dat ik best veel geleerd heb vooral over het touwwerk, had de week alleen iets anders willen beginnen.

Ik vind zelf dat ik best veel geleerd heb vooral over het touwwerk, had de week alleen iets anders willen beginnen. De week op de morgenster, Maurits cleijne. Ik begon de week met een heel goed gevoel over deze tocht naar engeland, had er zeer veel zin in, en ging er voor. Toen ik de eerste dag op de morgenster kwam

Nadere informatie

Spreektekst staatssecretaris Jack de Vries voor de werkconferentie van de Management Development training van het ministerie van Defensie.

Spreektekst staatssecretaris Jack de Vries voor de werkconferentie van de Management Development training van het ministerie van Defensie. Spreektekst staatssecretaris Jack de Vries voor de werkconferentie van de Management Development training van het ministerie van Defensie. Dames en heren, Ik ben nu ruim een jaar staatssecretaris van Defensie.

Nadere informatie

Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek.

Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek. Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek. 19 februari 2015 Goedemiddag, Ik ben heel blij met deze tentoonstelling. Als dochter van een oorlogsvrijwilliger

Nadere informatie

Elke miskraam is anders (deel 2)

Elke miskraam is anders (deel 2) Elke miskraam is anders (deel 2) Eindelijk zijn we twee weken verder en heb ik inmiddels de ingreep gehad waar ik op zat te wachten. In de tussen tijd dacht ik eerst dat ik nu wel schoon zou zijn, maar

Nadere informatie

MINISTERIE VAN DEFENSIE WERKGROEP STAAL EERSTE DRUK, NOVEMBER 2007 VISIE LEIDINGGEVEN

MINISTERIE VAN DEFENSIE WERKGROEP STAAL EERSTE DRUK, NOVEMBER 2007 VISIE LEIDINGGEVEN MINISTERIE VAN DEFENSIE WERKGROEP STAAL EERSTE DRUK, NOVEMBER 2007 VISIE LEIDINGGEVEN INLEIDING Voorwoord Commandant der Strijdkrachten CONTEXT De complexe omgeving waarin bij Defensie leiding wordt gegeven

Nadere informatie

Drie massagraven voor de Nederlandse kust

Drie massagraven voor de Nederlandse kust Nederlandse kust geschiedenis van Learning by Action en Stichting De Noordzee deze les werd mogelijk gemaakt door het Prins Bernard Cultuurfonds Doel Materialen Vak Niveau Duur Werkwijze De leerlingen

Nadere informatie

Gedragscode Defensie. Draagvlakmeting. Ministerie van Defensie. Defensie Personele Diensten Gedragswetenschappen

Gedragscode Defensie. Draagvlakmeting. Ministerie van Defensie. Defensie Personele Diensten Gedragswetenschappen Bezoekadres: Van Alkemadelaan 357 Postadres: MPC 58 A Postbus 90701 2509 LS Den Haag Nederland www.cdc.nl Draagvlakmeting TNS NIPO: Drs. Anneloes Klaassen Lisanne van Thiel GW: Drs. Amber Vos +31 (070)

Nadere informatie

Berichtjes uit de korpsen 1 e halfjaar 2014

Berichtjes uit de korpsen 1 e halfjaar 2014 Berichtjes uit de korpsen 1 e halfjaar 2014 Met hulp van de zeekadetten Op 14 juni 2014 schoven de Harlingers voor de vijfde keer aan bij het Parkontbijt in de Engelse tuin. Deze keer had het Parkontbijt

Nadere informatie

Herdenking 4 mei 2015 Anouchka van Miltenburg, Voorzitter Tweede Kamer der Staten-Generaal

Herdenking 4 mei 2015 Anouchka van Miltenburg, Voorzitter Tweede Kamer der Staten-Generaal Herdenking 4 mei 2015 Anouchka van Miltenburg, Voorzitter Tweede Kamer der Staten-Generaal Vandaag is het precies 70 jaar geleden dat ons land werd bevrijd. Generaties Nederlanders zijn opgegroeid in een

Nadere informatie

Jij bent nog onbeschreven en nog geen groot verhaal jij blaakt alleen van leven dat in jou ademhaalt.

Jij bent nog onbeschreven en nog geen groot verhaal jij blaakt alleen van leven dat in jou ademhaalt. Jij bent nog onbeschreven en nog geen groot verhaal jij blaakt alleen van leven dat in jou ademhaalt. Jij kunt geen mensen haten en doet geen ander zeer misschien ben jij het wapen waarmee ik liefde leer.

Nadere informatie

Dank u wel kolonel Lambrichts, mevrouw Sybilla Dekker, Generaal, geachte aanwezigen,

Dank u wel kolonel Lambrichts, mevrouw Sybilla Dekker, Generaal, geachte aanwezigen, Spreekpunten staatssecretaris De Vries van Defensie ter gelegenheid van de eerste deeltijdopleiding Middelbare Defensie Vorming te Den Haag. Let op: Alleen gesproken woord geldt! Dank u wel kolonel Lambrichts,

Nadere informatie

IN HET HART VAN DE INFORMATIEVOORZIENING

IN HET HART VAN DE INFORMATIEVOORZIENING IN HET HART VAN DE INFORMATIEVOORZIENING IVENT Postbus 20703 2500 ES MPC 58L (intern Defensie) Den Haag www.cdc.nl/ivent IN DIENST VAN DEFENSIE Om haar taak optimaal te kunnen uitvoeren is Defensie onder

Nadere informatie

OOGGETUIGE. Johannes 20:30-31

OOGGETUIGE. Johannes 20:30-31 1 januari OOGGETUIGE Johannes 20:30-31 Een nieuw jaar ligt voor ons. Wat er gaat komen, weten we niet. Al heb je waarschijnlijk mooie plannen gemaakt. Misschien heb je goede voornemens. Om elke dag uit

Nadere informatie

Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst. Voorganger: ds. Bert de Wit

Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst. Voorganger: ds. Bert de Wit Preek Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst Thema: @Home Voorganger: ds. Bert de Wit Schriftlezing: Lucas 15:11-32 Een vader had twee zonen zo begint het verhaal. Met de beschrijving van een gezin.

Nadere informatie

werken bij DEFENSIE MARINE Denk je aan de Marine, dan denk je aan schepen. Logisch, want die hebben we bij de Marine in alle soorten en maten. Van mijnenjagers tot onderzeeboten. Toch is de Marine meer

Nadere informatie

Een week varen met de morgenster. Suzanne van Tilborg.

Een week varen met de morgenster. Suzanne van Tilborg. Een week varen met de morgenster. Suzanne van Tilborg. Ik begon deze week met het gevoel ik heb er zin in en ik zie wel wat we allemaal gaat gebeuren, ik laat het wel op me afkomen. Na de eerste dag voor

Nadere informatie

Handelingen 16,25-34 - Vertel het door

Handelingen 16,25-34 - Vertel het door Handelingen 16,25-34 - Vertel het door Gezinsdienst Vertel het door!! met kinderkoor De Ljochtpuntsjes Liturgie Welkom Stil gebed Votum en zegengroet Kinderkoor Zingen met kinderkoor: Alles wat je wilt

Nadere informatie

En vandaag herdenken wij de mensen die voor onze veiligheid de hoogste prijs betaalden.

En vandaag herdenken wij de mensen die voor onze veiligheid de hoogste prijs betaalden. Toespraak minister A. van der Steur, Tuin van Bezinning, 10 juni 2015, Warnsveld. Majesteit, Dames en heren, Vrijheid kan niet bestaan zonder veiligheid. En vandaag herdenken wij de mensen die voor onze

Nadere informatie

7 e bericht van zeevarenden Vrijdag 2-6-2011. We spreken inmiddels al effe Zweeds.

7 e bericht van zeevarenden Vrijdag 2-6-2011. We spreken inmiddels al effe Zweeds. 7 e bericht van zeevarenden Vrijdag 2-6-2011 We spreken inmiddels al effe Zweeds. We zitten inmiddels boven de 55 e breedte graad. Donker wordt het niet meer en de langste dag moet nog komen. Het is een

Nadere informatie

Luciano en Hans. Christiaan en Richard. Jena en Arianne. Bianca en Gerrit. Danielle en Jan. Jules en Martin

Luciano en Hans. Christiaan en Richard. Jena en Arianne. Bianca en Gerrit. Danielle en Jan. Jules en Martin Luciano en Hans Christiaan en Richard Jena en Arianne Bianca en Gerrit Danielle en Jan Jules en Martin Het was vroeg.6 uur verzamelen op station Utrecht Centraal. Vandaar gingen we via Rotterdam naar Brussel.

Nadere informatie

Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier. GROEP 7-8

Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier. GROEP 7-8 Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier. GROEP 7-8 Hé. Hallo! Wat ontzettend leuk dat je naar mij kijkt. Ja, je ziet het goed. Ik ben een pet. Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet.

Nadere informatie

Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier.

Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier. Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier. Hé. Hallo! Wat ontzettend leuk dat je naar mij kijkt. Ja, je ziet het goed. Ik ben een pet. Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van

Nadere informatie

In 1618 vaart Jan Janse met zijn schip in de buurt van de Canarische Eilanden als het plotseling hard begint te waaien. Hij stuurt als de bliksem

In 1618 vaart Jan Janse met zijn schip in de buurt van de Canarische Eilanden als het plotseling hard begint te waaien. Hij stuurt als de bliksem Enteren De eerste maanden op het kaperschip zijn machtig mooi. Jan geniet van het leven op zee: dit is nog eens wat anders dan een boottochtje op het Spaarne. Iedere keer als ze een Spaans galjoen op volle

Nadere informatie

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940)

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Adolf Hitler In 1933 kwam Adolf Hitler in Duitsland aan de macht. Hij was de leider van de nazi-partij. Hij zei tegen de mensen: `Ik maak van Duitsland

Nadere informatie

Toespraak van Tineke Netelenbos, voorzitter van de KVNR, bij de herdenkingsplechtigheid in Egmond aan Zee op 4 mei 2015.

Toespraak van Tineke Netelenbos, voorzitter van de KVNR, bij de herdenkingsplechtigheid in Egmond aan Zee op 4 mei 2015. Toespraak van Tineke Netelenbos, voorzitter van de KVNR, bij de herdenkingsplechtigheid in Egmond aan Zee op 4 mei 2015. Dames en heren, Wij gedenken met elkaar in ons land dat het 70 jaar geleden is dat

Nadere informatie

Elena-crew vermijdt piratengebied

Elena-crew vermijdt piratengebied Elena-crew vermijdt piratengebied De afgelopen nummers volgden we Elena, een aluminium Veliger 477. Daarmee zeilen Adam en Leonie en hun zonen Mees (5) en Pieter (4) sinds 2009 rond de wereld. Hamvraag

Nadere informatie

Leren hoe om te gaan met de militairen van vandaag, die de veteraan van morgen is.

Leren hoe om te gaan met de militairen van vandaag, die de veteraan van morgen is. Toespraak van de minister van Defensie, E. van Middelkoop, op 7 september 2007 te Roermond ter gelegenheid van de jaarlijkse Nationale herdenking van de militairen van het Koninkrijk der Nederlanden die

Nadere informatie

Koninklijke Nederlandse Redding Maatschappij

Koninklijke Nederlandse Redding Maatschappij (KNRM) sinds 1824 Dit is een kort historisch overzicht van de Koninklijke Noorden Zuid Hollandsche Redding Maatschappij (KNZHRM), de Koninklijke Zuid Hollandsche Maatschappij tot Redding van Schipbreukelingen

Nadere informatie

We weten nu hoe duur natuur in Drenthe is

We weten nu hoe duur natuur in Drenthe is We weten nu hoe duur natuur in Drenthe is De provincie Drenthe voert de Digitale Keten Natuur stapsgewijs in. Het afgelopen jaar is hard gewerkt aan de digitalisering van natuurbeheerplannen. Beleidsmedewerker

Nadere informatie

Datum 29 maart 2013 Onderwerp Uitnodiging herdenkingsplechtigheid Onderzeedienst. Geachte mevrouw, meneer,

Datum 29 maart 2013 Onderwerp Uitnodiging herdenkingsplechtigheid Onderzeedienst. Geachte mevrouw, meneer, Ministerie van Defensie www.marine.nl Contactpersoon KTZ M.R.P. Elsensohn MSc Groepsoudste Onderzeeboten Datum 29 maart 2013 Onderwerp Uitnodiging herdenkingsplechtigheid T +31 (0)22365 23 50 MDTN M +31

Nadere informatie

Toespraak Gerdi Verbeet bij de Indiëherdenking 15 augustus 2014 in Den Haag

Toespraak Gerdi Verbeet bij de Indiëherdenking 15 augustus 2014 in Den Haag Toespraak Gerdi Verbeet bij de Indiëherdenking 15 augustus 2014 in Den Haag Elk jaar op de ochtend van 14 augustus is er een korte plechtigheid in de ontvangsthal van de oude Tweede Kamer. Een kleine groep

Nadere informatie

Boek 1 De jongen in de gestreepte pyjama

Boek 1 De jongen in de gestreepte pyjama Boek 1 De jongen in de gestreepte pyjama Zakelijke gegevens: 1. Titel van het boek: De jongen in de gestreepte pyjama. 2. Het boek heeft geen ondertitel. 3. De auteur van het boek is John Boyne 4. Het

Nadere informatie

Opvang na uw uitzending. Dienstencentrum Bedrijfsmaatschappelijk Werk

Opvang na uw uitzending. Dienstencentrum Bedrijfsmaatschappelijk Werk Opvang na uw uitzending Dienstencentrum Bedrijfsmaatschappelijk Werk Dienstencentrum Bedrijfsmaatschappelijk werk helpt iedereen binnen of direct rondom Defensie met problemen die voortkomen uit het werk.

Nadere informatie

Zeerecht GZV (4) Werk- en rusttijden. 4 op 4 af? 5 op 7 af 8 op 4 af? 4 op 8 af 4 op 8 af? 14 op 14 af? gzv-4. gzv-4. gzv-2 kzv-3

Zeerecht GZV (4) Werk- en rusttijden. 4 op 4 af? 5 op 7 af 8 op 4 af? 4 op 8 af 4 op 8 af? 14 op 14 af? gzv-4. gzv-4. gzv-2 kzv-3 Zeerecht GZV (4) Werk- en rusttijden 4 op 4 af? 5 op 7 af 8 op 4 af? 4 op 8 af 4 op 8 af? 14 op 14 af? gzv-2 kzv-3 1 Oefeningen gzv-3 Oefeningen Verplichte oefeningen: Brand Schip verlaten (evacuatie)

Nadere informatie

Verslagen partijen 2 e ronde

Verslagen partijen 2 e ronde Verslagen partijen 2 e ronde Geschreven door Dewi van den Bos Het Roode Hert en de rest van het bestuur van het toernooi kunnen niet aansprakelijk gesteld worden. 13 april 2012, 6 e en laatste speelavond

Nadere informatie

van de TFU, Welkom thuis! Eindhoven.

van de TFU, Welkom thuis! Eindhoven. Toespraak van de minister van Defensie, E. van Middelkoop, bij de terugkeer van de laatste Task Force Uruzgan, Vliegbasis Eindhoven, 8 augustus 2010. Let op: Alleen gesproken woord geldt! Commandant van

Nadere informatie

Informatie. beveiliging in de ambulancezorg

Informatie. beveiliging in de ambulancezorg Informatie beveiliging in de ambulancezorg De norm voor informatiebeveiliging in de zorg, NEN 7510, is niet vrijblijvend L Vertrouwelijke informatie Werk je in de sector ambulancezorg? Dan is het belangrijk

Nadere informatie

Netje is een meid! Vrolijke meid, uit een vissersdorp!

Netje is een meid! Vrolijke meid, uit een vissersdorp! Netje is een meid! Vrolijke meid, uit een vissersdorp! Haring! Verse haring! Wie maakt me los! Ik heb verse haring! Ha... ja, nou heb ik jullie aandacht, hè? Sorry, ik ben uitverkocht. Vandaag geen haring

Nadere informatie

ANTARCTICA een wereld apart!

ANTARCTICA een wereld apart! ANTARCTICA een wereld apart! KRAS-reis van Emilie, Wigger en Paul met de MS Delphin in februari 2010. Wat overheerst na terugkomst in Nederland van onze geslaagde reis naar Antarctica is dankbaarheid.

Nadere informatie

BRANDINGNIEUWS Samen doelgericht de wereld ontdekken

BRANDINGNIEUWS Samen doelgericht de wereld ontdekken BRANDINGNIEUWS Samen doelgericht de wereld ontdekken Nieuwsbrief nr. 6 1 oktober 2015 Inhoud: De inspecteur was op bezoek. Hoera! Afsluiting van Goghproject Kinderboekenweek Raar maar waar! Nieuw thema

Nadere informatie

FIJN BUITENSPELEN LEKKER AFZIEN,

FIJN BUITENSPELEN LEKKER AFZIEN, LEKKER AFZIEN, FIJN BUITENSPELEN Hoezo winterberging? Her en der in het land zeilen zeilers s winters door. In Scheveningen wordt traditiegetrouw om de IJspegel Trophy gestreden. Elke twee weken op zondag,

Nadere informatie

Heer, U kent mij als geen ander U weet of ik zit of sta en U kent ook mijn gedachten voordat ik iets zeggen ga

Heer, U kent mij als geen ander U weet of ik zit of sta en U kent ook mijn gedachten voordat ik iets zeggen ga Hieronder staan de teksten van nieuwe liedjes, zodat jullie ze thuis ook kunnen oefenen: 'k Heb Jezus nodig heel mijn leven 'k Heb Jezus nodig, heel mijn leven. 'k Heb Jezus nodig, dag aan dag, in m'n

Nadere informatie

Zaken voor mannen. Verhalen van mannen met epilepsie

Zaken voor mannen. Verhalen van mannen met epilepsie Zaken voor mannen Verhalen van mannen met epilepsie Introductie Niet alle mannen vinden het prettig om over hun gezondheid te praten. Ieder mens is anders. Elke man met epilepsie ervaart zijn epilepsie

Nadere informatie

Schriftelijke vragen Van Bommel over de arrestatie van een Afghaanse burger in Kamp Holland en het gebruik van particuliere beveiligingsbedrijven

Schriftelijke vragen Van Bommel over de arrestatie van een Afghaanse burger in Kamp Holland en het gebruik van particuliere beveiligingsbedrijven Postbus 20701 2500 ES Den Haag Telefoon (070) 318 81 88 Fax (070) 318 78 88 Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein 2 2511 CR Den Haag Datum 29 februari 2008 Ons kenmerk D/2008003878

Nadere informatie

gaat hier dus hand in hand met het levendig houden van de herinnering aan delen van de geschiedenis die steeds verder van ons af liggen.

gaat hier dus hand in hand met het levendig houden van de herinnering aan delen van de geschiedenis die steeds verder van ons af liggen. Toespraak staatssecretaris van Defensie, Jack de Vries voor de reünie Djocja, 17 december 2008, Koninklijk Militair Tehuis Oud Militairen en Museum Bronbeek Allereerst mijn hartelijke dank om voor u te

Nadere informatie

Robinson Crusoe. Daniel Defoe

Robinson Crusoe. Daniel Defoe Robinson Crusoe Robinson Crusoe maakt deel uit van de reeks Wereldverhalen van Uitgeverij Eenvoudig Communiceren. Wereldverhalen is een serie beroemde verhalen. Uitgeverij Eenvoudig Communiceren Postbus

Nadere informatie

Wie heeft die rare knopen erin gelegd? vraagt hij. Ik, geeft Bibi eerlijk toe. Vorige week waaide het nogal hard. Dus toen heb ik de rubberboot en

Wie heeft die rare knopen erin gelegd? vraagt hij. Ik, geeft Bibi eerlijk toe. Vorige week waaide het nogal hard. Dus toen heb ik de rubberboot en Het plan van Bart Dobber, niet doen! Bibi staat op het dek van het schip en kijkt naar haar hond die een kat achterna zit op de kade. Haar broer Bart ligt op de loopplank en peutert aan het touw van de

Nadere informatie

D Artagnan gaat naar Parijs

D Artagnan gaat naar Parijs D Artagnan gaat naar Parijs Artagnan reed op zijn oude paard, een uitgeputte knol met een trieste blik. Ook al was zijn paard op zijn minst vreemd te noemen en ook al waren de kleren die hij droeg verbleekt,

Nadere informatie

Uittreksel uit het verslag door de eskaderstaf van eskaderreis 1/04. Eskaderreis 1: European Adventure van 17 februari tot 6 juli.

Uittreksel uit het verslag door de eskaderstaf van eskaderreis 1/04. Eskaderreis 1: European Adventure van 17 februari tot 6 juli. Bron: Jaarboek van de Koninklijke Marine 2004 Hr.Ms. Zuiderkruis Commandant: ktz J.A. Wijbrands Omdat Hr.Ms. Zuiderkruis pas op 29 december 2003 was teruggekeerd uit Liberia, waar het een helikopter had

Nadere informatie

Algemene voorwaarden bij uw levensverzekering

Algemene voorwaarden bij uw levensverzekering Algemene voorwaarden bij uw levensverzekering 2012 Inleiding Deze inleiding hoort zelf niet bij de voorwaarden. De voorwaarden beginnen dus bij de inhoudsopgave. Waarvoor zijn deze voorwaarden? U hebt

Nadere informatie

Presentatie Tekst Top plan (talentontwikkelingsplan) Amy Kouwenberg OABCE1A

Presentatie Tekst Top plan (talentontwikkelingsplan) Amy Kouwenberg OABCE1A Presentatie Tekst Top plan (talentontwikkelingsplan) Amy Kouwenberg OABCE1A INLEIDING Ik heb vandaag een cadeautje meegenomen. Niet voor jullie, maar voor mijzelf. Het cadeautje staat voor de verrassingen

Nadere informatie

Gratis Rapport : Wat Te Doen Voor, Tijdens En Na Je Eerste Marathon. - Eelco de Boer -

Gratis Rapport : Wat Te Doen Voor, Tijdens En Na Je Eerste Marathon. - Eelco de Boer - Gratis Rapport : Wat Te Doen Voor, Tijdens En Na Je Eerste Marathon - Eelco de Boer - Gratis Rapport : Wat Te Doen Voor, Tijdens En Na Je Eerste Marathon Beste lezer, Ik hoop dat jouw doorzettingsvermogen

Nadere informatie

Tel: 06 239 475 38 esther@ikhouvanmij.eu www.ikhouvanmij.eu

Tel: 06 239 475 38 esther@ikhouvanmij.eu www.ikhouvanmij.eu Tel: 06 239 475 38 esther@ikhouvanmij.eu www.ikhouvanmij.eu Met dit Ebook wil ik je graag inzichten geven in hoe je van jezelf kunt (leren) houden. Dit bereik je (wellicht helaas) niet door even een knop

Nadere informatie

WAT WATER ER TOE DOET

WAT WATER ER TOE DOET WAT WATER ER TOE DOET oktober 2010 3- Gedoopt en daarna Daarna begint de opvoeding en daarbij het proberen duidelijk te maken wie God is en hoe je op een goede manier met Hem kunt leven. Dat is natuurlijk

Nadere informatie

Er gebeurt niets. Ze willen niet weg.

Er gebeurt niets. Ze willen niet weg. Veel nieuw bij de DUO Laatst was ik op bezoek bij de DUO om in het nieuwe gebouw in Groningen te kijken. Naar het gebouw zelf en het Nieuwe Werken dat ze daar toepassen. Er is veel nieuw, want is er blijkt

Nadere informatie

Mijn laatste nieuwsbrief

Mijn laatste nieuwsbrief Mijn laatste nieuwsbrief Lieve familie, vrienden en sponsors! Mijn laatste nieuwsbrief schrijf ik vanuit het prachtige en kleurrijke Sri Lanka! Hier vierde ik Kerst en Oud en Nieuw met de bemanning van

Nadere informatie

Datum Betreft Antwoorden op schriftelijke vragen over Russische oorlogsschepen en bommenwerpers in de buurt van Nederland.

Datum Betreft Antwoorden op schriftelijke vragen over Russische oorlogsschepen en bommenwerpers in de buurt van Nederland. > Retouradres Postbus 20701 2500 ES Den Haag de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein 2 2511 CR Den Haag Ministerie van Defensie Plein 4 MPC 58 B Postbus 20701 2500 ES Den Haag www.defensie.nl

Nadere informatie

VERHALEN RONDLEIDINGEN WORKSHOPS ARCHEOLOGIE ONDER WATER FORT DE SCHANS KAAP SKIL MUSEUM VAN JUTTERS & ZEELUI

VERHALEN RONDLEIDINGEN WORKSHOPS ARCHEOLOGIE ONDER WATER FORT DE SCHANS KAAP SKIL MUSEUM VAN JUTTERS & ZEELUI VERHALEN RONDLEIDINGEN FORT DE SCHANS WORKSHOPS 2015 ARCHEOLOGIE ONDER WATER KAAP SKIL MUSEUM VAN JUTTERS & ZEELUI Kaap Skil, de Vuurtoren, de Oudheidkamer en Ecomare zijn onderdeel van Stichting Texels

Nadere informatie

Er was eens een Kleine Ziel die tegen God zei: Ik weet wie ik ben, ik ben het licht net als alle andere zielen.

Er was eens een Kleine Ziel die tegen God zei: Ik weet wie ik ben, ik ben het licht net als alle andere zielen. Een klein gesprekje met God Er was eens een Kleine Ziel die tegen God zei: Ik weet wie ik ben, ik ben het licht net als alle andere zielen. God lachte breed. Dat is waar!, zei God. Jij bent ook het licht.

Nadere informatie

radio&tv station voor veteranen en door veteranen.

radio&tv station voor veteranen en door veteranen. Als DJ in Libanon (UNIFIL Detachement DUTCHBATT 83/03-83/10 Nederlandse Unifil Vereniging (NUV) T.a.v. Bestuur NUV Betreft: oprichting www.veteransradio.nl internet online veteranen radio&tv station voor

Nadere informatie

NIEUWSBRIEF Oktober 2010

NIEUWSBRIEF Oktober 2010 NIEUWSBRIEF Oktober 2010 Beste Albin Motorboot Vaarders, Hierbij ontvangt u de nieuwe nieuwsbrief, editie najaar 2010. Veel leesplezier, en u weet het: elke reactie van u is welkom op ons e-mail adres

Nadere informatie

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler?

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Iedereen heeft wel eens van Adolf Hitler gehoord. Hij was de leider van Duitsland. Bij zijn naam denk je meteen aan de Tweede Wereldoorlog. Een verschrikkelijke

Nadere informatie

de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop.

de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop. Woordenlijst bij hoofdstuk 4 de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop. alleen zonder andere mensen Hij is niet getrouwd. Hij woont helemaal a, zonder familie.

Nadere informatie

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 MEMORY WOORDEN 1.1 TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 ik jij hij zij wij jullie zij de baby het kind ja nee de naam TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 2 MEMORY WOORDEN 1.2 TaalCompleet A1 Memory Woorden

Nadere informatie

Noach bouwt een ark Genesis 6-8

Noach bouwt een ark Genesis 6-8 2 Noach bouwt een ark Genesis 6-8 Het is niet fijn meer op de aarde. De mensen maken ruzie, ze vechten en ze zijn God vergeten. Maar er is één man die anders is. Dat is Noach. Op een dag praat God met

Nadere informatie

BMW voor leidinggevenden

BMW voor leidinggevenden BMW voor leidinggevenden Dienstencentrum Bedrijfsmaatschappelijk Werk Wat kunnen wij voor u betekenen? Bedrijfsmaatschappelijk werk ondersteunt leidinggevenden bij het voorkomen en oplossen van persoonlijke

Nadere informatie

Een mysterieuze uitnodiging

Een mysterieuze uitnodiging Een mysterieuze uitnodiging Het begon allemaal op een avond in september. Ik had net een nieuw artikel ingeleverd bij De Wakkere Muis, de krant van mijn broer, Geronimo Stilton. Het was een nogal eenvoudig

Nadere informatie

Verhaal: Jozef en Maria

Verhaal: Jozef en Maria Verhaal: Jozef en Maria Er was eens een vrouw, Maria. Maria was een heel gewone jonge vrouw, net zo gewoon als jij en ik. Toch had God haar uitgekozen om iets heel belangrijks te doen. Iets wat de hele

Nadere informatie

De twee zaken waarover je in dit boek kunt lezen, zijn de meest vreemde zaken die Sherlock Holmes ooit heeft opgelost.

De twee zaken waarover je in dit boek kunt lezen, zijn de meest vreemde zaken die Sherlock Holmes ooit heeft opgelost. Sherlock Holmes was een beroemde Engelse privédetective. Hij heeft niet echt bestaan. Maar de schrijver Arthur Conan Doyle kon zo goed schrijven, dat veel mensen dachten dat hij wél echt bestond. Sherlock

Nadere informatie

BOTSCHAFT DER BUNDESREPUBLIK DEUTSCHLAND - VERTEIDIGUNGSATTACHÉ- Oberstleutnant i.g. Joachim Schmidt

BOTSCHAFT DER BUNDESREPUBLIK DEUTSCHLAND - VERTEIDIGUNGSATTACHÉ- Oberstleutnant i.g. Joachim Schmidt BOTSCHAFT DER BUNDESREPUBLIK DEUTSCHLAND - VERTEIDIGUNGSATTACHÉ- Oberstleutnant i.g. Joachim Schmidt Den Haag, 20. März 2013 Tel.: 0031 70-342.06.18 Fax: 0031 70-365.32.48 Toespraak ter gelegenheid van

Nadere informatie

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren,

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren, Toespraak van de minister-president, mr. dr. Jan Peter Balkenende, bijeenkomst ter ere van de 50 ste verjaardag van de Verdragen van Rome, Ridderzaal, Den Haag, 22 maart 2007 Majesteit, Koninklijke Hoogheid,

Nadere informatie

Veiligheidsreader 27 e studenteneditie van de Race of the Classics

Veiligheidsreader 27 e studenteneditie van de Race of the Classics Veiligheidsreader 27 e studenteneditie van de Race of the Classics Zondag 29 maart tot en met zondag 5 april 2014 Inhoud Inleiding Veiligheid aan boord en in de havens s Avonds en s nachts Tips voor veiligheid

Nadere informatie

Pumadrivers nieuwsbrief 3/2011

Pumadrivers nieuwsbrief 3/2011 Pumadrivers nieuwsbrief 3/2011 Van de voorzitter Ik heb in de eerste nieuwsbrief van dit jaar gezegd dat er nieuws moet zijn voor een nieuwe nieuwsbrief En nieuws hebben we zeker weer. Nieuwe bestuursleden

Nadere informatie

week 15 11 april 2012 B1

week 15 11 april 2012 B1 Een ijsberg, recht vooruit! Opgave 1: Wat een ramp! Komend weekend is het honderd jaar geleden dat de Titanic verging. De Titanic was het grootste schip van de wereld. Het was 269 meter lang, 28 meter

Nadere informatie

2 maart 1945. 2 maart 2016. Leerlingen groep 7 en 8 De Meeander Heelweg

2 maart 1945. 2 maart 2016. Leerlingen groep 7 en 8 De Meeander Heelweg 2 maart 1945 2 maart 2016 Leerlingen groep 7 en 8 De Meeander Heelweg Er kwamen 4 Duitsers bij de Bark. Ze slaan piketten, voor het plaatsen van batterijen veldartillerie. Maar op die dag gingen de verzetsgroepen

Nadere informatie

bijzondere voorwaarden bij uw aansprakelijkheids verzekering particulieren

bijzondere voorwaarden bij uw aansprakelijkheids verzekering particulieren bijzondere voorwaarden bij uw aansprakelijkheids verzekering particulieren In begrijpelijke taal. Dat is echt HEMA! U heeft een aansprakelijkheidsverzekering voor particulieren bij ons. Dit staat ook op

Nadere informatie

S(~DI~PI~N. NIEUWSIJlUEf NUMMElt 11,.JULI 2015

S(~DI~PI~N. NIEUWSIJlUEf NUMMElt 11,.JULI 2015 S(~DI~PI~N IN}IOUD Het roer gaat om Oproep De Droom van de schepencarrousel Doelstellingen Markante schepen in beweging Professionaliseren Nieuwe schepen Schepen carrousel en social media Donateur worden

Nadere informatie

Tik-tak Tik-tak tik-tak. Ik tik de tijd op mijn gemak. Ik haast me niet zoals je ziet. Tik-tak tik-tak, ik denk dat ik een slaapje pak.

Tik-tak Tik-tak tik-tak. Ik tik de tijd op mijn gemak. Ik haast me niet zoals je ziet. Tik-tak tik-tak, ik denk dat ik een slaapje pak. Tik-tak - Lees het gedicht tik-tak voor. Doe dit in het strakke ritme van een langzaam tikkende klok: Tik - tak - tik - tak Ik tik - de tijd - op mijn - gemak. Enzovoort. - Laat de kinderen vrij op het

Nadere informatie

Gedichten en korte spreuken voor rouwbrieven en dankkaartjes.

Gedichten en korte spreuken voor rouwbrieven en dankkaartjes. Gedichten en korte spreuken voor rouwbrieven en dankkaartjes. Rust nu maar uit, je hebt je strijd gestreden. Je hebt het als een moedig man gedaan. Wie kan begrijpen hoe je hebt geleden en wie kan voelen,

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Jouw spreekbeurt over De Bank!

Inhoudsopgave. Jouw spreekbeurt over De Bank! Jouw spreekbeurt over De Bank! Wie aan de bank denkt, denkt waarschijnlijk aan veel geld. Grote gebouwen en mannen en vrouwen in pak. Maar wat doen ze nou eigenlijk op die bank? En wat gebeurt er met jouw

Nadere informatie

Een spannende ontsnapping

Een spannende ontsnapping Botel Bibalo Vivian den Hollander Een spannende ontsnapping Met illustraties van Juliette de Wit Van Holkema & Warendorf ISBN 978 90 00 33762 0 NUR 282 2014 Van Holkema & Warendorf Uitgeverij Unieboek

Nadere informatie

Voorwoord 7. 1 Blijven je ouders je ouders? 13. 2 Moet ik nu ook verhuizen? 19. 3 Houd ik mijn eigen naam? 23. 4 Wie betaalt er voor mij?

Voorwoord 7. 1 Blijven je ouders je ouders? 13. 2 Moet ik nu ook verhuizen? 19. 3 Houd ik mijn eigen naam? 23. 4 Wie betaalt er voor mij? Inhoud Voorwoord 7 1 Blijven je ouders je ouders? 13 2 Moet ik nu ook verhuizen? 19 3 Houd ik mijn eigen naam? 23 4 Wie betaalt er voor mij? 25 5 En als ik zelf geen contact wil? 27 6 Hoe gaat dat, scheiden?

Nadere informatie

Een Berbers dorp. Mijn zussen en ik mochten van mijn vader naar school. Meestal mochten alleen jongens naar school.

Een Berbers dorp. Mijn zussen en ik mochten van mijn vader naar school. Meestal mochten alleen jongens naar school. Een Berbers dorp Ik ben geboren en opgegroeid in het noorden van Marokko. In een buitenwijk van de stad Nador. Iedereen kent elkaar en altijd kun je bij de mensen binnenlopen. Als er feest is, viert het

Nadere informatie

Privilege Service Plus.

Privilege Service Plus. Privilege Service Plus. U staat er nooit alleen voor. Uw mobiliteitsgarantie, GRATIS verlengd Altijd klaar om uw mobiliteit te beschermen: Privilege Service en Privilege Service Plus. Instappen, starten,

Nadere informatie

London. klas 2B kompas. Dagboek: Gemaakt door Stacey Wilbrink

London. klas 2B kompas. Dagboek: Gemaakt door Stacey Wilbrink London klas 2B kompas Dagboek: Gemaakt door Stacey Wilbrink Dag 1 Klas 2b van het kompas moesten allemaal verzamelen op het station Breda. Daar werden de kinderen uitgezwaaid door hun ouders. De kinderen

Nadere informatie

In jouw schoenen. Een praktische invulling van informatiebeveiliging

In jouw schoenen. Een praktische invulling van informatiebeveiliging In jouw schoenen Een praktische invulling van informatiebeveiliging Informatiebeveiliging hot topic Hoeveel weet jij eigenlijk van informatiebeveiliging? veel voldoende te weinig Vooraf.. Wat vind jij

Nadere informatie

De Franse keizer Napoleon voerde rond 1800 veel oorlogen in Europa. Hij veroverde verschillende gebieden, zoals Nederland en België. Maar Napoleon leed in 1813 een zware nederlaag in Duitsland. Hij trok

Nadere informatie

de Beste Studiekeuze Aanpak

de Beste Studiekeuze Aanpak de Beste Studiekeuze Aanpak Welk pad kies jij? Zelkennis is vaag pagina 3,4 Waar sta jij nu? Ontdek jouw volgende stap pagina 5,6 Hoe kom ik erachter wat ik wil? 3 bronnen voor zelfkennis pagina 7 Concreet

Nadere informatie

De ondergang van de Spaanse Armada een spannend verhaal

De ondergang van de Spaanse Armada een spannend verhaal De ondergang van de Spaanse Armada een spannend verhaal Een volk in opstand, een boze koning, een dappere koningin, een onoverwinnelijke vloot en... een storm. Dit is het spannende verhaal van de Spaanse

Nadere informatie

Opstartles 10. EXTRA Oefenen met woorden bij de lessen

Opstartles 10. EXTRA Oefenen met woorden bij de lessen www.edusom.nl Opstartles 10. EXTRA Oefenen met woorden bij de lessen Het is belangrijk om veel woorden te leren. In deze extra les vindt u extra woorden bij de Opstartlessen 1 t/m 5. Kijk ook eens naar

Nadere informatie

Vroeg Interventiedienst Drugs

Vroeg Interventiedienst Drugs VRIND Vroeg Interventiedienst Drugs Als aan ouders gevraagd wordt wat hun grootste bekommernissen zijn voor hun kinderen in de toekomst, dan scoort 'drugs' zeer hoog. Ouders maken zich zorgen over drugs.

Nadere informatie

Benodigdheden: A. Inleiding: kringgesprek 15 minuten.

Benodigdheden: A. Inleiding: kringgesprek 15 minuten. Handleiding Groep Les Thema Wat zie je en wat vind je ervan? Weet wat je ziet Welkom bij de eerste les van het Nationaal Media paspoort voor uw groep! De kinderen (en u als leerkracht) worden zich in deze

Nadere informatie