Effecten accijnsverhoging gedistilleerde dranken

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Effecten accijnsverhoging gedistilleerde dranken"

Transcriptie

1 ir. Wim Scheltes, drs. Frans Pleijster, drs. Klaas Bangma Dit rapport is uitgebracht aan de Koninklijke Slijtersunie te Eindhoven. Kenmerk R /C10374/WSC/MDU DEFINITIEVE VERSIE Zoetermeer, juni 2013 Het gebruik van cijfers en/of tekst uit dit rapport is uitsluitend toegestaan na schriftelijke toestemming van de Koninklijke Slijtersunie.

2 Inhoudsopgave 1 INLEIDING 4 2 WAARGENOMEN ONTWIKKELINGEN Consumptie Verkoopprijs Accijnzen: opbrengsten en tarief 9 3 BEREKENING PRIJSELASTICITEIT Regressieanalyse Prijselasticiteit Samengevat 11 4 VERANDERINGEN Prijsverandering voor de consument Verandering in afzet en consumptie Verandering bestedingen consumenten Verandering accijnsopbrengsten Verandering BTW-opbrengsten Opbrengstverandering voor de overheid 17 5 VERANDERING VOOR SLIJTERIJEN Verandering bedrijfsopbrengst Verandering arbeidsproductie en werkgelegenheid Algemeen 20 6 ALGEMEEN BEELD 22 BIJLAGE 1 TOELICHTING OP BEGRIPPEN 24 R doc 3

3 1 Inleiding De Koninklijke Slijtersunie heeft Panteia gevraagd onderzoek te doen naar de effecten van de recente en voorgenomen verhogingen van accijns en BTW op gedistilleerde dranken. De aandacht gaat daarbij vooral uit naar de prijs van gedistilleerde producten, de hoogte van besteding aan gedistilleerde producten, de hoogte van de accijns- en BTW-opbrengsten en naar de werkgelegenheid in de slijtersbranche. Dit rapport beschrijft de onderzoeksopzet en de resultaten. ACHTERGROND Afgelopen 1 januari 2013 is via de wet uitwerking fiscale maatregelen (UFM) een accijnsverhoging van 6% ingevoerd voor gedistilleerde dranken. Dat komt in de praktijk neer op een verhoging van 15,04 naar 15,94 gemeten per liter pure alcohol. In de huidige regeringsplannen is per 1 januari 2014 een verdere accijnsverhoging van 5% voorzien op gedistilleerde producten. De totale accijns op één liter pure alcohol komt daarmee uit op 16,74 voor gedistilleerde producten. Over accijns wordt echter ook 21% BTW geheven. De accijnsverhoging á 1,70 (namelijk van 15,04 naar 16,74) per liter pure alcohol, leidt aldus tot een verhoging van 2,06 in de verkoopprijs 1 per januari Als de verschillen gemeten worden ten opzichte van september 2012, toen het BTW-tarief nog 19% bedroeg, dan is vanuit consumentenoptiek sprake van 2,36 theoretische prijsverhoging per liter pure alcohol (namelijk: 16,74*121% - 15,04*119%). GEVOLGEN VAN ACCIJNSVERHOGING De regering verwacht dat de accijns- en BTW-verhoging zal leiden tot verminderde alcoholconsumptie, als gevolg van een hogere consumentenprijs, alsmede tot hogere accijnsopbrengsten. De Koninklijke Slijtersunie denkt daarentegen dat accijnsverhoging ingrijpende gevolgen zal hebben voor de slijtersbranche. Net zoals de regering verwacht de Slijtersunie een consumptievermindering (aankoop) van gedistilleerde dranken als gevolg van de accijnsverhoging, maar tevens voorziet de Slijtersunie een verandering van aankoopkanaal (zoals toenemende aankoop online en groeiende aankopen over de grens). Dit alles kan negatieve gevolgen hebben voor de werkgelegenheid bij slijterijen. De accijnsverhoging kan mogelijk zelfs tot verminderde accijnsopbrengsten leiden, zo denkt de Koninklijke Slijtersunie. Dat is niet geheel ondenkbaar, verwijzend naar de afgenomen opbrengsten na de accijnsverhoging in eind ) Uitgangspunt: accijnsverhoging wordt volledig doorberekend aan de consument. R doc 4

4 ONDERZOEKSDOEL Nagegaan zal worden tot welke effecten de accijnsverhoging zal leiden, waarbij vooral gekeken zal worden naar: het prijsniveau van gedistilleerde producten; de consumptie van gedistilleerde producten in Nederland; de aankoop van gedistilleerde producten in Nederland; de omzet aan gedistilleerde producten bij Nederlandse slijterijen; de werkgelegenheid bij slijterijen in Nederland; de accijns- en BTW-opbrengsten voor 2013 en 2014 in Nederland. GEBRUIKTE DATA Bij de uitvoering van dit onderzoek is gebruik gemaakt van publieke data afkomstig van het CBS (Centraal Bureau voor de Statistiek) en het Ministerie van Financiën, alsook van data zoals van het HBD (Hoofdbedrijfschap Detailhandel) en data die door het Productschap Dranken Commissie Gedistilleerd (PDCG) en de Slijtersunie beschikbaar zijn gesteld. Door een hoger accijns- en BTW-tarief in Nederland ten opzichte van Duitsland kunnen consumenten, in de grensstreek, aankoop in een buurland overwegen. Er is in 2011 onderzoek 2 gedaan naar de omvang van deze aankoop weglek die leidt tot lagere verkoop- en accijnsopbrengsten. Panteia zal deze informatie, en ervaringen in andere sectoren 3, gebruiken in de doorrekeningen. De resultaten uit dit onderzoek zullen eveneens voor zover mogelijk worden meegenomen in de bepaling van de effecten. Het onderzoek betreft alleen gedistilleerde dranken (dus dranken met een alcoholpercentage van 15% of hoger, en verkregen door distillatie uit landbouwproducten. Bekende voorbeelden zijn, in alfabetische volgorde: brandewijn, cognac, gin, jenever, rum, vieux, whisky en wodka. Dranken die via vergisting zijn bereid zoals (versterkt) bier of (versterkte) wijn, ook al voldoet hun alcoholpercentage, vallen niet onder de groep gedistilleerde dranken. LEESWIJZER In hoofdstuk 2 wordt een indruk gegeven van de ontwikkelingen in de afgelopen jaren voor wat betreft consumptie, prijs en accijnsopbrengst. Hoofdstuk 3 richt zich op het bepalen van de prijselasticiteit van de vraag. Op basis van de gevonden elasticiteit worden in hoofdstuk 4 de effecten van een verkoopprijsverhoging doorgerekend, zoals verandering van de totale consumptie en verandering van de accijns- en BTW-opbrengsten. In hoofdstuk 5 komt de arbeidselasticiteit ter sprake. Gekeken wordt naar de verandering van bedrijfsopbrengsten door verkoopprijsverhoging van gedistilleerd en naar de gevolgen daarvan op de werkgelegenheid. Het laatste hoofdstuk geeft een samenvatting van de resultaten en schetst een algemeen beeld van indirecte effecten door verkoopprijsverhoging. 2 ) Grensoverschrijdende aankoop van drank (Regioplan, 2011). 3 ) Rondje van de buren (EY, 2011) en Grenseffectentoets (Panteia, 2013). R doc 5

5 2 Waargenomen ontwikkelingen Voor dit project wordt gebruik gemaakt van data (jaargegevens) die verkregen zijn via met name het CBS en het HBD. Centraal in de analyses staan de begrippen regressieanalyse en vraagelasticiteit. In de bijlage worden deze begrippen in het kort toegelicht. Alvorens met analyses te starten, is het van belang een indruk te krijgen van de ontwikkelingen in de afgelopen jaren wat betreft consumptie, prijs en accijnsopbrengst. 2.1 Consumptie Eerst is gekeken naar de afzet van alcohol om een beeld te krijgen van de consumptietrend. Deze trend 4 is dalend (figuur 1). In 2012 bedroeg de totale afzet, gemeten in liters pure alcohol, ongeveer 65% van die in Figuur 1: Totale afzet in pure alcohol (in hectoliter*1000) Het gemiddelde alcoholpercentage van alle verkochte gedistilleerde dranken tezamen is in de afgelopen jaren weinig veranderd. Als daarom de afzet van gedistilleerd op consumptiesterkte wordt beschouwd, in plaats van pure alcohol, levert dat een vergelijkbaar trendbeeld. 4 ) In figuur 1, alsook in alle andere figuren met trends, is de periode onderstreept. Vanaf 2003 is een scherpe afzetdaling waarneembaar, na invoering van een significante (+18%) accijnsverhoging. Hierdoor zijn de verkoopprijzen gestegen. Die accijnsverhoging is per 2006 ongedaan gemaakt. De afzet heeft zich echter niet hersteld tot het niveau van voor R doc 6

6 Een beter beeld van de alcoholconsumptietrend wordt verkregen door niet het totaal te beschouwen, maar de consumptie per hoofd van de bevolking. Op die wijze wordt ook rekening gehouden met de wijziging van de bevolkingsomvang (van 14,5 naar 16,7 miljoen) in dezelfde periode. Figuur 2 (zie volgende bladzijde) laat zien dat dit trendbeeld over de periode eveneens dalend is. In 2012 lag de consumptie per hoofd op 56% van het 1985-niveau. Figuur 2: Consumptie per hoofd van bevolking (in liter pure alcohol) Over een lange periode vertoont het beeld een dalende consumptietrend. De dalende trend (zowel het totaal, als per hoofd) in de afgelopen jaren kan duiden op verminderde interesse in gedistilleerde dranken. Dit kan een gevolg zijn van substitutie, dat wil zeggen dat de voorkeur verschuift naar andere producten (bijvoorbeeld wijn wint aan populariteit), maar kan ook veroorzaakt zijn door toegenomen verkoopprijzen, een afname van de bestedingsruimte en/of de economische neergang sinds eind In de beide voorgaande figuren valt de scherpe afzetdaling en consumptiedaling op in de periode In diezelfde periode was sprake van een significante accijnsverhoging: van naar per hectoliter pure alcohol. Ondanks dat in 2006 de accijnsverhoging van 2003 ongedaan is gemaakt, hebben de afzet en consumptie zich niet hersteld tot het niveau van voor De waargenomen daling 5 lijkt daarom van structurele aard. Er is geen onderzoek gedaan naar substitutie: bijvoorbeeld de mogelijke substitutie van consumptie van drank met een alcoholpercentage van 15% of meer door producten met een lager alcoholpercentage, zoals wijn en premix. In de periode tussen 1985 en 2012 is de hoofdelijke consumptie van wijn sterk gestegen. Verder is in die periode het aanbod van wijn en premixen op grotere schaal tot stand gekomen en is de consumptie van premixen toegenomen. 5 ) Grensoverschrijdende aankoop van drank (Regioplan, 2011). R doc 7

7 Er is geen onderzoek geweest dat gericht is op de samenhang tussen de toegenomen wijn/premixconsumptie en de prijsontwikkeling van gedistilleerde drank. Gewezen wordt wel op veranderende smaakvoorkeuren mede door de toenemende ervaring van steeds meer consumenten met wijn. Ook wordt gewezen op de prijsontwikkeling van wijn die dit product voor een steeds groter publiek bereikbaar maakt. Ook de invloed van achterliggende maatschappelijke trends (trends onder jongere consumenten) kan genoemd worden als het gaat om veranderende consumptiepatronen. Voor het onderhavige onderzoek hebben wij ons verder niet gericht op een verklaring van de substitutie en ons uitsluitend gericht op de vraag: Wat gebeurt er met de consumptie van gedistilleerd uitsluitend en alleen als gevolg van een toename van de prijs?. 2.2 Verkoopprijs De gemiddelde verkoopprijs 6 (inclusief BTW) van een fles gedistilleerd vertoont een trend die tegengesteld is aan de afzet. De verkoopprijs (uitgedrukt in indexcijfers waarbij jaar 1985=100) is over de periode met ruim 50% toegenomen. Het effect van de significante accijnsverhoging in 2003 en de erop volgende accijnsvermindering vanaf 2006 op de prijs van een fles gedistilleerde drank zijn in figuur 3 duidelijk zichtbaar. Figuur 3: Index van gemiddelde verkoopprijs gedistilleerd (jaar 1985=100) 6 ) Hierbij is uitgegaan van gegevens van het CBS over de ontwikkeling van de gemiddelde prijs voor gedistilleerde dranken voor de periode Daarnaast is voor de periode tevens gekeken naar de feitelijke prijsontwikkeling van een viertal expliciet gemeten producten (whisky, jenever, vieux, likeur). De prijsontwikkelinginformatie voor deze producten is niet meer beschikbaar voor de periode na R doc 8

8 De tegengestelde trends van enerzijds consumptie en anderzijds verkoopprijs lijken verband met elkaar te houden. In het volgende hoofdstuk zal onderzocht worden of dat ook daadwerkelijk zo is. 2.3 Accijnzen: opbrengsten en tarief Die afzet- en consumptiedaling van gedistilleerd heeft geresulteerd in een daling van de totale accijnsopbrengst. Figuur 2.04 (op de volgende bladzijde) laat zien dat in 2012 de totale opbrengst 33% gedaald is ten opzichte van 1985: van 475 miljoen naar 319 miljoen. Op de achtergrond is de index (met jaar 1985=100) van het accijnstarief weergegeven. De eerder genoemde accijnsverhoging in de periode (+18% verhoging, van naar per hectoliter pure alcohol) is terug te zien in het verloop van de accijnsopbrengsten. Figuur 4: Accijnsopbrengst gedistilleerd (Euro*miljoen) en index accijnstarief =accijnsopbrengsten =index accijnstarief R doc 9

9 3 Berekening prijselasticiteit De getoonde trends in het voorgaande hoofdstuk lijken erop te duiden dat er een verband bestaat tussen enerzijds de totale afzet van gedistilleerde drank, en anderzijds de gemiddelde verkoopprijs van een fles gedistilleerd: naarmate de verkoopprijs toeneemt, vertoont de afzet een dalende trend. Gezien de vraagstelling van de opdrachtgever is besloten de effecten van prijsinflatie en effecten door verschuiving van drankvoorkeur, niet mee te nemen bij het bepalen van de prijselasticiteit. Dit onderzoek richt zich niet op het vinden van verklaringen. Het richt zich op het doorrekenen van prijsverhogingeffecten op de afzet, waarbij geabstraheerd wordt van vraagverschuiving. Voor dit onderzoek werd niet beschikt over de algemeen gemiddelde verkoopprijs van alle gedistilleerde dranken tezamen 7. Voor het inschatten van de elasticiteit is een indruk van prijsverloop van belang. Wel was het prijsverloop bekend van enkele prominente producten: whisky, jenever, vieux en likeur. Deze maken samen bijna 60% uit van de totale gedistilleerde afzet 8. De gegevens van die vier dranken zijn gebruikt voor een indicatie van het prijsverloop in de afgelopen jaren. Dit is gecombineerd met hun jaarlijkse afzetgegevens om tot een gewogen gemiddelde verkoopprijs te komen. In het voorliggende onderzoek is de prijselasticiteit op de hierna volgende wijzen onderzocht: regressieanalyse: hiermee kan aangetoond worden dat er een statistisch significante relatie bestaat tussen variabelen zoals afzet en verkoopprijs; bepalen van de puntprijselasticiteit. 3.1 Regressieanalyse Via regressieanalyse is dataonderzoek verricht over de periode Imagoverandering en trendgevoeligheid van een product kunnen in zo n geval, het betreft hier een periode van ruim 35 jaar, een grote rol spelen. Daarom is ervoor gekozen data zwaarder te wegen (dat wil zeggen meer belang aan te hechten), naarmate ze recenter zijn. De in het vorige hoofdstuk getoonde trends deden vermoeden dat er een verband bestaat tussen de totale afzet van gedistilleerd en de veranderingen in de gemiddelde flesverkoopprijs. Via regressieanalyse is dit vermoeden bevestigd. 7 ) Daarom is ervoor gekozen de werkwijze zoals toegepast in het onderzoek Prijselasticiteit en accijnsverandering gedistilleerd (Panteia/EIM, 2005) te volgen. De algemeen gemiddelde verkoopprijs van gedistilleerd is daarin geschat op basis van verkoopprijs en afzet van enkele prominente gedistilleerde producten. Voor het onderhavige onderzoek zijn de reeksgegevens daartoe aangevuld. 8 ) Overzicht Kerncijfers 2010, Productschap Dranken Commissie Gedistilleerd. R doc 10

10 Het verband blijkt sterk: adjr 2 =0,84, dat wil zeggen dat 84% van de variatie in de afzet door de verkoopprijs wordt verklaard. En het onderlinge verband blijkt verder, zoals verwacht, ook negatief. Dat betekent dat een toename van de verkoopprijs in een afname van de afzet resulteert. Van belang is dat er een duidelijk verband gevonden is, en dat sprake is van een negatieve elasticiteit. 3.2 Prijselasticiteit Uit de regressieanalyse blijkt dat de prijselasticiteit negatief dient te zijn. De prijselasticiteit per jaar, de puntprijselasticiteit, wordt berekend op basis van de verandering in de afzet en verandering in de gemiddelde verkoopprijs 9. Omdat zo n puntprijselasticiteit jaarschommelingen vertoont, wordt de prijselasticiteit berekend als het gemiddelde over de periode Bij de berekening zijn de puntprijselasticiteiten gewogen, waarbij aan recente waarden een zwaarder gewicht is gegeven. De prijselasticiteit komt op deze wijze op -1,34 uit. In 2005 is onderzoek 10 gedaan naar de prijselasticiteit van gedistilleerd, en kwam toen voor de periode op -1,5 uit. Het verschil wordt veroorzaakt door de accijnsverhoging (+18%) in de periode op gedistilleerde drank en de ermee gepaard gaande afzetdaling. Het vlakkere verloop van de afzet na 2006 had toen nog niet plaatsgevonden. 3.3 Samengevat Regressieanalyse heeft aangetoond dat er een sterk verband bestaat, met een negatieve relatie, tussen afzet en verkoopprijs. Vervolgens is op basis van jaargegevens (puntelasticiteiten) de gemiddelde prijselasticiteit op een waarde van -1,34 bepaald. Deze negatieve waarde geeft aan dat hun beweging, afname versus toename, tegengesteld is. Dit impliceert dat bij een prijsstijging van 1% een terugval in het consumptievolume van 1,34% mag worden verwacht. 9 ) De prijsverandering van vier prominente producten (whisky, jenever, vieux, likeur) is gebruikt als schatter voor de prijsverandering van alle gedistilleerde producten tezamen, vanwege het ontbreken van voldoende prijsgegevens. 10 ) Prijselasticiteit en accijnsverandering gedistilleerd (Panteia/EIM, 2005). R doc 11

11 4 Veranderingen In dit hoofdstuk wordt een doorrekening gemaakt van de verschillende effecten voor 2013 die een gevolg zijn van de recente accijnsverhoging 11 in januari 2013 en de BTW-verhoging (van 19% naar 21%) per oktober Voor de doorrekening van 2014 wordt ervan uitgegaan dat de verder voorgenomen accijnsverhoging 12 plaatsvindt. In de doorrekeningen wordt verondersteld dat de prijsverhogingen volledig gedragen worden door de consument, ook bij een aanhoudende economische crisis, en dat er geen wijzigingen in het consumptiegedrag (zoals productsubstitutie, smaakverandering) zullen optreden. Ook inflatie blijft buiten beschouwing. In het onderzoek gaat het om de effecten van de totale prijsverandering (ongeacht oorzaak) op de consumptie in hoeveelheden en de impact van een initiële prijsverhoging op die consumptie. 4.1 Prijsverandering voor de consument Aan de hand van de geldende accijns- en BTW-tarieven kan de prijsverandering ten opzichte van 2012 bepaald worden. Op die wijze is berekend is dat in 2013 een liter pure alcohol 1,39 duurder wordt ten opzichte van Voor 2014 komt het verschil op 2,36 uit (tabel 1). Tabel 1: Berekening prijsstijging per liter pure alcohol Vergelijking: Berekening: Prijsstijging/liter pure alcohol: ,94*121% - 15,04*119% 1, ,74*121% - 15,94*121% 0, ,74*121% - 15,04*119% 2,36 Deze prijsstijging is berekend voor de prijs per liter pure alcohol. Dit wordt omgerekend naar een prijsstijging voor gedistilleerde drank op consumptiesterkte 13 en vervolgens gerelateerd aan de gemiddelde verkoopprijs in het eraan voorafgaande jaar. Dat resulteert in de volgende tabel. 11 ) Van 15,04 naar 15,94 per liter pure alcohol per januari ) Van 15,94 naar 16,74 per pure liter alcohol per januari ) De ratio tussen jaarafzet gemeten in liters pure alcohol en die gemeten in alcohol op consumptiesterkte levert de omrekeningsfactor. R doc 12

12 Tabel 2: Berekening prijsstijging per fles Vergelijking: Prijsstijging/liter pure alcohol: Prijsstijging/fles: ,39 3,1% ,97 2,1% ,36 5,3% De prijsstijging die consumenten ondervinden komt op die wijze uit op 3,1% in 2013 en daarop aanvullend 2,1% in In totaliteit is er sprake van een gemiddelde prijsstijging in 2014 met 5,3% per fles gedistilleerde drank (consumptiesterkte). 4.2 Verandering in afzet en consumptie Nu de prijsstijging voor consumenten bekend is, kan op basis van de eerder berekende prijselasticiteit (-1,34, zie paragraaf 3.2) de afzetafname van gedistilleerd geschat worden voor 2013 en 2014 ten opzichte van een situatie waarin geen sprake zou zijn van prijsstijging. De afzetafname in 2014 wordt gerelateerd aan de afzet over De volgende tabel toont de afzet uitgedrukt in liters pure alcohol en in liters alcohol op consumentensterkte. Tabel 3: Afzetschatting (hectoliter pure alcohol) op basis van prijselasticiteit Afzetvolume (in hectoliter) gemeten in Vergelijking: Afname afzetvolume: Pure alcohol: Consumptiesterkte: ,1% ,8% ,8% Gemeten in liters pure alcohol wordt over 2013 ruwweg 0,86 miljoen liter pure alcohol minder afgezet (namelijk hectoliter). Dat komt overeen met 2,66 miljoen liter alcohol op consumptiesterkte. Voor 2013 en 2014 tezamen betreft de afzetafname 1,43 miljoen liter pure alcohol, overeenkomend met 4,41 miljoen liter alcohol op consumptiesterkte (tabel 4). R doc 13

13 Tabel 4: Afzet- en consumptiedaling ten opzichte van 2012 Daling afzetvolume (in hectoliter) gemeten in Vergelijking: Pure alcohol: Consumptiesterkte: Verandering bestedingen consumenten Voor dit onderzoek was informatie voorhanden over de afzet en de verkoopprijs van enkele prominente producten: whisky, jenever, vieux en likeur. Die gegevens zijn gebruikt om het afgenomen afzetvolume, gemeten in liters alcohol op consumptiesterkte, om te rekenen naar een bestedingsafname door consumenten. Tabel 5: Afname bestedingen door consumenten Vergelijking: Afname alcoholvolume op consumptiesterkte: Afname bestedingen: hectoliter 40,1 miljoen hectoliter 26,8 miljoen hectoliter 66,9 miljoen In 2013 zullen de bestedingen met rond 40 miljoen zijn teruggelopen. In 2014 komt daar bijna 27 miljoen bij. Over 2013 en 2014 tezamen wordt de bestedingsafname, ten opzichte van 2012, op bijna 67 miljoen geschat. 4.4 Verandering accijnsopbrengsten Op vergelijkbare wijze kan de accijnsafdracht bepaald worden. De volgende tabel geeft, gebaseerd op het verminderde afzetvolume door de prijsstijging van gedistilleerd, een overzicht van de niet-gerealiseerde accijnsopbrengsten: 13,7 miljoen in 2013 plus aanvullend 9,4 miljoen in Tezamen 23,1 miljoen over 2013 en R doc 14

14 Tabel 6: Niet-gerealiseerde accijnsopbrengsten door afzetvermindering Vergelijking: Afname alcoholvolume op consumptiesterkte: Niet-gerealiseerde accijnsopbrengsten: hectoliter 13,7 miljoen hectoliter 9,4 miljoen hectoliter 23,1 miljoen Tegenover deze niet-gerealiseerde accijnsopbrengsten door een lagere alcoholafname, staan accijnsopbrengsten door verkoop van wel geconsumeerde gedistilleerde drank. Door toename van de accijnstarieven in 2013 en 2014 neemt de accijnsopbrengst toe voor de gerealiseerde afzet. De volgende tabel toont het verschil in accijnsopbrengsten ten opzichte van Tabel 7: Verwachte accijnsopbrengsten door toepassing hoger accijnstarief Vergelijking: Afzet alcoholvolume op consumptiesterkte: Verwachte accijnsopbrengsten: hectoliter referentiesituatie hectoliter 5,4 miljoen hectoliter 11,5 miljoen De overall opbrengsten staan in tabel 8 vermeld. Hieruit blijkt dat de totale accijnsopbrengsten over 2013 en 2014 tezamen 11,6 miljoen lager uitkomen. Dit is vooral een gevolg van de lagere afzet. Tabel 8: Overall overzicht accijnsopbrengsten ten opzichte van 2012 Vergelijking: Niet-gerealiseerd: Verwachte opbrengst: Overall verandering: ,7 miljoen 5,4 miljoen - 8,3 miljoen ,1 miljoen 11,5 miljoen - 11,6 miljoen R doc 15

15 4.5 Verandering BTW-opbrengsten De verandering aan BTW-opbrengsten kan op vergelijkbare wijze bepaald worden als bij accijnzen. Door een verminderde afzet is sprake van niet-gerealiseerde BTW-opbrengsten (tabel 9). Over 2013 en 2014 tezamen bedragen die 11,5 miljoen. Tabel 9: Niet-gerealiseerde BTW-opbrengsten door afzetvermindering Vergelijking: Afname alcoholvolume op consumptiesterkte: Niet-gerealiseerde BTW-opbrengsten: hectoliter 6,9 miljoen hectoliter 4,6 miljoen hectoliter 11,5 miljoen Tegenover deze niet-gerealiseerde BTW-opbrengsten, als gevolg van lagere alcoholafzet, staan opbrengsten door verkoop van wel geconsumeerde drank. Het BTW-tarief is sinds najaar 2012 naar 21% gegaan. Ook de hogere accijnstarieven zijn daaraan onderhevig. Tabel 10 laat het verschil in BTW-opbrengsten zien ten opzichte van Voor 2013 en 2014 tezamen komen die op 9,5 miljoen uit. Tabel 10: Verwachte BTW-opbrengsten Vergelijking: Afzet alcoholvolume op consumptiesterkte: Te verwachten extra BTW-opbrengsten: hectoliter referentiesituatie hectoliter 10,7 miljoen hectoliter 9,5 miljoen De hierna volgende tabel toont de overall BTW-opbrengsten. Hieruit blijkt dat de totale BTW-opbrengsten in 2013 plus 2014 op 2,0 miljoen minder uitkomen. Tabel 11: Overall overzicht BTW-opbrengsten ten opzichte van 2012 Verwachte extra Vergelijking: Niet-gerealiseerd: opbrengst: Overall verandering: ,9 miljoen 10,7 miljoen 3,8 miljoen ,5 miljoen 9,5 miljoen - 2,0 miljoen R doc 16

16 4.6 Opbrengstverandering voor de overheid Als naar de totale opbrengstverandering gekeken wordt (tabel 8 en tabel 11), dan is de verwachting dat de accijns- en BTW-opbrengsten afnemen vanaf In 2013 met 4,5 miljoen. De afname over 2013 en 2014 tezamen komt uit op 13,6 miljoen. Tabel 12: Overall verandering van opbrengsten ten opzichte van 2012 Overal opbrengsten voor overheid: Vergelijking: Accijns: BTW: Overall verandering: ,3 miljoen 3,8 miljoen - 4,5 miljoen ,6 miljoen - 2,0 miljoen - 13,6 miljoen Hierbij is verondersteld is dat er, ondanks toegenomen verkoopprijzen, geen substitutie plaatsvindt naar niet gedistilleerde producten (bijvoorbeeld wijn). R doc 17

17 5 Verandering voor slijterijen Dit hoofdstuk behandelt de arbeidselasticiteit. Deze wordt gebruikt als indicator voor de vraagelasticiteit naar arbeid. De hierna volgende figuur toont over de periode het aantal verkooppunten, inclusief verkooppunten die onderdeel zijn van een supermarkt. Figuur 5: Aantal verkooppunten Over de beschouwde periode is het aantal verkooppunten met 22% afgenomen (van naar 2.820). De gemiddelde verkoopprijs van gedistilleerd drank is in dezelfde periode daarentegen gestegen. Figuur 6 toont, in de vorm van een index, de verkooppuntenafname (blauw) en verkoopprijstoename 14 (rood). Figuur 6: Index van verkooppuntenaantal en verkoopprijs (jaar 1977=100) =verkooppunten aantal =verkoopprijs 14 ) Vergelijk met figuur 3: die heeft betrekking op periode R doc 18

18 Onderzocht is of het afnemende aantal verkooppunten, en daarmee de werkgelegenheid in deze branche, samenhang vertoont met de prijsstijging. Via regressieanalyse is de sterkte van de relatie bepaald: adjr 2 =0,60 dat wil zeggen dat 60% van de variatie in aantal verkooppunten door de verkoopprijs wordt verklaard. Dat leidt tot de verwachting dat een stijging van de verkoopprijs, tot afname van het aantal verkooppunten en werkgelegenheid kan leiden. 5.1 Verandering bedrijfsopbrengst Gebaseerd op het verminderde afzetvolume kan een inschatting gemaakt worden van de te verwachten bedrijfsopbrengstvermindering in Nederland. De in tabel 13 vermelde niet-gerealiseerde bedrijfsopbrengsten zijn inclusief accijns maar exclusief BTW. Tabel 13: Niet-gerealiseerde bedrijfsopbrengst Vergelijking: Afname alcoholvolume op consumptiesterkte: Niet-gerealiseerde Nederlandse bedrijfsopbrengst: hectoliter 33,1 miljoen hectoliter 22,1 miljoen hectoliter 55,2 miljoen NB: bedragen inclusief accijns maar exclusief BTW Nederland heeft verkooppunten (figuur 5) van gedistilleerde drank. Dit is inclusief verkooppunten die onderdeel zijn van een supermarkt. De gemiddelde afname van bedrijfsopbrengst komt daarmee uit op per vestiging in Daar bovenop komt de afname van in Verandering arbeidsproductie en werkgelegenheid Slijterijen hebben gemiddeld genomen 1,6 medewerker in voltijd loondienst 15. De gemiddelde bedrijfsopbrengst, inclusief accijns maar exclusief BTW, bedraagt per betaalde voltijd medewerker. De in de vorige paragraaf geschatte vermindering van bedrijfsopbrengsten betekent derhalve een verlies van om en nabij 258 voltijd banen (namelijk 55,2M/ 214K) over 2013 en 2014 tezamen. 15 ) CBS-StatLine Benchmarkgegevens. R doc 19

19 Tabel 14: Verwachting banenverlies Vergelijking: Niet-gerealiseerde bedrijfsopbrengst: Verwachting verlies in voltijd banen: ,1 miljoen ,1 miljoen ,2 miljoen 258 Als ervan uitgegaan wordt dat naast de loondienstmedewerkers (1,6 gemiddeld), de ondernemer en zijn/haar partner in voltijd werken dan bestaat een gemiddelde slijterijvestiging uit zo n 3,5 werkzame personen. Het banenverlies kan dus ook vertaald worden in het sluiten van ongeveer 75 slijterijen. 5.3 Algemeen De dalende afzettrend van gedistilleerde drank (figuur 1, hoofdstuk 2) zet de sector onder druk. Weliswaar vertoont de afzet vanaf 2006 tot 2012 een redelijk stabiel verloop, maar de afzetdaling in de periode is altijd gebleven. In de hierna volgende figuur is de afzet over de periode uitgesplitst naar binnenlands gedistilleerd en buitenlands, met weglating van premix. Het afzetvolume aan buitenlands gedistilleerde dranken (rood) is redelijk constant gebleven. De daling van het afzetvolume zit vooral in Nederlands gedistilleerd (blauw). Figuur 7: Afzet gedistilleerd (hectoliter*1000 pure alcohol), exclusief premix =binnenlands =buitenlands R doc 20

20 De forse accijnsverhoging in de periode is duidelijk te zien. Dat heeft vooral binnenlands gedistilleerd getroffen. Er is geen onderzoek gedaan naar de mogelijk andere oorzaken en neveneffecten van de accijnsverhoging op de bestedingen. Maar een mogelijkheid is dat het aankopen van gedistilleerde drank over de grens vanwege prijsverschillen, dit speelt vooral in de grensgebieden, hier een rol speelt. Immers, de buitenlandse dranken zijn vooral van lokale merken. R doc 21

21 6 Algemeen beeld Als naar de totale overheidsopbrengsten gekeken wordt, dan is de verwachting dat de accijns- en BTW-opbrengsten afnemen vanaf In 2013 met 4,5 miljoen en over 2013 en 2014 tezamen met 13,6 miljoen. Figuur 8: Afname van accijns- en BTW-opbrengsten (in Euro*miljoen) 5 in 2013 in 2013 & 2014 samen opbrengstafname Hierbij is verondersteld dat er, ondanks toegenomen verkoopprijzen, geen substitutie plaatsvindt naar niet gedistilleerde producten (bijvoorbeeld wijn). Omdat de accijnstarieven per liter consumptiesterkte het hoogst zijn voor gedistilleerde dranken, betekent substitutie automatisch een verdere afname van accijns- en BTW-opbrengsten. AFZET- EN CONSUMPTIEDALING In paragraaf 2.1 is getoond dat de afzet en de consumptie van gedistilleerde drank vanaf 2006, na het terugdraaien van een forse accijnsverhoging, gestabiliseerd lijkt. Het afzetniveau van vóór 2003 is in de afgelopen zes jaar echter nooit meer gehaald. Het lijkt er daarom op dat de daling structureel van aard is geweest. Naar de achterliggende oorzaak hiervan is geen onderzoek gedaan. ONLINE AANKOOP De laatste jaren lijkt aankoop van gedistilleerd via internet in opkomst. Voor de accijns- en BTW-opbrengsten maakt dat weinig uit. Wel zal online aankoop ten koste gaan van de slijter om de hoek. Dat kan uiteindelijk tot verminderde bedrijfsopbrengst leiden of verminderd personeelsinzet. Maar ook ontslag en/of winkelsluiting kan een gevolg zijn. BANENVERLIES In hoofdstuk 5 is becijferd dat de totale vermindering van bedrijfsopbrengsten over 2013 en 2014 tezamen, zich vertaalt in een verlies van ongeveer 258 voltijd banen. De werkeloosheidskosten als gevolg daarvan komen uiteindelijk ten laste van de overheid. R doc 22

22 WEGLEK NAAR BUITENLAND Diverse studies hebben aangetoond dat bewoners van onze grensstreken regelmatig aankopen doen in het buurland vanwege prijsverschillen 16. Aankopen over de grens door consumenten leveren de Nederlandse overheid geen accijns- en BTW-opbrengsten. Uit onderzoek blijkt dat de overheid door deze aankopen van gedistilleerde drank ongeveer 31 miljoen (aan accijns en BTW) jaarlijks misloopt 17. Slijters in de grensstreek ondervinden vanzelfsprekend hinder van deze grensoverschrijdende aankopen. Dat geldt ook voor producenten. Zij verliezen omzet doordat consumenten bij hun aankopen aan de andere kant van de grens vooral lokale merken aanschaffen. Voor verkopen van gedistilleerde drank in de grensstreek is het daarom van belang dat de accijnstarieven tussen Nederland en haar buurlanden weinig verschillen. In Duitsland en België zijn gedistilleerde producten, anders dan in Nederland, in de supermarkt verkrijgbaar. Dit leidt ertoe dat grensoverschrijdende aankoop vaak gecombineerd zal worden met boodschappen doen of winkelen. Ook die opbrengsten gaan voor Nederland verloren. Zo gaat bijvoorbeeld in de grensstreken door bieraankopen in Duitsland of België ongeveer 19 miljoen 18 aan accijns- en BTW-opbrengsten verloren. Of de weglek naar het buitenland toeneemt, kan niet bepaald worden omdat historische gegevens niet voorhanden zijn. Wel blijft de druk om over de grens aankopen te doen bestaan zolang er prijsverschil bestaat. Zo is per januari 2013 het accijnstarief op gedistilleerde drank in Duitsland, bijna een vijfde deel lager dan in Nederland ( versus per liter pure alcohol). Ook de BTW-heffing is daar lager (19% versus 21%). 16 ) Grenseffectentoets (Panteia, 2013). 17 ) Grensoverschrijdende aankoop van drank (Regioplan, 2011). 18 ) Rondje van de buren (EY, 2011). R doc 23

23 BIJLAGE 1 Toelichting op begrippen In dit onderzoek staan enkele begrippen centraal. In deze bijlage geven wij daarvan een korte beschrijving. Het betreft: prijselasticiteit; segmentelasticiteit en puntelasticiteit; inelastische en elastisch prijselasticiteit van de vraag; regressieanalyse. PRIJSELASTICITEIT Elasticiteiten worden gebruikt om de sterkte van procentuele veranderingen aan te geven. Het gaat om de mate waarin de vraag naar een product reageert op een prijsverandering daarvan. Het betreft hier normaal gesproken een negatief verband: als de verkoopprijs daalt dan zal de vraag ernaar toenemen, en andersom. Een fictief voorbeeld: als de prijs van een gedistilleerd drankje met 2% verhoogd wordt en daardoor de verkoop ervan met 3% daalt, dan is de reactie in dit voorbeeld -1,5X groter als eraan ten grondslag liggende oorzaak (prijsstijging). Het cijfer -1,5 wordt de prijselasticiteit van de vraag genoemd. Deze elasticiteit is dus het quotiënt van de procentuele veranderingen in het gevolg (hier -3% vraag naar het product) en de oorzaak (hier +2% prijsverandering). SEGMENTELASTICITEIT en PUNTELASTICITEIT In dit voornoemde voorbeeld veranderen beide aspecten, waardoor de reactie berekend kan worden. In zo n geval wordt gesproken over segmentelasticiteit. Als een van beide aspecten (of beide) niet verandert, dan wordt gesproken over puntelasticiteit. NB: Rekenen met elasticiteiten is technisch gezien alleen correct indien het kleine procentuele veranderingen betreft van hoeveelheid en prijsverandering. INELASTISCH en ELASTISCH Deze begrippen lichten we toe aan de hand een voorbeeld. Stel dat een verkoper van een gedistilleerde drank (bijvoorbeeld whisky) meer wil verdienen, en dit wil bereiken door de verkoopprijs van dit product met 10% te verhogen. Na verloop van tijd bemerkt de verkoper dat de winkelverkoop van deze drank met minder dan 10% is gedaald. De omzet is in dit geval door de prijsverhoging gestegen. Dit wordt een inelastische vraag genoemd. Denkbaar is in deze situatie echter dat door de prijsverhoging de winkelverkoop met meer dan 10% zal afnemen. De extra omzet die is verdiend door de prijsverhoging weegt nu niet op tegen het verlies door afgenomen verkoop. Dit wordt een elastische vraag genoemd. R doc 24

24 REGRESSIEANALYSE Regressieanalyse is een methode om te toetsen of een (of meer) onafhankelijke variabele invloed heeft op een afhankelijke variabele en of dit een positief of een negatief effect is. Onafhankelijke en afhankelijke variabelen worden vaak ook aangeduid als verklarende respectievelijk te verklaren variabele. Regressie kan opgevat worden als het bepalen van de best passende lijn door alle meetpunten. Als criterium daarvoor wordt de kleinste kwadratensom gebruikt: de som van de kwadraten van alle afwijkingen tussen meetpunt en de best passende lijn moet minimaal zijn. Bij gebruik van statistische programmatuur (bijvoorbeeld SPSS) wordt de sterkte van het verband aangegeven via adjr 2, de zogenoemde adjusted R 2 waarde: een hoge waarde duidt op een sterk verband. Voorbeeld: adjr 2 =0,71 geeft aan dat 71% van de variatie in de afhankelijke variabele wordt verklaard door de onafhankelijke variabele(n) die gekozen is (zijn). Indien meerdere onafhankelijke variabelen zijn beschouwd, dan moet ook gekeken worden naar de significantie van elke onafhankelijke variabele. Statistische programmatuur geeft aan of een onafhankelijke variabele significant is, en daarmee bijdraagt aan het versterken van het verband, of niet. R doc 25

Aanvullend onderzoek naar effecten accijnsverhoging gedistilleerde dranken

Aanvullend onderzoek naar effecten accijnsverhoging gedistilleerde dranken Aanvullend onderzoek naar effecten accijnsverhoging gedistilleerde dranken Aanvullend onderzoek naar effecten accijnsverhoging gedistilleerde dranken ir. Wim Scheltes & drs. Frans Pleijster Dit rapport

Nadere informatie

DE GRENS VOORBIJ. Gevolgen accijnsverhoging gedistilleerd

DE GRENS VOORBIJ. Gevolgen accijnsverhoging gedistilleerd DE GRENS VOORBIJ Gevolgen accijnsverhoging gedistilleerd DE GRENS VOORBIJ Gevolgen accijnsverhoging gedistilleerd - eindrapport - Auteurs: Drs. G.E. Kruis Mr. drs. A. Schreijenberg Regioplan Beleidsonderzoek

Nadere informatie

Verhoging bieraccijnzen schaadt schatkist en brouwers

Verhoging bieraccijnzen schaadt schatkist en brouwers BierNieuws Nummer 3 juni 2013 Informatiebulletin van Nederlandse Brouwers column Verhoging bieraccijnzen schaadt schatkist en brouwers Nederland telt op dit moment 165 brouwerijen. Variërend van grote

Nadere informatie

Op-/aanmerkingen Evaluatie accijnsverhoging op diesel en LPG en Bijlage, d.d. 28-5-2014

Op-/aanmerkingen Evaluatie accijnsverhoging op diesel en LPG en Bijlage, d.d. 28-5-2014 Op-/aanmerkingen Evaluatie accijnsverhoging op diesel en LPG en Bijlage, d.d. 28-5-2014 1. In de Brief (pag. 4) en Bijlage (pag. 3) wordt gesproken van 51 miljoen extra belastingopbrengsten in het eerste

Nadere informatie

Nog een rondje van de buren. Verdiepend onderzoek gevolgen accijnsverhoging bier

Nog een rondje van de buren. Verdiepend onderzoek gevolgen accijnsverhoging bier Nog een rondje van de buren Verdiepend onderzoek gevolgen accijnsverhoging bier NOG EEN RONDJE VAN DE BUREN Verdiepend onderzoek gevolgen accijnsverhoging bier - eindrapport - drs. A. Berkhout drs. M.

Nadere informatie

Accijnsmonitor Resultaten januari t/m december 2013

Accijnsmonitor Resultaten januari t/m december 2013 Accijnsmonitor Resultaten januari t/m december 2013 Accijnsverhoging op tabak: resultaat accijnsmonitor 2013 Op 1 januari 2013 is de accijns op een pakje sigaretten met 35 cent en op een pakje shag met

Nadere informatie

De mate waarin de gevraagde hoeveelheid van een product(qv) gevoelig is voor een verandering van de prijs van het product (p).

De mate waarin de gevraagde hoeveelheid van een product(qv) gevoelig is voor een verandering van de prijs van het product (p). 1. Prijselasticiteit van de vraag De mate waarin de gevraagde hoeveelheid van een product(qv) gevoelig is voor een verandering van de prijs van het product (p). %-verandering gevraagde hoeveelheid (gevolg)

Nadere informatie

Bijlage I: Woningmarktcijfers 3 e kwartaal 2008

Bijlage I: Woningmarktcijfers 3 e kwartaal 2008 Bijlage I: Woningmarktcijfers 3 e kwartaal 2008 De prijs van de gemiddelde verkochte woning daalt met -0,3% licht in het 3 e kwartaal van 2008. De prijs per m 2 stijgt daarentegen licht met 0,3%. De prijsontwikkeling

Nadere informatie

Persbericht. Afzetprijzen industrie gestegen. Centraal Bureau voor de Statistiek

Persbericht. Afzetprijzen industrie gestegen. Centraal Bureau voor de Statistiek Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB01-071 30 maart 2001 9.30 uur Afzetprijzen industrie gestegen Na drie maanden van prijsdalingen zijn de prijzen van Nederlandse industrieproducten in februari

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 havo 2000-I

Eindexamen economie 1 havo 2000-I Opgave 1 Meer mensen aan de slag Het terugdringen van de werkloosheid is in veel landen een belangrijke doelstelling van de overheid. Om dat doel te bereiken, streeft de overheid meestal naar groei van

Nadere informatie

2011 STAATSBLAD No. 129 VAN DE REPUBLIEK SURINAME

2011 STAATSBLAD No. 129 VAN DE REPUBLIEK SURINAME 2011 STAATSBLAD No. 129 VAN DE REPUBLIEK SURINAME WET van 5 september 2011, houdende nadere wijziging van de Wet houdende bepalingen omtrent de accijns op het hier te lande vervaardigd en ingevoerd gedistilleerd

Nadere informatie

Bijlage I: Woningmarktcijfers 4 e kwartaal 2007

Bijlage I: Woningmarktcijfers 4 e kwartaal 2007 Bijlage I: Woningmarktcijfers 4 e kwartaal 2007 De prijs van de gemiddelde verkochte woning stijgt met 1,2% in het 4 e kwartaal van 2007. De stijging van de prijs per m 2 is met 0,3% veel lager. De stijging

Nadere informatie

PERSBERICHT Brussel, 15 maart 2016

PERSBERICHT Brussel, 15 maart 2016 01/2010 05/2010 09/2010 01/2011 05/2011 09/2011 01/2012 05/2012 09/2012 01/2013 05/2013 09/2013 01/2014 05/2014 09/2014 01/2015 05/2015 09/2015 01/2016 Inflatie (%) PERSBERICHT Brussel, 15 maart 2016 Geharmoniseerde

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 34 135 Initiatiefnota van het lid Omtzigt over de accijnsopbrengsten Nr. 2 INITIATIEFNOTA De stijging van de accijnzen levert nauwelijks geld op

Nadere informatie

I. Vraag en aanbod. Grafisch denken over micro-economische onderwerpen 1 / 6. fig. 1a. fig. 1c. fig. 1b P 4 P 1 P 2 P 3. Q a Q 1 Q 2.

I. Vraag en aanbod. Grafisch denken over micro-economische onderwerpen 1 / 6. fig. 1a. fig. 1c. fig. 1b P 4 P 1 P 2 P 3. Q a Q 1 Q 2. 1 / 6 I. Vraag en aanbod 1 2 fig. 1a 1 2 fig. 1b 4 4 e fig. 1c f _hoog _evenwicht _laag Q 1 Q 2 Qv Figuur 1 laat een collectieve vraaglijn zien. Een punt op de lijn geeft een bepaalde combinatie van de

Nadere informatie

Stoppen als huisarts: trends in aantallen en percentages

Stoppen als huisarts: trends in aantallen en percentages Dit rapport is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen worden gebruikt met bronvermelding. Stoppen als huisarts: trends in aantallen en percentages Een analyse van de huisartsenregistratie over de

Nadere informatie

Eindexamen economie 1-2 havo 2006-II

Eindexamen economie 1-2 havo 2006-II Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 Voorbeelden van een juist antwoord zijn: kosten van politie-inzet

Nadere informatie

De invoering van nieuwe waarnemingsmethoden in de Consumentenprijsindex (CPI) Nieuwe methoden voor vliegtickets en pakketreizen

De invoering van nieuwe waarnemingsmethoden in de Consumentenprijsindex (CPI) Nieuwe methoden voor vliegtickets en pakketreizen Centraal Bureau voor de Statistiek Economie, Bedrijven en NR Overheidsfinanciën en Consumentenprijzen Postbus 24500 2490 HA Den Haag De invoering van nieuwe waarnemingsmethoden in de Consumentenprijsindex

Nadere informatie

PERSBERICHT Brussel, 14 januari 2015

PERSBERICHT Brussel, 14 januari 2015 PERSBERICHT Brussel, 14 januari 2015 Geharmoniseerde consumptieprijsindex - december 2014 o De Belgische inflatie volgens de Europees geharmoniseerde consumptieprijsindex daalt in december naar -0,4%,

Nadere informatie

Bijlage I: Woningmarktcijfers 4 e kwartaal 2008

Bijlage I: Woningmarktcijfers 4 e kwartaal 2008 1998-2 1998-4 1999-2 1999-4 2000-2 2000-4 2001-2 2001-4 2002-2 2002-4 2003-2 2003-4 2004-2 2004-4 2005-2 2005-4 2006-2 2006-4 2007-2 2007-4 2008-2 2008-4 Bijlage I: Woningmarktcijfers 4 e kwartaal 2008

Nadere informatie

Werken in startende bedrijven

Werken in startende bedrijven M201211 Werken in startende bedrijven drs. A. Bruins Zoetermeer, september 2012 Werken in startende bedrijven De meeste startende ondernemers hebben geen personeel. Dat is zo bij de start met het bedrijf,

Nadere informatie

Deel 1: Landelijke ontwikkeling

Deel 1: Landelijke ontwikkeling Deel 1: Landelijke ontwikkeling Accijnstarieven en indexaties De accijnstarieven van diesel en LPG zijn per 1 januari 2014 verhoogd. Daarnaast zijn de accijnstarieven van benzine en diesel geïndexeerd.

Nadere informatie

Inkoopprijs 100% + marge 10% = verkoopprijs 110% Stel de inkoopprijs bedraagt 800 en de winstmarge 10% van de

Inkoopprijs 100% + marge 10% = verkoopprijs 110% Stel de inkoopprijs bedraagt 800 en de winstmarge 10% van de Marge berekeningen Inkoopprijs + marge = verkoopprijs Een voorbeeld marge van de inkoopprijs Inkoopprijs 100% + marge 10% = verkoopprijs 110% marge van de verkoopprijs Inkoopprijs 90% + marge 10% = verkoopprijs

Nadere informatie

Eindexamen economie 1-2 vwo 2007-I

Eindexamen economie 1-2 vwo 2007-I Beoordelingsmodel Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 maximumscore 2 q v = 200 1,25 + 450 = 200 q a

Nadere informatie

PERSBERICHT Brussel, 13 oktober 2016

PERSBERICHT Brussel, 13 oktober 2016 PERSBERICHT Brussel, 13 oktober 2016 Geharmoniseerde consumptieprijsindex - september 2016 o De Belgische inflatie volgens de Europees geharmoniseerde consumptieprijsindex bedraagt in september 1,8% ten

Nadere informatie

Bijlage HAVO. economie. tijdvak 2. Bronnenboekje. HA-1022-a-16-2-b

Bijlage HAVO. economie. tijdvak 2. Bronnenboekje. HA-1022-a-16-2-b Bijlage HAVO 2016 tijdvak 2 economie Bronnenboekje HA-1022-a-16-2-b Opgave 1 bron 1 primaire inkomensverdeling in de VS in 2012 percentage van verdiende inkomens, cumulatief 80 78 60 40 50 20 0 0 10 20

Nadere informatie

Kaarten module 4 derde klas

Kaarten module 4 derde klas 1. Uit welke twee onderdelen bestaan de totale kosten? 2. Geef 2 voorbeelden van variabele kosten. 3. Geef 2 voorbeelden van vaste (of constante) kosten. 4. Waar is de totale winst gelijk aan? 5. Geef

Nadere informatie

PERSBERICHT Brussel, 7 november 2014

PERSBERICHT Brussel, 7 november 2014 01/2010 05/2010 09/2010 01/2011 05/2011 09/2011 01/2012 05/2012 09/2012 01/2013 05/2013 09/2013 01/2014 05/2014 09/2014 Inflatie (%) PERSBERICHT Brussel, 7 november 2014 Geharmoniseerde consumptieprijsindex

Nadere informatie

PERSBERICHT Brussel, 19 januari 2016

PERSBERICHT Brussel, 19 januari 2016 01/2010 05/2010 09/2010 01/2011 05/2011 09/2011 01/2012 05/2012 09/2012 01/2013 05/2013 09/2013 01/2014 05/2014 09/2014 01/2015 05/2015 09/2015 Inflatie (%) PERSBERICHT Brussel, 19 januari 2016 Geharmoniseerde

Nadere informatie

Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid

Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid M201207 Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid 1987-2010 drs. K.L. Bangma drs. A. Bruins Zoetermeer, mei 2012 Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid In de periode 1987-2010 is het aantal bedrijven per saldo

Nadere informatie

Bijlage 1 Toelichting kwantitatieve analyse ACM van de loterijmarkt

Bijlage 1 Toelichting kwantitatieve analyse ACM van de loterijmarkt Bijlage 1 Toelichting kwantitatieve analyse ACM van de loterijmarkt 1 Aanpak analyse van de loterijmarkt 1. In het kader van de voorgenomen fusie tussen SENS (o.a. Staatsloterij en Miljoenenspel) en SNS

Nadere informatie

PERSBERICHT Brussel, 12 november 2015

PERSBERICHT Brussel, 12 november 2015 01/2010 05/2010 09/2010 01/2011 05/2011 09/2011 01/2012 05/2012 09/2012 01/2013 05/2013 09/2013 01/2014 05/2014 09/2014 01/2015 05/2015 09/2015 Inflatie (%) PERSBERICHT Brussel, 12 november 2015 Geharmoniseerde

Nadere informatie

Bijlage I: Woningmarktcijfers 1 e kwartaal 2008

Bijlage I: Woningmarktcijfers 1 e kwartaal 2008 Bijlage I: Woningmarktcijfers 1 e kwartaal 2008 De prijs van de gemiddelde verkochte woning stijgt met 0,4% in het 1e kwartaal van 2008. De stijging van de prijs per m2 is met 0,7% iets hoger. De stijging

Nadere informatie

PERSBERICHT Brussel, 5 december 2014

PERSBERICHT Brussel, 5 december 2014 01/2010 05/2010 09/2010 01/2011 05/2011 09/2011 01/2012 05/2012 09/2012 01/2013 05/2013 09/2013 01/2014 05/2014 09/2014 Inflatie (%) PERSBERICHT Brussel, 5 december 2014 Geharmoniseerde consumptieprijsindex

Nadere informatie

Evolutie van het arbeidsongevallenrisico in de privésector in België tussen 1985 en 2013

Evolutie van het arbeidsongevallenrisico in de privésector in België tussen 1985 en 2013 Evolutie van het arbeidsongevallenrisico in de privésector in België tussen 1985 en 2013 Verschillende factoren bepalen het aantal arbeidsongevallen. Sommige van die factoren zijn meetbaar. Denken we daarbij

Nadere informatie

Extra opgaven hoofdstuk 15

Extra opgaven hoofdstuk 15 Extra opgaven hoofdstuk 15 Opgave 1 Veronderstel dat de oliemarkt wordt beschreven door het onderstaande model (1) q v = 20 p + 16.000 p prijs per vat olie in euro s (2) q a = 20 p q v, q a aangeboden,

Nadere informatie

ALTERNATIEVE GRENSEFFECTENRAPPORTAGE BIER

ALTERNATIEVE GRENSEFFECTENRAPPORTAGE BIER ALTERNATIEVE GRENSEFFECTENRAPPORTAGE BIER ALTERNATIEVE GRENSEFFECTENRAPPORTAGE BIER - eindrapport - Auteur: drs. A. Berkhout drs. G.E. Kruis Amsterdam, mei 2014 Regioplan Beleidsonderzoek Nieuwezijds

Nadere informatie

CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch

CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch Afdeling Onderzoek & Statistiek Maart 2013 2 Samenvatting In deze monitor staat de CO2-uitstoot beschreven in de gemeente s-hertogenbosch. Een gebruikelijke manier om de

Nadere informatie

Verkoop van sterk alcoholische dranken in grensgebieden. Het grensgebied met Duitsland onder de loep genomen

Verkoop van sterk alcoholische dranken in grensgebieden. Het grensgebied met Duitsland onder de loep genomen Verkoop van sterk alcoholische dranken in grensgebieden Het grensgebied met Duitsland onder de loep genomen Zoetermeer, 29 januari 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik

Nadere informatie

Eindexamen economie 1-2 havo 2000-II

Eindexamen economie 1-2 havo 2000-II Opgave 1 Uit een krant: Uitzendbranche blijft groeien Uit cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) blijkt dat de uitzendbranche in het eerste kwartaal van 1998 flink is gegroeid. In vergelijking

Nadere informatie

Perscommuniqué. Het Federaal Planbureau evalueert de gevolgen van de duurdere dollar en de hogere olieprijzen voor de Belgische economie

Perscommuniqué. Het Federaal Planbureau evalueert de gevolgen van de duurdere dollar en de hogere olieprijzen voor de Belgische economie Federaal Planbureau Economische analyses en vooruitzichten Perscommuniqué Brussel, 15 september 2000 Het Federaal Planbureau evalueert de gevolgen van de duurdere dollar en de hogere olieprijzen voor de

Nadere informatie

Bijlage I: Woningmarktcijfers 1 e kwartaal 2009

Bijlage I: Woningmarktcijfers 1 e kwartaal 2009 Bijlage I: Woningmarktcijfers 1 e kwartaal 2009 De prijs van de gemiddelde verkochte woning daalt met -3,1% in het 1e kwartaal van 2009. De prijs per m2 daalt met -2,6%. De definitieve cijfers komen voor

Nadere informatie

Examen HAVO. Economie 1

Examen HAVO. Economie 1 Economie 1 Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 21 juni 13.30 16.00 uur 20 00 Dit examen bestaat uit 31 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel punten met een goed

Nadere informatie

DE GRENS BEREIKT. De worsteling van pomphouders in de grensstreek

DE GRENS BEREIKT. De worsteling van pomphouders in de grensstreek DE GRENS BEREIKT De worsteling van pomphouders in de grensstreek Emile Roemer, voorzitter SPTweede Kamerfractie Februari 2014 INHOUD INLEIDING 3 ACHTERGROND 4 STEEKPROEF 5 RESULTATEN 6 REACTIES POMPHOUDERS

Nadere informatie

Veranderingen in arbeidsparticipatie van gescheiden moeders

Veranderingen in arbeidsparticipatie van gescheiden moeders Veranderingen in arbeidsparticipatie van gescheiden moeders Suzanne Peek Gescheiden moeders stoppen twee keer zo vaak met werken dan niet gescheiden moeders. Ook beginnen ze vaker met werken. Wanneer er

Nadere informatie

PERSBERICHT Brussel, 11 december 2015

PERSBERICHT Brussel, 11 december 2015 PERSBERICHT Brussel, 11 december 2015 Geharmoniseerde consumptieprijsindex - november 2015 De Belgische inflatie volgens de Europees geharmoniseerde consumptieprijsindex stijgt in november naar 1,4%, ten

Nadere informatie

PERSBERICHT Brussel, 16 januari 2017

PERSBERICHT Brussel, 16 januari 2017 PERSBERICHT Brussel, 16 januari 2017 Geharmoniseerde consumptieprijsindex - december 2016 o De Belgische inflatie volgens de Europees geharmoniseerde consumptieprijsindex bedraagt in december 2,2% ten

Nadere informatie

PERSBERICHT Brussel, 13 mei 2015

PERSBERICHT Brussel, 13 mei 2015 01/2010 05/2010 09/2010 01/2011 05/2011 09/2011 01/2012 05/2012 09/2012 01/2013 05/2013 09/2013 01/2014 05/2014 09/2014 01/2015 Inflatie (%) PERSBERICHT Brussel, 13 mei 2015 Geharmoniseerde consumptieprijsindex

Nadere informatie

Bijlage I Analyse Woningmarkt

Bijlage I Analyse Woningmarkt NVM Bijlage I Analyse Woningmarkt 2e kwartaal 2010 NVM Data & Research 8-7-2010 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 TRANSACTIES Aantal Verkopen Het totale aantal

Nadere informatie

Arbeidsproductiviteit in MKB en grootbedrijf

Arbeidsproductiviteit in MKB en grootbedrijf M21221 Arbeidsproductiviteit in MKB en groot Verklaring van verschillen tussen MKB en groot en ontwikkelingen 1993-29 Anne Bruins Ton Kwaak Zoetermeer, november 212 Arbeidsproductiviteit in MKB en groot

Nadere informatie

LANDEN ANALYSE FRANKRIJK

LANDEN ANALYSE FRANKRIJK LANDEN ANALYSE FRANKRIJK Algemeen LANDEN ANALYSE ALGEMEEN De Landen Analyse gee9 de sector (cijfermabg) inzicht in de huidige (2013) en toekomsbge (2018) waarde van de consumpbe van snijbloemen en potplanten

Nadere informatie

LANDEN ANALYSE BELGIË

LANDEN ANALYSE BELGIË LANDEN ANALYSE BELGIË Algemeen LANDEN ANALYSE ALGEMEEN De Landen Analyse geeft de sector (cijfermatig) inzicht in de huidige (2013) en toekomstige (2018) waarde van de consumptie van snijbloemen en potplanten

Nadere informatie

LANDEN ANALYSE SPANJE

LANDEN ANALYSE SPANJE LANDEN ANALYSE SPANJE Algemeen LANDEN ANALYSE ALGEMEEN De Landen Analyse gee6 de sector (cijferma?g) inzicht in de huidige (2013) en toekoms?ge (2018) waarde van de consump?e van snijbloemen en potplanten

Nadere informatie

bareqts rans Rechtbank Den Haag Team Administratie Civiel - Algemene Zaken

bareqts rans Rechtbank Den Haag Team Administratie Civiel - Algemene Zaken bareqts rans 902644/16357071089 Rechtbank Den Haag Team Administratie Civiel - Algemene Zaken C/09/486070 1 HA RK 15/137 AANTEKENINGEN MONDELINGEN BEHANDELING VERZOEKSCHRIFT PREPROCESSUELE COMPARITIE van

Nadere informatie

LANDEN ANALYSE ITALIË

LANDEN ANALYSE ITALIË LANDEN ANALYSE ITALIË Algemeen LANDEN ANALYSE ALGEMEEN De Landen Analyse gee7 de sector (cijferma@g) inzicht in de huidige (2013) en toekoms@ge (2018) waarde van de consump@e van snijbloemen en potplanten

Nadere informatie

Examen HAVO en VHBO. Economie 1,2 oude en nieuwe stijl

Examen HAVO en VHBO. Economie 1,2 oude en nieuwe stijl Economie 1,2 oude en nieuwe stijl Examen HAVO en VHBO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Vooropleiding Hoger Beroeps Onderwijs HAVO Tijdvak 2 VHBO Tijdvak 3 Woensdag 21 juni 13.30 16.30 uur 20 00 Dit

Nadere informatie

Maatschappelijke effecten van de accijnsverhoging op diesel en lpg

Maatschappelijke effecten van de accijnsverhoging op diesel en lpg Maatschappelijke effecten van de accijnsverhoging op diesel en lpg Klaas Bangma; Pieter Fris, Dick Snel Opdrachtgever; BOVAG Zoetermeer, 22 oktober 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij

Nadere informatie

Vraag Antwoord Scores

Vraag Antwoord Scores Opgave 1 1 maximumscore 2 Een antwoord waaruit blijkt dat consumenten (bepaalde) aankopen naar voren halen, wanneer ze een hoge / hogere inflatie in de komende periode verwachten. 2 maximumscore 2 Een

Nadere informatie

CPI Statistisch Bulletin, december 2016

CPI Statistisch Bulletin, december 2016 CPI Statistisch Bulletin, december 2016 Willemstad, februari 2017 Consumentenprijzen Curaçao december 2016 Prijzen 0,2 procent hoger vergeleken met november;inflatie 2016 is 0,0 procent H et consumentenprijsindexcijfer

Nadere informatie

2 Constante en variabele kosten

2 Constante en variabele kosten 2 Constante en variabele kosten 2.1 Inleiding Bij het starten van een nieuw bedrijf zal de ondernemer zich onder andere de vraag stellen welke capaciteit zijn bedrijf moet hebben. Zal hij een productie/omzet

Nadere informatie

igg bouweconomie marktanalyse

igg bouweconomie marktanalyse igg bouweconomie marktanalyse indices en prognoses kwartaalbericht, - Het herstel van de bouwmarkt krijgt steeds duidelijker vormen. Na een periode van circa zeven jaar waarin de prijzen eigenlijk continu

Nadere informatie

Namen van de auteurs: drs. Bram Berkhout drs. Joris Brekelmans drs. Marjolein Brink drs. Geerten Kruis dr. Walter de Wit

Namen van de auteurs: drs. Bram Berkhout drs. Joris Brekelmans drs. Marjolein Brink drs. Geerten Kruis dr. Walter de Wit Namen van de auteurs: drs. Bram Berkhout drs. Joris Brekelmans drs. Marjolein Brink drs. Geerten Kruis dr. Walter de Wit 16 november 2011 i Managementsamenvatting In 2009 heeft de Nederlandse overheid

Nadere informatie

Groei of krimp? bij Pincode 5e ed. 4GT Hoofdstuk 7 en 4K Hoofdstuk 5 aanvullend lesmateriaal n.a.v. vernieuwde syllabus EC/K/5A: 2

Groei of krimp? bij Pincode 5e ed. 4GT Hoofdstuk 7 en 4K Hoofdstuk 5 aanvullend lesmateriaal n.a.v. vernieuwde syllabus EC/K/5A: 2 Groei of krimp? bij Pincode 5e ed. 4GT Hoofdstuk 7 en 4K Hoofdstuk 5 aanvullend lesmateriaal n.a.v. vernieuwde syllabus EC/K/5A: 2 Als je moet kiezen welk plaatje je op je cijferlijst zou willen hebben,

Nadere informatie

Economische impact Bèta College & Delta Academy

Economische impact Bèta College & Delta Academy Economische impact Bèta College & Delta Academy Onderzoek naar de jaarlijkse economische impact van de komst van het Bèta College en de uitbreiding van de Delta Academy op de Zeeuwse economie drs. Sven

Nadere informatie

Ontwikkelingen in de stadsdelen

Ontwikkelingen in de stadsdelen 21 14 In de eerste drie kwartalen van 14 is het totaal aantal transacties met een stijging van 4% sterk toegenomen ten opzichte van de eerste drie kwartalen van 1. De markt lijkt bezig met een sterke opleving.

Nadere informatie

LANDEN ANALYSE DENEMARKEN

LANDEN ANALYSE DENEMARKEN LANDEN ANALYSE DENEMARKEN Algemeen LANDEN ANALYSE ALGEMEEN De Landen Analyse gee6 de sector (cijferma?g) inzicht in de huidige (2013) en toekoms?ge (2018) waarde van de consump?e van snijbloemen en potplanten

Nadere informatie

Eindexamen economie 1-2 havo 2000-II

Eindexamen economie 1-2 havo 2000-II 4 Antwoordmodel Opgave voorbeeld van een juiste berekening: 84.760.000 4 = 2.080 uur 63.000 2 voorbeeld van een juist antwoord: Een antwoord waaruit blijkt dat uitzendkrachten in deeltijd werken. 3 voorbeelden

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2013 2014 33 752 Wijziging van enkele belastingwetten en enige andere wetten (Belastingplan 2014) Nr. 93 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN FINANCIËN Aan

Nadere informatie

Rapportage inkomensgegevens van bestuurders van zorginstellingen uit de jaarverslagen-2010

Rapportage inkomensgegevens van bestuurders van zorginstellingen uit de jaarverslagen-2010 Rapportage inkomensgegevens van bestuurders van zorginstellingen uit de jaarverslagen-2010 1. Inleiding VWS rapporteert jaarlijks aan de Kamer over de gegevens van de inkomens van bestuurders van zorginstellingen

Nadere informatie

5.6 Het Nederlands hoger onderwijs in internationaal perspectief

5.6 Het Nederlands hoger onderwijs in internationaal perspectief 5.6 Het s hoger onderwijs in internationaal perspectief In de meeste landen van de is de vraag naar hoger onderwijs tussen 1995 en 2002 fors gegroeid. Ook in gaat een steeds groter deel van de bevolking

Nadere informatie

M Na regen komt? De MKB-ondernemer als weerman van het economische klimaat. A. Ruis

M Na regen komt? De MKB-ondernemer als weerman van het economische klimaat. A. Ruis M200814 Na regen komt? De MKB-ondernemer als weerman van het economische klimaat A. Ruis Zoetermeer, december 2008 Prognoses vanuit het MKB Ondernemers in het MKB zijn over het algemeen goed in staat

Nadere informatie

WAT VINDEN WIJ VAN TABAKSACCIJNS?

WAT VINDEN WIJ VAN TABAKSACCIJNS? WIE ZIJN WIJ? WAT VINDEN WIJ VAN TABAKSACCIJNS? Wij begrijpen dat tabak een artikel is waar de overheid accijns op wil heffen, dit is onvermijdelijk Accijnsheffing heeft tot doel om inkomsten voor de overheid

Nadere informatie

pdf18 MACRO-VRAAG EN MACRO-AANBOD

pdf18 MACRO-VRAAG EN MACRO-AANBOD pdf18 MACRO-VRAAG EN MACRO-AANBOD De macro-vraaglijn of geaggregeerde vraaglijn geeft het verband weer tussen het algemeen prijspeil en de gevraagde hoeveelheid binnenlands product. De macro-vraaglijn

Nadere informatie

LANDEN ANALYSE DUITSLAND

LANDEN ANALYSE DUITSLAND LANDEN ANALYSE DUITSLAND Algemeen LANDEN ANALYSE ALGEMEEN De Landen Analyse gee7 de sector (cijferma@g) inzicht in de huidige (2013) en toekoms@ge (2018) waarde van de consump@e van snijbloemen en potplanten

Nadere informatie

Vergrijzing MKB-ondernemers zet bedrijfsprestaties onder druk

Vergrijzing MKB-ondernemers zet bedrijfsprestaties onder druk M201210 Vergrijzing MKB-ondernemers zet bedrijfsprestaties onder druk Arjan Ruis Zoetermeer, september 2012 Vergrijzing MKB-ondernemers zet bedrijfsprestaties onder druk De leeftijd van de ondernemer blijkt

Nadere informatie

PERSBERICHT Brussel, 26 september 2016

PERSBERICHT Brussel, 26 september 2016 PERSBERICHT Brussel, 26 september 2016 Vastgoedprijsindex 2de kwartaal 2016 o Volgens voorlopige cijfers bedraagt de geschatte jaarlijkse inflatie van de vastgoedprijzen 2,4% in het tweede kwartaal 2016

Nadere informatie

NALE VINGS LEEFTIJDSCONTROLE BIJ ALCOHOLVERKOOP

NALE VINGS LEEFTIJDSCONTROLE BIJ ALCOHOLVERKOOP NALE VINGS LEEFTIJDSCONTROLE BIJ ALCOHOLVERKOOP FACTSHEET GGD & Iriszorg regio Nijmegen 0 ONDER ZOEK Nuchter kenniscentrum leeftijdsgrenzen Inleiding In opdracht van het regionaal alcoholmatigingsproject

Nadere informatie

Marktontwikkelingen varkenssector

Marktontwikkelingen varkenssector Marktontwikkelingen varkenssector 1. Inleiding In de deze nota wordt ingegaan op de marktontwikkelingen in de varkenssector in Nederland en de Europese Unie. Waar mogelijk wordt vooruitgeblikt op de te

Nadere informatie

Trendrapportage Markt. arktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt. Eerste halfjaar 2012

Trendrapportage Markt. arktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt. Eerste halfjaar 2012 Trendrapportage Markt arktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt Eerste halfjaar 2012 Energiekamer Nederlandse Mededingingsautoriteit Den Haag, september 2012 Inhoud Inleiding en leeswijzer...3

Nadere informatie

WAARDERINGSKAMER NOTITIE. Betreft: Marktanalyse, taxeren en kwaliteitscontrole van WOZ-taxaties van woningen bij weinig marktinformatie

WAARDERINGSKAMER NOTITIE. Betreft: Marktanalyse, taxeren en kwaliteitscontrole van WOZ-taxaties van woningen bij weinig marktinformatie WAARDERINGSKAMER NOTITIE Betreft: Marktanalyse, taxeren en kwaliteitscontrole van WOZ-taxaties van woningen bij weinig marktinformatie Datum: Versie 25 mei 2009 Bijlage(n): 1. Inleiding De kredietcrisis

Nadere informatie

Een nadere analyse van de ontwikkeling van de franchise in de periode

Een nadere analyse van de ontwikkeling van de franchise in de periode Een nadere analyse van de ontwikkeling van de franchise in de periode 1998-2001 Uitgevoerd door het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Den Haag, september 2003 Inleiding In juni 2001 is de

Nadere informatie

2.1 De vraag naar spijkerbroeken

2.1 De vraag naar spijkerbroeken 2.1 De vraag naar spijkerbroeken Voorbeeld 1: Q v = -0,10P + 9 met Q v = gevraagde hoeveelheid spijkerbroeken van Petra P = prijs van een spijkerbroek in euro s P 90 80 60 30 0 Q v 0 1 3 6 9 Er is een

Nadere informatie

Bevolkingsprognose Deventer 2015

Bevolkingsprognose Deventer 2015 Bevolkingsprognose Deventer 2015 Aantallen en samenstelling van bevolking en huishoudens Augustus 2015 augustus 2015 Uitgave : team Kennis en Verkenning Naam : John Stam Telefoonnummer : 0570 693298 Mail

Nadere informatie

1. De productiemogelijkhedencurve van een land verschuift naar boven. Waardoor kan dit verklaard worden?

1. De productiemogelijkhedencurve van een land verschuift naar boven. Waardoor kan dit verklaard worden? 1. De productiemogelijkhedencurve van een land verschuift naar boven. Waardoor kan dit verklaard worden?. een daling van het aantal werklozen B. een toename van de emigratie uit het betreffende land. de

Nadere informatie

Een steekproef van 20.000 personen is in januari 2006 door het Nederlandse Donateurspanel benaderd om mee te doen aan delweemaandelijkse monitor van

Een steekproef van 20.000 personen is in januari 2006 door het Nederlandse Donateurspanel benaderd om mee te doen aan delweemaandelijkse monitor van Een steekproef van 20.000 personen is in januari 2006 door het Nederlandse Donateurspanel benaderd om mee te doen aan delweemaandelijkse monitor van het donateursvertrouwen. Het veldwerk is uitgevoerd

Nadere informatie

Analyse van de vooraanmeldingen voor de lerarenopleidingen

Analyse van de vooraanmeldingen voor de lerarenopleidingen Analyse van de vooraanmeldingen voor de lerarenopleidingen Aanmelding voor opleidingen tot vo docent steeds vroeger, pabo trekt steeds minder late aanmelders juni 2009 Inleiding Om de (toekomstige) leraartekorten

Nadere informatie

Initiatiefnota over de accijnsopbrengsten

Initiatiefnota over de accijnsopbrengsten Initiatiefnota over de accijnsopbrengsten Lid Omtzigt 1 De stijging van de accijnzen levert nauwelijks geld op en het niet meenemen van de grenseffecten is een ernstige fout geweest van de regering, die

Nadere informatie

CBS: Meer werkende vrouwen op de arbeidsmarkt

CBS: Meer werkende vrouwen op de arbeidsmarkt CBS: Meer werkende vrouwen op de arbeidsmarkt Tussen maart en mei is het aantal mensen met een baan met gemiddeld 6 duizend per maand gestegen. De stijging is volledig aan vrouwen toe te schrijven. Het

Nadere informatie

Thermometer economische. crisis

Thermometer economische. crisis 8 Thermometer economische oktober 20 crisis 06//20 Inleiding In deze achtste Thermometer economische crisis worden de recente ontwikkelingen op belangrijke gemeentelijke thema s gevolgd (economie, arbeidsmarkt,

Nadere informatie

Bijna de helft van de geweldsmisdrijven wordt in de openbare ruimte gepleegd / foto: Inge van Mill.

Bijna de helft van de geweldsmisdrijven wordt in de openbare ruimte gepleegd / foto: Inge van Mill. Bijna de helft van de geweldsmisdrijven wordt in de openbare ruimte gepleegd / foto: Inge van Mill. secondant #2 april 2009 7 Geweldsdelicten tussen - Daling van geweld komt niet uit de verf Crimi-trends

Nadere informatie

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2002-I VAK: ECONOMIE 1 EXAMEN: 2002-I

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2002-I VAK: ECONOMIE 1 EXAMEN: 2002-I TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EAMEN 2002-I VAK: ECONOMIE 1 NIVEAU: HAVO EAMEN: 2002-I De uitgever heeft ernaar gestreefd de auteursrechten te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen die

Nadere informatie

Crisismonitor Drechtsteden augustus 2010 (cijfers tot en met juni 2010)

Crisismonitor Drechtsteden augustus 2010 (cijfers tot en met juni 2010) Crisismonitor Drechtsteden augustus 2010 (cijfers tot en met juni 2010) Uit de landelijke pers: Economie groet met 2,1% Voorzichtig herstel aantal banen Herstel uitzendmarkt Werkloosheid blijft afnemen

Nadere informatie

economie 1 Compex Je geeft de antwoorden op deze vragen op papier, tenzij anders is aangegeven.

economie 1 Compex Je geeft de antwoorden op deze vragen op papier, tenzij anders is aangegeven. Examen HAVO 2007 tijdvak 1 maandag 21 mei totale 13.30 examentijd - 16.003 uur economie 1 Compex Vragen 1 tot en met 20 In dit deel van het examen staan de vragen waarbij de computer niet wordt gebruikt.

Nadere informatie

Inleiding tot de economie (HIR(b)) VERBETERING Test 14 november 2008 1

Inleiding tot de economie (HIR(b)) VERBETERING Test 14 november 2008 1 Inleiding tot de economie (HIR(b)) VERBETERING Test 14 november 2008 1 Vraag 1 (H1-14) Een schoenmaker heeft een paar schoenen gerepareerd en de klant betaalt voor deze reparatie 16 euro. De schoenmaker

Nadere informatie

Analyse instroom

Analyse instroom Instroomontwikkeling 2016 2017 In 2016 was er een instroomtoename van 5,5% bij de hbo-bachelor- en ad-opleidingen, opgebouwd uit: Een toename van de directe doorstroom vanuit havo, mbo en vwo met 1,0%

Nadere informatie

Rapportage bijzondere bijstand 2014

Rapportage bijzondere bijstand 2014 Rapport Rapportage bijzondere bijstand 2014 Vinodh Lalta Thomas Slager 30 oktober 2015 CBS Den Haag Henri Faasdreef 312 2492 JP Den Haag Postbus 24500 2490 HA Den Haag +31 70 337 38 00 www.cbs.nl projectnummer

Nadere informatie

Herstel van de verzekeringsbranche in 2003

Herstel van de verzekeringsbranche in 2003 Herstel van de verzekeringsbranche in 2003 Uit voorlopige cijfers 1 van de Pensioen- & Verzekeringskamer (PVK) blijkt dat de verzekeringsbranche na een moeizame periode (vanaf 1999) zich enigszins hersteld

Nadere informatie

Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt Tweede halfjaar 2012

Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt Tweede halfjaar 2012 Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt Tweede halfjaar 2012 Inhoud Inleiding en leeswijzer... 4 1 Tevredenheid en vertrouwen van de consument... 5 2 Tevredenheid over

Nadere informatie

Domein Markt. Uitwerking. Zie steeds de eenvoud!! totale winst, elasticiteit. Frans Etman

Domein Markt. Uitwerking. Zie steeds de eenvoud!! totale winst, elasticiteit. Frans Etman Domein Markt Zie steeds de eenvoud!! totale winst, elasticiteit Uitwerking vwo Frans Etman Opgave 1 Opgave 2 1.Lees in de grafiek af hoe hoog de totale omzet (TO) en de totale kosten (TK) is bij een afzet

Nadere informatie

Trouwen en scheiden in tijden van voor- en tegenspoed

Trouwen en scheiden in tijden van voor- en tegenspoed dem s Jaargang 8 Mei ISSN 69-47 Een uitgave van het Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut Bulletin over Bevolking en Samenleving inhoud Trouwen en scheiden in tijden van voor- en tegenspoed

Nadere informatie