Beroepstaakgestuurd Leren (BGL)

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Beroepstaakgestuurd Leren (BGL)"

Transcriptie

1 Beroepstaakgestuurd Leren (BGL) Een nieuw ontwerp voor techniekopleidingen niveau 1 en 2 BOL en BBL s-hertogenbosch, maart 2003 José van den Berg, Frouwke Ebbens, Joke Huisman en Annemieke Kikstra Met medewerking van Regina Mulder

2 Colofon Titel: Beroepstaakgestuurd Leren : Een nieuw ontwerp voor techniekopleidingen niveau 1 en 2 BOL en BBL Samenwerking: Deze publicatie is het resultaat van een samenwerkingsproject tussen CINOP en Techniek maakt het, een project van de Stichting Consortium PGO Auteurs: José van den Berg, Frouwke Ebbens, Joke Huisman en Annemieke Kikstra, m.m.v. Regina Mulder Met dank aan: Deelnemers werkgroep Beroepstaakgestuurd Leren techniekopleidingen niveau 1 en 2 BOL en BBL Regina Mulder, projectleider van het project Techniek maakt het Frans Robben, Lid van het dagelijks bestuur van de Stichting Consortium PGO Esther Klaassen, Saskia Koolstra, Maaike Lens, Marjan Rijnbergen, Gerdien Wijntje (CINOP) ROC s, (leer)bedrijven en organisaties voor beroepsonderwijs die in de adviesgroep hebben geparticipeerd Deelnemers van de techniekopleidingen die meegewerkt hebben aan de werkgroepbijeenkomsten. Tekstredactie: Petra Schulte Fotografie: José van den Berg, Erik Janssen en Bouwradius Audiovisueel Ontwerp omslag: Theo van Leeuwen BNO Opmaak: Evert van de Biezen Bestelnummer: A00097 Uitgave: CINOP, s-hertogenbosch, maart 2003 CINOP 2003 Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, op welke andere wijze dan ook, zonder vooraf schriftelijke toestemming van de uitgever. ISBN Centrum voor innovatie van opleidingen Techniek maakt het Postbus 1585 Een project van de Stichting Consortium PGO 5200 BP s-hertogenbosch Postbus 196 Telefoon: AD De Bilt Fax: Telefoon: Fax: EvdB-04133/041129

3 Voorwoord Techniekopleidingen op niveau 1 en 2 in de beroepsopleidende leerweg (BOL) en beroepsbegeleidende leerweg (BBL) lopen op dit moment tegen verschillende problemen aan: teruglopende belangstelling, geringe motivatie bij deelnemers en hoge uitval. Ook is het bedrijfsleven veelal niet tevreden over de deelnemers die het onderwijs aflevert. Als antwoord hierop is er een nieuw ontwerp voor techniekopleidingen niveau 1 en 2 BOL en BBL ontwikkeld, niet van achter het bureau maar door mensen uit de praktijk. Door mensen die de doelgroep kennen, die weten hoe de beroepspraktijk eruit ziet en die ervaring hebben met opleiden in de techniek. Het ontwikkeltraject startte eind 2000 op initiatief van de Stichting Consortium PGO. In dit consortium hebben techniekopleidingen hun krachten gebundeld om praktijkgestuurd aan de innovatie van hun opleidingen te werken. Daarbij wordt kritische reflectie door (praktijk)wetenschappers niet geschuwd, maar met het oog op kwaliteitsverbetering juist binnengehaald. De Stichting Consortium PGO en het Expertisecentrum van CINOP hebben elkaar in de werkwijze gevonden en werken sinds juni 2000 samen in een meerjarig traject. Door een adviesgroep, bestaande uit praktijkopleiders en managers vanuit het bedrijfsleven en deskundigen op het terrein van beroepsonderwijs (waaronder kenniscentra beroepsonderwijs bedrijfsleven en opleidings- & ontwikkelingsfondsen) is de koers bepaald en zijn criteria en uitgangspunten geformuleerd, waaraan de vernieuwde opleidingen moeten voldoen. Deze zijn bediscussieerd met managers en docenten van techniekopleidingen. Tegelijkertijd startte de werving van een werkgroep voor de daadwerkelijke ontwikkeling van het nieuwe opleidingsontwerp. Begin 2001 is deze werkgroep Techniek 1-2 aan de slag gegaan. Dit heeft geresulteerd in de publicatie Herontwerp in de praktijk (Van den Berg en Huisman, 2002). In 2002 is door deze werkgroep, aangevuld met vertegenwoordigers van het vmbo en deelnemers aan techniekopleidingen, gewerkt aan de verdere concretisering BEROEPSTAAKGESTUURD LEREN

4 van het nieuwe opleidingsontwerp. Dit heeft geleid tot beroepstaakgestuurd leren (BGL), een praktijkvariant van competentiegericht leren en opleiden. Doel van voorliggende publicatie is derden te informeren over de resultaten. Naast deze publicatie is bij de Stichting Consortium PGO het Handboek BGL (Mulder en Van den Berg, 2003) verschenen. In dit handboek worden praktische handreikingen gegeven voor de implementatie van BGL in bedrijven en scholen. Geïnteresseerden kunnen voor nadere informatie over dit handboek terecht bij bovengenoemde stichting. Met het uitbrengen van deze twee publicaties zijn we er niet. Het herontwerp van de techniekopleidingen niveau 1 en 2 zal nu in de dagelijkse praktijk van bedrijven en scholen zijn beslag moeten krijgen. Daartoe zijn in ROC s pilotprojecten gestart, gericht op de invoering van BGL.Tegelijkertijd wordt op basis van de voorbeelden die in het Handboek BGL zijn opgenomen, verder gewerkt aan de ontwikkeling van beroepstaken voor verschillende techniekrichtingen. Voor het Expertisecentrum van CINOP is het samenwerkingsproject met de Stichting Consortium PGO één van de arrangementen met de praktijk, die een bijdrage leveren aan de ontwikkeling van een praktijktheorie over competentiegericht leren en opleiden. Voor de sectoren: zorg, economie, techniek, administratie en educatie zijn als onderdeel van het meerjarige Programma competentiegericht leren en opleiden dergelijke arrangementen opgezet. In deze arrangementen wordt steeds nauw samengewerkt met de praktijk, waarbij noch de praktijk, noch de theorie leidend is. De Stichting Consortium PGO en CINOP kijken terug op een stimulerende en succesvolle samenwerking en zullen deze in de toekomst voortzetten. Rest ons een woord van dank aan Regina Mulder: projectleider van Techniek maakt het en aan Frans Robben, lid van het dagelijks bestuur van de Stichting Consortium PGO, die een belangrijke rol hebben gespeeld in de opzet en organisatie van het traject. In het bijzonder bedanken wij ook de auteurs, José van den Berg, Frouwke Ebbens, Joke Huisman en Annemieke Kikstra, die in relatief korte tijd kans hebben gezien om het rijke gedachtegoed van de werkgroep Techniek 1-2 te bewerken tot een inspirerende publicatie over BGL: beroepstaakgestuurd leren. Peter Foppen, voorzitter Stichting Consortium PGO Cees Doets, directeur Expertisecentrum CINOP

5 Inhoudsopgave 1 Inleiding Het resultaat: BGL in het kort Het proces: stand van zaken BGL Leeswijzer 5 2 Aanpak in de ontwikkeling van BGL Landelijk - regionaal Voordelen, nadelen en interventies Verbeteren - veranderen Voordelen, nadelen en interventies Ontwerpen - ontwikkelen Voordelen, nadelen en interventies Conclusie 16 3 Aansluiten bij ontwikkelingen Ontwikkelingen in de maatschappij Consequenties voor opleidingen Deelnemers van de niveau 1 en 2-opleidingen Gemeenschappelijke kenmerken Inzichten over leren Uitgangspunten voor het BGL-opleidingsontwerp Concretisering van de uitgangspunten 23 4 Beroepstaakgestuurd leren Kenmerken van BGL Leren uitvoeren van beroepstaken Ontwikkeling van competenties Twee leer- en werkplaatsen Basisgroep 28 BEROEPSTAAKGESTUURD LEREN

6

7 4.1.5 Begeleiding Fred Janssen leert beroepstaakgestuurd 33 5 Invoering van BGL De aanpak van het verandertraject Verbeteren versus veranderen Ontwikkelen versus ontwerpen Het bouwstenenmodel Veranderingsbereidheid stimuleren Visie op BGL eigen maken Leren werken met beroepstaken Model voor begeleiding en beoordeling (her)ontwerpen Fysieke leeromgeving (her)inrichten Organisatie van opleidingsteams (her)ontwerpen Competenties ontwikkelen in het opleidingsteam Financiën Werken met de bouwstenen Kenmerken van het werken met de bouwstenen De bouwstenen en een ontwikkelingsgerichte veranderaanpak 49 6 Ontwikkelresultaten Een beroepstakenstructuur ontwerpen Persoonlijk ontwikkelingsplan (POP) Ontwerpidee voor inrichting leeromgeving 63 Tot slot 65 Literatuur 67 Bijlagen 1 Begrippenlijst 73 2 Deelnemers werkgroep 77 3 Leden adviesgroep 81 4 Deelnemers techniekopleidingen 83 BEROEPSTAAKGESTUURD LEREN

8

9 1Inleiding Deze publicatie gaat over beroepstaakgestuurd leren (BGL). Niet alleen het resultaat: een nieuw competentiegericht ontwerp voor techniekopleidingen op niveau 1 en 2 in de beroepsopleidende leerweg (BOL) en de beroepsbegeleidende leerweg (BBL), komt aan de orde. Minstens zo veel aandacht krijgt de weg daarnaar toe. Welke innovatiestrategie is gevolgd bij het ontwikkelen van BGL? En welke ideeën liggen ten grondslag aan de invoering van BGL in de dagelijkse praktijk van regionale bedrijven en scholen? Beide implementatieprocessen (op landelijk en regionaal niveau) zijn praktijkgestuurd. BGL is samen met praktijkmensen van bedrijven en scholen uit het hele land ontwikkeld. Ontwikkeling en invoering gaan daarmee samen als een iteratief proces. Ook bij de invoering van BGL in de regio spelen praktijkmensen een belangrijke rol. Managers en docenten van pilotscholen die als de eerste pioniers ervaring gaan opdoen met het realiseren van BGL in hun eigen praktijk, laten te zijner tijd aan anderen zien dat BGL haalbaar en maakbaar is. Ze kunnen een voorbeeldfunctie vervullen en zijn in staat om andere techniekopleidingen en de daarmee samenwerkende bedrijven en vmbo-scholen te trainen en te begeleiden bij het invoeringsproces. Dit zijn enkele ingrediënten uit de filosofie die de Stichting Consortium PGO uitdraagt: innoveren met praktijkmensen en door praktijkmensen, waarbij expertise van andere partijen in het BVE-veld wordt ingezet om een bijdrage te leveren aan de ontwikkeling van die praktijk. 1 Ontwikkelingen vinden plaats waar ruimte is gecreëerd en een belang wordt gediend. Albert de Ridder (leraar, filosoof en dichter) BEROEPSTAAKGESTUURD LEREN

10 1.1 Het resultaat: BGL in het kort BGL is ontworpen om een aantal problemen op te lossen: motivatieproblemen bij deelnemers, hoge uitvalpercentages, de teruglopende belangstelling voor de opleidingen en het werken in de technische sector én bedrijven die niet tevreden zijn met wat het onderwijs aflevert. Genoeg redenen om serieus aan de slag te gaan met het zoeken naar nieuwe wegen. 2 1 Zie bijlagen 2, 3 en 4. De Stichting Consortium PGO heeft een groep mensen bij elkaar gebracht die deze wens deelden. In 2002 heeft een landelijke werkgroep, met vertegenwoordigers uit bedrijven, techniekopleidingen van ROC s, vmbo-scholen en deelnemers aan techniekopleidingen tijdens vijf tweedaagse werkbijeenkomsten, intensief samengewerkt aan de concrete uitwerking van een nieuw opleidingsontwerp. CINOP heeft deze werkbijeenkomsten procesmatig en inhoudelijk ondersteund. Gelijktijdig was een adviesgroep actief met vertegenwoordigers vanuit ROC s, bedrijven, O&O-fondsen, wetenschap en adviesorganisaties in de BVE-sector. Bevindingen vanuit de werkgroep zijn getoetst aan inzichten in de adviesgroep en andersom. Al deze betrokkenen hebben als deelnemer aan de werkgroep of als lid van de adviesgroep 1 een belangrijke bijdrage geleverd aan de totstandkoming van BGL. EXPERTISECENTRUM Beroepstaakgestuurd leren

11 2 In bijlage 1 is een lijst opgenomen waarin veel voorkomende BGLbegrippen worden toegelicht. Beroepstaakgestuurd leren (BGL) 2 De deelnemer kan op ieder willekeurig moment starten met de opleiding die deels in een leerbedrijf en deels in school wordt gevolgd. In BGL leren de deelnemers zelfstandig beroepstaken uitvoeren in een specifieke context. Bij een beroepstaak gaat het om een afgerond geheel van handelingen, waarin een product of dienst wordt opgeleverd (realistisch en herkenbaar in de beroepspraktijk en aansluitend bij het niveau waarvoor de deelnemer wordt opgeleid). De volgorde waarin de beroepstaken geleerd worden, hangt af van het werk in het leerbedrijf (aansluiten bij wat daar gedaan wordt) en de mogelijkheid om samen te werken met andere deelnemers. Soms wordt de volgorde ook bepaald door de moeilijkheidsgraad van een beroepstaak en zit er een opbouw in.voor veel beroepstaken maakt het echter niet uit in welke volgorde ze geleerd worden. De beroepstaken kunnen zowel in het leerbedrijf als op school geleerd worden. De manier van leren is dezelfde. Dat vraagt van de school de mogelijkheid om de beroepstaken uit te voeren in simulaties en van het leerbedrijf de mogelijkheid om bijvoorbeeld ook achtergrondkennis op te doen. Daarbij moet uiteraard gekeken worden naar de praktisch te realiseren mogelijkheden. 3 Met behulp van een persoonlijk ontwikkelingsplan (POP) wordt in kaart gebracht wat de deelnemer kan en wat nog niet: beroepstaken en daarvoor noodzakelijke sociaal-communicatieve vaardigheden, leer- en vakvaardigheden (met bijbehorende kennis en houdingen). Het POP wordt opgesteld in samenspraak tussen de deelnemer, de begeleider van de school en de praktijkopleider. Er wordt afgesproken welke beroepstaken de deelnemer gaat leren en welke vaardigheden voor deze deelnemer belangrijk zijn. Daarbij wordt rekening gehouden met de mogelijkheden van het leerbedrijf en de wensen van de deelnemer. Het POP wordt een aantal keer doorgesproken tijdens de opleiding. Bewijzen voor onderdelen die beheerst worden, komen in het portfolio. De deelnemer komt in een basisgroep van ongeveer vijf deelnemers, een nieuwe of een reeds bestaande basisgroep. Hierin zitten deelnemers die zoveel mogelijk dezelfde beroepstaken gaan leren. De basisgroep is de thuishaven, waarin de planning aan de orde komt, gereflecteerd wordt, knelpunten besproken worden. Ze leren er het leren met de beroepstaken. Daarnaast werken de deelnemers bij de beroepstaken zoveel mogelijk in samenwerking met de leden van de basisgroep. Soms zal de basisgroep daarvoor weer worden opgesplitst en soms zal er een combinatie gemaakt worden met deelnemers uit een andere basisgroep. Alle deelnemers hebben in principe een eigen programma, dat aansluit bij hun POP en het werk in het leerbedrijf. BEROEPSTAAKGESTUURD LEREN

12 Het leren van de beroepstaak volgt steeds dezelfde stappen: 1 Oriënteren op de beroepstaak 2 Een mini-pop opstellen voor die beroepstaak 3 Voorbereidende werkzaamheden van de beroepstaak 4 De uitvoerende werkzaamheden van de beroepstaak 5 De controlerende werkzaamheden van de beroepstaak 6 Terugkijken op de resultaten bij de beroepstaak en op het leerproces 7 Beoordelen EXPERTISECENTRUM 4 In het mini-pop maakt de deelnemer een planning van wat hij gaat leren bij deze specifieke beroepstaak (en hoe en waar). Door iedere deelnemer wordt de beroepstaak geleerd, maar de aandacht die de benodigde vaardigheden daarbij krijgen, kan per deelnemer verschillen. Dat is afhankelijk van zijn POP, waarin de te leren vaardigheden staan, en van wat er bij voorgaande beroepstaken al geleerd is. In de beroepstaak gebruikt de deelnemer reeds aanwezige vaardigheden en kennis en leert hij er nieuwe bij; vaak geïntegreerd tijdens de taak, soms in aparte workshops. Het mini-pop maakt differentiatie mogelijk bij het leren van de beroepstaak. De ene deelnemer gaat bijvoorbeeld extra aandacht besteden aan de vaktermen.voor een ander kan leren samenwerken een essentieel aandachtspunt zijn. Een derde komt een bepaalde vaktechnische vaardigheid voor het eerst tegen en gaat die oefenen, een vierde stuit bij deze beroepstaak op tekening lezen en begint hiermee aan de hand van de tekening van de beroepstaak, bijvoorbeeld in het OLC. Het opstellen van het mini-pop kan begeleid worden door de praktijkopleider van het bedrijf of door de begeleider van de school. BGL kent dus twee differentiatiemogelijkheden: differentiatie naar te leren beroepstaken én binnen de beroepstaken naar te leren vaardigheden. Daarmee kan aangesloten worden bij de ervaringen en competenties waarmee deelnemers binnenkomen. Bij het terugkijken komen alle onderdelen van het mini-pop aan de orde. Beoordelen kan samenvallen met terugkijken. Als de taak goed uitgevoerd is en de praktijkopleider van het bedrijf en/of de begeleider van de school beoordelen dat er aan de kwaliteitscriteria is voldaan, dan wordt de taak afgetekend. Een beroepstaak kan ook meerdere keren geoefend worden, waarbij afgesproken wordt wanneer de taak beoordeeld gaat worden. Loopbaanbegeleiding vindt plaats door de oriëntatie op en ervaringen met het beroep. Bij voortgangsgesprekken wordt er gereflecteerd op die voortgang en wordt er gekeken hoe een deelnemer het beste verder kan gaan.

13 1.2 Het proces: stand van zaken BGL Het nieuwe opleidingsontwerp is gemaakt, maar niet af. BGL wordt verder ontwikkeld in de regionale praktijk van samenwerkende ROC s, bedrijven en vmbo-scholen. Daar worden de variëteiten in vormgeving en aanpak geconstrueerd, binnen de eigen context, gerelateerd aan situationele mogelijkheden en beperkingen.ter ondersteuning van dit regionale invoeringsproces wordt op landelijk niveau samengewerkt aan de ontwikkeling van beroepstaken en aan de ontwikkeling van een scholingstraject ter facilitering van het invoeringsproces. Op dit moment wordt hard gewerkt aan de ontwikkeling van beroepstaken in het project COGEL-M (competentiegericht leren in de metaal). Daarin worden beroepstaken ontwikkeld voor de metaalopleiding op basis van de uitgangspunten van BGL. Daarnaast is e-link gestart voor de elektrotechniek met een vergelijkbare doelstelling. Onder de noemer lerend bouwen, bouwend leren worden beroepstaken voor de bouwkundeopleiding ontwikkeld. Voor de installatietechniek, ICT en MCT (motorvoertuigen, carrosserie en tweewielers) zijn onder aansturing van de Stichting Consortium PGO projecten in de maak. Daarnaast is een aantal ROC s begonnen met de daadwerkelijke invoering van BGL. Er is een ontwerp voor een implementatietraject gemaakt, op basis waarvan een aantal ROC s de komende tijd BGL gaat implementeren. Zij worden hierbij ondersteund door CINOP. De inzet is dat deze pilot-opleidingen op termijn andere opleidingen gaan ondersteunen bij de implementatie van BGL. Gekoppeld aan het implementatietraject is het de bedoeling om een train-de-trainersmodel te ontwikkelen Leeswijzer In de opbouw van deze publicatie volgen we de lijn van macro- naar microniveau en daarbinnen van proces naar resultaat. We starten na dit inleidende hoofdstuk met een tweede hoofdstuk waarin gereflecteerd wordt op de aanpak die bij de ontwikkeling van BGL is en wordt gevolgd. We plaatsen deze aanpak op een continuüm van enkele veranderaanpakken en gaan in op de voor- en nadelen van de gemaakte keuzen. Vervolgens staan we in hoofdstuk 3 stil bij de maatschappelijke ontwikkelingen en ontwikkelingen op de arbeidsmarkt die invloed hebben op de manier van opleiden en daarmee ook op BGL. We positioneren BGL binnen deze ontwikkelingen en besteden aandacht aan de praktische manifestaties daarvan in BGL. BEROEPSTAAKGESTUURD LEREN

14 In hoofdstuk 4 gaan we dieper in op het opleidingsontwerp BGL. De kenmerken van BGL worden beschreven en ter illustratie worden enkele dagen uit de opleiding van een deelnemer geschetst. Een model voor de implementatie van BGL in bedrijven en scholen wordt in hoofdstuk 5 gepresenteerd. We geven aanwijzingen op welke wijze het invoeringstraject aangepakt kan worden en schetsen de bouwstenen waaruit dit traject is opgebouwd. Tot slot wordt in hoofdstuk 6 een aantal concrete ontwikkelingsresultaten gepresenteerd, waaronder een voorbeeld van een POP en een voorbeeldindeling van een Techniek Praktijkopleidingscentrum. We sluiten de publicatie af met reflectie op de verdere ontwikkeling en invoering van BGL. 6 EXPERTISECENTRUM

15 2Aanpak in de ontwikkeling van BGL Of techniekopleidingen op niveau 1 en 2 toe zijn aan verandering, staat binnen de sector amper ter discussie. Alleen al de motivatieproblematiek die leidt tot voortijdig afhaken, maakt dat de verandernoodzaak breed wordt ervaren. Verder is er urgentiebesef vanwege het teruglopend aantal deelnemers en de noodzaak om aan te sluiten bij de veranderende vraag van bedrijven. Er is een gedeelde wens om een opleidingsontwerp te hebben, zonder deze knelpunten. 3 Het betreft hier opgetekende citaten van uitspraken tijdens één van de eerste werkconferenties van het project. Het wensbeeld 3 : We willen een opleidingsontwerp maken voor BOL/BBL niveau 1-2 van de techniekopleidingen: bouw, installatietechniek, elektrotechniek, metaal en ICT. Een ontwerp dat niet voor de kast is bestemd maar dat in de praktijk, in samenwerking tussen ROC s en leerbedrijven, gaat leven. Zodanig dat: bedrijven in de regio op voorhand deelnemers werven die in het nieuwe opleidingsontwerp zijn opgeleid; leerbedrijven meer leerwerkplaatsen aanbieden dan nodig is; opleidingsmanagers van ROC s ervoor durven in te staan dat deelnemers die volgens het nieuwe opleidingsontwerp zijn opgeleid, goede arbeidsmarktkansen hebben; begeleiders en praktijkopleiders de deelnemers met plezier en motivatie begeleiden en er de voorkeur aan geven om binnen het nieuwe opleidingsontwerp te werken; deelnemers meer doen dan van hen verwacht wordt en vragen om te worden opgeleid binnen het nieuwe opleidingsontwerp. 7 Het optekenen van het wensbeeld was de eerste stap in de ontwikkeling van BGL. Hiermee werd een gemeenschappelijk kader gecreëerd waaraan het te ontwikkelen opleidingsontwerp getoetst kan worden. Verschillen in opvattingen, maar vooral ook veel vragen doen zich voor bij de keuze voor manieren om dit wensbeeld in praktijk te brengen. Hoe ziet het opleidingsontwerp er uit waar de genoemde knelpunten zich veel minder laten zien? Welke wegen kunnen bewandeld worden om zoveel mogelijk kenmerken van dat wensbeeld werkelijkheid te BEROEPSTAAKGESTUURD LEREN

16 laten worden? En welke processen kunnen opleidingen die besloten hebben om een nieuw opleidingsontwerp in te voeren, in gang zetten die in de richting van dat wensbeeld gaan? In dit hoofdstuk staan we stil bij de aanpak die gevolgd is bij de ontwikkeling van BGL. We beschrijven deze aanpak aan de hand van een aantal dilemma s en gaan in op de voor- en nadelen van de gemaakte keuzen. Ook besteden we aandacht aan wat er gedaan is om de nadelen te minimaliseren. 2.1 Landelijk - regionaal Bij de ontwikkeling van BGL is gekozen voor een aanpak, waarbij het ontwerpen van BGL en de implementatie daarvan in de regionale opleidingspraktijk als onderscheiden en opeenvolgende processen zijn georganiseerd. Op landelijk niveau is met praktijkmensen uit verschillende bedrijven en scholen gewerkt aan een instrumentarium. Het nieuwe opleidingsontwerp BGL maakt hier deel van uit en kan gebruikt worden bij de invoering van BGL in de regionale opleidingspraktijk. Het instrumentarium is opgenomen in het Handboek BGL (Mulder en Van den Berg, 2003). 8 EXPERTISECENTRUM Handboek BGL Het Handboek BGL bestaat uit vier delen. Deel 1 gaat uitgebreid in op wat BGL is en hoe het er in de praktijk uitziet (zie ook hoofdstuk 4 van deze publicatie). In deel 2 staat het ontwerpen en ontwikkelen van een implementatietraject op regionaal niveau centraal (zie ook hoofdstuk 5 van deze publicatie). Deel 3 vormt de hoofdmoot van het handboek waarin de bouwstenen van het verandertraject zijn uitgewerkt in voorbeelden, tips en instrumenten. Deze bouwstenen zijn: Veranderingsbereidheid stimuleren; Visie op BGL eigen maken; Beroepstakenstructuur ontwerpen; Beroepstaken ontwikkelen; Begeleiden bij het leren met BGL; Model voor begeleiding en beoordeling (her)ontwerpen; Fysieke leeromgeving (her)inrichten; Organisatie van opleidingsteams (her)ontwerpen; Competenties ontwikkelen in het opleidingsteam; Financiën. Een aantal onderwerpen uit dat deel van het handboek komt aan de orde in hoofdstuk 6 van voorliggende publicatie. In deel 4 van het handboek zijn voorbeeldmaterialen opgenomen die in het kader van het project ontwikkeld zijn, waaronder voorbeelden van de beroepstaken die het hart vormen van de BGL-opleidingenstructuur. Voor nadere informatie over het handboek kunt u contact opnemen met de Stichting Consortium PGO.

17 Discussie in de werkgroep Het uitgewerkte BGL-ontwerp is een instrument om de veranderingen die in de praktijk zullen plaatsvinden te ondersteunen. Daartoe is het ontwerp op verschillende niveaus van concretisering uitgewerkt (zie hoofdstukken 4 en 6). Behalve dit instrument: een opleidingsontwerp dat geschikt is om de problemen die zich in de techniekopleidingen voordoen te verkleinen, zijn ook instrumenten/hulpmiddelen ontwikkeld ter ondersteuning van het innovatieproces dat op regionaal niveau nodig is om BGL in te voeren (zie hoofdstuk 5) Voordelen, nadelen en interventies De aanpak, zoals die in de landelijke samenwerking bij de ontwikkeling van BGL heeft vorm gekregen, heeft als voordeel dat producten en instrumenten op een efficiënte en effectieve manier ontwikkeld kunnen worden. Efficiënt, omdat in het land aanwezige expertise wordt samengebracht en kennisdeling plaatsvindt. Verder omdat door bundeling van krachten financiële middelen verkregen kunnen worden, die afzonderlijke opleidingen niet vrij kunnen maken. En tot slot: omdat de ontwikkeling van deze producten en instrumenten (zeker in de pioniersfase) veel tijd en specifieke deskundigheid vergt. Voor afzonderlijke opleidingen is dat vaak een te grote belasting. De aanpak is effectief, omdat vanuit diezelfde bundeling van krachten invloed uitgeoefend kan worden op ontwikkelingen die rechtstreeks verband houden met het nieuwe opleidingsontwerp: de ontwikkelingen in de kwalificatiestructuur, examinering, leermiddelenontwikkeling en BEROEPSTAAKGESTUURD LEREN

18 samenwerking met leerbedrijven. Consortia van opleidingen hebben daarin meer stem, dan afzonderlijke opleidingen. Een derde voordeel van de gevolgde aanpak is dat er producten en instrumenten beschikbaar komen die laten zien dat het ontwerp maakbaar en haalbaar is. Dat kan twijfelaars over de streep halen. BGL als nieuw opleidingsontwerp, impliceert fundamentele veranderingen ten opzichte van bestaande opleidingsontwerpen voor techniekopleidingen op niveau 1 en 2. Elke vorm van onzekerheidreductie is in dat verband welkom. 10 EXPERTISECENTRUM De gevolgde aanpak heeft ook een nadeel: het maken van het opleidingsontwerp en de invoering daarvan vindt op verschillende plekken plaats (landelijk en regionaal). Omdat op dat regionale niveau niet iedereen betrokken is geweest bij het maken van het nieuwe ontwerp, zal de nodige aandacht besteed moeten worden aan het eigen maken van het opleidingsontwerp. Invoeringsprocessen zijn het meest effectief als betrokkenen een actieve rol hebben en zelf vorm, inhoud en sturing geven aan de innovatie van hun opleiding. Innoveren en het leren uit ervaringen die worden opgedaan, vallen samen in een interactief proces. Dat proces verloopt niet lineair, maar iteratief. Waar nodig organiseren betrokkenen leerprocessen of creëren zij contexten, waarbinnen competenties die nodig zijn om het wensbeeld te realiseren, ontwikkeld kunnen worden. Om dit nadeel te minimaliseren is tijdens de ontwikkeling van BGL aandacht besteed aan: het creëren van actieve betrokkenheid van relevante partijen bij de ontwikkeling van het nieuwe opleidingsontwerp: begeleiders en opleidingsmanagers van ROC s, deelnemers aan techniekopleidingen, vertegenwoordigers vanuit het bedrijfsleven en vmbo, bedrijven, brancheorganisaties, wetenschap en adviesorganisaties in de BVEsector. het vormgeven van een ontwikkelingsgerichte aanpak voor de werkconferenties met praktijkdeskundigen. Het opleidingsontwerp en de daarbij ontwikkelde producten en instrumenten zijn het resultaat van een collectief leerproces dat tijdens deze werkconferenties heeft plaatsgevonden. de ontwikkeling van instrumenten ter ondersteuning van de invoering van BGL in de regionale opleidingspraktijk (zie hoofdstuk 5).

19 2.2 Verbeteren - veranderen Bij de ontwikkeling van BGL is een keuze gemaakt voor veranderen in plaats van voor verbeteren. Overweging is dat, wanneer je serieuze problemen in opleidingen wilt oplossen, het nodig is om buiten de context te treden waarin de problemen zijn ontstaan (Van Emst, 2002). Er is daarom niet gezocht naar verbetering van bestaande opleidingsontwerpen voor techniekopleidingen op niveau 1 en 2, maar naar een nieuw opleidingsontwerp. Zo is er bij de ontwikkeling van BGL nadrukkelijk voor gekozen om de bestaande eindtermen niet als vertrekpunt te nemen. Verder is besloten ook niet te wachten op de competentiegerichte kwalificatiestructuur die er aan staat te komen, maar zelf aan de slag te gaan met de ontwikkeling van een competentiegericht opleidingsontwerp. De ontwikkeling van BGL is gebaseerd op het vertrouwen dat dit opleidingsontwerp, dat de ontwikkeling van competenties van deelnemers centraal stelt, zal aansluiten bij die toekomstige competentiegerichte kwalificatiestructuur. De verwachting is dat het BGL-opleidingsontwerp daar zelfs inbreng voor kan leveren. Ook is bij de ontwikkeling van BGL gekozen voor het samenbrengen van mensen vanuit verschillende opleidingsrichtingen binnen de techniek. Dit nodigt uit om buiten de eigen situatie te stappen en open te staan voor ideeën en oplossingen vanuit andere opleidingsrichtingen Voordelen, nadelen en interventies Kiezen voor veranderen in plaats van voor verbeteren, vergroot de kans op fundamentele veranderingen in de techniekopleidingen. Omdat het om een nieuw toekomstgericht ontwerp gaat, is er minder risico dat de betrokken actoren terugvallen in oud gedrag. Ander voordeel is dat extern bepaalde kenmerken van huidige opleidingsontwerpen, zoals de kwalificatiestructuur en regelingen voor examinering, die vaak als belemmerend worden ervaren en de legitimatie kunnen zijn om opleidingen niet te vernieuwen, makkelijker worden losgelaten. Nadeel van een aanpak die veranderen en niet verbeteren als uitgangspunt neemt, is dat het veranderingsproces dat nodig is om het nieuwe opleidingsontwerp in te voeren, ingrijpender is en de nodige tijd energie en investering vergt. De kans op weerstand tegen het nieuwe opleidingsontwerp neemt daarmee toe (De Caluwé en Vermaak, 1999).Verder is het lastig om los te komen van het bestaande en creatieve nieuwe oplossingen te zoeken. Uitwisselen hoe het gaat (of ging) en wat er anders zou moeten, verloopt makkelijk. Bedenken hoe dat andere er dan uit zou moeten zien, kost meer moeite. BEROEPSTAAKGESTUURD LEREN

20 12 EXPERTISECENTRUM Om dit nadeel te minimaliseren is tijdens de ontwikkeling van BGL aandacht besteed aan: het inbrengen van innovatieve praktijken waarin elementen van het wensbeeld zichtbaar zijn, via participatie van betrokken partijen in de werkgroep en de adviesgroep. Zij fungeren als illustraties voor het feit dat het wensbeeld in potentie maakbaar en haalbaar is. gedachtewisseling over het nieuwe opleidingsontwerp met zoveel mogelijk betrokkenen, tijdens de tweedaagse werkconferenties met praktijkdeskundigen, in de overleggen met de adviesgroep en op informatiebijeenkomsten die tijdens het ontwikkelproces zijn georganiseerd voor de leden van de Stichting Consortium PGO: de aangesloten techniekopleidingen. het pendelen tussen wens en werkelijkheid en tussen de inhoud van het ontwerp en de mensen die dat ontwerp in praktijk moeten gaan brengen. In de ontwikkeling van BGL is een proces gevolgd waarbij steeds aansluiting is gezocht bij de ervaren problemen en bij inzichten die als reactie daarop reeds gevormd zijn. Ook is steeds gekeken naar de ontwikkelingen in de maatschappij en het bedrijfsleven, waarbij aansluiting is gezocht met de kenmerken van de deelnemers. Aansluiten bij maatschappelijke ontwikkelingen en bij de motivatie, wensen en mogelijkheden van de deelnemers op niveau 1 en 2, zijn in het ontwikkelingsproces essentieel om tot resultaten te komen. ontwikkelen van vertrouwen. Veranderen, iets nieuws beginnen, waarmee de gewenste situatie dichterbij komt, vraagt vertrouwen in de mogelijkheid daartoe. BGL wil dat vertrouwen ondersteunen, door voorbeelden en oplossingen te leveren van hoe het zou kunnen. Daarmee is het een instrument op weg naar andere opleidingen, met minder uitval, betere aansluiting op de arbeidsmarkt, beter gemotiveerde deelnemers en begeleiders met arbeidssatisfactie. Praktijktheoretische inzichten over leren zijn benut om dit wensbeeld te onderbouwen. 2.3 Ontwerpen - ontwikkelen BGL is niet tot stand gekomen via een lineaire projectmatige aanpak, met een duidelijk begin- en eindpunt en een strakke planning, maar procesgericht met een actieve betrokkenheid van verschillende actoren. Overweging voor deze aanpak is dat het vraagstuk (de ontwikkeling van een nieuw competentiegericht opleidingsontwerp) complex is en de oplossingen niet eenduidig en direct te identificeren zijn. Vooraf was duidelijk dat er niet alleen veranderingen in het primaire proces nodig zijn. Ook de omgeving waarin het leren zich afspeelt, is in het geding: de leerbedrijven en de schoolorganisatie waarbinnen een belangrijk deel van de competentieontwikkeling van de deelnemers aan techniek-

ONDERWIJSONTWIKKELING - ACTIVERENDE DIDACTIEK

ONDERWIJSONTWIKKELING - ACTIVERENDE DIDACTIEK ONDERWIJSONTWIKKELING - ACTIVERENDE DIDACTIEK Iedereen heeft er de mond van vol: Het beste uit de leerling halen Recht doen aan verschillen van leerlingen Naast kennis en vaardigheden, aandacht voor het

Nadere informatie

Niets is moeilijk voor wie weet hoe het werkt.

Niets is moeilijk voor wie weet hoe het werkt. Kennis in beweging eten werkt Niets is moeilijk voor wie weet hoe het werkt. Weten werkt Partner in praktijkleren en personeelsontwikkeling. Dat wil Kenniscentrum GOC zijn voor alle bedrijven en medewerkers

Nadere informatie

De Verticale Ondernemerskolom Twente: Project 301

De Verticale Ondernemerskolom Twente: Project 301 De Verticale Ondernemerskolom Twente: Project 301 ROC van Twente - Hengelo In januari 2004 is de afdeling Handel van het toenmalige ROC Oost- Nederland, School voor Economie en ICT, locatie Hengelo - nu

Nadere informatie

Managers en REC-vorming ----- GEEN VOORUITGANG ZONDER VOORTREKKERS

Managers en REC-vorming ----- GEEN VOORUITGANG ZONDER VOORTREKKERS @ ----- Managers en REC-vorming ----- AB ZONDER VOORTREKKERS GEEN VOORUITGANG De wereld van de REC-vorming is volop beweging. In 1995 werden de eerste voorstellen gedaan en binnenkort moeten 350 scholen

Nadere informatie

De weg van traditioneel vmbo naar intersectoraal vmbo

De weg van traditioneel vmbo naar intersectoraal vmbo Van Theorie naar Praktijk De weg van traditioneel vmbo naar intersectoraal vmbo In deze bijdrage slaat junior adviseur Marloes Zewuster van CINOP de brug tussen de theorie van het intersectorale vmbo en

Nadere informatie

Loopbaanoriëntatie en begeleiding voor decanen en mentoren

Loopbaanoriëntatie en begeleiding voor decanen en mentoren Loopbaanoriëntatie en begeleiding voor decanen en mentoren Loopbaanoriëntatie staat in het voortgezet onderwijs volop in de belangstelling. De VO raad ziet loopbaanoriëntatie en -begeleiding (LOB) als

Nadere informatie

Opleidingsprogramma DoenDenken

Opleidingsprogramma DoenDenken 15-10-2015 Opleidingsprogramma DoenDenken Inleiding Het opleidingsprogramma DoenDenken is gericht op medewerkers die leren en innoveren in hun organisatie belangrijk vinden en zich daar zelf actief voor

Nadere informatie

9. Gezamenlijk ontwerpen

9. Gezamenlijk ontwerpen 9. Gezamenlijk ontwerpen Wat is het? Gezamenlijk ontwerpen betekent samen aan een nieuw product werken, meestal op een projectmatige manier. Het productgerichte geeft richting aan het proces van kennis

Nadere informatie

Kwaliteitszorg met behulp van het INK-model.

Kwaliteitszorg met behulp van het INK-model. Kwaliteitszorg met behulp van het INK-model. 1. Wat is het INK-model? Het INK-model is afgeleid van de European Foundation for Quality Management (EFQM). Het EFQM stelt zich ten doel Europese bedrijven

Nadere informatie

Het Nieuwe Werken en Werken Anno Nu

Het Nieuwe Werken en Werken Anno Nu Het Nieuwe Werken en Werken Anno Nu Ardis Organisatie Ontwikkeling Het Nieuwe Werken en Werken Anno Nu Ardis Organisatie Ontwikkeling Na een afspraak niet terug naar kantoor, maar door naar huis waar je

Nadere informatie

Onderwijs van de 21ste eeuw:

Onderwijs van de 21ste eeuw: Onderwijs van de 21ste eeuw: didactiek, wetenschap en technologie 2015-2016 ACADEMIE PEDAGOGIEK EN ONDERWIJS saxion.nl/apo Onderwijs van de 21 ste eeuw: didactiek, wetenschap en technologie Professionaliseringsaanbod

Nadere informatie

Agile Consortium International Agile Master Assessment

Agile Consortium International Agile Master Assessment Agile Consortium International Agile Master Assessment Agile Master Assessment Info & Criteria Page 1 of 5 Version 1.0 Wat is het Agile Master Certificaat Het Agile Master Certificaat is een bewijs van

Nadere informatie

Aan de slag met duurzame inzetbaarheid 3 november 2015

Aan de slag met duurzame inzetbaarheid 3 november 2015 Duurzame inzetbaarheid uitgangspunt personeelsbeleid Het voorstel is duurzame inzetbaarheid centraal te stellen in het personeelsbeleid om medewerkers van alle levensfasen optimaal inzetbaar te houden

Nadere informatie

Examenprogramma beeldende vorming

Examenprogramma beeldende vorming Examenprogramma beeldende vorming Informatiewijzer Preambule 1 Leeswijzer 2 beeldende vorming 3 1. Preambule De zes algemene onderwijsdoelen die voor alle vakken en sectoren in het vmbo gelden, zijn 1

Nadere informatie

De motor van de lerende organisatie

De motor van de lerende organisatie De motor van de lerende organisatie Focus op de arbeidsmarkt Naast het erkennen van leerbedrijven is Calibris verantwoordelijk voor ontwikkeling en onderhoud van kwalificaties in de sectoren zorg, welzijn

Nadere informatie

1 Aanbevolen artikel

1 Aanbevolen artikel Aanbevolen artikel: 25 november 2013 1 Aanbevolen artikel Ik kan het, ik kan het zélf, ik hoor erbij Over de basisingrediënten voor het (psychologisch) welzijn Een klassieke motivatietheorie toegelicht

Nadere informatie

WIE HOUDT UW SCHOOL EEN SPIEGEL VOOR?

WIE HOUDT UW SCHOOL EEN SPIEGEL VOOR? WIE HOUDT UW SCHOOL EEN SPIEGEL VOOR? EYE OPENER AANPAK VERGROOT KWALITEITSBEWUST WERKEN IN TEAMS ALIE KAMPHUIS, MARLOES VAN BUSSEL EN IDA BONTIUS WWW.CINOP.NL 2 WIE HOUDT UW SCHOOL EEN SPIEGEL VOOR? EYE

Nadere informatie

Succesvol implementeren

Succesvol implementeren Succesvol implementeren Waarom begeleiding bij implementeren? Idealiter wordt een verandering op een school ingezet vanuit de onderwijsvisie. Deze veranderingen zijn veelal geformuleerd in het schoolplan

Nadere informatie

Handreiking voor het opstellen van het implementatieplan taal en rekenen. Korte versie

Handreiking voor het opstellen van het implementatieplan taal en rekenen. Korte versie Handreiking voor het opstellen van het implementatieplan taal en rekenen Korte versie Colofon Titel Handreiking voor het opstellen van het implementatieplan taal en rekenen Auteur Christel Kuijpers en

Nadere informatie

Het Management Skills Assessment Instrument (MSAI)

Het Management Skills Assessment Instrument (MSAI) Het Management Skills Assessment Instrument (MSAI) Het zelfbeoordelingsformulier Het doel van deze evaluatie is om u te helpen bij het bepalen van de belangrijkste aandachtsvelden van uw leidinggevende

Nadere informatie

2004/2005 : 9.643 2005/2006 : 43.599 2006/2007 : 103.603 ( is ongeveer 25 % van het totaal).

2004/2005 : 9.643 2005/2006 : 43.599 2006/2007 : 103.603 ( is ongeveer 25 % van het totaal). Over Dynamiek en Kwaliteit Advies van de Stuurgroep Competentiegericht Beroepsonderwijs aan de Staatssecretaris van Onderwijs. Cultuur en Wetenschap inzake de verlenging van de experimenteerperiode van

Nadere informatie

Gevraagd: Bekwame praktijkopleiders!

Gevraagd: Bekwame praktijkopleiders! Gevraagd: Bekwame praktijkopleiders! Leerbedrijven geven leerlingen de kans om ervaring op te doen in het beroep waarvoor zij opgeleid worden. Zij vervullen daarmee een belangrijke en onmisbare rol voor

Nadere informatie

Sociaal kapitaal: slagboom of hefboom? Samenvatting. Wil van Esch, Régina Petit, Jan Neuvel en Sjoerd Karsten

Sociaal kapitaal: slagboom of hefboom? Samenvatting. Wil van Esch, Régina Petit, Jan Neuvel en Sjoerd Karsten Sociaal kapitaal: slagboom of hefboom? Samenvatting Wil van Esch, Régina Petit, Jan Neuvel en Sjoerd Karsten Colofon Titel Auteurs Tekstbewerking Uitgave Ontwerp Vormgeving Bestellen Sociaal kapitaal in

Nadere informatie

WERKEN AAN KWALITEITSZORG

WERKEN AAN KWALITEITSZORG WERKEN AAN KWALITEITSZORG HET ZIJN DE TEAMLEDEN EN HUN INTENTIES DIE DE KWALITEIT BEPALEN WWW.CINOP.NL 2 WERKEN AAN KWALITEITSZORG HET ZIJN DE TEAMLEDEN EN HUN INTENTIES DIE DE KWALITEIT BEPALEN Hoe werk

Nadere informatie

12 Succesfactoren. voor een doorlopend onderwijstraject in, voor en na gesloten verblijf. Colofon:

12 Succesfactoren. voor een doorlopend onderwijstraject in, voor en na gesloten verblijf. Colofon: Tekst en samenstelling: ministeries van OCW, VenJ en VWS, DJI, Jeugdzorg Nederland, Taakgroep Onderwijs in gesloten instellingen en Gedragswerk. Deze succesfactoren zijn vooral bedoeld voor managers en

Nadere informatie

Praktijkplein Titel: Toepassing: Koppeling met het Operational Excellence Framework: Implementatiemethodieken: ontwerpen en ontwikkelen.

Praktijkplein Titel: Toepassing: Koppeling met het Operational Excellence Framework: Implementatiemethodieken: ontwerpen en ontwikkelen. Praktijkplein Titel: Implementatiemethodieken: ontwerpen en ontwikkelen. Toepassing: Beknopte samenvatting van twee implementatiemethodieken en hun toepassing bij het implementeren van een operational

Nadere informatie

Bantopa (Samen)werken aan Samenwerken

Bantopa (Samen)werken aan Samenwerken Bantopa (Samen)werken aan Samenwerken Masterclass - Alliantievaardigheden Een praktische leidraad voor toekomstige alliantiemanagers Samenwerken als Kerncompetentie De complexiteit van producten, processen

Nadere informatie

Intercultureel vakmanschap in de stage

Intercultureel vakmanschap in de stage Handreiking C Intercultureel vakmanschap in de stage Handreiking voor hsao-opleidingen en stageverlenende instellingen in de jeugdzorg HBO-raad, oktober 2012 Project intercultureel vakmanschap in het hsao

Nadere informatie

Porfolio. Politie Vormingscentrum

Porfolio. Politie Vormingscentrum Porfolio 1. Inleiding 2. Wat is een portfolio? Hoe gebruik je het portfolio Reflectieverslagen Persoonlijke leerdoelen formuleren Werkwijze en denkmodel om opgaven/problemen op te lossen 1. INLEIDING Ligt

Nadere informatie

Ondersteuning en certificering van digitaal leren voor laagopgeleiden

Ondersteuning en certificering van digitaal leren voor laagopgeleiden Ondersteuning en certificering van digitaal leren voor laagopgeleiden Kaders voor een digitale leer- en oefenomgeving Onderzoekssamenvatting Drs. Maurice de Greef Onderzoeker, Adviseur en Trainer Artéduc

Nadere informatie

Handleiding Mbo-hbo doorstroomassessment jij en het hbo ..een succesvolle combinatie?

Handleiding Mbo-hbo doorstroomassessment jij en het hbo ..een succesvolle combinatie? Handleiding jij en het hbo..een succesvolle combinatie? Inhoudsopgave Leeswijzer 3 Inleiding 4 1. Het portfolio 5 1.1 Kwaliteitseisen 5 1.2 Samenstelling van het portfolio 5 1.3 Inleveren portfolio 6 1.4

Nadere informatie

De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen.

De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen. Competentie 1: Creërend vermogen De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen. Concepten voor een ontwerp te ontwikkelen

Nadere informatie

Werken op een servicedesk

Werken op een servicedesk 10 BEROEPSTAAK Werken op een servicedesk Opleiding MEDEWERKER ICT 69310128 Bestelnummer 00615780011 COLOFON Leden werkgroep Wilfred Kempers en Ton Zuijderduin Ontwikkelgroepleider Taco Vos Eindredactie

Nadere informatie

Change. Making Change Happen!

Change. Making Change Happen! Change MANaGEMENT Making Change Happen! 2 Uw organisatie verandert. Vaak onder druk van de markt, aandeelhouders of belanghebbenden. Maar soms gewoon omdat u zelf gelooft dat het beter kan. Het merendeel

Nadere informatie

COMPETENTIE 1: INTERPERSOONLIJK COMPETENT

COMPETENTIE 1: INTERPERSOONLIJK COMPETENT DE SBL competenties COMPETENTIE 1: INTERPERSOONLIJK COMPETENT De leraar primair onderwijs moet ervoor zorgen dat er in zijn groep een prettig leef- en werkklimaat heerst. Dat is de verantwoordelijkheid

Nadere informatie

De zes algemene onderwijsdoelen die voor alle vakken en sectoren in het vmbo gelden, zijn

De zes algemene onderwijsdoelen die voor alle vakken en sectoren in het vmbo gelden, zijn Examenprogramma dans Informatiewijzer Preambule 1 Leeswijzer 2 dans 3 1. Preambule De zes algemene onderwijsdoelen die voor alle vakken en sectoren in het vmbo gelden, zijn 1 Werken aan vakoverstijgende

Nadere informatie

Sociale innovatie. Integraal op weg naar topprestaties in teams en organisaties

Sociale innovatie. Integraal op weg naar topprestaties in teams en organisaties Sociale innovatie Integraal op weg naar topprestaties in teams en organisaties DATUM 1 maart 2014 CONTACT Steef de Vries MCC M 06 46 05 55 57 www.copertunity.nl info@copertunity.nl 2 1. Wat is sociale

Nadere informatie

Op weg naar de (academische) opleidingsschool

Op weg naar de (academische) opleidingsschool Discussienota Nationalgeographic.nl Adviescommissie ADEF OidS Mei 2014 1 Inhoudsopgave Inleiding 1. Uitgangspunten Samen Opleiden 2. Ambities van (academische) opleidingsscholen 3. Concept Samen Opleiden

Nadere informatie

Beleidsplan 2012 t/m 2016

Beleidsplan 2012 t/m 2016 Beleidsplan 2012 t/m 2016 Mei 2012 Beleidsplan 2012 t/m 2016 Inleiding Dit beleidsplan is het resultaat van een voortgaand proces, waar we sinds twee jaar aan werken. In die periode is het volgende gebeurd.

Nadere informatie

Afgeronde onderzoeksprojecten Lectoraat Zorg voor Mensen met een Verstandelijke Beperking (periode 2008 2012)

Afgeronde onderzoeksprojecten Lectoraat Zorg voor Mensen met een Verstandelijke Beperking (periode 2008 2012) Afgeronde onderzoeksprojecten Lectoraat Zorg voor Mensen met een Verstandelijke Beperking (periode 2008 2012) In de periode 2008-2012 heeft het Lectoraat Zorg voor Mensen met een Verstandelijke Beperking

Nadere informatie

Als stagebedrijf wilt u stagiairs uitgebreid kennis laten maken met uw vakgebied;

Als stagebedrijf wilt u stagiairs uitgebreid kennis laten maken met uw vakgebied; Informatiekaart voor bedrijven 1. Doel BPV-stage: Doel van de BPV-stage voor uw bedrijf: Als stagebedrijf wilt u stagiairs uitgebreid kennis laten maken met uw vakgebied; U ziet het aanbieden van BPV-stages

Nadere informatie

Projectmatig werken. Eisma-Edumedia bv, Leeuwarden

Projectmatig werken. Eisma-Edumedia bv, Leeuwarden Projectmatig werken Inleiding...2 Het maken van projecthandleidingen...3 Format Projecthandleiding...4 Procesverslag...5 Problemen bij samenwerking...7 Eisma-Edumedia bv, Leeuwarden 1 Inleiding In deze

Nadere informatie

PASSEND ONDERWIJSONDERZOEK SAMEN ONDERZOEKEND LEREN. José van Loo

PASSEND ONDERWIJSONDERZOEK SAMEN ONDERZOEKEND LEREN. José van Loo PASSEND ONDERWIJSONDERZOEK SAMEN ONDERZOEKEND LEREN José van Loo CNV Schoolleiders 6 november 2014 Onderzoek? Onderzoekende houding Onderzoeksmatig leiderschap Onderzoekende schoolcultuur Onderzoekende

Nadere informatie

Box 2: Vaststellen beginsituatie Handelingsgericht werken op PABO s en lerarenopleidingen VO

Box 2: Vaststellen beginsituatie Handelingsgericht werken op PABO s en lerarenopleidingen VO Kees Dijkstra (Windesheim), Els de Jong (Hogeschool Utrecht) en Elle van Meurs (Fontys OSO). 31 mei 2012 Box 2: Vaststellen beginsituatie Handelingsgericht werken op PABO s en lerarenopleidingen VO Doel

Nadere informatie

Erkend leerbedrijf. dáár wordt het vak geleerd. horeca bakkerij reizen recreatie facilitaire dienstverlening

Erkend leerbedrijf. dáár wordt het vak geleerd. horeca bakkerij reizen recreatie facilitaire dienstverlening Erkend leerbedrijf dáár wordt het vak geleerd horeca bakkerij reizen recreatie facilitaire dienstverlening Waarom erkend leerbedrijf? Jonge mensen wegwijs maken in de sector: dat is de taak van een leerbedrijf.

Nadere informatie

Taal en rekenen. in de volwasseneneducatie ABC. Standaarden en eindtermen ve 30% en rekenen

Taal en rekenen. in de volwasseneneducatie ABC. Standaarden en eindtermen ve 30% en rekenen 2F Taal en rekenen abc ABC taal 1FHandreiking Standaarden en eindtermen ve in de volwasseneneducatie 30% en rekenen 75 Taal en rekenen in de volwasseneneducatie In opdracht van het ministerie van OCW heeft

Nadere informatie

Bantopa Terreinverkenning

Bantopa Terreinverkenning Bantopa Terreinverkenning Het verwerven en uitwerken van gezamenlijke inzichten Samenwerken als Kerncompetentie De complexiteit van producten, processen en services dwingen organisaties tot samenwerking

Nadere informatie

Bewegen tot leren: Perspectieven voor een krachtige leeromgeving

Bewegen tot leren: Perspectieven voor een krachtige leeromgeving Bewegen tot leren: Perspectieven voor een krachtige leeromgeving Jouw ervaring Neem iets in gedachten dat je nu goed kunt en waarvan je veel plezier hebt in je werk: Vertel waartoe je in staat bent. Beschrijf

Nadere informatie

me nse nkennis Competentiegericht opleiden in de BIG opleidingen Getting started

me nse nkennis Competentiegericht opleiden in de BIG opleidingen Getting started me nse nkennis Competentiegericht opleiden in de BIG opleidingen Getting started Inhoud Competentiegericht opleiden 3 Doel van praktijktoetsen 4 Wijze van evalueren en beoordelen 4 Rollen 5 Getting started

Nadere informatie

Leve de competente coach!

Leve de competente coach! Silvia van Schaik-Kuijer Leve de competente coach! Van competentieanalyse naar ontwikkelplan Inhoud Voorwoord 9 Inleiding 11 Deel 1 Algemene informatie over Leve de competente coach! Coachen en coachcompetenties:

Nadere informatie

BPV-monitor vragenlijst praktijkopleiders leerbedrijven [definitief]

BPV-monitor vragenlijst praktijkopleiders leerbedrijven [definitief] BPV-monitor vragenlijst praktijkopleiders leerbedrijven [definitief] Intro In voorliggende enquête stellen we u een aantal vragen over uw ervaring met de bpv binnen uw opleiding. Het kan zijn dat u enkele

Nadere informatie

KWALITEITSKAART. Scan opbrengstgericht besturen. Opbrengstgericht werken vraagt om opbrengstgericht besturen. Waarom deze scan?

KWALITEITSKAART. Scan opbrengstgericht besturen. Opbrengstgericht werken vraagt om opbrengstgericht besturen. Waarom deze scan? KWALITEITSKAART Opbrengstgericht werken PO Opbrengstgericht werken vraagt om opbrengstgericht besturen Opbrengstgericht werken (OGW) is het systematisch en doelgericht werken aan het maximaliseren van

Nadere informatie

Licentieregeling Reddingsbrigade Nederland

Licentieregeling Reddingsbrigade Nederland Licentieregeling Reddingsbrigade Nederland Voorwoord Reddingsbrigade Nederland introduceert per 1 september 2015 de Licentieregeling. Door middel van de licentieregeling wil Reddingsbrigade Nederland een

Nadere informatie

Handleiding Persoonlijke Ontwikkeling Plan

Handleiding Persoonlijke Ontwikkeling Plan Handleiding Persoonlijke Ontwikkeling Plan SLB-hoofdfase Jaar 3/4 2014-2015 Code: AFXX-SLB-J3J4-14 AC duaal: AFXX-SLB-D3D4-14 1 Bouwen aan je persoonlijk ontwikkelplan Het persoonlijk ontwikkelplan is

Nadere informatie

Duits in het MBO: Deutsch für den Beruf. Keuzedeel Duits: het onderwijsmodel Auteur: Marianne Driessen

Duits in het MBO: Deutsch für den Beruf. Keuzedeel Duits: het onderwijsmodel Auteur: Marianne Driessen Duits in het MBO: Deutsch für den Beruf Keuzedeel Duits: het onderwijsmodel Auteur: Marianne Driessen I Inhoud 1 Hoe leer je Duits?... 1 1.1 Visie op het leren van een vreemde taal... 1 1.2 Visie keuzedeel

Nadere informatie

Handout PrOfijt. - Versie 1.1 - Versie: 1.1 Datum: 09-04-2014 Mike Nikkels / Olav van Doorn

Handout PrOfijt. - Versie 1.1 - Versie: 1.1 Datum: 09-04-2014 Mike Nikkels / Olav van Doorn Handout PrOfijt - Versie 1.1 - Versie: 1.1 Datum: 09-04-2014 Auteur(s): Mike Nikkels / Olav van Doorn 1 Inhoudsopgave 1 Inhoudsopgave... 2 2 Inleiding... 3 3 Algemeen... 3 4 Visie op PrOfijt... 4 5 Techniek...

Nadere informatie

Tussenbalans en richten van het vervolgproces

Tussenbalans en richten van het vervolgproces Raadsnotitie Samen bouwen aan het huis van de democratie in Bloemendaal: Tussenbalans en richten van het vervolgproces Aan De gemeenteraad van Bloemendaal Van Waarnemend burgemeester van gemeente Bloemendaal

Nadere informatie

Leer- en Ontwikkelingsspel

Leer- en Ontwikkelingsspel SPEELWIJZE LEER- EN ONTWIKKELINGSSPEL - Bladzijde 1 / 13 SPEELWIJZE Leer- en Ontwikkelingsspel Leren en ontwikkelen spelen een belangrijke rol in onze samenleving. Veranderingen op allerlei gebied volgen

Nadere informatie

Opleiding Sterk. als Vakleerkracht

Opleiding Sterk. als Vakleerkracht Opleiding Sterk als Vakleerkracht HCO Bezoekadres: Zandvoortselaan 146, Den Haag Postadres: Postbus 53509, 2505 AM Den Haag Telefoon: 070 448 28 28 info@hco.nl www.hco.nl Samenstelling en tekst: HCO Inhoud

Nadere informatie

Advice2Change. Juist daarvoor is Advice2Change bijzonder geschikt! Dit kan op verschillende manieren worden ingevuld:

Advice2Change. Juist daarvoor is Advice2Change bijzonder geschikt! Dit kan op verschillende manieren worden ingevuld: Join2Change advies Een adviestraject kunnen we op verschillende manieren inrichten: Dit hangt af van een aantal factoren, zoals de aard en omvang van het probleem, de beschikbare tijd om tot een oplossing

Nadere informatie

Samenvatting projectplan Versterking bevolkingszorg

Samenvatting projectplan Versterking bevolkingszorg Aanleiding en projectdoelstellingen Aanleiding In 2011 werd door de (toenmalige) portefeuillehouder Bevolkingszorg in het DB Veiligheidsberaad geconstateerd dat de nog te vrijblijvend door de gemeenten

Nadere informatie

Werken aan kwaliteit oog voor onderwijs in de 21e eeuw

Werken aan kwaliteit oog voor onderwijs in de 21e eeuw inspireren motiveren realiseren Werken aan kwaliteit oog voor onderwijs in de 21e eeuw primair onderwijs Klassewijzer BV Lageweg 14c 9698 BN Wedde T 0597-464483 www.klassewijzer.nl info@klassewijzer.nl

Nadere informatie

Leergang Regiegemeente worden: effectiever (be)sturen

Leergang Regiegemeente worden: effectiever (be)sturen Leergang Regiegemeente worden: effectiever (be)sturen De gemeentelijke regierol Veel gemeenten ontwikkelen zich vandaag de dag tot regiegemeente. Dat betekent veelal dat ze meer taken uitbesteden, waarbij

Nadere informatie

Scenario: theoretisch blok (voorbeeldscenario / blauwdruk van een leerpraktijk)

Scenario: theoretisch blok (voorbeeldscenario / blauwdruk van een leerpraktijk) Christine Prast, onderwijskundige Scenario: theoretisch blok (voorbeeldscenario / blauwdruk van een leerpraktijk) Vooraf Onderwijskundig kader waarbinnen herontwerp plaatsvond Uitgangspunt bij het hier

Nadere informatie

19. Reflectie op de zeven leerfuncties

19. Reflectie op de zeven leerfuncties 19. Reflectie op de zeven leerfuncties Wat is het? Wil een organisatie kennisproductief zijn, dan heeft zij een leerplan nodig: een corporate curriculum dat de organisatie helpt kennis te genereren, te

Nadere informatie

2 Stappen en fasen. 006128860006-bw.indd 8 19-09-13 12:35

2 Stappen en fasen. 006128860006-bw.indd 8 19-09-13 12:35 2 Stappen en fasen 8 ICT-beheerder - Netwerkbeheerder 006128860006-bw.indd 8 19-09-13 12:35 De projectwijzers brengen je in realistische situaties die te maken hebben met het ICT-vakgebied zodat je niet

Nadere informatie

Interventies bij organisatieverandering Succesvol veranderen

Interventies bij organisatieverandering Succesvol veranderen Interventies bij organisatieverandering Succesvol veranderen Het succesvol doorvoeren van organisatieverandering vraagt nogal wat. De uitdaging is om de beoogde verandering werkbaar te maken en te borgen

Nadere informatie

Wetenschap & Technologie Ontwerpend leren. Ada van Dalen

Wetenschap & Technologie Ontwerpend leren. Ada van Dalen Wetenschap & Technologie Ontwerpend leren Ada van Dalen Wat is W&T? W&T is je eigen leven W&T: geen vak maar een benadering De commissie wil onderstrepen dat wetenschap en technologie in haar ogen géén

Nadere informatie

Conclusies veranderen van organisatiecultuur

Conclusies veranderen van organisatiecultuur Hoofdstuk 11 Conclusies veranderen van organisatiecultuur In dit deel heb ik de basisprincipes en ingrediënten beschreven van de voor cultuurveranderingen in organisaties. 114 Leiders in cultuurverandering

Nadere informatie

Winnaar Beste Calibris Leerbedrijf Sport 2010 Sciandri Sportmanagement Haarlem JURYRAPPORTAGE

Winnaar Beste Calibris Leerbedrijf Sport 2010 Sciandri Sportmanagement Haarlem JURYRAPPORTAGE Winnaar Beste Calibris Leerbedrijf Sport 2010 Sciandri Sportmanagement Haarlem JURYRAPPORTAGE Achtergrond Calibris kiest jaarlijks het Beste Calibris Leerbedrijf. De prijs wordt afwisselend uitgereikt

Nadere informatie

Advies voor goed onderwijs, organiseer je samen

Advies voor goed onderwijs, organiseer je samen Advies voor goed onderwijs, organiseer je samen KB BB GL/TL Een handreiking voor leerkrachten van groep 7 en 8 in het basisonderwijs, leerkrachten in het speciaal basisonderwijs en de docenten vmbo onderbouw

Nadere informatie

Hulp bij ADHD. Scholingsaanbod

Hulp bij ADHD. Scholingsaanbod Hulp bij ADHD Dit heeft mijn beeld van ADHD enorm verrijkt. Ik zie nu veel mogelijkheden om kinderen met ADHD goede begeleiding te bieden deelnemer workshop bij Fontys Hogescholen Copyright 2010 Hulp bij

Nadere informatie

2. Opleidingskader voor de opleiding Teamleider Preparatie nafase

2. Opleidingskader voor de opleiding Teamleider Preparatie nafase 2. Opleidingskader voor de opleiding Teamleider Preparatie nafase In het project GROOTER worden onder andere opleidingskaders ontwikkeld voor drie functiegerichte opleidingen voor Bevolkingszorg. In dit

Nadere informatie

Regioleren. Op weg naar de duurzame student? Carla Oonk, 8 december 2015

Regioleren. Op weg naar de duurzame student? Carla Oonk, 8 december 2015 Regioleren Op weg naar de duurzame student? Carla Oonk, 8 december 2015 Regioleren de Wat s 1.Wat is regioleren? 2.Wat levert regioleren op? 3.Wat vraagt de implementatie van regioleren? 2 Regioleren in

Nadere informatie

Roteb Educatiecentrum. Trajectbegeleiding/educatie

Roteb Educatiecentrum. Trajectbegeleiding/educatie Educatiecentrum Trajectbegeleiding/educatie Roteb werkt aan een schone stad als basis voor prettig wonen, werken en recreëren. We halen het vuil op, vegen de straten en legen de afvalbakken. Daarnaast

Nadere informatie

middelbaar beroepsonderwijs Brainport regio Eindhoven Onderwijsvisie Onze kijk op onderwijs

middelbaar beroepsonderwijs Brainport regio Eindhoven Onderwijsvisie Onze kijk op onderwijs middelbaar beroepsonderwijs Brainport regio Eindhoven Onderwijsvisie Onze kijk op onderwijs Summa College maart 2013 Inhoudsopgave Hoofdstuk 1: De vijf onderwijspijlers 4 Hoofdstuk 2: De vijf onderwijspijlers

Nadere informatie

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Meedoen& Meetellen Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Samenstelling trainingsmodule Eline Roelofsen Roel Schulte www.verwondering.nu Illustratie

Nadere informatie

Het vmbo van de toekomst. Strategische alliantie vmbo-mbo? Succesvol samenwerken kan!

Het vmbo van de toekomst. Strategische alliantie vmbo-mbo? Succesvol samenwerken kan! Het vmbo van de toekomst Strategische alliantie vmbo-mbo? Succesvol samenwerken kan! Voorstellen Mirjam Bosch, plv. directeur CSV Veenendaal Dennis Heijnens, adviseur bij Actis Advies Programma deelsessie

Nadere informatie

Een brede kijk op onderwijskwaliteit Samenvatting

Een brede kijk op onderwijskwaliteit Samenvatting Een brede kijk op onderwijskwaliteit E e n o n d e r z o e k n a a r p e r c e p t i e s o p o n d e r w i j s k w a l i t e i t b i n n e n S t i c h t i n g U N 1 E K Samenvatting Hester Hill-Veen, Erasmus

Nadere informatie

NEDERLANDSE KANO BOND Aangesloten bij: NOC*NSF / European Canoe Association / International Canoë Fédération Commissie Opleidingen

NEDERLANDSE KANO BOND Aangesloten bij: NOC*NSF / European Canoe Association / International Canoë Fédération Commissie Opleidingen Profiel Trajectbegeleider / Leercoach Kwalificatieprofiel trajectbegeleider Algemene informatie Onder regie van datum: december 2005 versie: 3 NOC*NSF Ontwikkeld door KNVB, KNZB, KNGU en NeVoBo in samenwerking

Nadere informatie

De arbeidsmarkt in de motorvoertuigenen tweewielerbranche in 2015. Samenvatting Toekomstonderzoek 2015

De arbeidsmarkt in de motorvoertuigenen tweewielerbranche in 2015. Samenvatting Toekomstonderzoek 2015 De arbeidsmarkt in de motorvoertuigenen tweewielerbranche in 2015 Samenvatting Toekomstonderzoek 2015 Ontwikkeling is breder dan alleen opleiden Hoe ziet in de toekomst de arbeidsmarkt in de mobiliteitsbranche

Nadere informatie

KINDEREN LATEN LEREN Strategisch beleidsplan 2015-2018. SKO Flevoland en Veluwe. Ontwerpers van onderwijs voor de 21ste eeuw

KINDEREN LATEN LEREN Strategisch beleidsplan 2015-2018. SKO Flevoland en Veluwe. Ontwerpers van onderwijs voor de 21ste eeuw SKO Flevoland en Veluwe Ontwerpers van onderwijs voor de 21ste eeuw KINDEREN LATEN LEREN Strategisch beleidsplan 2015-2018 Strategisch beleidsplan SKO Flevoland en Veluwe 1 KINDEREN LATEN LEREN Onze droomschool

Nadere informatie

Samenvatting Beroepsonderwijs

Samenvatting Beroepsonderwijs Samenvatting Beroepsonderwijs Periode: januari december 2009 Opdrachtgever: FNV Horecabond Uitgevoerd door: SOHRC Timo van Doremalen Met medewerking van: Drs. Schelte Beltman Heleen Veenhof Auteursrecht

Nadere informatie

Zelfstandig werken = actief en zelfstandig leren van een leerling. Het kan individueel of in een groep van maximaal 6 leerlingen.

Zelfstandig werken = actief en zelfstandig leren van een leerling. Het kan individueel of in een groep van maximaal 6 leerlingen. Zelfstandig werken Zelfstandig werken = actief en zelfstandig leren van een leerling. Het kan individueel of in een groep van maximaal 6 leerlingen. Visie Leerlinggericht: gericht op de mogelijkheden van

Nadere informatie

Gedifferentieerde leertrajecten

Gedifferentieerde leertrajecten Studiedag: Het volwassenenonderwijs en levenslang leren: een krachtige synergie VERSLAG WORKSHOP PCA / 4 februari 2015 Gedifferentieerde leertrajecten Dit verslag is een beknopte weergave van de gevoerde

Nadere informatie

Talentmanagement vanuit organisatie perspectief

Talentmanagement vanuit organisatie perspectief Talentmanagement vanuit organisatie perspectief Geëngageerde medewerkers zijn de juweeltjes van uw organisatie. Deze groep medewerkers werkt met passie, werkt harder, stelt zich effectiever, efficiënter

Nadere informatie

Beoordelingscriteria scriptie CBC: instructie en uitwerking

Beoordelingscriteria scriptie CBC: instructie en uitwerking Nederlandse Associatie voor Examinering 1 Beoordelingscriteria scriptie CBC: instructie en uitwerking Met de scriptie voor Compensation & Benefits Consultant (CBC) toont de kandidaat een onderbouwd advies

Nadere informatie

project: Trends en actualiteit in de Jeugdzorg

project: Trends en actualiteit in de Jeugdzorg project: Trends en actualiteit in de Jeugdzorg Colofon Uitgeverij Edu Actief b.v. Meppel Postbus 1056 7940 KB Meppel Tel.: 0522-235235 Fax: 0522-235222 E-mail: info@edu-actief.nl Internet: www.edu-actief.nl

Nadere informatie

De curriculum van de masteropleiding PM MBO kan op verschillende niveau s bekeken worden:

De curriculum van de masteropleiding PM MBO kan op verschillende niveau s bekeken worden: Marco Snoek over de masteropleiding en de rollen van de LD Docenten De curriculum van de masteropleiding PM MBO kan op verschillende niveau s bekeken worden: Het intended curriculum : welke doelen worden

Nadere informatie

Het kader voor de evaluatie van de regeling Cultuureducatie met Kwaliteit

Het kader voor de evaluatie van de regeling Cultuureducatie met Kwaliteit Het kader voor de evaluatie van de regeling Cultuureducatie met Kwaliteit 1. Aanleiding voor het evaluatiekader Zoals overeengekomen in de bestuurlijke afspraak die ten grondslag ligt aan de regeling Cultuureducatie

Nadere informatie

Samenwerking. Betrokkenheid

Samenwerking. Betrokkenheid De Missie Het Spectrum is een openbare school met een onderwijsaanbod van hoge kwaliteit. We bieden het kind betekenisvol onderwijs in een veilige omgeving. In een samenwerking tussen kind, ouders en school

Nadere informatie

Presentatie VTOI 8 april 2016. Paul Schnabel

Presentatie VTOI 8 april 2016. Paul Schnabel Presentatie VTOI 8 april 2016 Paul Schnabel Visie Ingrediënten voor het eindadvies Resultaten dialoog Wetenschappelijke inzichten Internationale vergelijkingen Huidige wet- en regelgeving en onderwijspraktijk

Nadere informatie

Voorwoord 4. Leeswijzer 6. Inleiding 8. 2. Wat gaan we de leerlingen leren? Hoe weten we of de leerlingen de leerstof geleerd hebben?

Voorwoord 4. Leeswijzer 6. Inleiding 8. 2. Wat gaan we de leerlingen leren? Hoe weten we of de leerlingen de leerstof geleerd hebben? Inhoud Voorwoord 4 Leeswijzer 6 Inleiding 8 1. Focus op leren: een helder en overtuigend doel 13 2. Wat gaan we de leerlingen leren? Hoe weten we of de leerlingen de leerstof geleerd hebben? 29 3. Wat

Nadere informatie

Competentieprofiel. Instituut voor Interactieve Media. Competentieprofiel studenten Instituut voor Interactieve Media vastgesteld juni 2006

Competentieprofiel. Instituut voor Interactieve Media. Competentieprofiel studenten Instituut voor Interactieve Media vastgesteld juni 2006 Competentieprofiel Instituut voor Interactieve Media Competentieprofiel studenten Instituut voor Interactieve Media vastgesteld juni 2006 Aangepast in maart 2009 Inleiding De opleiding Interactieve Media

Nadere informatie

Specialisatie VO/MBO. Beschrijving van de onderwijseenheden

Specialisatie VO/MBO. Beschrijving van de onderwijseenheden Jongeren op weg naar de volwassenheid maken een boeiende en soms ook verwarrende levensfase door. Je bent nog geen volwassene maar je wordt wel geacht je te gedragen naar de regels die de maatschappij

Nadere informatie

Het onderwijsprogramma van de opleidingen Pedagogiek mei 2013

Het onderwijsprogramma van de opleidingen Pedagogiek mei 2013 Bijlage 7: Het onderwijsprogramma van de opleidingen Pedagogiek mei 2013 Visie opleidingen Pedagogiek Hogeschool van Amsterdam Wij dragen als gemeenschap en daarom ieder van ons als individu, gezamenlijk

Nadere informatie

De rol van de bibliotheek bij verankering van leesbevordering in de opleidingen

De rol van de bibliotheek bij verankering van leesbevordering in de opleidingen De rol van de bibliotheek bij verankering van leesbevordering in de opleidingen Aanvulling Competent in leesbevordering Docentengids voor opleidingen Pedagogisch Werk en Onderwijsassistent Auteur: Margriet

Nadere informatie

Regionale Samenwerking in de Zorg Van idee tot innovatie

Regionale Samenwerking in de Zorg Van idee tot innovatie Regionale Samenwerking in de Zorg Van idee tot innovatie Voorwoord Meer dan tien jaar geleden is in Nederland de discussie over het opzetten van een landelijk elektronisch patiëntdossier gestart. Sindsdien

Nadere informatie

Workshop opleiding op leeftijd. Margreet Verbeek

Workshop opleiding op leeftijd. Margreet Verbeek Workshop opleiding op leeftijd Margreet Verbeek Workshop opleiding op leeftijd Werken aan een gezonde toekomst Kom in beweging! 2 Wat gaan we doen? Kennismaking: Wie zijn wij? Actieve kennismaking Ik ga

Nadere informatie

Leerboek verpleegkunde maatschappij en gezondheid

Leerboek verpleegkunde maatschappij en gezondheid Leerboek verpleegkunde maatschappij en gezondheid Verpleegkundig redeneren en CanMEDS-rollen in de eerste lijn Henk Rosendal Reed Business Education, Amsterdam Reed Business, Amsterdam 2015 Omslagontwerp

Nadere informatie