PRESBYOPIE EN CONTACTLENZEN

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "PRESBYOPIE EN CONTACTLENZEN"

Transcriptie

1 PRESBYOPIE EN CONTACTLENZEN

2 Presbyopie en contactlenzen Een studie, gevoerd in 5 Europese landen, wees uit dat de helft van de vrouwen boven de 40 het gevoel had dat contactlenzen hun levenskwaliteit positief zouden beïnvloeden. 41 % zegt wel contactlenzen te willen proberen indien hun oogzorg specialist ze zou aanbevelen en 22% geeft aan dat contactlenzen hun eerste keus zouden zijn 1 In een recent artikel in De Opticien konden we lezen dat 1 op de 10 Nederlanders van 40 jaar en ouder een leesbril sexy vindt staan, 9 van de 10 doen dat dus niet En even verder: vaak wordt de eerste leesbril bij een drogisterij of warenhuis aangeschaft.. 2 Zijn dit indicaties dat we de opties die vandaag beschikbaar zijn in (multifocale) contactlenzen onvoldoende benutten? Steeds meer oudere mensen, steeds minder lenzen Oud(er) worden is dé hedendaagse trend. De cijfers liegen er niet om: Populatie in Nederland Totale bevolking % % % Jonger dan 20 jaar tot 40 jaar , tot 65 jaar , tot 80 jaar , jaar of ouder Totale bevolking % % Jonger dan 20 jaar tot 40 jaar tot 65 jaar tot 80 jaar jaar of ouder In beide landen is de groep presbyopen ruim vertegenwoordigd en dat wordt in de toekomst zeker niet minder. Terwijl (beginnende) presbyopie ervoor zorgt dat de behoefte aan een visuscorrectie in de leeftijdsgroep 40+ spectaculair toeneemt, stellen we vast dat het % contactlensdragers haast even spectaculair daalt Vision Corrected % of Population Contact Lens W earers % of Population

3 Geschat wordt dat momenteel ongeveer 66% van de Europese bevolking zich in het presbyopische segment bevindt terwijl het aandeel van de multifocale lenzen een schamele 5% uitmaakt 6. In de groep j verliezen we jaarlijks ongeveer 2.3 miljoen lensdragers. Vanwaar het vrij heftig afhaken? Volgens onderzoek bij de 40+ consument is de belangrijkste reden visusproblemen! De huidige groep 40+ is, vergeleken met hun leeftijdgenoten van ongeveer 20 jaar geleden, veel actiever en heeft ook een totaal verschillende levensstijl. Zij willen gewoon goed zien op alle afstanden en zijn niet zozeer bereid om in te leveren op één of andere afstand. 7 Het oog als we ouder worden In de loop van de tijd ondergaat het oog heel wat fysiologische veranderingen. Het voor de consument wellicht meest voelbare teken is het accommodatieverlies. De ooglens wordt in de loop van de jaren iets groter, verliest langzamerhand haar flexibiliteit en hierdoor haar vermogen om zich aan te passen aan de voorwerpsafstand. Ondanks de wijdverspreidheid van het fenomeen en de talloze onderzoeken er rond, zijn nog niet alle processen, betrokken bij het accommodatieverlies, volledig begrepen en verklaard. Naast het afnemen van de accommodatie verandert ook de traanfilm behoorlijk: vermindering van de traanproductie, lager traanvolume en wijziging van de osmolariteit 8, 9. Het is dan ook niet ongewoon dat presbyopen vaker last hebben van drogere ogen en van discomfort. Het (toenemend) gebruik van medicijnen kan het gevoel van droogte in bepaalde gevallen versterken. Bij het aanmeten van contactlenzen dient hiermee rekening te worden gehouden. Ook het kleiner worden van de pupildiameter en het evolueren van astigmatisme volgens de regel naar astigmatisme tegen de regel zijn factoren die de keuze van de lens zullen beïnvloeden 10 Opties voor het corrigeren van presbyopie De oogzorgspecialisten zijn het eens met de consument dat een verbetering van de visuskwaliteit op alle afstanden, de meest begeerde verbetering zou zijn van de multifocale lenzen 6 Als belangrijkste barrière voor het aanmeten van multifocale lenzen worden doorgaans de verlengde stoeltijd en het hogere risico op falen aangegeven. Brillen Leesbrillen, bifocale en multifocale brillen zijn traditioneel de populairste opties voor de correctie van presbyopie. Technologische verbeteringen van de multifocale brilglazen zorgen ervoor dat deze glazen een goede en comfortabele visus bieden op alle afstanden. Vaak wordt bestaande contactlensdragers een leesbril aangeboden om over de lenzen te dragen. Chirurgische ingrepen Het aantal chirurgische opties om presbyopie te corrigeren neemt toe. Zowel het gebruik van intra oculaire accommodatieve en multifocale lenzen die de eigen ooglens vervangen als het gebruik van phakic multifocalen die aangebracht worden voor de kristallens behoort tot de mogelijkheden. Ook het ingrijpen in de kromming van de cornea (wordt steiler gemaakt) wordt toegepast om de presbyopie te corrigeren.

4 Contactlenzen Monovision Bij monovision krijgt 1 oog de correctie voor ver en het contralaterale oog de correctie voor nabij. In de begindagen werd vooral gekeken naar het bepalen van het oog dat vooral het werk deed voor het zicht in de verte (het dominante oog voor ver ). Later ontdekte men dat het ook van belang was te controleren of het andere oog daadwerkelijk die omschakeling naar het nabij kijken kan maken en wat de impact is op het algemene kijken door het wegvallen van de stereopsis. Monovision wordt nog steeds gebruikt omdat het een makkelijke, snelle en initieel succesvolle methode is. Toch is men iets voorzichtiger geworden, precies omwille van het verlies van het binoculair zien, waardoor in talrijke situaties monovision niet voldoet 11 en omdat er steeds betere alternatieven voorhanden zijn. Alternerende visus Bifocale segment contactlenzen Bifocale contactlenzen zijn op hetzelfde principe gebaseerd als de bifocale brilglazen. In primaire kijkrichting wordt het vertedeel van de lens gebruikt, bij het schuin/neerwaarts kijken wordt het nabijdeel van de lens gebruikt. Dit is enkel mogelijk indien de lens voldoende kan bewegen op het oog. De lens moet rotatiestabiel worden gemaakt (bvb. door gebruik te maken van dikteverschillen zoals een prisma), zodat het leessegment in dezelfde positie blijft. Doorgaans wordt dit type lens in vormvaste materialen gemaakt, al zijn er alternatieven in zacht. Bifocale lenzen geven een uitstekende visus voor ver en voor nabij, maar schieten doorgaans tekort voor wat de tussenafstanden betreft (bvb. computerwerk) Simultaan visus Zoals het woord het al zegt: bij een simultaan systeem ontvangt het netvlies beelden van op verschillende afstanden op hetzelfde moment. Het visuele systeem heeft het vermogen om het gewenste beeld te selecteren en aldus is men in staat zowel nabij, ver als op middellange afstand goed te zien. Simultaan visus kan worden gerealiseerd via een aantal verschillende designs: multizone concentrisch, diffractief, centre near (sterkte voor nabij centraal in de lens) en centre distance (sterkte voor ver centraal in de lens) asferische designs. Multizone concentrisch design Bij dit design wisselen een aantal concentrische zones met afwisselend verte- en nabijsterkte elkaar af. De verhouding tussen de lichtstralen die het oog binnenvallen via de verte- en de nabijzones bepaalt de kwaliteit van de visus voor elke afstand. M.a.w indien in verhouding een grotere hoeveelheid licht binnenvalt vanuit de zone met sterkte voor ver, zal de scherpte van nabij gelegen voorwerpen minder worden. De hoeveelheid licht die via elke zone binnenvalt wordt bepaald door de pupildiameter.

5 De breedte van elke zone is dan ook berekend op de gemiddelde diametervariatie van de pupil bij wijzigende lichtintensiteit in een presbyopische populatie. Dit design geeft een betere visus voor ver in extreem hoge of lage lichtintensiteit en geeft een meer gelijke visus bij normale lichtintensiteit. 12 Diffractief design Distance Light Near Light Het design is gebaseerd op refractie om de vertevisus te corrigeren en een combinatie van refractie en diffractie om de nabijvisus te corrigeren. De kwaliteit van de retinale beelden is met dit type design echter niet zo goed en is in vrij hoge mate afhankelijk van de centrering van de lens. Mogelijke redenen waarom dit design geen algemene toepassing meer vindt. Asferisch design Zoals bij de andere multifocale designs wordt de sterkteverdeling concentrisch rond het centrum van de lens aangebracht. De refractiesterkte van de lens wijzigt geleidelijk aan vanaf het meetkundig centrum van de lens tot de periferie van de optische zone. In het asferisch design onderscheidt men het centre near en het centre distance design. Centre distance design Hierbij wordt de asferische curve doorgaans aan de binnenzijde van de lens aangebracht. De sterkte in het centrum van de lens is de meest negatieve (of minst positieve) en verandert geleidelijk naar de sterkte van de nabijzone (minst negatieve). Die geleidelijke verandering word verkregen door de asferische curve die positieve sferische aberratie induceert. Licht afkomstig van een voorwerp in de verte wordt op het netvlies gefocust door de centrale zone en een uit-focus beeld wordt gevormd door de omgevende zone. Wanneer een voorwerp nabij wordt gefocust, gebeurt net het omgekeerde: uit-focus licht van de centrale zone en in-focus licht van de perifere zone. Het visueel systeem kiest voor het scherpste van de 2 beelden (anders gezegd: onderdrukt het minst scherpe). Hoe groter de excentriciteit (graad van afvlakking) van de binnenzijde, hoe hoger de leesadditie. Een bedenking bij dit design is dat wanneer voorwerpen nabij worden bekeken, trekt de pupil samen. Hierdoor kan er minder licht vanuit de perifere zone doorvallen.

6 Centre near design Dit design ondervangt het probleem van het samentrekken van de pupil bij nabij werk, doordat de minst negatieve (meest positieve) sterkte centraal in de lens zit. De asferische curve wordt doorgaans aan de frontzijde aangebracht. Negatieve sferische aberratie wordt gepromoot, waardoor de sferische aberratie van het oog wordt gecontroleerd. Hierdoor worden beeldkwaliteit en scherpte diepte gevoelig beter. 13 Wanneer de presbyopie verder evolueert kan de excentriciteit van het voorvlak van de lens worden verhoogd. Aangezien dit design afhankelijk is van een goede centrering op het oog, kan een combinatie van een asferische front- en binnenzijde zowel de centrering van de lens, de beeldkwaliteit en de scherpte diepte bevorderen. Huidige multifocale lensontwerpen Er is een behoorlijk assortiment multifocale, zachte, snelvervang lenzen beschikbaar. Een beknopt overzicht van enkele van de meest populaire lenstypen in onderstaande tabel, die zeker niet volledig is! Product Design Parameters Addities Beschikbaar gevorderde presbyopen AIR OPTIX AQUA MULTIFOCAL centre near tot LOW (tot +1.00) MED (tot +2.00) HIGH (tot +2.50) Silicone hydrogel ja ja ja PureVision Multi-Focal centre near tot LOW (tot +1.50) ja ja neen HIGH (tot +2.50) Biomedics EP centre distance tot tot neen neen neen SofLens Multifocal centre near tot LOW (tot +1.50) ja neen neen HIGH (tot +2.50) Focus Progressives centre near tot tot ja neen neen AcuVue Bifocal centre distance concentrische ringen tot , +1.50, +2.00, ja neen neen Proclear Multifocal centre near en centre distance tot , +1.50, +2.00, ja neen neen Bevochtiger AIR OPTIX AQUA MULTIFOCAL Innovatie door design De nieuwe AIR OPTIX AQUA MULTIFOCAL lens werd speciaal ontworpen om aan de hoge eisen van de presbyopische lensdrager qua visuskwaliteit te voldoen én een oplossing te bieden voor de uitdagingen waarmee de aanpasser geconfronteerd wordt. De AIR OPTIX AQUA MULTIFOCAL heeft een bi-asferisch, centre near, simultaan visus ontwerp. De innovatieve optische technologie, het Precision Profile lens design, gebruikt aberratiecontrole om de scherpte diepte voor nabij te vergroten en aldus het accommodatieverlies te compenseren, terwijl een helder zicht voor ver wordt behouden.

7 Bovendien resulteert de heel geleidelijke verdeling van de sterkte vanaf het centrum van de lens in een vlotte overgang van de zone voor ver, naar de zone voor tussenafstand en deze voor nabij. Waar andere multifocale lenzen meer stappen in het additieprofiel hebben, zorgt AIR OPTIX AQUA MULTIFOCAL voor een zachte overgang van de ene sterkte naar de volgende. Het nieuwe presbyopische lenssysteem biedt 3 additiesterkten en werd ontworpen om presbyopen in een vroeg stadium te kunnen aanmeten en ze makkelijk de overstap naar een volgend stadium van de presbyopie te kunnen laten overgaan. Op die manier kunnen klanten langer lenzen dragen. Dank zij de LOW additie maakt de jonge presbyoop heel makkelijk de subtiele overgang van de unifocale lenzen, terwijl de MED en HI addities naadloos aansluiten voor gevestigde presbyopen. AIR OPTIX AQUA MULTIFOCAL beschikt over een consistent additieprofiel over alle sferische sterkten heen. Een MED additie design bvb, zal voor een lens dezelfde effectieve additie leveren als voor een lens. Voor de aanpasser betekent dit voorspelbare passingen, omdat de effectieve sterkte consistent is van lens tot lens en van drager tot drager. 14 Een goed functioneren van een simultaan systeem met asferisch design vereist een goede centrering van de lens, waarbij het meetkundig centrum van de lens overeenkomt met het centrum van de pupil. AIR OPTIX AQUA MULTIFOCAL heeft dezelfde asferische binnenzijde als de inmiddels bewezen geometrie van de AIR OPTIX AQUA sferische lenzen, waardoor centrering en beweging optimaal zijn. Comfortvoordelen Zoals reeds vermeld leidt het verouderingsproces ook tot wijzigingen van de traanfilm 8,9 Het is dus niet uitzonderlijk dat presbyopische lensdragers meer last hebben van droogte en discomfort. AIR OPTIX AQUA MULTIFOCAL biedt hetzelfde comfortvoordeel als AIR OPTIX AQUA: de aanwezigheid van het Aqua Moisture systeem zorgt voor extra comfort. Een unieke bevochtigingcomponent hecht zich aan het lensoppervlak dat hierdoor zijdezacht aanvoelt en waardoor de oogleden makkelijk over de lens glijden De gepatenteerde oppervlakbehandeling van de lens zorgt voor verbeterde bevochtigbaarheid, weerspiegeld door een kleinere contacthoek vgl. met andere silicone hydrogel lenzen 15. De lens is duidelijk minder gevoelig voor lipideneerslag dan andere silicone hydrogels en trekt minder eiwitten aan dan conventionele lenzen 16, 17 Tevens is de dehydratiegraad lager dan deze van de hoger watergehalte silicone hydrogels 18

8 Belang van een hoge zuurstoftransmissie Een goede zuurstoftransmissie wordt, naarmate men ouder wordt, ook steeds belangrijker. Het ouder wordende oog is meer vatbaar voor hypoxie stress. Bij toenemende leeftijd neemt het aantal endotheelcellen af. Een reductie van de endotheelcellen houdt in dat de cornea minder makkelijk zuurstofgebrek opvangt 9,19 Er werd ook gedocumenteerd dat hoe meer zuurstof beschikbaar is, hoe comfortabeler lens dragen is 20 Transmissieprofielen tonen aan dat AIR OPTIX AQUA MULTIFOCAL garant staat voor hoge zuurstoftransmissie, niet alleen centraal, maar over de hele lens. Succesvol aanmeten in enkele stappen AIR OPTIX AQUA MULTIFOCAL werd ontworpen met de uitdagingen waarmee aanpassers worden geconfronteerd bij het aanmeten van presbyopen, in gedachte. Er werd niet alleen aangetoond dat het efficiënte protocol niet meer tijd in beslag neemt dan het aanmeten in monovision 21 maar ook dat de visus met AIR OPTIX AQUA MULTIFOCAL voor dagelijkse activiteiten beter is 11 (computerscherm, tekstberichtjes, menu lezen, tv kijken, autorijden) Het voorbereidende werk: - Voer een zorgvuldige refractie uit voor ver én voor nabij. (Leesadditie dus meten!) - Reken om naar HVA = 0, indien van toepassing. - Bij een torische refractie: zet het sferisch equivalent in een pasbril en evalueer eerst deze visus. Indien de visus teveel daalt door afwezigheid van de cilindersterkte, overweeg 1 oog te voorzien van een torische lens, het andere oog met de multifocale. - Bepalen van het dominante oog voor ver: hoewel niet steeds noodzakelijk, is het wel handig om dit gegeven bij te houden. Er zijn verschillende methoden gangbaar, waaronder de blur test. Met de volledige correctie voor ver aangebracht, wordt een +0.75D glaasje resp. voor het rechter- en linker oog gehouden terwijl de klant naar een voorwerp in de verte kijkt. Het oog dat de meeste hinder van het + glaasje ondervindt, is het oog dat vooral het werk doet voor ver. STAP 1: - Kies de vertesterkte van de lens volgens de gemeten refractie of brilsterkte omgerekend naar HVA = 0. Kies bij het afronden steeds voor de meest positieve of minst negatieve sterkte. Vb: indien Rx = , kies dan voor Omgerekend naar HVA = 0, wordt dit Kies de additie van de lens volgens bijgaande tabel. - Zet de lenzen in en laat ze ten minste 10 minuten op het oog alvorens te evalueren.

9 STAP 2: - Controleer de passing: cornea bedekking, centrering en beweging van de lens - Evalueer binoculair de visus voor ver en voor nabij onder normale lichtcondities en voor alledaagse situaties - Gebruik geen foropter - Indien zowel de visus voor ver als voor nabij bevredigend zijn voor de klant, laat de lenzen dan gedurende een paar dagen proberen - Herinner de klant er aan dat voor het lezen van kleinere lettertjes een goede verlichting vereist is In de meeste gevallen zullen bovenstaande stappen volstaan om bevredigende resultaten te boeken 22. Soms zal het nodig blijken een kleine wijziging aan te brengen aan de vertesterkte van de lens (meer + of meer -). De additie dient zelden te worden gewijzigd, gegeven dat zowel de refractie voor ver als voor nabij correct werden uitgevoerd. Samenvatting: De veroudering van de bevolking is een vrij algemene trend. Presbyopen van nu hebben een totaal andere levensstijl en andere verwachtingen dan hun leeftijdsgenoten van enkele decennia terug. Heel wat presbyopen zijn zich niet bewust van de hedendaagse correctiemogelijkheden en zijn zeker niet bekend met het feit dat moderne multifocale contactlenzen aan hun levensstijl kunnen beantwoorden. Sommigen hebben in het verleden wel een keer multifocale lenzen geprobeerd, maar haakten af omwille van onvoldoende tevredenheid over de visus of het comfort en zijn niet op de hoogte van de recente technologische verbeteringen. De ontwikkeling van nieuwe materialen en designs zorgt er voor dat de contactlensspecialist over steeds meer valabele opties beschikt om de mogelijkheden die deze markt biedt volop te benutten. AIR OPTIX AQUA MULTIFOCAL werd recent aan het assortiment toegevoegd. De hoge successcore en het efficiënt aanpasprotocol zouden de aanpasser voldoende vertrouwen moeten geven in goede resultaten en een snelle aanpasprocedure. Voor de presbyopische drager zullen de heldere visus op alle afstanden, het draagcomfort en de gezondheidsvoordelen het verschil maken.

10 Referenties 1 Challinor D. Presbyopia plaques daily life, Optician October De lusten en lasten van een leesbril in beeld, De Opticien, Oktober 2008 (5) 3 CBS FOD Economie - Algemene Directie Statistiek en Economische Informatie 5 Visiontrak Study, UK, F, I, G. 6 GfK cijfers US presbyopic Usage and Attitude Study, Saunders H. age-dependence of human refractive errors. Ophthalmic and Physiological Optics, Niederer RL, Perumal D, Sherwin T, McGhee CNJ. Age related differences in normal human cornea: a laser scanning in vivo confocal microscopy study. British Journal of Ophthalmology, Sept Richdale K. Ocular and refractive considerations for the aging eye, Febr Kollbaum PS, Wong JR. Are today s aspheric soft multifocal contact lenses as good as monovision? American Academy of Ophthalmology 12 Bennett ES, Weissman BA. Clinical Contact Lens Practice Plakitsi A, Charman WN. Comparison of the depths of focus with the naked eye and three types of presbyopic contact lens correction. J Brit Contact lens Assoc, , CIBA VISION data on file CIBA VISION data on file 1007, Suwala M, Glasier M, Subbaraman L, Jones L. Quantity and conformation lysozyme deposited on conventional and silicone hydrogel contact lens materials using an in vitro model. Eye and Contact lens, 2007:33(3), Subbaraman L, Glasier M, Senchyna M, Jones L. Kinetics of in vitro lysozyme depostion on silicone hydrogel, FDA group II and FDA group IV contact lens materials. ARVO Tighe B. Trends and developments in silicone hydrogel materials. Editorial, Sept Bourne WM, Nelson LR, Hodge DO. Central corneal and endothelial cell changes over a ten year period. Invest Ophthalmol Vis Sci, Dillehay S. Does the level of available oxygen impact the comfort in contact lens wear? A review of the literature. Eye and Contact Lens Woods J. Comparison of the simplicity of completing and initial fit of symptomatic early presbyopes with monovision and aspheric multifocal silicone hydrogels, AAO CIBA VISION data on file 2008

DE ZONNEBLOEM OOK VOOR 40-65 JARIGEN

DE ZONNEBLOEM OOK VOOR 40-65 JARIGEN DE ZONNEBLOEM OOK VOOR 40-65 JARIGEN Uitgevoerd in opdracht van de Zonnebloem provincie Overijssel Bacheloropdracht Technische Bedrijfskunde Roel Kikkert September 2010 Enschede Begeleider UT: Dr. R. van

Nadere informatie

Welzijn op het werk. Research naar welzijn op persoonlijk en professioneel vlak in 2012 Resultaten en aanbevelingen. www.stepstone.

Welzijn op het werk. Research naar welzijn op persoonlijk en professioneel vlak in 2012 Resultaten en aanbevelingen. www.stepstone. Research naar welzijn op persoonlijk en professioneel vlak in 2012 Resultaten en aanbevelingen www.stepstone.com Inleiding Organisaties hebben tal van tactieken toegepast om crisissen te bestrijden: herstructureringen,

Nadere informatie

Dit rapport is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen worden gebruikt met bronvermelding.

Dit rapport is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen worden gebruikt met bronvermelding. Dit rapport is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen worden gebruikt met bronvermelding. Zelfmanagement vanuit het perspectief van mensen met astma of COPD D. Baan M. Heijmans P. Spreeuwenberg M.

Nadere informatie

Juni 2014 Zijn werknemers van 50 jaar te duur? De component leeftijd in de loonvorming

Juni 2014 Zijn werknemers van 50 jaar te duur? De component leeftijd in de loonvorming Zijn werknemers van 5 jaar te duur? De component leeftijd in de loonvorming Y. Saks Inleiding De werkgelegenheidsgraad van de 55-64-jarigen bedraagt in België 4 % (1), dat is 9 procentpunt onder het Europese

Nadere informatie

Op weg naar effectieve schuldhulp. Preventie: voorkomen is beter dan genezen

Op weg naar effectieve schuldhulp. Preventie: voorkomen is beter dan genezen Op weg naar effectieve schuldhulp Preventie: voorkomen is beter dan genezen Gemeenten en Schuldhulpverlening Voorwoord Auteurs dr. Nadja Jungmann dr. Roeland van Geuns dr. Jeanine Klaver drs. Peter Wesdorp

Nadere informatie

Diversiteit op de werkvloer: hoe werkt dat? Voorbeelden van diversiteitsbeleid in de praktijk

Diversiteit op de werkvloer: hoe werkt dat? Voorbeelden van diversiteitsbeleid in de praktijk Diversiteit op de werkvloer: hoe werkt dat? Voorbeelden van diversiteitsbeleid in de praktijk Nederlandse Organisatie voor toegepastnatuurwetenschappelijk onderzoek TNO S. de Vries, C. van de Ven, M. Nuyens,

Nadere informatie

BIVV OBSERVATORIUM VOOR DE VERKEERSVEILIGHEID. Verlaagde alcohollimiet voor onervaren bestuurders en voor bestuurders van grote voertuigen: 0,2

BIVV OBSERVATORIUM VOOR DE VERKEERSVEILIGHEID. Verlaagde alcohollimiet voor onervaren bestuurders en voor bestuurders van grote voertuigen: 0,2 BIVV OBSERVATORIUM VOOR DE VERKEERSVEILIGHEID Verlaagde alcohollimiet voor onervaren bestuurders en voor bestuurders van grote voertuigen: 0,2 Auteur: E. Dupont, H. Martensen & P. Silverans Verantwoordelijke

Nadere informatie

Inaugerele rede bij aanvaarding van de Atlant-leerstoel Inclusieve (arbeids)organisatie WERKEN NAAR VERMOGEN: VERMOGEN OM TE WERKEN

Inaugerele rede bij aanvaarding van de Atlant-leerstoel Inclusieve (arbeids)organisatie WERKEN NAAR VERMOGEN: VERMOGEN OM TE WERKEN Inaugerele rede bij aanvaarding van de Atlant-leerstoel Inclusieve (arbeids)organisatie WERKEN NAAR VERMOGEN: VERMOGEN OM TE WERKEN WERKEN NAAR VERMOGEN: VERMOGEN OM TE WERKEN Rede Uitgesproken bij de

Nadere informatie

Ouderen over ondersteuning en zorg

Ouderen over ondersteuning en zorg Ouderen over ondersteuning en zorg Kwaliteitscriteria voor ondersteuning en zorg vanuit ouderenperspectief met extra aandacht voor kwetsbare ouderen, waaronder migrantenouderen CSO Zorgbelang Nederland

Nadere informatie

Kernvaardigheden in Nederland

Kernvaardigheden in Nederland Kernvaardigheden in Nederland Resultaten van de Adult Literacy and Life Skills Survey (ALL) Willem Houtkoop (ecbo), Jim Allen (ROA), Marieke Buisman (ecbo), Didier Fouarge (ROA) en Rolf van der Velden

Nadere informatie

Leidraad zorgvuldig adviseren over vermogensopbouw. De klant centraal bij financieel dienstverleners

Leidraad zorgvuldig adviseren over vermogensopbouw. De klant centraal bij financieel dienstverleners Leidraad zorgvuldig adviseren over vermogensopbouw De klant centraal bij financieel dienstverleners Autoriteit Financiële Markten De AFM bevordert eerlijke en transparante financiële markten. Wij zijn

Nadere informatie

Trends in de samenleving. Ontwikkelingen op het gebied van demografie, economie, media en informatie binnen het sociaal-culturele domein.

Trends in de samenleving. Ontwikkelingen op het gebied van demografie, economie, media en informatie binnen het sociaal-culturele domein. Ontwikkelingen op het gebied van demografie, economie, media en informatie binnen het sociaal-culturele domein. Colofon Sectorinstituut Openbare Bibliotheken Koninginnegracht 14 2514 AA Den Haag Postbus

Nadere informatie

(H)echte sociale bindingen?

(H)echte sociale bindingen? (H)echte sociale bindingen? Een onderzoek naar de sociale bindingen van migrantenjongeren en hun gedrag in het licht van de sociale controle theorie van Hirschi Bachelorscriptie Bestuurskunde Begeleider:

Nadere informatie

De markt voor dienstverlening aan huis : onderzoek naar vraag- en. aanbodzijde. Conclusie

De markt voor dienstverlening aan huis : onderzoek naar vraag- en. aanbodzijde. Conclusie Opdrachtgever SZW De markt voor dienstverlening aan huis : onderzoek naar vraag- en aanbodzijde Opdrachtnemer Panteia / S. de Visser, F. Volker, R. Hoevenagel, A. Witkamp, M. Engelen Onderzoek De markt

Nadere informatie

de WERELD DRAAIT OOK ZONDER MIJ

de WERELD DRAAIT OOK ZONDER MIJ de WERELD DRAAIT OOK ZONDER MIJ 1 2 de WERELD DRAAIT OOK ZONDER MIJ straathoekwerk vertelt 3 COLOFON Deze publicatie kwam tot stand ism vzw ASTROV vzw LISS vzw VOS vzw WESTROV vzw Steunpunt Algemeen Welzijnswerk

Nadere informatie

Toezicht op herbeoordelingen door banken van rentederivaten bij het nietprofessionele

Toezicht op herbeoordelingen door banken van rentederivaten bij het nietprofessionele Rapportage rentederivatendienstverlening aan het MKB Toezicht op herbeoordelingen door banken van rentederivaten bij het nietprofessionele MKB Maart 2015 3333 Autoriteit Financiële Markten De AFM bevordert

Nadere informatie

Voorpagina inplakken. 1 Fietsberaadpublicatie 24, versie 1

Voorpagina inplakken. 1 Fietsberaadpublicatie 24, versie 1 Voorpagina inplakken 1 Fietsberaadpublicatie 24, versie 1 Fietsberaadpublicatie 24, versie 1 2 Feiten over de elektrische fiets Fietsberaadpublicatie 24 Versie 1 Fietsberaad Utrecht, mei 2013 3 Fietsberaadpublicatie

Nadere informatie

De invloed van de consument op het gebruik van zorg

De invloed van de consument op het gebruik van zorg De invloed van de consument op het gebruik van zorg Achtergrondstudie uitgebracht bij het advies Gepaste zorg Zoetermeer, 2004 De invloed van de consument op het gebruik van zorg 1 Inhoudsopgave Voorwoord

Nadere informatie

Laaggeletterdheid in Nederland. Fouarge, Willem Houtkoop en Rolf van der Velden

Laaggeletterdheid in Nederland. Fouarge, Willem Houtkoop en Rolf van der Velden ] Didier Laaggeletterdheid in Nederland Fouarge, Willem Houtkoop en Rolf van der Velden Laaggeletterdheid in Nederland Resultaten van de Adult Literacy and Life Skills Survey (ALL) Didier Fouarge, Willem

Nadere informatie

Refractiechirurgie. Welke vormen van refractiechirurgie zijn er? 1. Excimer laserbehandeling van het hoornvlies

Refractiechirurgie. Welke vormen van refractiechirurgie zijn er? 1. Excimer laserbehandeling van het hoornvlies Refractiechirurgie Ongeveer 25% tot 35% van de bevolking heeft een zogenaamde refractieafwijking (= brekingsafwijking) van het oog (zie ook NOG folder Refractieafwijkingen). Het grootste deel van deze

Nadere informatie

Kinderen met een handicap in Tel

Kinderen met een handicap in Tel Kinderen met een handicap in Tel Kerngegevens per provincie, gemeente en wijk Bas Tierolf Dick Oudenampsen Kinderen met een handicap in Tel Kerngegevens per provincie, gemeente en wijk Bas Tierolf Dick

Nadere informatie

Wat werkt bij wie? Een doelgroepbenadering bij innovaties in zorg en preventie

Wat werkt bij wie? Een doelgroepbenadering bij innovaties in zorg en preventie Wat werkt bij wie? Een doelgroepbenadering bij innovaties in zorg en preventie Utrecht, juni 2009 Dit rapport is opgesteld door: In opdracht van: De Prakijk Index Motivaction De Praktijk Jop Berkhout Ministerie

Nadere informatie

Bijlage 1: Toekomstanalyse op basis van rapporten

Bijlage 1: Toekomstanalyse op basis van rapporten Bijlage 1: Toekomstanalyse op basis van rapporten Methode Het arbeidscontract kan gezien worden als het resultaat van hoe in de sector over werk wordt gedacht en aan welke vorm van werk behoefte is. Deze

Nadere informatie

Bouwen voor de zorg. Perspectief voor de Nederlandse bouw

Bouwen voor de zorg. Perspectief voor de Nederlandse bouw Bouwen voor de zorg Perspectief voor de Nederlandse bouw Bouwen voor de zorg Het auteursrecht voor de inhoud berust geheel bij de Stichting Economisch Instituut voor de Bouw. Overnemen van de inhoud (of

Nadere informatie

Compensatie na geweld

Compensatie na geweld Compensatie na geweld Wie krijgen er een vergoeding van het Schadefonds Geweldsmisdrijven en wat zijn de effecten van zo n financiële vergoeding? Door Drs. J.D.W.E. Mulder José Mulder is als promovenda

Nadere informatie

Komt een patiënt bij zijn coach

Komt een patiënt bij zijn coach Komt een patiënt bij zijn coach Een nieuwe blik op patiëntenbeleid Drs. R.A.E. Gerads MPIM RVZ raad in gezondheidszorg De Raad voor de Volksgezondheid en Zorg is een onafhankelijk adviesorgaan voor de

Nadere informatie

Ouderen van de toekomst

Ouderen van de toekomst >%> ±< >%> ±< >%> ±< >%> ±< overzichtstudies >%> ±< Ouderen van de toekomst >%> ±< >%> ±< Verschillen in de wensen en mogelijk- >%> ±< heden voor wonen, welzijn en zorg >%> ±< >%> ±< >%> ±< >%> ±< >%>

Nadere informatie

Advies. Grenzen aan kleine scholen

Advies. Grenzen aan kleine scholen Advies Grenzen aan kleine scholen Grenzen aan kleine scholen Sterk en pluriform onderwijs in tijden van krimp Colofon De Onderwijsraad is een onafhankelijk adviescollege, opgericht in 1919. De raad adviseert,

Nadere informatie

Effectieve rekeninstructie met hulp van computers Overzicht en voorbeelden vanuit onderzoek

Effectieve rekeninstructie met hulp van computers Overzicht en voorbeelden vanuit onderzoek Effectieve rekeninstructie met hulp van computers Overzicht en voorbeelden vanuit onderzoek E. Harskamp & A. Jacobse, GION/ RuG Juli, 2011 Samenvatting De kwaliteit van het rekenonderwijs is in opspraak.

Nadere informatie

Klinisch Kankeronderzoek: Alles wat je moet weten

Klinisch Kankeronderzoek: Alles wat je moet weten Klinisch Kankeronderzoek: Alles wat je moet weten Een brochure voor patiënten met kanker The future of cancer therapy V o o r w o o r d Inhoudstafel Klinische Studies: Alles wat u moet weten DE EORTC en

Nadere informatie