BELEIDSNOTA OPENBARE VERLICHTING. Gemeente Boarnsterhim. Gemeente Boarnsterhim Afdeling Openbare Werken Postbus AA GROU

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "2011-2015 BELEIDSNOTA OPENBARE VERLICHTING. Gemeente Boarnsterhim. Gemeente Boarnsterhim Afdeling Openbare Werken Postbus 40 9000 AA GROU"

Transcriptie

1 BELEIDSNOTA OPENBARE VERLICHTING Gemeente Boarnsterhim Gemeente Boarnsterhim Afdeling Openbare Werken Postbus AA GROU Hoewel openbare verlichting in de huidige vorm pas sinds het midden van de vorige eeuw bestaat, is het inmiddels zo algemeen geworden dat we er nauwelijks nog bij stilstaan. Toch is openbare verlichting in onze samenleving onmisbaar geworden. Openbare verlichting zorgt voor een veilige verkeersafwikkeling en voor sociale veiligheid. Naast deze positieve effecten heeft openbare verlichting echter ook een aantal ongewenste effecten: energieverbruik, afvalstoffen en lichtvervuiling/lichthinder. De gemeente Boarnsterhim is zich bewust van deze ongewenste effecten, en voelt als grote verlichter de verantwoordelijkheid om hier weloverwogen mee om te gaan. De toenemende financiële lasten van openbare verlichting op de gemeentelijke begroting spelen hierbij eveneens een rol. In deze beleidsnota zijn de hoofdlijnen van het verlichtingsbeleid vastgelegd. Naast beleidskaders behandelt deze nota ook een aantal uitvoeringsinstrumenten, met name energiebesparingsmogelijkheden en alternatieven voor openbare verlichting. Het beleid en de uitvoeringsinstrumenten worden vervolgens nader uitgewerkt en geconcretiseerd in het Uitvoeringsprogramma

2 BELEIDSNOTA OPENBARE VERLICHTING SAMENVATTING BELEIDSNOTA OPENBARE VERLICHTING In deze beleidsnota zijn de hoofdlijnen van het verlichtingsbeleid vastgelegd. Naast beleidskaders behandelt dit stuk ook een aantal uitvoeringsinstrumenten, met name energiebesparingsmogelijkheden en alternatieven voor openbare verlichting. Het beleid en de uitvoeringsinstrumenten worden vervolgens nader uitgewerkt en geconcretiseerd in het Uitvoeringsprogramma ALGEMEEN Gemiddeld is er gedurende bijna de helft van de tijd sprake van duisternis. Openbare verlichting heeft als doel het openbare leven tijdens deze donkere perioden even veilig te laten verlopen als overdag. Hierbij kan onderscheid gemaakt worden tussen verkeersveiligheid en sociale veiligheid. Een gemeente is op basis van het nieuwe Burgerlijk Wetboek als wegbeheerder aansprakelijk voor schade als de weg inclusief de openbare verlichting niet voldoet aan de eisen die men daaraan in de gegeven omstandigheden mag stellen. Het voeren van een goed beleid op het gebied van openbare verlichting is daarom van belang, en kan gezien worden als een zorgplicht van de gemeente als wegbeheerder. Het Politiekeurmerk Veilig Wonen heeft tot doel het voorkomen van criminaliteit in de woonomgeving. Naast een pakket van maatregelen dat betrekking heeft op woningen, worden ook eisen gesteld aan de openbare ruimte. Het deelcertificaat Veilige Omgeving omvat ook de openbare verlichting in verblijfsgebieden. Al jarenlang baseren de meeste gemeenten hun verlichtingsbeleid op de NSVV-normen. Enkele jaren geleden zijn deze vervangen door een nieuwe serie aanbevelingen, de NPR Het belangrijkste verschil is dat bij de NSVV de indeling van de weg het uitgangspunt was, terwijl dit bij de NPR de hoofdweggebruiker en zijn snelheid zijn. Ook is er binnen de nieuwe normen meer aandacht voor lichthinder en lichtvervuiling. Enkele ontwikkelingen in verlichtingstechniek en verlichtingsbeleid: Energiezuinige lampen en armaturen Opkomst led-verlichting Dynamische openbare verlichting 3D-inspectie van lichtmasten Groen licht Taskforce Verlichting Energielabel voor openbare verlichting Gebruik van zonne-energie Pagina 1

3 BESTAANDE SITUATIE IN DE GEMEENTE BOARNSTERHIM Het lichtmastenbestand van de gemeente Boarnsterhim bevat 3800 lichtmasten (peildatum 1 januari 2010). Daarnaast zijn nog 125 overige verlichte objecten aanwezig, met name wegwijzerverlichting en plattegronden. Staal is veruit het meest voorkomende materiaal (71%). Andere toegepaste materialen zijn aluminium (15%), thermisch verzinkt staal (8%), ijzer (3%) en gietijzer (2%). Lampen en armaturen kunnen in drie categorieën onderverdeeld worden: PL, SON en SOX. Het toe te passen lamptype is afhankelijk van het aanwezige armatuurtype; armatuurtype en lamptype zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Binnen de gemeente Boarnsterhim komt PL-verlichting het meeste voor (63%), gevolgd door SON-verlichting (28%) en SOX-verlichting (9%). Daarnaast is er een kleinschalig proefproject met enkele lichtmasten met led-verlichting. De technische levensduur van lichtmasten is onder andere afhankelijk van het materiaal. Doorgaans wordt gerekend met een technische levensduur van veertig jaar. Uitgaande van deze theoretische levensduren is er binnen het verlichtingsbestand van Boarnsterhim sprake van een zeer beperkte vervangingsachterstand. Van de 3800 lichtmasten zijn 54 stuks (1,5%) ouder dan veertig jaar en 26 stuks (0,7%) ouder dan vijftig jaar. Sinds eind jaren 60 werd de openbare verlichting van de Friese gemeenten (met uitzondering van de gemeente Leeuwarden) en van de provincie Fryslân beheerd in een OV-pool. Dynamicom was beheerder van de openbare verlichting, en nam ook alle kosten voor het plaatsen van lichtmasten voor haar rekening. Dynamicom trad daarmee in feite op als kredietverstrekker. Eind 2005 hebben alle deelnemende partijen waaronder de gemeente Boarnsterhim de boekwaarde van hun openbare verlichting aan Dynamicom uitbetaald en deze op hun eigen balans opgenomen. Dit betekent dat de gemeente Boarnsterhim vanaf 1 januari 2006 zelf eigenaar is van haar openbare verlichting. Met ingang van 2008 is de OV-Commissie Fryslân overgegaan in de Stichting OV Fryslân. Deze stichting fungeert als uitvoerende dienst voor de deelnemende gemeenten en de provincie Fryslân, met betrekking tot openbare verlichting en inkoop van energie. Met ingang van 1 januari 2008 heeft de VFG de opbracht voor het administratief beheer gegund aan Dynamicom (thans Ziut) en de technische uitvoering van het onderhoud aan Essent Lighting (thans Ziut). Ruim driekwart van de lichtmasten in de gemeente Boarnsterhim is een zogeheten nachtbrander. Deze verlichting blijft de gehele nacht branden. Bij een deel van deze lichtmasten wordt de verlichting na 23:00 uur wel gedimd. Een kwart van de lichtmasten is een avondbrander en gaat na 23:00 uur uit. De verlichtingsinstallatie van de gemeente Boarnsterhim verbruikt jaarlijks circa kwh. De energieprestatie van de verlichtingsinstallatie is niet onderzocht, dus het is niet bekend hoe de verlichtingsinstallatie van Boarnsterhim scoort op een schaal van A t/m G. Wel kan een indicatie gegeven worden op grond van de aanwezige lamptypen en dimsystemen. Per saldo kan gesteld worden dat de gemeente Boarnsterhim gemiddeld scoort als het gaat om de energie-efficiency van de openbare verlichtingsinstallatie. Energie vormt de belangrijkste kostenpost van openbare verlichting, zeker nu de prijzen voor energie in de jaren 2007 t/m 2009 zijn verdubbeld. Gezien de hoeveelheid energie die verbruikt wordt door openbare verlichting betekent dit forse toename van de kosten voor energieverbruik. Het vorige energiecontract met Electrabel (voorheen Rendo) liep tot 31 december Per 1 januari 2010 is NV NUON Business tot en met 2012 (optiejaar 2013) de nieuwe leverancier voor elektriciteit. De Stichting OV Fryslân heeft de Europese aanbesteding van inkoop energie voorbereid. Het resultaat van de aanbesteding zijn lagere energietarieven. Het energietarief voor openbare verlichting was in 2009 opgesplitst in een apart hoog ( 0,11751) en laag ( 0,06477) tarief /kwh. In de nieuwe aanbesteding zijn geen aparte OV tarieven vastgelegd maar geldt de Piek- en Dalprijs Pagina 2

4 De energietarieven zijn gekoppeld aan de olieprijzen, en daardoor moeilijk te voorspellen. Afgelopen jaren was de olieprijs redelijk hoog, momenteel zijn de tarieven weer iets lager. BELEIDSTHEMA S Veilige verlichting Openbare verlichting draagt s nachts bij aan een veilige en vlotte afwikkeling van het verkeer. Daarnaast speelt openbare verlichting een belangrijke rol in een sociaalveilige leefomgeving. Beleving van verlichting Openbare verlichting moet de herkenbaarheid en sfeer van de openbare ruimte bevorderen. De keuze van de lichtsoort speelt daarin een belangrijke rol. Overdag draagt de vormgeving van de lichtmasten bij aan het karakter van de ruimte. Energiezuinige verlichting We gaan in de komende vijf jaren 15% besparen op het energieverbruik van openbare verlichting (3% per jaar). Daarom bekijken we bij nieuwe locaties en bij renovaties altijd eerst kritisch of er alternatieven mogelijk zijn. Daarnaast willen we energiebesparing realiseren door versnelde vervanging van energieinefficiënte lampen en door toepassing van dimbare verlichting. Milieuvriendelijke verlichting Bij de keuze van materialen houden we rekening met de milieubelasting van de verschillende materialen. Gebruikte lichtmasten, armaturen en lampen die nog in goede staat zijn, worden zo veel mogelijk hergebruikt. Niet-herbruikbare materialen worden gerecycled. Lichtvervuiling en lichthinder We zijn ons bewust van de nadelige gevolgen van lichtvervuiling en lichthinder. We willen daarom de natuurwaarden beschermen tegen lichtvervuiling door openbare verlichting in het buitengebied tot een minimum te beperken. Het aspect lichthinder verdient bijzondere aandacht bij uitbreiding en vervangen van bestaande verlichtingsinstallaties. Betaalbare verlichting We zijn kritisch ten aanzien van het vervangingsmoment: een lichtmast wordt nooit uitsluitend op basis van de theoretische levensduur vervangen. Bij de keuze voor nieuwe verlichtingsinstallaties spelen naast de vervangingskosten ook de exploitatielasten een rol. De energiebesparingsmaatregelen leiden ook tot beperking van de kosten. Door standaardisatie van armaturen en lampen houden we de voorraadkosten laag. GEBIEDSGERICHTE VERLICHTING Hoofdwegen Pagina 3

5 Dit betreft wegen die in beginsel een belangrijke verkeersfunctie hebben (stroomweg of gebiedsontsluitingsweg). Het aspect sociale veiligheid is op hoofdwegen minder aan de orde. Hoofdwegen binnen de bebouwde kom worden in principe verlicht, vanwege de veelvuldige interactie met andere (langzame) verkeersstromen. Daarbij gelden de NPR-normen als uitgangspunt, maar per situatie wordt beoordeeld of het noodzakelijk is de NPR-normen strikt te hanteren, of dat het een stapje lager kan. Verblijfsgebieden Dit zijn woon- en winkelstraten binnen de bebouwde kom, en wegen met een ondergeschikte verkeersfunctie (erfontsluitingswegen) buiten de bebouwde kom. Typerend voor dergelijke wegen is dat er meestal sprake is van menging van verschillende soorten verkeer (zoals auto s en fietsers) op dezelfde weg. Deze menging met langzaam (en soms niet-verlicht) verkeer maakt dat hier hogere eisen worden gesteld aan het verlichtingsniveau. Ook het feit dat door de aanwezigheid van fietsers en voetgangers de sociale veiligheid een belangrijke rol speelt draagt bij aan het gewenste verlichtingsniveau. Woon- en winkelstraten binnen de bebouwde kom worden daarom verlicht. Het uitgangspunt is het NPR-niveau. In rustige straten kunnen de lichtmasten na 23:00 uur gedimd worden. Erfontsluitingswegen buiten de bebouwde kom worden in principe niet verlicht. Alleen waar bij duisternis verkeersonveilige situaties ontstaan die niet met alternatieven op te lossen zijn, wordt verlichting geplaatst. Fiets- en voetpaden Dit betreft vrijliggende fiets- en voetpaden en trottoirs. Fiets- en voetpaden binnen de bebouwde kom worden in principe verlicht. Daarbij wordt aangesloten bij het verlichtingsniveau op de naastliggende wegen. Er wordt zeer terughoudend omgegaan met het verlichten van paden buiten de bebouwde kom. Alleen wanneer het voor de verkeersveiligheid of sociale veiligheid noodzakelijk wordt geacht, wordt verlichting geplaatst op bepaalde locaties. Het verloop van een (fiets)pad buiten de bebouwde kom kan aangegeven worden met led-markering in de rand van het pad of met lage led-paaltjes langs het pad. Semi-openbare ruimtes Dit zijn alle ruimtes die niet tot het openbare gebied behoren, maar die wel voor eenieder openbaar toegankelijk zijn, bijvoorbeeld achterpaden. Achterpaden worden in principe niet verlicht. Alleen in wijken waar gekozen is voor toepassing van het Politiekeurmerk Veilig Wonen wordt wel verlichting geplaatst bij achterpaden. Overige semi-openbare ruimtes worden door de gemeente niet verlicht; dit is de verantwoordelijkheid van de desbetreffende eigenaar. Buitengebied Buiten de bebouwde kom geldt het uitgangspunt nee, tenzij. Wanneer een knelpunt vraagt om plaatsing van verlichting, wordt in eerste instantie bekeken of het knelpunt opgelost kan worden met alternatieve maatregelen. UITVOERINGSPROGRAMMA Pagina 4

6 Het uitvoeringsprogramma sluit niet volledig aan op het beheerplan (2009). Nieuwe inzichten en de praktijk hebben inmiddels uitgewezen dat de technische levensduur van lichtmasten verhoogd kan worden naar 40 jaar (armaturen 20 jaar), in het beheerplan zijn we nog uitgegaan van 30 en 15 jaar. De verhoging heeft o.a. te maken met conserveringstechnieken en materiaalverbetering. Wegwerken achterstallig onderhoud Uit de beschikbare beheergegevens, wordt bijgehouden door de firma ZIUT, blijkt dat er 80 stuks lichtmasten ouder zijn dan 40 jaar, 66 stuks daarvan hebben nog een asbesthoudende betonvoet. Tevens zijn er 584 stuks armaturen welke op basis van de theoretische levensduur vervangen moeten worden. onderdeel hoeveelheid eenheid eenheidsprijs totaal Verouderde lichtmasten 80 stuks Verouderde armaturen 584 stuks Kosten afvoeren asbest 66 stuks Reguliere vervanging (per jaar) De komende 10 jaar ( ) moeten er op basis van technische levensduur 470 lichtmasten worden vervangen en 800 stuks armaturen. onderdeel hoeveelheid eenheid eenheidsprijs totaal Vervangen lichtmasten 47 stuks Inspecties 47 stuks Vervanging armaturen 80 stuks FINANCIELE MIDDELEN De totale onderhoudsachterstand bedraagt Deze onderhoudsachterstand willen we in de periode wegwerken. Het niet bestede deel van de 1 miljoen van 2010 is, vanwege de dat de middelen pas aan het eind van 2010 definitief waren, overgeheveld naar 2011 en Daarnaast is jaarlijks nodig voor reguliere vervanging. Gezamenlijk met de overige jaarlijks terugkerende posten zoals energieverbruik, onderhoud en kapitaallasten komt het jaarlijks benodigde budget voor openbare verlichting op (bedragen prijspeil 2010). De totale budgetruimte voor openbare verlichting, periode , is per jaar. (exclusief overheveling) Pagina 5

7 INHOUDSOPGAVE Samenvatting Inhoudsopgave Algemene informatie Doel van openbare verlichting Wettelijk kader, regelgeving en trends Een klein stukje lichttechniek Ontwikkelingen in verlichtingstechniek 2 Bestaande situatie in de gemeente Boarnsterhim Aanwezige lichtmasten, armaturen en lampen Leeftijdsopbouw installatie Beheer en onderhoud Schakeltijden Energieverbruik en energieprestatie 3 Beleidsthema s Veilige verlichting Sfeervolle verlichting Energiezuinige verlichting Milieuvriendelijke verlichting Lichtvervuiling en lichthinder Betaalbare verlichting 4 Gebiedsgerichte verlichting Hoofdwegen Verblijfsgebieden Fiets- en voetpaden Semi-openbare ruimtes 5 Uitvoeringsprogramma Achterstallig onderhoud lichtmasten en armaturen Regulier onderhoud en beheer Vervanging 6 Financiële middelen Benodigde middelen wegwerken onderhoudsachterstand Benodigd structureel budget 7 Doelstellingen en beslispunten Begrippen en afkortingen Bijlage Handleiding OV Fryslân 2. Bijlage Factsheet Gemeenten in Provincie Fryslân (Senter Novem) Pagina 6

8 1 ALGEMENE INFORMATIE Waarom wordt openbare verlichting toegepast? Welke lichtsoorten zijn er en wat zijn hun voor- en nadelen? Welke rechten en plichten heeft een gemeente als het gaat om openbare verlichting? Voor een goed begrip van het in deze nota verwoorde verlichtingsbeleid is het wenselijk om de antwoorden op dergelijke vragen te kennen. Dit hoofdstuk gaat daarom (beknopt) in op die algemene achtergrondkennis. Om het in deze nota verwoorde verlichtingsbeleid binnen een breder (landelijk) kader te kunnen plaatsen, is met name de laatste paragraaf Ontwikkelingen in de verlichtingstechniek en verlichtingsbeleid van belang. Doel van openbare verlichting Gemiddeld is er gedurende bijna de helft van de tijd sprake van duisternis. Openbare verlichting heeft als doel het openbare leven tijdens deze donkere perioden even veilig te laten verlopen als overdag. Hierbij kan onderscheid gemaakt worden tussen verkeersveiligheid en sociale veiligheid. Ten aanzien van de verkeersveiligheid is het met name van belang dat weggebruikers het verloop van de weg en de aanwezigheid van zijwegen, obstakels en andere weggebruikers kunnen waarnemen. De eigen verlichting van fietsen verlicht slechts een klein deel van de weg en geeft pas in een laat stadium aan in welke richting de weg loopt. Naarmate een weg drukker is, is de noodzaak tot verlichten groter. Openbare verlichting heeft voor het verkeer drie functies: verlichten (objecten, andere weggebruikers); geleiden (bochten); attenderen (zijwegen, kruisingen). Bij sociale veiligheid kan men onderscheid maken tussen objectieve onveiligheid (de criminaliteit die daadwerkelijk plaatsvindt) en subjectieve onveiligheid (de gevoelens van angst en onveiligheid die bij de bevolking leven). s Nachts zijn de hoeveelheid en soort verlichting voor een belangrijk deel bepalend voor de beleving van het veiligheidsgevoel. Bij duisternis blijkt bovendien eerder sprake te zijn van vandalisme, openlijke bedreiging, geweld, etc. Naast het aspect veiligheid heeft openbare verlichting nog een ander positief effect, namelijk sfeer. Sfeer wordt in belangrijke mate beïnvloed door de gekozen lichtsoort (geel licht wordt als aangenamer ervaren dan wit licht). Een goed ontworpen verlichting zorgt dat mensen zich prettiger en veiliger voelen. Ook kan openbare verlichting bijdragen aan de herkenbaarheid van ruimten. Hierbij kunt u denken aan het verlichten van een monumentaal bouwwerk, het plaatsen van klassieke lantaarns in een park of het plaatsen van eigentijds vormgegeven lichtmasten op een plein of in winkelcentra. Wettelijk kader, regelgeving en trends Aansprakelijkheid wegbeheerder Een gemeente is op basis van het nieuwe Burgerlijk Wetboek als wegbeheerder aansprakelijk voor schade als de weg inclusief de openbare verlichting niet voldoet aan de eisen die men daaraan in de gegeven omstandigheden mag stellen. Vóór 1992 kon een benadeelde alleen een beroep doen op de algemene regels omtrent de onrechtmatige daad, en moest hij dus aan kunnen tonen dat de gemeente in verwijtbare zin nalatig of onzorgvuldig was geweest. Onder het nieuwe recht is deze schuldverantwoordelijkheid omgezet in een risico-aansprakelijkheid. Hoewel deze nieuwe bepaling sneller zal leiden tot aansprakelijkheid van de gemeente, is deze niet zonder meer aansprakelijk. De aansprakelijkheid ontbreekt namelijk als de weg en de openbare verlichting in een staat van onderhoud verkeren die geen gevaar oplevert voor de weggebruikers. Pagina 7

9 Het voeren van een goed beleid op het gebied van openbare verlichting is daarom van belang, en kan gezien worden als een zorgplicht van de gemeente als wegbeheerder. Politiekeurmerk Veilig wonen Het Politiekeurmerk Veilig Wonen is een initiatief van de politie. Doel is voorkoming van criminaliteit in de woonomgeving. Naast een pakket van maatregelen dat betrekking heeft op woningen, worden ook eisen gesteld aan de openbare ruimte. Het keurmerk omvat een drietal deelcertificaten voor zowel bestaande als nieuwbouwwoningen. Het deelcertificaat Veilige Omgeving omvat ook de openbare verlichting in verblijfsgebieden. Voldoen aan de eisen van het Politiekeurmerk is geen verplichting, maar een keuze van de gemeenteraad. Deze afweging kan per wijk of zelfs per straat gemaakt worden. Een gemeente kan er bijvoorbeeld voor kiezen om een bepaalde nieuwbouw- en/of herstructureringswijk wel aan de eisen van het Politiekeurmerk te laten voldoen, maar de overige gebieden niet. Voorbeelden van wijken waar aandacht besteed is aan het keurmerk Veilig Wonen in de gemeente Boarnsterhim zijn; herstructureringswijk Vogelbuurt te Grou en uitbreidingsplan Grut Palma te Wergea. NSVV en NPR Al jarenlang baseren de meeste gemeenten hun verlichtingsbeleid op de NSVV-normen (Nederlandse Stichting Voor Verlichtingskunde). Ook de eisen die het Politiekeurmerk Veilig Wonen aan openbare verlichting stelt zijn hierop gebaseerd. Deze NSVV-normen dateren uit 1990 en bleken tien jaar later aan vervanging toe te zijn. Dit heeft geleid tot een nieuwe serie aanbevelingen, die de titel NPR (Nederlandse Praktijk Richtlijn) meegekregen hebben. Het belangrijkste verschil is dat bij de NSVV de indeling van de weg het uitgangspunt was, terwijl dit bij de NPR de hoofdweggebruiker en zijn snelheid zijn. Ook is binnen de nieuwe normen veel meer aandacht besteed aan lichthinder en lichtvervuiling. De in het verleden aangebrachte verlichting in de gemeente Boarnsterhim zijn, binnen de bebouwde kom, overeenkomstig deze normen ontworpen en geplaatst. Taskforce Verlichting Minister Cramer van VROM heeft in december 2007 een Taskforce Verlichting ingesteld. Deze kreeg als opdracht mee om met voorstellen en ideeën te komen waarmee energiezuinige verlichting in Nederland gemeengoed kan worden en lichthinder kan worden beperkt. Onder energiezuinige verlichting wordt verstaan: de thans of binnen enkele jaren algemeen toepasbare, meest energie-efficiënte technieken. Door massale toepassing van bestaande energiebesparende technieken kan het huidige elektriciteitsverbruik door verlichting met circa de helft naar beneden. Voor heel Nederland staat dat gelijk aan bijna één elektriciteitscentrale. In mei 2008 bracht de Taskforce Verlichting haar eindrapport Groen licht voor energiebesparing uit. Dit rapport behandelt huishoudelijke verlichting, utiliteitsgebouwen en openbare verlichting. Ten aanzien van de openbare verlichting stelt de taskforce een koplopersaanpak voor, waarbij koplopende gemeenten en provincies anderen enthousiasmeren en betrekken bij het realiseren van energiezuinige openbare verlichting. Inmiddels zijn een kleine 200 gemeenten (o.a. gemeente Boarnsterhim) aan te merken als koploper op het gebied van openbare verlichting. Dit zijn gemeenten die uitvoeringsplan hebben (of gaan) opstellen voor het energie zuinig(er) maken van de openbare verlichtingsinstallatie. Gemeenten en provincies worden bij de koplopers aanpak ondersteund met kennisproducten zoals factsheets en nieuwsbrieven. Daarnaast is door het ministerie van VROM voorgesteld de investeringen die nodig zijn voor alle maatregelen naar schatting 700 miljoen voor alle gemeenten en provincies gezamenlijk voor te financieren. Het voorstel is niet gehonoreerd. Pagina 8

10 Energielabel voor openbare verlichting Iedereen kent inmiddels wel het energielabel voor wasmachines, koelkasten, lampen, auto s en woningen. Minder bekend is echter dat er sinds kort ook een energielabel is voor openbare verlichting. Dit energielabel is ontwikkeld door SenterNovem, en is bedoeld voor gemeenten die daarmee de energieprestatie van hun bestaande en toekomstige openbare verlichtingsinstallatie kunnen bepalen. Hiervoor is een indicator gebruikt die onderlinge vergelijking van systemen mogelijk maakt: het Street Lighting Energy Efficiency Criterion (SLEEC). Binnen deze methode wordt rekening gehouden met de efficiëntie van lampen, voorschakelapparatuur, het type armaturen en het lichtontwerp. Ook het gunstige effect van diminstallaties wordt meegewogen. Evenals bij andere energielabels is er een onderverdeling gemaakt van A (zeer energiezuinig) tot G (zeer energieonzuinig). De indeling is bewust zodanig gekozen dat niveau A met de huidige stand der techniek nog niet bereikbaar is, om daarmee de markt te prikkelen tot het ontwikkelen van nog betere armaturen en technieken. Bij openbare verlichting met A label moet gedacht worden aan dimbare LED armaturen. De grootverbruiker zoals hogedrukkwiklampen vallen onder energielabel G. Een derde van de openbare verlichting in de gemeente Boarnsterhim voldoet aan energielabel B, één derde valt onder energielabel C. De overige verlichting, waar nog energie valt te besparen, valt onder D en hoger. Een klein stukje lichttechniek Onderdelen van de verlichtingsinstallatie Het bovengrondse deel van de openbare verlichtingsinstallatie bestaat meestal uit drie onderdelen: een mast; een of meerdere armaturen; een of meerdere lampen. Daarnaast behoort ook het ondergrondse kabelnet tot de openbare verlichtingsinstallatie. Het is ook mogelijk om lichtmasten niet op het elektriciteitsnet aan te sluiten, maar te voorzien van een eigen solitaire energiebron. In de praktijk is dat meestal een zonnepaneel gecombineerd met een accu. Lichtkleur en kleurweergave Een belangrijk aspect bij de openbare verlichting is de lichtkleur en de kleurweergave van de lamp. De lichtkleur heeft te maken met hoe het licht wordt ervaren (bijvoorbeeld geel, oranje, wit of groen). Los van de kleurindruk staat de kleurweergave. Dit is de mate waarin een voorwerp onder de betreffende lichtsoort afwijkt van de natuurlijke kleur. Wanneer er onder een bepaalde lichtsoort helemaal geen kleurherkenning mogelijk is, spreken we van monochromatisch licht. Typen lampen en armaturen We kunnen verschillende typen lampen onderscheiden. In de eerste plaats kunnen we onderscheid maken in gloeilampen, gasontladingslampen en light emitting diodes (led s). Gloeilampen worden niet toegepast in openbare verlichting; hiervoor worden met name gasontladingslampen gebruikt. Pagina 9

11 Gasontladingslampen kunnen onderverdeeld worden in natriumlampen en kwiklampen, die beiden weer onderverdeeld kunnen worden in hogedruk- en lagedruklampen. Ieder lamptype heeft andere eigenschappen qua lichtkleur, kleurweergave en energieverbruik. Schematisch weergegeven: De keuze voor een lamp en een armatuur zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Een armatuur is doorgaans voor een bepaald lamptype ontworpen, en kan geen andere lamptypen bevatten (er zijn wel armaturen die geschikt gemaakt kunnen worden voor meerdere lamptypen). Deze relatie tussen lamp en armatuur betekent dat wanneer een lamptype vervangen wordt door een ander type, doorgaans ook het (veel duurdere) armatuur vervangen moet worden. Ontwikkelingen in verlichtingstechniek Dynamische openbare verlichting Het verlichtingsniveau op wegen en met name op wegen met een belangrijke verkeersfunctie is meestal afgestemd op de maximale verkeersbelasting. Dit betekent echter dat de verlichting op rustige tijdstippen en tijdens goede weersomstandigheden overvloedig is. Dergelijke overvloedige verlichting is een belangrijke oorzaak van lichtvervuiling, en bovendien een forse kostenpost voor de wegbeheerder. De laatste jaren wordt daarom steeds meer gebruik gemaakt van dynamische openbare verlichting: verlichting die afgestemd is op de verkeersintensiteit, de weersomstandigheden en overige externe omstandigheden (zoals calamiteiten en werkzaamheden). De verlichting kan bij goede weersomstandigheden op rustige, nachtelijke uren gedimd worden tot 20% van het verlichtingsniveau, met als gevolg een lager energieverbruik en minder lichtvervuiling. Uit proeven van Rijkswaterstaat is gebleken dat dynamische openbare verlichting leidt tot een besparing van 25% tot 45% op het energieverbruik. Pagina 10

12 3D-inspectie van lichtmasten De gemiddelde technische levensduur van lichtmasten bedraagt circa veertig jaar, maar de werkelijke levensduur kan daar sterk vanaf wijken. Naast het materiaal waarvan de mast gemaakt is, zijn ook diverse externe factoren van invloed op de levensduur, zoals de mate van milieuvervuiling ter plaatse van de mast, de verkeersintensiteit, de bodemgesteldheid, het gebruik van strooizout en het uitlaten van honden. Het is belangrijk technisch versleten masten tijdig te vervangen, omdat anders de onderhoudskosten toenemen en onveilige situaties kunnen ontstaan. Aan de buitenkant van een lichtmast is echter niet altijd te zien of deze technisch versleten is. Tegenwoordig is het echter mogelijk om door middel van statische en dynamische 3D-metingen een goed beeld te krijgen van de technische staat van een lichtmast. In de praktijk blijkt dat slechts circa 5% van de geteste masten daadwerkelijk dringend aan vervanging toe is, en dat de overige masten nog minimaal vijf jaar kunnen blijven staan. Omdat de besparing op de investeringskosten ruimschoots opweegt tegen de kosten van de inspectie, gaan steeds meer gemeenten en provincies over op het laten inspecteren van hun oudere lichtmasten. Energiezuinige lampen en armaturen Twee onderdelen van de verlichtingsinstallatie hebben een belangrijke invloed op het energieverbruik, namelijk de lamp en het armatuur. Door technische ontwikkelingen komen er steeds efficiëntere armaturen en energiezuinigere lamptypen beschikbaar. Lampen met een hoog energieverbruik onder andere hogedrukkwikdamplampen worden daarom in nieuwe verlichtingsinstallaties vrijwel niet meer toegepast. Wel komen deze lampen (en armaturen) nog veelvuldig voor in oudere installaties. Door deze te vervangen door moderne, energiezuinige lampen en efficiënte armaturen kan veel energie bespaard worden. Opkomst led-verlichting In de afgelopen jaren heeft led-verlichting een forse opmars doorgemaakt. Door de kleine afmetingen, het lage energieverbruik en de lange levensduur kunnen led s gebruikt worden voor diverse toepassingen waarvoor traditionele verlichting niet geschikt is. Led s werden daarom aanvankelijk veel toegepast voor zogeheten actieve markering : kleine lichtjes in de witte markeringsstreep op het asfalt. Door technische ontwikkelingen, zoals een hogere lichtopbrengst en betere kleurweergave, worden led s ook steeds vaker toegepast als lichtbron, bijvoorbeeld als autoverlichting. Sinds enkele jaren is de lichtopbrengst van led s zodanig dat ze ook toegepast worden in openbare verlichting. Aanvankelijk was de lichtopbrengst van dergelijke armaturen zo laag dat ze alleen geschikt waren voor bijvoorbeeld parken en voetgangersgebieden, maar inmiddels heeft led-verlichting zich ontwikkeld tot een volwaardig alternatief voor traditionele verlichting. Door de technische ontwikkelingen en de grootschaligere productie zijn de prijzen bovendien aanzienlijk gedaald. De investeringskosten bij vervanging en / of nieuw plaatsen van openbare verlichting zijn de komende jaren nog steeds hoger t.o.v. de conventionele verlichting. Met energiezuinige LED's is een lichtbron ontwikkeld die licht uitstraalt waarmee het menselijke oog in het donker, door de groene kleur, gemakkelijker kan zien (mesopisch licht) dan bij klassieke straatverlichting. Op die manier is er meer zicht en betere kleurherkenning in het donker. Dat laatste is met name belangrijk voor het gevoel van veiligheid. Pagina 11

13 Groen licht Een relatief recente ontwikkeling is de opkomst van groene verlichting. Deze ontwikkeling is in gang gezet door de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM), nadat een NAM-ecoloog ontdekte dat met name de rode component in witte verlichting leidde tot ontregeling van het ingebouwde kompas van trekvogels. De NAM ontwikkelde vervolgens samen met Philips groene TLverlichting, en voerde hiermee in 2007 een proef uit op een boorplatform ten noorden van Ameland. De proef bleek zeer succesvol: de groene verlichting trok 50% tot 90% minder trekvogels aan dan reguliere verlichting van boorplatforms. De ogen van de mens kijken 's nachts via zogenaamde 'staafjes' en overdag via 'kegeltjes'. De staafjes zijn veel gevoeliger voor licht en hebben dus ook veel minder licht nodig om goed te kunnen zien. Met de traditionele straatverlichting wordt het daglicht nagebootst zodat we onder de straatlamp goed kunnen zien. Het grote nadeel is echter dat het buiten de lichtbron aardedonker is en de ogen telkens weer moeten wennen aan het donker en dan weer aan het licht, donker etc. Door de succesvolle proef werd enkele maanden later ook groene verlichting geplaatst op de veerkade van Ameland en op rotondes op het eiland. Sinds dat moment wordt groene verlichting op veel meer locaties toegepast. De gemeente Hellendoorn plaatste onlangs langs een weg in het natuurgebied Reggedal nieuwe lichtmasten met groene verlichting, die bovendien na 21:00 uur worden gedimd. De gemeente Gemert heeft recent groene led-verlichting geplaatst langs een fietspad om de natuur minder te verstoren. De gemeente Olst-Wijhe plaatste bij wijze van pilot groene led-verlichting langs de weg tussen Olst en Den Nul. Deze pilot is gestart op 25 oktober 2008, tijdens de jaarlijkse Nacht van de Nacht. Het nieuwe NS-station Molenhoek (Limburg), wat in mei 2009 gereed moet zijn, krijgt groene verlichting om de dieren in het nabijgelegen bos minder te storen. In de gemeente Boarnsterhim zijn op een tweetal locaties LED verlichting geplaatst, te weten in de uitbreidingsplannen it Swinlân te Reduzum en de Slingerbochten te Raerd. In Reduzum is de keuze gemaakt voor de groene variant LED. De keuze voor het aanbrengen van deze groene LED units is gemaakt op basis van uitgebreide selectie in informatie bijeenkomsten, in samenwerking met dorpsbelang Reduzum. Kortom, groene verlichting lijkt met een snelle opmars bezig te zijn. Het Ministerie van LNV verleende in februari 2008 zelfs de eerste vergunning waarin het gebruik van groen licht werd voorgeschreven. Het betrof de bouw van een nieuwe kolencentrale in de Eemshaven. Er gaan zelfs al geluiden op om deze groene, habitatvriendelijke verlichting standaard te laten worden in Natura 2000-gebieden. Gebruik van zonne-energie Tot enkele jaren geleden leek zonne-energie een interessante optie te zijn voor openbare verlichting. Steeds meer fabrikanten brachten lichtmasten op de markt die in hun eigen energiebehoefte konden voorzien door middel van een zonnepaneel. Hoewel de techniek nog in de kinderschoenen stond en de prijzen relatief hoog waren, leek er sprake te zijn van een veelbelovende ontwikkeling. Door het wegvallen van subsidies voor zonne-energie is deze ontwikkeling echter sterk afgeremd. Sommige fabrikanten zijn inmiddels gestopt met het maken van lichtmasten op zonne-energie. Andere ontwikkelen het product nog wel verder. Zo zijn er door de technische ontwikkeling van zonnecellen inmiddels armaturen waarbij een klein zonnepaneel onzichtbaar in de bovenzijde van het armatuur is verwerkt, wat met name vanuit esthetisch oogpunt een verbetering is. Met name in combinatie met energiezuinige lichtbronnen zoals led biedt zonne-energie nog wel mogelijkheden. Pagina 12

14 2 BESTAANDE SITUATIE IN DE GEMEENTE BOARNSTERHIM Dit hoofdstuk beschrijft kort de huidige situatie binnen de gemeente Boarnsterhim: de aanwezige verlichtingsinstallatie, werkwijze en procedures, schakeltijden, energieverbruik, etcetera. Aanwezige lichtmasten, armaturen en lampen Lichtmasten Het lichtmastenbestand van de gemeente Boarnsterhim bevat 3800 lichtmasten (peildatum 1 januari 2010). Daarnaast zijn nog 125 overige verlichte objecten aanwezig, met name wegwijzerverlichting en plattegronden. Staal is veruit het meest voorkomende materiaal (71%). Andere toegepaste materialen zijn aluminium (15%), thermisch verzinkt staal (8%), ijzer (3%) en gietijzer (2%). Lampen en armaturen Lampen en armaturen kunnen in drie categorieën onderverdeeld worden: PL, SON en SOX. Het toe te passen lamptype is afhankelijk van het aanwezige armatuurtype; armatuurtype en lamptype zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Binnen de gemeente Boarnsterhim komt PL-verlichting het meeste voor (63%), gevolgd door SON-verlichting (28%) en SOX-verlichting (9%). Daarnaast is er een kleinschalig proefproject met enkele lichtmasten met led-verlichting. De overige verlichtingstypen komen binnen Boarnsterhim niet voor. Leeftijdsopbouw installatie De technische levensduur van lichtmasten is onder andere afhankelijk van het materiaal. Doorgaans wordt gerekend met een technische levensduur van veertig jaar. Uitgaande van deze theoretische levensduren is er binnen het verlichtingsbestand van Boarnsterhim sprake van een zeer beperkte vervangingsachterstand. Van de 4000 lichtmasten zijn 54 stuks (1,5%) ouder dan veertig jaar en 26 stuks (0,7%) ouder dan vijftig jaar. In de onderstaande grafiek is de leeftijdsopbouw van het lichtmastenbestand van Boarnsterhim weergegeven, verdeeld in periodes van vijf jaar. Pagina 13

15 Beheer en onderhoud Stichting OV Fryslân Sinds eind jaren 60 werd de openbare verlichting van de Friese gemeenten (met uitzondering van de gemeente Leeuwarden) en van de provincie Fryslân beheerd in een OV-pool. Dynamicom was beheerder van de openbare verlichting, en nam ook alle kosten voor het plaatsen van lichtmasten voor haar rekening. Dynamicom trad daarmee in feite op als kredietverstrekker. Eind 2005 hebben alle deelnemende partijen waaronder de gemeente Boarnsterhim de boekwaarde van hun openbare verlichting aan Dynamicom uitbetaald en deze op hun eigen balans opgenomen. Dit betekent dat de gemeente Boarnsterhim vanaf 1 januari 2006 zelf eigenaar is van haar openbare verlichting. Op 1 januari 2008 is de OV-Commissie Fryslân overgegaan in de Stichting OV Fryslân, een handleiding van de Stichting OV Fryslân is als bijlage toegevoegd (bijlage 1). Deze stichting fungeert als uitvoerende dienst voor de deelnemende gemeenten en de provincie Fryslân, met betrekking tot openbare verlichting en inkoop van energie. Met ingang van 1 januari 2008 heeft de VFG de opbracht voor het administratief beheer gegund aan Dynamicom (thans Ziut) en de technische uitvoering van het onderhoud aan Essent Lighting (thans Ziut). De VFG was opdrachtgever namens de 27 deelnemende partijen. Liandyn en Enexis gaan per 1 januari 2010 samenwerken onder de naam Ziut. Deze samenwerking heeft geen directe gevolgen voor het beheer en onderhoud van de openbare verlichting. gemeentebesturen provinciebestuur (27 OV partijen) OV - medewerkers (technisch overleg TOV) kaderstellend overleg 2 x per jaar financiële middelen technische en inhoudelijke advisering (ambtelijke commissie van advies en bijstand) Informatie Stichting OV-Fryslân Bestuur 5 bestuurders OV-secretaris OV-secretariaat OV onderhoud betalingen goedgekeurde facturen aannemer Aansturing aannemer Aansturing beheerbureau OV - bestands - beheer techn. controle financ. controle Aannemer technisch onderhoud bon per handeling dagelijkse contacten Beheerbureau administratief beheer Preventief onderhoud Lampen worden na een bepaald aantal branduren vervangen (groepsremplace). Het aantal branduren verschilt per lamptype. Uitgangspunt is dat lampen vlak voor het einde van hun theoretische levensduur vervangen worden. Groepsremplace heeft als voordeel dat efficiënter en daardoor goedkoper gewerkt kan worden (alle lampen in een bepaalde straat of gebied worden gelijktijdig vervangen) en dat het aantal defecte lampen tot een minimum beperkt blijft (de meeste lampen worden immers voor het einde van hun levensduur vervangen). In de verlichtingsinstallatie van de gemeente Boarnsterhim is nog een aantal stalen lichtmasten aanwezig (ca. 115 stuks). Deze lichtmasten moeten met regelmaat geschilderd worden om roestvorming en daardoor technische achteruitgang te voorkomen. Pagina 14

16 Correctief onderhoud Onder correctief onderhoud verstaande we het op incidentele basis herstellen van schade als gevolg van storingen, vandalisme en aanrijdingen. Deze storingen en schades kunnen op twee manieren geconstateerd worden: na meldingen van burgers of door inspectie van de installatie. Het streven is om geconstateerde defecten binnen vijf werkdagen te verhelpen. Vervanging en renovatie Wanneer de technische levensduur van lichtmasten verstreken is, worden deze in principe vervangen. De technische levensduur varieert van 30 tot 50 jaar, afhankelijk van met name de materiaalsoort. In de praktijk wordt de vervanging meestal afgestemd op de planning voor riolerings- en wegwerkzaamheden, zodat de uitvoering gecombineerd kan worden en de straat niet twee keer open hoeft. Bij vervanging komt de vraag aan de orde of de nieuwe lichtmasten op dezelfde plek herplaatst kunnen worden, of dat de ze opnieuw gerangschikt worden in een nieuw verlichtingsplan. Nieuwe inzichten, nieuwe verlichtingsrichtlijnen en nieuwe lamp- en armatuurtypen met andere lichttechnische specificaties zorgen ervoor dat het bij vervanging doorgaans wenselijk is de verlichtingsinstallatie in de betreffende straat of wijk volledig te renoveren en opnieuw te rangschikken. Meestal leidt dit ertoe dat er in de nieuwe situatie meer lichtmasten aanwezig zijn dan in de oude situatie. Let op! Meer lichtmasten betekent per definitie niet dat er meer energie nodig is, denk aan avond- en nachtschakeling en (aanvullende) dimmogelijkheden. Schakeltijden Ruim driekwart van de lichtmasten in de gemeente Boarnsterhim is een zogeheten nachtbrander. Deze verlichting blijft de gehele nacht branden. Bij een deel van deze lichtmasten wordt de verlichting na 23:00 uur wel gedimd. Een kwart van de lichtmasten is een avondbrander en gaat na 23:00 uur uit. Energieverbruik en energieprestatie De verlichtingsinstallatie van de gemeente Boarnsterhim verbruikt jaarlijks circa kwh. De energieprestatie van de verlichtingsinstallatie is niet onderzocht, dus het is niet bekend hoe de verlichtingsinstallatie van Boarnsterhim scoort op een schaal van A t/m G. Wel kan een indicatie gegeven worden op grond van de aanwezige lamptypen en dimsystemen. Op de bijgevoegde Factsheet (bijlage 2), ontvangen van senternovem, wordt aangegeven dat het energieverbruik voor openbare verlichting landelijk een kleine 40 kwh per inwoner is. In Friesland ligt het verbruik lager dan het landelijk gemiddelde namelijk 35 kwh, in Boarnsterhim is het verbruik nog lager namelijk 30 kwh per inwoner. Dit betekent automatisch dat ook het besparingspotentieel lager is. Binnen de gemeente Boarnsterhim zijn met name PL-, SON- en SOX-lampen aanwezig. Dit zijn lampen met een gemiddelde tot redelijke goede energie-efficiency. Met name PL wordt tegenwoordig veel toegepast vanwege de gunstige verhouding tussen energieverbruik en lichtopbrengst en de mogelijkheid tot dimmen. In 2008 is in Reduzum een kleinschalig pilotproject gestart met LED-verlichting, wat later uitgebreid is richting Raerd. In Reduzum zijn een 15 tal lichtmasten geplaatst met 10 Watt LED armaturen. Overeenkomstig verlichtingsplan zou er gebruik gemaakt moeten worden van 27 Watt armaturen om te kunnen voldoen aan de richtlijn (NPR ). Indien gebruik gemaakt zou worden van conventionele verlichting kon worden volstaan met een dimbaar armatuur met een vermogen van 36 Watt. (dimvermogen ongeveer 20 Watt) Pagina 15

17 Uit een gehouden enquête blijkt dat over het algemeen de 10 Watt armaturen de openbare ruimte prima kunnen verlichten en dat de gebruiker tevreden is over de verlichtingskwaliteit. Er aantal armaturen moeten beter afgesteld vanwege lichthinder in huiskamers. De beleving van het groene licht wordt door de onbekendheid van de gebruiker veelal anders ervaren. Op een aantal verbeterpunten na is het een goed geslaagde pilot. Daarnaast wordt relatief veel gebruik gemaakt van de mogelijkheid om de verlichting s nachts te dimmen. De verlichting wordt daarbij 50% gedimd. Daar staat wel tegenover dat er relatief weinig avondbranders zijn: de meeste verlichting blijft de hele nacht weliswaar op halve sterkte branden. Energie-inefficiënte lampen zoals HPL en TLEM komen in Boarnsterhim niet (meer) voor. Per saldo kan gesteld worden dat de gemeente Boarnsterhim gemiddeld scoort als het gaat om de energieefficiency van de openbare verlichtingsinstallatie. Energie vormt echter wel de belangrijkste kostenpost van openbare verlichting, zeker nu de prijzen voor energie in de jaren 2007 t/m 2009 zijn verdubbeld. Gezien de hoeveelheid energie die verbruikt wordt door openbare verlichting betekent dit forse toename van de kosten voor energieverbruik. De kosten voor inkoop van energie ten behoeve van openbare verlichting zijn als volgt (in eurocent per kwh): (groen) Hoog tarief 5,924 8,526 11,821 7,225 7,283 Laag tarief 2,873 5,069 6,547 3,615 3,673 De in de tabel genoemde bedragen moeten nog vermeerderd worden met de kosten voor het afnemen van groene stroom (zie laatste kolom). De meerprijs in 2010 bedraagt 0,058 cent/kwh. Tevens zijn de bedragen uitsluitend de kale kwh-prijzen, dus exclusief energiebelasting, btw en netwerkkosten. Het vorige energiecontract met Elektrabel (voorheen Rendo) liep tot en met 31 december Per 1 januari 2010 is NV NUON Business tot en met 2012 (optiejaar 2013) de nieuwe leverancier voor elektriciteit. De stichting OV Fryslân heeft de Europese aanbesteding voor inkoop van energie voorbereid. Het resultaat van de aanbesteding zijn lagere energie tarieven. Het energietarief voor openbare verlichting was in 2009 opgesplitst in een apart hoog ( 0,11751) en laag ( 0,06477) tarief /kwh. In de nieuwe aanbesteding zijn geen aparte OV tarieven vastgelegd maar geldt de Piek- en Dalprijs Met het aanbesteden van elektriciteit is een besparing (t.o.v. 2009) behaald van Piekprijs 0,04526 /kwh en Dalprijs 0,0286 /kwh. Aanvullend is voor het jaar 2010 en 2011 het volledige elektriciteitsvolume inclusief openbare verlichting verduurzaamd d.m.v. NUON Groengarant. Ook hier is een besparing behaald van 0,00012 /kwh. Pagina 16

18 3 BELEIDSTHEMA S Dit hoofdstuk is de kern van deze beleidsnota. In dit hoofdstuk staan de beleidskaders voor openbare verlichting. Deze beleidskaders worden beschreven aan de hand van zeven thema s: veilige verlichting, sfeervolle verlichting, energiezuinige verlichting, milieuvriendelijke verlichting, lichtvervuiling en lichthinder en betaalbare verlichting. Bij ieder thema is het beleid weergegeven in een kader. De kadertekst wordt telkens uitgewerkt in de tekst daaronder. Iedere zin uit de kadertekst komt terug als paragraaftitel in de tekst eronder. Veilige verlichting Openbare verlichting draagt s nachts bij aan een veilige en vlotte afwikkeling van het verkeer. Daarnaast speelt openbare verlichting een belangrijke rol in een sociaalveilige leefomgeving. Om aan deze doelstelling te kunnen voldoen is het streven om de openbare verlichting binnen de bebouwde kom aan te brengen overeenkomstig de richtlijn NPR en alleen bij uitzondering af te wijken. Het overgrote deel van de verlichting in gemeente Boarnsterhim is al geplaatst op basis van de gestelde richtlijnen. Openbare verlichting draagt s nachts bij aan een veilige en vlotte afwikkeling van het verkeer. Verkeersveiligheid is vaak het belangrijkste argument voor het plaatsen van openbare verlichting. Voor een veilige verkeersafwikkeling is het immers van belang dat weggebruikers ook bij duisternis het verloop van de weg en de aanwezigheid van zijwegen, obstakels en andere weggebruikers kunnen waarnemen. De eigen verlichting van fietsen is hiervoor vaak onvoldoende. Daar waar zich bij duisternis verkeersonveilige situaties kunnen voordoen, zullen maatregelen getroffen worden. Dit kan gaan om het plaatsen van verlichting, maar ook om alternatieve maatregelen zoals led-markering in het wegdek. Alternatieven mogen echter nooit ten koste gaan van de verkeersveiligheid. Daarnaast speelt openbare verlichting een belangrijke rol in een sociaalveilige leefomgeving. Bij sociale veiligheid kan onderscheid gemaakt worden in objectieve onveiligheid (de criminaliteit die daadwerkelijk plaatsvindt) en de subjectieve onveiligheid (de gevoelens van angst en onveiligheid die bij de bevolking leven). s Nachts is de hoeveelheid en soort verlichting voor een belangrijk deel bepalend voor de beleving van het veiligheidsgevoel. Ook blijkt er bij duisternis inderdaad eerder sprake te zijn van vandalisme, geweld, etc. Sociale veiligheid kan daarmee ook een reden zijn om over te gaan tot het plaatsen van verlichting. In wijken waar gekozen is voor toepassing van het Politiekeurmerk Veilig Wonen moet de openbare verlichting voldoen aan de door het politiekeurmerk gestelde eisen. Dit betekent onder andere dat ook bij achterpaden verlichting aanwezig moet zijn. Indien er specifiek de keuze gemaakt wordt om te voldoen aan het keurmerk Veilig Wonen dient dit voorgelegd te worden aan de gemeenteraad. Indien de keuze gemaakt wordt voor het politiekeurmerk hoeft het niet automatisch te betekenen dat er aanvullende openbare verlichting aangebracht moet worden in bijvoorbeeld achterpaden, deze verantwoordelijkheid kan ook bij een woningbouwvereniging of particuliere eigenaar neergelegd worden. Dit geldt zowel voor nieuwbouw als bestaande wijken. Sfeervolle verlichting Pagina 17

19 Openbare verlichting moet de herkenbaarheid en sfeer van de openbare ruimte bevorderen. De keuze van de lichtsoort speelt daarin een belangrijke rol. Overdag draagt de vormgeving van de lichtmasten bij aan het karakter van de ruimte. Doelstelling is om openbare verlichting zo aan te brengen dat de gelijkmatigheid van de verlichting goed verdeeld is ook bij schakeling van avond naar nacht of naar een mogelijke dimstand. De kleur van openbare verlichting is een belangrijk onderdeel voor de sfeerbepaling tijdens avond en nacht. Openbare verlichting moet de herkenbaarheid en sfeer van de openbare ruimte bevorderen. Bij sfeervolle verlichting kan bijvoorbeeld gedacht worden aan het verlichten van een monumentaal bouwwerk. Herkenbaarheid heeft te maken met eenduidigheid. Bijvoorbeeld: in een woonwijk met overal witte verlichting valt een straat met gele verlichting op. Ten onrechte kan dan de indruk worden gewekt dat het een weg van een hogere verkeersklasse betreft. Een zekere mate van standaardisatie is daarom van belang voor de herkenbaarheid van een ruimte. Dit geldt niet alleen voor de keuze van een lichtsoort, maar ook voor de keuze van lichtmasten (hoogte van de mast, al dan niet voorzien van een uithouder) De keuze van de lichtsoort speelt daarin een belangrijke rol. De sfeer wordt in belangrijke mate beïnvloed door de gekozen lichtsoort: in het algemeen wordt bijvoorbeeld warm-wit licht als aangenamer ervaren dan koel-wit licht en geeft het bekende oranje licht van de oude SOX lampen weinig herkenning. Groen licht creëert een sfeer van maanlicht, wat met name in buitengebieden erg toepasselijk kan zijn. Ook de mate van kleurherkenning van een lichtsoort speelt een rol bij de sfeerbeleving. Overdag draagt de vormgeving van de lichtmasten bij aan het karakter van de ruimte. Lichtmasten dragen als inrichtingselement bij aan het karakter van een ruimte. Ze moeten daarom passen in hun omgeving. In een modern ingericht winkelgebied past bijvoorbeeld een strakke, moderne lichtmast, terwijl in een historische dorpskern een nostalgische lichtmast passender is. Energiezuinige verlichting We gaan in de komende vijf jaren 15% besparen op het energieverbruik van openbare verlichting (gemiddeld 3% per jaar). Daarom bekijken we bij nieuwe locaties en bij renovaties altijd eerst kritisch of er alternatieven mogelijk zijn. Daarnaast willen we energie-besparing realiseren door vervanging van energie-inefficiënte lampen en door toepassing van dimbare (LED) verlichting. Doelstelling is om de komende vijf jaren, gerekend vanaf 2010, 15% te besparen op het energieverbruik van openbare verlichting (gemiddeld 3% per jaar). Het verbruik van energie voor openbare verlichting in gemeente Boarnsterhim is al vanaf 2003 ongeveer kwh. Er zijn sindsdien wel meer lichtmasten geplaatst maar door het toepassen van energiezuinige technieken en door het vervangen van de hogere wattage lichtmasten / armaturen is het verbruik redelijk constant. Pagina 18

20 Met het vaststellen van het verdrag van Kyoto is overeengekomen dat de uitstoot van broeikasgas zoals kooldioxide (CO2) in 2012 met 6% in Nederland verminderd wordt (onder het niveau van 1990). Het niveau van 1990 is niet te achterhalen. Een doorrekening vanaf 1990 zou door de destijds toegepaste lampen een verbruik geven welke hoger uitkomt dan de huidige kwh (sinds 2003) Gerekend wordt dat er voor 2012 het energie verbruik van de openbare verlichting afgenomen moet zijn met 6% van de huidige afname tot kwh. Een substantieel deel van het totale gemeentelijke energieverbruik wordt verbruikt door openbare verlichting. Zowel om milieutechnische als om financiële redenen willen we het energieverbruik van de openbare verlichting in de komende jaren fors terugdringen naar kwh per jaar in 2015 (= -15%), uitgaande van een gelijkblijvend aantal lichtmasten. Met deze doelstelling is de vastgestelde Kyoto-norm, vermindering van 6% energieafname, voor het jaar 2012 reëel en haalbaar. Bij nieuwe locaties, renovaties en bij vervanging altijd eerst kritisch bekijken of er alternatieven mogelijk zijn. Wanneer er sprake is van een situatie waarin vanuit verkeersveiligheidsoogpunt nieuwe verlichting gewenst is, dan kijken we eerst kritisch of er alternatieven mogelijk zijn. Is de functie het verlichten van objecten, dan kan reflectie of led-verlichting op het betreffende object een optie zijn. Ook voor het geleiden van verkeer door een bocht kan led-verlichting in de kantlijn van het wegdek zogeheten actieve markering vaak een goed alternatief zijn. Zijwegen kunnen bijvoorbeeld gemarkeerd worden met led-paaltjes. Per situatie zal beoordeeld worden of een alternatief mogelijk is. Belangrijke factoren daarbij zijn de maximaal toegestane snelheid van de weggebruiker, gemengde of uniforme verkeersstromen en overzichtelijkheid van de verkeerssituatie. Energiebesparing realiseren door versnelde vervanging van energie-inefficiënte lampen De energie-inefficiënte lampen en armaturen zullen waar mogelijk versneld vervangen worden door energiezuinige alternatieven (vijf jaar). Vervolgens zullen investeringen met een terugverdientijd tussen vijf en tien jaar uitgevoerd worden, waarbij als uitgangspunt geldt dat geringe meerkosten acceptabel zijn als daarmee extra milieurendement wordt verkregen. Toepassing van dimbare verlichting. In de nachtelijke uren is de verkeersintensiteit minimaal. De openbare verlichting dan op volle sterkte laten branden is onnodige verspilling van energie (en dus geld) en bovendien een belangrijke bron van lichtvervuiling en lichthinder. Door de verlichting na 23:00 uur te dimmen, daalt het energieverbruik en de lichtvervuiling, terwijl er toch een egaal verlichtingsbeeld blijft. Dit in tegenstelling tot het om-en-om uitschakelen van lichtmasten, waarbij een onregelmatig verlichtingspatroon ontstaat met donkere plekken. Om die reden wordt gekozen voor dimmen in plaats van om-en-om uitschakelen. Met nieuwe technieken is het ook mogelijk om aanvullend te dimmen. Hiermee kan een zelf te bepalen dimregiem bepaald worden en is er geen tijd, zoals voorheen uur, meer aan verbonden en zijn er meerdere schakelmomenten mogelijk. Het is zelfs mogelijk om tot 20% energieafname te dimmen. Waar dit vanuit oogpunt van verkeersveiligheid en sociale veiligheid mogelijk is, zal bij vervanging of renovatie van verlichtingsinstallaties dimbare verlichting toegepast worden. Het dimmen kan per lichtmast ingesteld worden, zodat het desgewenst mogelijk is om lichtmasten op bepaalde locaties bijvoorbeeld kruispunten wel op volle sterkte te laten branden. Milieuvriendelijke verlichting Pagina 19

dhr. T. de Vries - Openbare werken 3. Beheer openbare ruimte

dhr. T. de Vries - Openbare werken 3. Beheer openbare ruimte Agendapunt: Onderwerp: Vaststellen beleidsplan openbare verlichting 2010-2013 Commissie:, nr. Raadsvoorstel: 13-10-2009, nr. 177 RAADSVOORSTEL status: commissiestuk Portefeuillehouder : Beleidsterrein:

Nadere informatie

Openbare verlichting: hoe kan het efficiënter?

Openbare verlichting: hoe kan het efficiënter? Factsheets OVL lampenkwaliteitsprofielen Openbare verlichting: hoe kan het efficiënter? Openbare verlichting hebben we nodig voor onze verkeersveiligheid, sociale veiligheid en het aantrekkelijk maken

Nadere informatie

BIJLAGE 4 TOELICHTING HOE TE VERLICHTEN BINNEN DE BEBOUWDE KOM EN BUITEN DE BEBOUWDE KOM

BIJLAGE 4 TOELICHTING HOE TE VERLICHTEN BINNEN DE BEBOUWDE KOM EN BUITEN DE BEBOUWDE KOM BELEIDSPLAN OPENBARE VERLICHTING 2013 2017 BIJLAGE 4 TOELICHTING HOE TE VERLICHTEN BINNEN DE BEBOUWDE KOM EN BUITEN DE BEBOUWDE KOM Bijlage 4 bij Beleidsplan Openbare Verlichting 2013 2017 Pagina 1 van

Nadere informatie

GEMEENTE BOEKEL. Onderwerp : Beleidsbeheerplan openbare verlichting 2016 gemeente Boekel

GEMEENTE BOEKEL. Onderwerp : Beleidsbeheerplan openbare verlichting 2016 gemeente Boekel GEMEENTE BOEKEL VOORSTEL AAN DE RAAD Datum : 12 april 2016 Voorstel van : college van burgemeester en wethouders Onderwerp : Beleidsbeheerplan openbare verlichting 2016 gemeente Boekel Samenvatting Er

Nadere informatie

Aan de Raad. 2.1 Geeft meer veiligheid voor burgers en weggebruikers.

Aan de Raad. 2.1 Geeft meer veiligheid voor burgers en weggebruikers. Aan de Raad. No. : 9/1 Muntendam : 30 januari 2014 Onderwerp : Vaststellen Meerjarenplan Openbare verlichting 2014-2020 ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

Fietspad/wandelpad. Openbare Verlichting & Verkeersregelinstallaties. >> Als het gaat om energie en klimaat

Fietspad/wandelpad. Openbare Verlichting & Verkeersregelinstallaties. >> Als het gaat om energie en klimaat Fietspad/wandelpad Openbare Verlichting & Verkeersregelinstallaties >> Als het gaat om energie en klimaat Kenmerken van de weg Het fietspad wordt gebruikt voor woon-, werken schoolverkeer. Het pad is 3

Nadere informatie

Presentatie Beleidsplan Openbare verlichting

Presentatie Beleidsplan Openbare verlichting Presentatie Beleidsplan Openbare verlichting 2014-2024 Eric Vos, Infra-lux. Stand van zaken t.o.v. Beleidsplan 2004: 2 begrotingsposten: - Exploitatie(klein onderhoud): 160.000,- waarvan 60.000,- energiekosten

Nadere informatie

Verlichtingsscan. Gemeente Koggenland. Juli 2012. Pagina 1 van 16

Verlichtingsscan. Gemeente Koggenland. Juli 2012. Pagina 1 van 16 Verlichtingsscan Gemeente Koggenland Juli 2012 Pagina 1 van 16 Opdrachtgever opdrachtgever : Gemeente Koggenland contactpersoon : Dhr. R. Gotjé Opdrachtnemer opdrachtnemer : Ziut Advies B.V. contactpersoon

Nadere informatie

Gemeentelijk besluit Energiebesparing bij Openbare Verlichting (OVL)

Gemeentelijk besluit Energiebesparing bij Openbare Verlichting (OVL) Gemeentelijk besluit Energiebesparing bij Openbare Verlichting (OVL) Inleiding De primaire functie van openbare verlichting is een bijdrage te leveren aan verkeersveiligheid en de sociale veiligheid op

Nadere informatie

Bijlage 1 bij Beleidsplan Openbare verlichting

Bijlage 1 bij Beleidsplan Openbare verlichting Bijlage 1 bij Beleidsplan Openbare verlichting Gemeente Deurne Versie: V1_0 Status: Definitief 10 december 2014 Deze bijlage behoort bij het Beleidsplan Openbare Verlichting Deurne. Colofon Beleidsplan

Nadere informatie

Onderwerp : Beleidsplan Openbare Verlichting 2010-2014

Onderwerp : Beleidsplan Openbare Verlichting 2010-2014 Nummer : 12-02.2010 Onderwerp : Beleidsplan Openbare Verlichting 2010-2014 Korte inhoud : Elke 5 jaar wordt het Beleidsplan Openbare Verlichting opnieuw vastgesteld. In februari 2009 zijn hiervoor de kaders

Nadere informatie

Datum 29 september 2011

Datum 29 september 2011 Beleidsnotitie duurzame openbare verlichting 2011-2016 Kerngegevens Projectleider Afdeling B.I.C. Stolk Ruimte 3 Datum 29 september 2011 3 Behandeling Gemeenteraad Planstatus Casenummer Vastgesteld AB11.00502

Nadere informatie

*D13.001408* D13.001408

*D13.001408* D13.001408 MEMO Van: Afdeling Ruimte en Groen Datum: 29 januari 2013 Onderwerp: Beleidsplan openbare verlichting 2013-2017 Bijlagen: Verlichtingsscan, beleidsplan OVL 2013-2017 en beheersplan *D13.001408* D13.001408

Nadere informatie

Ontwikkelen. Beleidsplan. Openbare verlichting. Gemeente Haren

Ontwikkelen. Beleidsplan. Openbare verlichting. Gemeente Haren Ontwikkelen Beleidsplan Openbare verlichting Gemeente Haren Programma 15/20 januari 2015: 19.30 uur: Welkomstwoord wethouder M. Sloot 19.35 uur: Presentatie Henk Ensing 20.05 uur: Pauze/invullen enquête

Nadere informatie

Bijlage 2. Plan van Aanpak Duurzaamheid. Gemeente Teylingen. November Pagina 1 van 9

Bijlage 2. Plan van Aanpak Duurzaamheid. Gemeente Teylingen. November Pagina 1 van 9 Bijlage 2 Plan van Aanpak Duurzaamheid Gemeente Teylingen November 2011 Pagina 1 van 9 Opdrachtgever opdrachtgever : Gemeente Teylingen contactpersoon : Dhr. E. Schreve Opdrachtnemer opdrachtnemer : Ziut

Nadere informatie

Collegevoorstel onder verantwoordelijkheid van. : wethouder mw. W.J.F. van der Rijt-van der Kruis

Collegevoorstel onder verantwoordelijkheid van. : wethouder mw. W.J.F. van der Rijt-van der Kruis Collegevoorstel onder verantwoordelijkheid van : wethouder mw. W.J.F. van der Rijt-van der Kruis Onderwerp : Beleidsplan Openbare Verlichting 2017-2021 Programma : Wonen Voorstelnummer : 17.04 Info bij

Nadere informatie

BIJLAGE 3 TOELICHTING ENERGIEVERBRUIK EN ENERGIEBESPARINGSOPTIES

BIJLAGE 3 TOELICHTING ENERGIEVERBRUIK EN ENERGIEBESPARINGSOPTIES BELEIDSPLAN OPENBARE VERLICHTING 2013 2017 BIJLAGE 3 TOELICHTING ENERGIEVERBRUIK EN ENERGIEBESPARINGSOPTIES Bijlage 3 bij Beleidsplan Openbare Verlichting 2013 2017 Pagina 1 van 12 INHOUDSOPGAVE 1 TOELICHTING

Nadere informatie

Antwoord op Statenvragen PS2011-517 Arnhem, 13 september 2011 zaaknummer 2011-012464

Antwoord op Statenvragen PS2011-517 Arnhem, 13 september 2011 zaaknummer 2011-012464 Gedeputeerde Staten Antwoord op Statenvragen PS2011-517 Arnhem, 13 september 2011 zaaknummer 2011-012464 Beantwoording schriftelijke Statenvragen Statenlid Van der Veer (Partij voor de Dieren) over energiezuinige

Nadere informatie

Uitvoeringsplan Openbare Verlichting

Uitvoeringsplan Openbare Verlichting Uitvoeringsplan Openbare Verlichting Maart 2013 Sector Stedelijk Beheer Wegen, Groen en Water 1. Aanleiding In november 2012 is het Beleidsplan Openbare Verlichting door de gemeenteraad vastgesteld. In

Nadere informatie

: Verantwoord en Duurzaam verlichten. Inhoudsopgave. Ontwerpbesluit pag. 3. Toelichting pag. 5. Bijlage(n): 1

: Verantwoord en Duurzaam verlichten. Inhoudsopgave. Ontwerpbesluit pag. 3. Toelichting pag. 5. Bijlage(n): 1 S T A T E N V O O R S T E L Datum : 21 augustus 2007 Nummer PS : PS2007MME03 Afdeling : Mobiliteit Commissie : MME Registratienummer : 2007JNT202790i Portefeuillehouder : J.H. Ekkers Titel : Verantwoord

Nadere informatie

veilig en energiezuinig) 2. Concept raadsbesluit

veilig en energiezuinig) 2. Concept raadsbesluit Voorstel aan : Gemeenteraad van 29 juni 2015 Door tussenkomst van : Raadscommissie van 15 juni 2015 Nummer : 30 Onderwerp : Beleidsplan openbare verlichting Bijlage(n) : 1. Beleidsplan openbare verlichting

Nadere informatie

gemeente Bunnik Bijlage 1 Notitie vervanging openbare verlichting

gemeente Bunnik Bijlage 1 Notitie vervanging openbare verlichting gemeente Bunnik 1 Notitie vervanging openbare verlichting In deze bijlage wordt meer en gedetailleerder informatie gegeven over de vervanging van een groot deel van de openbare verlichting in de gemeente

Nadere informatie

Experiment toepassen zonne-energie Castellum in Oudheusden

Experiment toepassen zonne-energie Castellum in Oudheusden College Onderwerp Experiment toepassen zonne-energie Castellum in Oudheusden OORJV004 Collegevoorstel Inleiding In Oudheusden ontwikkelt Woonveste samen met de gemeente Heusden het plan Castellum. Er worden

Nadere informatie

!!!! " #$%&'( ) *! +!$%&$, )!!+#! *!! $%&'(! $%&$, -! $%&'(!*# $%&$, *!.$%&'(!!# $%&$, * *! **!!! #. % 1!!2 1 ) #+2! 2!

!!!!  #$%&'( ) *! +!$%&$, )!!+#! *!! $%&'(! $%&$, -! $%&'(!*# $%&$, *!.$%&'(!!# $%&$, * *! **!!! #. % 1!!2 1 ) #+2! 2! " #$%&'( ) * +$%&$, ) +# * $%&'( $%&$, - $%&'( *# $%&$, *.$%&'( # $%&$, * /$%&'( # - 00 )+- #* * ** # $%&'( #. % 1 2 1 ) #+2 2 . $%&$, # * 3 3 #* )$%&4& + - * #. 0* * 0)$%&$, +.* # 56 # * ) + # - ** #

Nadere informatie

Raadsvoorstel. 1. Aanleiding

Raadsvoorstel. 1. Aanleiding Raadsvoorstel Aan : Raad van Geertruidenberg Raadsvergadering : 27 november 2014 Agendanummer : 09 Datum collegebesluit : 9 september 2014 Onderwerp : Evaluatie beleidsuitgangspunten en vervangingsplannen

Nadere informatie

Actualisering visie en beleid Openbare Verlichting, beleidsperiode

Actualisering visie en beleid Openbare Verlichting, beleidsperiode Datum: 28-1-14 Onderwerp Actualisering visie en beleid Openbare Verlichting, beleidsperiode 2014-2018 Status Besluitvormend Voorstel Het Beleidsplan Openbare Verlichting 2014-2018 vast te stellen als geactualiseerde

Nadere informatie

Raadsvoorstel Voorstel Inleiding Beoogd doel Argumenten

Raadsvoorstel Voorstel Inleiding Beoogd doel Argumenten Agendapunt nr.: 10 Raadsvoorstel Onderwerp: Beleidsplan Openbare Verlichting 2014-2018 Datum voorstel: 14 januari 2014 Vergaderdatum: 25 februari 2014 Registratienr.: Opsteller: J. van Bekhoven Portefeuillehouder:

Nadere informatie

Openbare verlichting in de gemeente Oss Veiligheid Verkeer Sociale veiligheid.

Openbare verlichting in de gemeente Oss Veiligheid Verkeer Sociale veiligheid. Openbare verlichting in de gemeente Oss Gemeente Oss zorgt ervoor dat de openbare ruimte in Oss verlicht is. We gebruiken hiervoor verschillende soorten verlichting. Hieronder leest u waarom en wanneer

Nadere informatie

LED VERLICHTING & VvE s

LED VERLICHTING & VvE s LED VERLICHTING & VvE s LED s make a difference in the world! Energiezuinig wonen De ontwikkelingen gaan snel anno 2015! Een snel groeiend aantal VvE s ontdekt: 1. De hoge besparingsresultaten. Gebruik

Nadere informatie

Beleids- en beheerplan Openbare verlichting

Beleids- en beheerplan Openbare verlichting Beleids- en beheerplan Openbare verlichting 2013-2022 13 augustus 2012 2 Beleids- en beheerplan Openbare verlichting 2013-2022 gemeente Sluis Beleids- en beheerplan Openbare verlichting 2013-2022 13 augustus

Nadere informatie

Bestuurlijke Samenvatting. Beleidsplan Openbare Verlichting

Bestuurlijke Samenvatting. Beleidsplan Openbare Verlichting Bestuurlijke Samenvatting Beleidsplan Openbare Verlichting 2 Inleiding Openbare verlichting is belangrijk voor de leefbaarheid, de sociale veiligheid en de verkeersveiligheid. Een goede verlichting is

Nadere informatie

Advies aan de gemeenteraad

Advies aan de gemeenteraad Advies aan de gemeenteraad Postregistratienummer *15.0010588* 15.0010588 Commissievergadering: 1-9-2015 Voorstel:. Agendapunt:. Onderwerp Aanpassen openbare verlichting naar LED Datum 19 augustus 2015

Nadere informatie

Evaluatie Beleidsuitgangspunten. Openbare Verlichting. Gemeente Geertruidenberg

Evaluatie Beleidsuitgangspunten. Openbare Verlichting. Gemeente Geertruidenberg Evaluatie Beleidsuitgangspunten Openbare Verlichting Gemeente Geertruidenberg Opdrachtgever: Gemeente Geertruidenberg Cluster Beheer en ontwikkeling Openbare Ruimte Nobra Technisch Adviesbureau B.V. Bunderstraat

Nadere informatie

Beheerplan openbare verlichting 2011-2014

Beheerplan openbare verlichting 2011-2014 Beheerplan openbare verlichting 2011-2014 Opdrachtgever : Gemeente Geldermalsen Datum : 3 november 2009 Versie : definitief 2.0 Opgesteld door : CityTec B.V. INHOUDSOPGAVE 1 INLEIDING... 5 2 INVENTARISATIE...

Nadere informatie

Beleidsplan Het Donker Belicht. Over het duurzaam verlichten van de openbare ruimte in de gemeente Leeuwarden 2011-2020

Beleidsplan Het Donker Belicht. Over het duurzaam verlichten van de openbare ruimte in de gemeente Leeuwarden 2011-2020 Beleidsplan Het Donker Belicht Over het duurzaam verlichten van de openbare ruimte in de gemeente Leeuwarden 2011-2020 Vastgesteld door de raad 28 november 2011 Inhoudsopgave Samenvatting Hoofdstuk 1 Inleiding

Nadere informatie

Beleidsplan Openbare Verlichting gemeente Midden - Drenthe

Beleidsplan Openbare Verlichting gemeente Midden - Drenthe Beleidsplan Openbare Verlichting gemeente Midden - Drenthe In samenwerking met Essent Energie en de afdelingen Ruimtelijke Ontwikkeling en Wegen en Groen is het Beleidsplan Openbare Verlichting voor de

Nadere informatie

Sportveldverlichting EEN STAND VAN ZAKEN. Hoevelaken, 29 januari 2015

Sportveldverlichting EEN STAND VAN ZAKEN. Hoevelaken, 29 januari 2015 Sportveldverlichting EEN STAND VAN ZAKEN Hoevelaken, 29 januari 2015 Introductie Boudewijn Lie Technisch directeur Aerolux Nederland BV Lid kernteam outdoor van NSVV Lid NEN-normcommissie verlichting 351005

Nadere informatie

Sportveldverlichting. Besparen met LED-verlichting?

Sportveldverlichting. Besparen met LED-verlichting? Sportveldverlichting Besparen met LED-verlichting? 1 Introductie Boudewijn Lie Technisch directeur Aerolux Nederland BV Lid kernteam outdoor lighting van NSvV Lid NEN-normcommissie verlichting 351005 Lid

Nadere informatie

Status: Concept Mei 2008 Versie: 1.0. Beleidsplan Openbare Verlichting Periode: 2008-2012

Status: Concept Mei 2008 Versie: 1.0. Beleidsplan Openbare Verlichting Periode: 2008-2012 Status: Concept Mei 2008 Versie: 1.0 Beleidsplan Openbare Verlichting Periode: 2008-2012 Inhoudsopgave: 1. Samenvatting... - 2-2. Inleiding... - 4-3. Landelijke visie openbare verlichting... - 5-3.1 Functies

Nadere informatie

Beleidsplan Openbare Verlichting 2012-2020

Beleidsplan Openbare Verlichting 2012-2020 Beleidsplan Openbare Verlichting 2012-2020 Gemeente Bloemendaal projectnr. 217643 26 augustus 2011 Opdrachtgever Gemeente Bloemendaal Afdeling Gemeentewerken Team Civiele Techniek en Verkeer Postbus 201

Nadere informatie

nieuwkoop raadsvoorstel G G.A.H. Eikhuizen Beheer Openbare Ruimte ( Frans Lamfers/Cees Tas)

nieuwkoop raadsvoorstel G G.A.H. Eikhuizen Beheer Openbare Ruimte ( Frans Lamfers/Cees Tas) Gemeente Nieuwkoop College van Burgemeester en Wethouders nieuwkoop raadsvoorstel G14.1166 portefeuillehouder opgesteld door Reg i strat ien ummer G.A.H. Eikhuizen Beheer Openbare Ruimte ( Frans Lamfers/Cees

Nadere informatie

Bijlage 4 Voorbeeldproject Rijpelberg

Bijlage 4 Voorbeeldproject Rijpelberg Bijlage 4 Voorbeeldproject Rijpelberg Ter verduidelijking van het beleid is in dit stuk de openbare verlichting in één wijk geïnventariseerd op de in het beleid op genomen aspecten. Vooraf echter duidelijk

Nadere informatie

De Led2-lamp. gestandaardiseerd betrouwbaar economisch

De Led2-lamp. gestandaardiseerd betrouwbaar economisch De Led2-lamp gestandaardiseerd betrouwbaar economisch Na de eerste generatie ledlampen is er nu een tweede generatie op de markt: de Led2. Het is een gestandaardiseerde ledlamp die in principe overal toepasbaar

Nadere informatie

VOORSTEL AAN DE RAAD: VERGADERING 27 september 2016 NR.: RI

VOORSTEL AAN DE RAAD: VERGADERING 27 september 2016 NR.: RI VOORSTEL AAN DE RAAD: VERGADERING 27 september 2016 NR.: RI-16-00176 Onderwerp: Beleidsplan Openbare Verlichting 2016-2020 Agendapunt 18. Raadsvoorstel- 2016-49 nummer Voorstel: van +/- 416.000,- toe te

Nadere informatie

Zo kiest u de juiste lampen voor uw woning

Zo kiest u de juiste lampen voor uw woning verlichting Zo kiest u de juiste lampen voor uw woning Overzicht soorten lampen Uitleg over informatie verpakking Welke gloeilamp waardoor vervangen Lampen brengen sfeer Met lampen verandert de sfeer van

Nadere informatie

LED OP HET LICHT OP STRAAT. Openbare verlichting voor veiligheid maar houdt ook rekening met nachtdieren

LED OP HET LICHT OP STRAAT. Openbare verlichting voor veiligheid maar houdt ook rekening met nachtdieren LED OP HET LICHT OP STRAAT Openbare verlichting voor veiligheid maar houdt ook rekening met nachtdieren Met de diverse belangengroeperingen uit de gemeente Hardenberg is uitgebreid gediscussieerd over

Nadere informatie

Beantwoording vragen raadscommissie 2 september 2014 inzake Beleid en beheerplan openbare verlichting

Beantwoording vragen raadscommissie 2 september 2014 inzake Beleid en beheerplan openbare verlichting Beantwoording vragen raadscommissie 2 september 2014 inzake Beleid en beheerplan openbare verlichting 2014 2018 Dhr. Aan de Wiel (GL) Implementatie LED verlichting: Er is in een convenant afgesproken dat

Nadere informatie

SLIMME. LED-verlichting op sportvelden

SLIMME. LED-verlichting op sportvelden -150 SLIMME PARKEN LED-verlichting op sportvelden Wat? Veel sportverenigingen staan voor de keuze om te investeren in verlichting. Dit document is een tool waarmee clubs de kosten en maatschappelijke aspecten

Nadere informatie

Raadsvoorstel Voorstel Inleiding Beoogd doel Argumenten

Raadsvoorstel Voorstel Inleiding Beoogd doel Argumenten Agendapunt nr.: Raadsvoorstel Onderwerp: Beleidsplan Openbare Verlichting 2016-2020 Datum voorstel: 16 december 2015 Vergaderdatum: 26 januari 2016 Registratienr.: Opsteller: Jeroen van Bekhoven Portefeuillehouder:

Nadere informatie

Beleid Openbare verlichting (OVL) Gemeente Stadskanaal. Henk Ensing Beleidsadviseur Team Stadsbeheer Gemeente Stadskanaal

Beleid Openbare verlichting (OVL) Gemeente Stadskanaal. Henk Ensing Beleidsadviseur Team Stadsbeheer Gemeente Stadskanaal Beleid Openbare verlichting (OVL) 2008-2020 Gemeente Stadskanaal Henk Ensing Beleidsadviseur Team Stadsbeheer Gemeente Stadskanaal Ca 12.000 ha Ca 34.000 inwoners 6 dorpen SMOAMV Stadskanaal ca 20.000

Nadere informatie

Duurzaam en Verantwoord Verlichten Verlichtingsplan provinciale wegen Provincie Utrecht

Duurzaam en Verantwoord Verlichten Verlichtingsplan provinciale wegen Provincie Utrecht PS2007MME03BIJLAGE Duurzaam en Verantwoord Verlichten Verlichtingsplan provinciale wegen Provincie Utrecht 1 Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 4 2 DE UITGANGSPUNTEN... 5 2.1 LANDELIJKE RICHTLIJNEN EN NORMEN...

Nadere informatie

Top. LED straatverlichting en LED Floodlights Xsafelights

Top. LED straatverlichting en LED Floodlights Xsafelights LED straatverlichting en LED Floodlights Xsafelights De Xsafelightshigh power LED straatverlichting is speciaal ontwikkeld voor het verlichten van snelwegen provinciale wegen, stads- en dorpsstraten, parkeerplaatsen,

Nadere informatie

Openbare verlichting provinciale wegen Drenthe

Openbare verlichting provinciale wegen Drenthe Openbare verlichting provinciale wegen Drenthe a Openbare verlichting provinciale wegen Drenthe Gedeputeerde staten van Drenthe November 2007 Colofon Dit is een uitgave van de provincie Drenthe Fotografie

Nadere informatie

Foto: Avviato Advies 4 OPENBARE VERLICHTING

Foto: Avviato Advies 4 OPENBARE VERLICHTING Foto: Avviato Advies 4 OPENBARE VERLICHTING 4 OPENBARE VERLICHTING 4-1 Algemene informatie Geschiedenis van openbare verlichting Openbare verlichting is geen uitvinding van de 20 e eeuw. Al in het begin

Nadere informatie

inhoud wat is de aanleiding?... blad 3 wat willen we bereiken?... blad 5 wat doen we voor het milieu?... blad 9 wat gaat het kosten?...

inhoud wat is de aanleiding?... blad 3 wat willen we bereiken?... blad 5 wat doen we voor het milieu?... blad 9 wat gaat het kosten?... inhoud wat is de aanleiding?................ blad 3 wat willen we bereiken?............... blad 5 wat doen we voor het milieu?............ blad 9 wat gaat het kosten?................ blad 11 blad 2 wat

Nadere informatie

Ontdek het grote voordeel van renoveren: bespaar tot 90% op energiekosten!

Ontdek het grote voordeel van renoveren: bespaar tot 90% op energiekosten! Ontdek het grote voordeel van renoveren: bespaar tot 90% op energiekosten! Het voordeel van renoveren Bespaar tot 90% op energiekosten www.energiereductie.nu Veko lichtsystemen geproduceerd na 1976 kunnen

Nadere informatie

Licht op openbare verlichting. Beleidsnota openbare verlichting 2011 2015

Licht op openbare verlichting. Beleidsnota openbare verlichting 2011 2015 Licht op openbare verlichting Beleidsnota openbare verlichting 2011 2015 Mei 2011 Inhoudsopgave 1. Inleiding 3 1.1 Aanleiding 3 1.2 Doel van de nota 3 1.3 Leeswijzer 4 2. Openbare verlichting 5 2.1 Doel

Nadere informatie

Gemeente Breda. Proef met LED-verlichting. SSC Onderzoek en Informatie. Achtervang, Bijvang en Uitvang

Gemeente Breda. Proef met LED-verlichting. SSC Onderzoek en Informatie. Achtervang, Bijvang en Uitvang Gemeente Breda SSC Onderzoek en Informatie Proef met LED-verlichting Achtervang, Bijvang en Uitvang Publicatienummer: 1493 Datum: Juli 2008 In opdracht van: Gemeente Breda, Directie Buitenruimte afd. technisch

Nadere informatie

Actieve Markering kleine lichtpuntjes in de weg. Brugge, 29 april 2014 Paul Rutte Innovatiemanager

Actieve Markering kleine lichtpuntjes in de weg. Brugge, 29 april 2014 Paul Rutte Innovatiemanager Actieve Markering kleine lichtpuntjes in de weg Brugge, 29 april 2014 Paul Rutte Innovatiemanager Midden in de nacht zat de gloeiworm te gloeien onder de knotwilg. Het was overal stil en donker. Alleen

Nadere informatie

Natuur beschermd verlichten met kunstlicht

Natuur beschermd verlichten met kunstlicht Natuur beschermd verlichten met kunstlicht LICHT EN DUISTERNISPLAN VOOR DE OPENBARE VERLICHTING IN DE GEMEENTE WESTERVELD 2011-2015 Voorwoord In dit beleidsplan is conform het coalitieakkoord, gepresenteerd

Nadere informatie

Jubileum 2012: Dorpse uitstraling met duurzaam licht. Inzending namens buurtvereniging de Molenbuurt, Borkel & Schaft. Molenbuurt

Jubileum 2012: Dorpse uitstraling met duurzaam licht. Inzending namens buurtvereniging de Molenbuurt, Borkel & Schaft. Molenbuurt Jubileum 2012: Dorpse uitstraling met duurzaam licht Inzending namens buurtvereniging de Molenbuurt, Borkel & Schaft Molenbuurt Inleiding Borkel en Schaft is een dorp met een echt 'dorps' karakter. Een

Nadere informatie

Monitoring Energieakkoord. Snel gids Invullen monitoringslijst. Snel gids Monitoring OVLVRI Energieakkoord September 2014 Pagina 1

Monitoring Energieakkoord. Snel gids Invullen monitoringslijst. Snel gids Monitoring OVLVRI Energieakkoord September 2014 Pagina 1 Monitoring Energieakkoord Snel gids Invullen monitoringslijst Snel gids Monitoring OVLVRI Energieakkoord September 2014 Pagina 1 Inleiding In het Energieakkoord dat in 2013 is ondertekend door ruim veertig

Nadere informatie

Raadsvoorstel. Samenvatting

Raadsvoorstel. Samenvatting Raadsvoorstel Onderwerp: Wegenbeleidsplan Roerdalen 2015-2018 Indiener agendapunt: College van Burgemeester en wethouders Roerdalen Portefeuillehouder: C.T.G. Wolfhagen Gevraagd besluit: Het wegenbeleidsplan

Nadere informatie

Raadsmededeling - Openbaar

Raadsmededeling - Openbaar Raadsmededeling - Openbaar Nummer : 13/2014 Datum : 16 januari 2014 B&W datum : 16 januari 2014 Portefeuillehouder : J. Teeuwsen Onderwerp : Openbare verlichting Aanleiding Naar aanleiding van toezeggingen

Nadere informatie

verlichting met uitstraling

verlichting met uitstraling verlichting met uitstraling beleidsnotitie openbare verlichting provincie Zuid-Holland vastgesteld door het college van Gedeputeerde Staten van Zuid-Holland op 31 augustus 2010. 1 Inhoudsopgave Inhoudsopgave...

Nadere informatie

Energie besparen met gedimde openbare verlichting. Feiten, veelgestelde vragen en aansprekende cases van gemeenten

Energie besparen met gedimde openbare verlichting. Feiten, veelgestelde vragen en aansprekende cases van gemeenten Energie besparen met gedimde openbare verlichting Feiten, veelgestelde vragen en aansprekende cases van gemeenten Openbare verlichting drukt zwaar op de gemeentelijke energienota. Maar gelukkig zijn er

Nadere informatie

Folder 68 18.6. Lichtbronnen. Productinformatie

Folder 68 18.6. Lichtbronnen. Productinformatie Folder 68 18.6 Lichtbronnen Productinformatie Lichtbronnen Het middelpunt van uw wereld is uw huis. In deze folder vindt u ideeën om uw huis een heel andere uitstraling te geven door het subtiele gebruik

Nadere informatie

Maart Groenig licht in Steenwijkerland?

Maart Groenig licht in Steenwijkerland? Maart 2016 Groenig licht in Steenwijkerland? INHOUDSOPGAVE Samenvatting 3 1. Inleiding 4 2. Doelstelling en onderzoek 5 3. Response 5 4. Analyse 6 4.1 Algemene indruk 6 4.2 Groenige licht in Putten 6 4.3

Nadere informatie

Beleidsplan Openbare verlichting

Beleidsplan Openbare verlichting Beleidsplan Openbare verlichting Gemeente Deurne Versie: V1_0 Status: Definitief 17 juni 2015 Colofon Beleidsplan openbare verlichting Gemeente Deurne Toine Schoester en Willem Beckers Eric Vos e.vos@infra-lux.eu

Nadere informatie

Licht op maat. in de. Ulft, vrijdag 17 februari 2012. afdeling Wijken en Beheer team Projecten en Beheer

Licht op maat. in de. Ulft, vrijdag 17 februari 2012. afdeling Wijken en Beheer team Projecten en Beheer Licht op maat in de afdeling Wijken en Beheer team Projecten en Beheer Ulft, vrijdag 17 februari 2012 Beleidsplan Openbare verlichting 2012 2016 Inhoud Voorwoord 4 Samenvatting 5 1 Inleiding 6 1.1 Algemeen

Nadere informatie

Aan de Raad Raad Made, 22 april 2015

Aan de Raad Raad Made, 22 april 2015 Aan de Raad Raad Made, 22 april 2015 Agendapuntnummer: 6 Raadsvergadering 28 mei 2015 Onderwerp: Beleidsplan Openbare Verlichting 2015-2019 Registratienummer: 15int01566 Casenr: 15.00616 Portefeuillehouder:

Nadere informatie

Een beginnershandleiding voor energiezuinige verlichting

Een beginnershandleiding voor energiezuinige verlichting Een beginnershandleiding voor energiezuinige verlichting Waarom leren over energiezuinige verlichting in je huis? Het is uitgewezen dat we ongeveer 90% van ons leven binnenshuis doorbrengen. Een goed verlichte

Nadere informatie

Openbare Verlichting. Gemeente Boxtel. Visie en Beleid (actualisering)

Openbare Verlichting. Gemeente Boxtel. Visie en Beleid (actualisering) Openbare Verlichting Gemeente Boxtel Beleidsperiode 2014-2018 Visie en Beleid (actualisering) Opdrachtgever: Gemeente Boxtel Afdeling Openbare Ruimte Bunderstraat 22A 5481 KD Schijndel telefoon: 073-5479351

Nadere informatie

Hoofdstuk 15. Straatverlichting

Hoofdstuk 15. Straatverlichting Hoofdstuk 15. Straatverlichting Samenvatting Driekwart van de Leidenaren beoordeelt de verlichting in de eigen straat als voldoende of hoger. Er zijn nauwelijks verschillen naar beoordeling per stadsdeel.

Nadere informatie

Plan Openbare Verlichting gemeente Wormerland. Periode 2012 t/m 2016

Plan Openbare Verlichting gemeente Wormerland. Periode 2012 t/m 2016 Plan Openbare Verlichting gemeente Wormerland Periode 2012 t/m 2016 Gericht aan het College van Burgemeester & Wethouders en de Gemeenteraad van de gemeente Wormerland DEFINITIEF Datum: 18-01-2012 In opdracht

Nadere informatie

Solar Powered Lighting Column. De duurzame stand alone oplossing. more than masts

Solar Powered Lighting Column. De duurzame stand alone oplossing. more than masts Solar Powered Lighting Column De duurzame stand alone oplossing more than masts Solar Powered Lighting Column De duurzame stand alone oplossing Overheden staan voor de maatschappelijke taak om met minimaal

Nadere informatie

Winst met energiezuinige openbare verlichting

Winst met energiezuinige openbare verlichting Winst met energiezuinige openbare verlichting Bijna een vijfde van alle energieverbruik op de wereld gaat op aan verlichting. Dat kan veel minder, ook in Nederland. Er is veel winst te behalen bij de meer

Nadere informatie

Aan: de gemeenteraad Vergadering: 29 februari Voorstel aan de gemeenteraad om in te stemmen met het beleidsplan OVL

Aan: de gemeenteraad Vergadering: 29 februari Voorstel aan de gemeenteraad om in te stemmen met het beleidsplan OVL Aan: de gemeenteraad Vergadering: 29 februari 2016 Onderwerp: BW vaststelling beleidsplan openbare verlichting 2016-2023 Agendapunt: STATUS RAADSVOORSTEL Voorstel aan de gemeenteraad om in te stemmen met

Nadere informatie

Aan de raad, Onderwerp: Beleidsplan Openbare Verlichting

Aan de raad, Onderwerp: Beleidsplan Openbare Verlichting Aan de raad, Onderwerp: Beleidsplan Openbare Verlichting 2013-2018 Voorstel: 1. Het Beleidsplan Openbare Verlichting 2013 2018 vaststellen 2. Instemmen met financiering van het Beleidsplan Openbare Verlichting

Nadere informatie

Aan de gemeenteraad Gemeente Steenwijkerland Vendelweg XE Steenwijk Steenwijk, Nummer voorstel: 2016/3

Aan de gemeenteraad Gemeente Steenwijkerland Vendelweg XE Steenwijk Steenwijk, Nummer voorstel: 2016/3 Voorstel aan de raad Aan de gemeenteraad Gemeente Steenwijkerland Vendelweg 1 8331 XE Steenwijk Steenwijk, 15-12-2015 Nummer voorstel: 2016/3 Voor raadsvergadering d.d.: 12-01-2016 Agendapunt: 4 Onderwerp:

Nadere informatie

Het schaatsseizoen gaat weer van start: Van Sochi naar Nijmegen!

Het schaatsseizoen gaat weer van start: Van Sochi naar Nijmegen! Het schaatsseizoen gaat weer van start: Van Sochi naar Nijmegen! Vorig jaar was het voor onze schaatsers de meest succesvolle olympische winterspelen ooit. Ondertussen is al weer bijna een jaar voorbij

Nadere informatie

Korte inhoud van het voorstel Beschikbaar stellen van een krediet voor het vervangen van de openbare verlichting in de wijk Stein.

Korte inhoud van het voorstel Beschikbaar stellen van een krediet voor het vervangen van de openbare verlichting in de wijk Stein. Raad van 27 juni 2006 Agendanummer: 16 Korte inhoud van het voorstel Beschikbaar stellen van een krediet voor het vervangen van de openbare verlichting in de wijk Stein. AANLEIDING Zoals bekend is momenteel

Nadere informatie

Bijlage 1 bij raadsvoorstel inzake Beleid openbare verlichting. Beleidsplan Openbare Verlichting 2013

Bijlage 1 bij raadsvoorstel inzake Beleid openbare verlichting. Beleidsplan Openbare Verlichting 2013 Bijlage 1 bij raadsvoorstel inzake Beleid openbare verlichting. Beleidsplan Openbare Verlichting 2013 GEMEENTE DE BILT, BILTHOVEN, AUGUSTUS, 2013 Colofon Werkgroep Laurens Hoebink (Citytec) Paul de Groot

Nadere informatie

VERLICHTINGSWIZARD Bespaar energie met de juiste lamp!

VERLICHTINGSWIZARD Bespaar energie met de juiste lamp! VRLIHTINGSWIZR espaar energie met de juiste lamp! Per 1 september 2012 is de import van energie- en milieu onvriendelijke lampen stopgezet. Hierdoor is de gloeilamp langzaam maar zeker uit de schappen

Nadere informatie

= = Besluitvormende raadsvergadering d.d. 23 april 2013 Agendanr. 12. Onderwerp: Verduurzamen openbare verlichting (MIP 1201)

= = Besluitvormende raadsvergadering d.d. 23 april 2013 Agendanr. 12. Onderwerp: Verduurzamen openbare verlichting (MIP 1201) *ZE93DF127ED* = = Besluitvormende raadsvergadering d.d. 23 april 2013 Agendanr. 12. Aan de Raad No.ZA.13-21769/DV.13-179, afdeling Ruimte. Sellingen, 11 april 2013 Onderwerp: Verduurzamen openbare verlichting

Nadere informatie

Duurzame verlichting voor woningcorporaties

Duurzame verlichting voor woningcorporaties Duurzame verlichting voor woningcorporaties >> Als het gaat om energie en klimaat Bij de keuze van verlichting rondom woningen, in gemeenschappelijke ruimten en op paden en terreinen spelen veel factoren

Nadere informatie

Het college van burgemeester & wethouders stelt de raad voor het volgende te besluiten: burgemeester en wethouders van Nieuwkoop

Het college van burgemeester & wethouders stelt de raad voor het volgende te besluiten: burgemeester en wethouders van Nieuwkoop gemeente nieuwkoop afdeling beheer openbare ruimte raadsvoorstel portefeuillehouder Henny Brouwer opgesteld door Kees Hoogervorst / Jan van den Born / BOR kenmerk/datum 08.0000000 / Juli 2008 vergaderdatum

Nadere informatie

Spaar de natuur - Gebruik het juiste licht. Philips MASTER TL-D Eco. Energiezuinige TL-D verlichting waarmee u geld bespaart en de natuur spaart.

Spaar de natuur - Gebruik het juiste licht. Philips MASTER TL-D Eco. Energiezuinige TL-D verlichting waarmee u geld bespaart en de natuur spaart. Spaar de natuur - Gebruik het juiste licht Philips MASTER TL-D Eco. Energiezuinige TL-D verlichting waarmee u geld bespaart en de natuur spaart. Vervang oude fluorescentielampen door energiezuinige verlichting

Nadere informatie

Hardenberg. Gemeente. Zaakkenmerk: 228767 Raad: 15 november 2011 Afdelingshoofd: G.D. van Lenthe

Hardenberg. Gemeente. Zaakkenmerk: 228767 Raad: 15 november 2011 Afdelingshoofd: G.D. van Lenthe Gemeente Hardenberg Zaakkenmerk: 228767 Raad: 15 november 2011 Afdelingshoofd: G.D. van Lenthe Onderwerp: Beleidsplan openbare verlichting Document 228775 kenmerk: Hardenberg, 4 oktober 2011, Wat willen

Nadere informatie

Gemeente Schinnen. Openbare Verlichting gemeente Valkenburg a/d Geul

Gemeente Schinnen. Openbare Verlichting gemeente Valkenburg a/d Geul Gemeente Schinnen Openbare Verlichting gemeente Valkenburg a/d Geul 10 Mei 2016 Agenda 1. Huidige beheerder 2. Huidige werkzaamheden 3. Huidige beleids-uitgangspunten 4. Huidige situatie 5. Doelstellingen

Nadere informatie

Openbare verlichting uitrol led pilot Utrechtse Heuvelrug

Openbare verlichting uitrol led pilot Utrechtse Heuvelrug Openbare verlichting uitrol led pilot Utrechtse Heuvelrug De Kruijter Openbare Verlichting oktober 2013 Colofon Project: Openbare Verlichting Led Pilot Kom Noord gemeente Utrechtse Heuvelrug Opdrachtgever:

Nadere informatie

Openbare verlichting led pilot Kom Noord Utrechtse Heuvelrug

Openbare verlichting led pilot Kom Noord Utrechtse Heuvelrug Openbare verlichting led pilot Kom Noord Utrechtse Heuvelrug De Kruijter Openbare Verlichting oktober 2013 Colofon Project: Openbare Verlichting Led Pilot Kom Noord gemeente Utrechtse Heuvelrug Opdrachtgever:

Nadere informatie

Zuinig licht, heldere keuze

Zuinig licht, heldere keuze Zuinig licht, heldere keuze Het Wereld Natuur Fonds ondersteunt energiezuinige verlichting omdat dit bijdraagt aan een beter klimaat. Geef de aarde door. [Deze slogan kan alleen gedurende de campagneperiode

Nadere informatie

Actieve markering IGOV Kenniscafé. Imtech Traffic & Infra 1

Actieve markering IGOV Kenniscafé. Imtech Traffic & Infra 1 Actieve markering IGOV Kenniscafé. Imtech Traffic & Infra 1 Technologie is overal Tunnels Veiligheid Telefonie Waterzuivering Gebouwen Research Luchthavens Autoindustrie (Petro)chemie Energie Maritiem

Nadere informatie

Zo kiest u de juiste lampen voor uw woning

Zo kiest u de juiste lampen voor uw woning verlichting Zo kiest u de juiste lampen voor uw woning Overzicht soorten lampen Uitleg over informatie verpakking Welke gloeilamp waardoor vervangen Lampen brengen sfeer Met lampen verandert de sfeer van

Nadere informatie

Quick Wins Openbare Verlichting

Quick Wins Openbare Verlichting INFRA-LUX BV Quick Wins Openbare Verlichting gemeente Vlagtwedde J. Ottens 4-3-2013 Projectnummer: P111190, Versie 1.1 Inhoud 1 Inleiding... 2 2 Analyse bestaande OVL installatie en proces... 3 2.1 Opbouw

Nadere informatie

PRODUCTINFORMATIE VERVANG JE GLOEILAMP

PRODUCTINFORMATIE VERVANG JE GLOEILAMP PRODUCTINFORMATIE VERVANG JE GLOEILAMP 373905_Lichtbronnen.indd 1 30-05-11 11:33 Einde van de gloeilamp is in zicht De gloeilamp zet 90 tot 95% van al zijn gebruikte elektriciteit om in warmte in plaats

Nadere informatie

Verkenning van mogelijkheden tot reductie van stroomverbruik en CO 2 -uitstoot in de Openbare Verlichting in de gemeente Heusden

Verkenning van mogelijkheden tot reductie van stroomverbruik en CO 2 -uitstoot in de Openbare Verlichting in de gemeente Heusden Verkenning van mogelijkheden tot reductie van stroomverbruik en CO 2 -uitstoot in de Openbare Verlichting in de gemeente Heusden Datum: 19 mei 2016 Status: definitief Samenvatting In deze rapportage worden

Nadere informatie

Controle over openbare verlichting. Altijd en overal met de TeleController

Controle over openbare verlichting. Altijd en overal met de TeleController Controle over openbare verlichting Altijd en overal met de TeleController 2 Met de TeleController van Ziut bedient u snel, betaalbaar en veilig iedere lichtmast op afstand Controle over openbare verlichting

Nadere informatie

Gericht verlicht. Hoe openbare verlichting zuiniger, goedkoper en toch even veilig kan

Gericht verlicht. Hoe openbare verlichting zuiniger, goedkoper en toch even veilig kan Gericht verlicht Hoe openbare verlichting zuiniger, goedkoper en toch even veilig kan Openbare verlichting kost gemeenten veel geld: ongeveer de helft van de elektriciteit die ze gebruiken, gaat eraan

Nadere informatie