`Lenen 1 en het rente niveau.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "`Lenen 1 en het rente niveau."

Transcriptie

1 `Lenen 1 en het rente niveau. 1.Inleiding. De renteontwikkeling en de hoogte van de rentevoet worden in de media vaak breed uitgemeten 2. Is de stand van de rente hoog of wordt de discussie vaak vertroebeld door het ontbreken van en/of het gebrek aan informatie over de prijsvorming op de geld- en kapitaalmarkt 3? Allereerst zal de ontwikkeling van de rente in de afgelopen jaren behandeld worden. Vervolgens zal worden getracht meer inzicht te verschaffen in de prijsvorming op de markt voor de verschillende soorten leningen. In paragraaf 6 zal getracht worden een economische verklaring te geven voor de hoogte van de stand van de rente op de Nederlandse Antillen. Is het niveau van 8% of 9% te hoog of te laag? Ook zal antwoord worden gegeven in welke mate de Bank van de Nederlandse Antillen (BNA) bij de totstandkoming van de rentestand een rol speelt. 2.De hoogte van de rente Rente in economische zin kan gezien worden als een prijs die betaald moet worden ter compensatie van inflatie- en andere risico s in de kredietmarkt. De hoogte van de rente wordt bepaald door het evenwicht tussen de vraag naar leningen en het aanbod ervan. De rentestand komt op een zelfde wijze tot stand als de prijs van een willekeurige goed of dienst. Zo wordt de prijs van goud, als edelmetaal, bepaald door de economische krachten van vraag en aanbod op een bepaald moment. De stand van de rente is dan te vergelijken met de prijsvorming van goud. De rente is de prijs van kredieten die beïnvloed wordt door de vraag naar en het aanbod van geld. Zo kan de rente op de kredietmarkt worden bepaald door een evenwicht van de wensen van de vragers naar geld (kredietnemers) en de aanbieders van geld ( kredietverstrekkers ). Indien de kredietvraag op een gegeven moment hoog is in vergelijking tot het kredietaanbod dan induceert dit proces, door de werking van marktkrachten, een rentestijging. In het geval van overschotten op de kredietmarkt zal de rente via hetzelfde economische proces gaan dalen. Op de Antillen is deze laatste situatie het geval. Niet alleen het evenwicht van vraag en aanbod is bepalend voor de hoogte van de rente, de marktstructuur en de hoge concentratie van het bankwezen zijn ook bepalend. De stand van de rente zal dus stijgen als het goed gaat met de economie (conjuncturele groei). Aangezien hoogconjunctuur gepaard gaat met stijgende inkomens en dit weer gepaard gaat met een toename in de vraag naar geld (om te consumeren) waardoor als gevolg de rente stijgt. Een goed begrip van de prijsvorming is van belang om de bronnen van kredietvraag en -aanbod in kaart te brengen. De bronnen van de kredietvraag kunnen zowel bij gezinnen (consumptie huishoudens) als bij bedrijven (productie huishoudens) liggen. Zo kunnen gezinnen hun uitgaven op een bepaald moment verhogen door het aangaan van leningen waardoor hun koopkracht in de tijd stijgt. Bedrijven kunnen leningen aangaan om diepte- en breedte investeringen te plegen waardoor hun productie toeneemt. Men spreekt van consumptieve leningen aan gezinnen en zakelijke leningen aan bedrijven. Ook de overheid oefent vraag uit naar kredieten vooral wanneer zij met financieringstekorten kampt die zij via de uitgifte van overheidsschuldtitels moet zien te dekken. In het geval van de Antillen is dit zeker een belangrijke stuwende kracht achter de vraag naar kredieten. 1 Het lenen via het bonnensysteem wordt in deze analyse buiten beschouwing gelaten omdat dit systeem anders functioneert dan de leningen systematiek bij de officiële bancaire instellingen. 2 Zie bijvoorbeeld de dagelijkse advertenties in de locale dagbladen over de rente die verschillende banken aanbieden voor autoleningen of spaarproducten. Zie ook: Algemeen Dagblad 22 september 2006 Lenen en Sparen en Amigoe 23 september 2006 Banken lokken spaarder met hogere rentes. 3 Tot de geldmarkt behoren alle financiële transacties met een looptijd tot 1 jaar en in de kapitaalmarkt worden de financiële transacties langer dan 1 jaar geregistreerd. 1

2 De bronnen voor het kredietaanbod zijn in de praktijk zowel de spaarders die hun spaargelden vrijwillig toevertrouwen aan banken en/of spaarders waarvoor op grond van pensioenregelingen gelden via de werkgevers worden toevertrouwd aan verzekeraars/pensioenfondsen, om zodoende te sparen voor toekomstige uitkeringen (gedwongen besparingen). Zo ontstaat er een bron van spaarmiddelen uit vrijwillige besparingen als ook uit het zogenoemde (bedrijfs) pensioenplan en/of particuliere pensioen verzekeringen. Deze besparingen zullen al dan niet direct gekanaliseerd worden naar kredietvragers. Wat Is de relatie tussen de binnenlandse en buitenlandse renteontwikkeling.? Een veel gestelde vraag is of de buitenlandse renteontwikkeling van invloed is op de lokale renteontwikkeling? Bezien vanuit een theoretische invalshoek luidt het antwoord op deze vraag volmondig ja. Bij vrij kapitaalverkeer tussen landen, bijvoorbeeld in ons geval de V.S. en de Nederlandse Antillen, zou een verschil in rente een kapitaalstroom in gang zetten waardoor arbitrage 4 op termijn wordt geëlimineerd. Zo zal er bij een hogere rente in de V.S. dan in de Antillen vanuit de Antillen kapitaal stromen richting de V.S. omdat het voor beleggers aantrekkelijker wordt om in de V.S. te beleggen. Het effect hiervan is dat het steeds schaarser wordend kapitaal in het binnenland resulteert in een hogere lokale rente. Hierdoor wordt het renteverschil met de V.S. na verloop van tijd minder en daarmee is arbitrage op den duur niet meer mogelijk. Figuur 1 geeft een weergave van de ontwikkeling van de beleningsrente in de Nederlandse Antillen over de periode De beleningsrente is de rente die een bancaire instelling moet betalen voor geldleningen voor een korte tijd bij de BNA met als onderpand overheidsschuldtitels, dit is de officiële rente. De grafiek laat duidelijk zien dat de beleningsrente vrij lang ( ) ongewijzigd is gebleven. Na 2001 volgt de beleningsrente de rente in de V.S. op de voet. De verklaring hiervoor moet gezocht worden in het door de BNA gevoerde monetaire beleid. Zo voerde de BNA tot 2000 een monetair beleid gericht op een beheersing van de kredietverlening door directe maximale uitzettingen voor alle kredietsoorten aan banden te leggen z.g. directe kredietrestrictie. Tegelijkertijd mochten commerciële banken maar in beperkte mate en voor bepaalde tijd hun overtollige middelen in het buitenland uitzetten het B-9 beleid. Het resultaat van het gevoerde beleid was dat de Amerikaanse rente mutaties weinig invloed hadden op de beleggingsuitzettingen in de Nederlandse Antillen. In 2000 stapte de BNA over van het directe monetair beleid ( de z.g.monetaire kasreserve regeling) naar het indirecte monetaire beleidsinstrumentarium; hierbij kregen banken meer vrijheid om zowel lokaal als internationaal te beleggen. Om de kapitaalstroom naar de V.S. te kunnen beheersen is het noodzakelijk dat de officiële rentetarieven van de BNA die van de V.S., de Fed Fund rate nauw volgen. In onderstaand grafiek is deze ontwikkeling duidelijk te zien. 4 Arbitrage is het gebruik maken van gelijktijdige prijsverschillen in verschillende markten voor eenzelfde goed. 2

3 Figuur 1. Fed Fund Rate vs. Beleningsrente NA In % Jaren FED Fund Rate beleningsrente BNA 3. Rentevoet in de bancaire kredietmarkt. In deze paragraaf beantwoorden we de vraag hoe de rentestand in de kredietmarkt bepaald wordt en welke factoren hierbij een rol spelen? Bij kredietverstrekking door banken is het gebruikelijk om bij de bepaling van de rente voor een kredietsoort rekening te houden met de volgende aspecten: a. het risico profiel van de klant, c.q. de geboden zekerheden; b. de financiële resultaten van bedrijven, het risicoprofiel van een bedrijf; c. de rente op overheidsobligaties; d. het monetaire beleid van de BNA. ad a. Het risico profiel van een klant in de consumptieve sfeer hangt weer nauw samen met de hoogte van het (gezins) inkomen, de stabiliteit van het werk ( job-stabiliy ) en de kredietervaringen uit het verleden. Naarmate de klant meer zekerheden kan geven aan de bank zal het risico dat de bank loopt bij de klant minder zijn en daardoor zal de rente als compensatie voor het te lopen risico lager worden. Er is een negatieve correlatie tussen de geboden zekerheden en de rente die de klant betaalt. Zo lopen banken minder risico als ze kredieten verstrekken aan klanten met een hoger (gezins)inkomen, die in het verleden altijd tijdig hun betalingsverplichtingen aan de bank zijn nagekomen en die langere tijd een baan hebben. Bij klanten met een minder goed risico profiel zou de rente anders kunnen zijn dan voor de minder riskante klanten. ad b. Bij kredietverlening aan bedrijven spelen de behaalde resultaten van het bedrijf in het recente verleden en de winst potentie in de toekomst mee. Banken zijn eerder geneigd een bedrijf een lening te vestrekken tegen gunstige voorwaarden indien de resultaten van het bedrijf in de markt waarin het actief is solide is en de perspectieven voor de bedrijvigheid in de sector op termijn positief zijn. Bovendien is een bank geneigd een lagere rente aan bedrijven in rekening te brengen indien deze meerdere bankzaken, zoals de internationale betalingen, het openen van documentaire kredieten en de creditcard zaken, via de bank kanaliseert. Deze overige opbrengsten ( ancillary business ) biedt hierdoor enige compensatie voor de rente vergoeding. ad c. De rente op overheidsobligaties wordt heel vaak gezien als een referentie rente voor het bepalen van de rente in de kredietmarkt. De overheidsobligatierente kan gezien worden als een minimum rente. Dit rentepercentage is gegarandeerd en zonder risico voor de klant. 3

4 ad d. In de vorige paragraaf is dit besproken daar hebben we laten zien dat de switch van het directe monetaire beleid naar het indirecte monetaire beleid gezorgd heeft voor een sterkere samenhang van de rente in de Antillen met de rente in de V.S. Alle hiervoor beschreven factoren beïnvloeden het rente niveau in de markt voor zakelijke leningen aan bedrijven en leningen in de consumptieve sfeer. Ook hebben we een verklaring gegeven voor het feit dat klant X en klant Y van bank A voor een lening met identieke looptijden en met dezelfde hoofdsom verschillende rentevoeten kunnen bedingen. 4. De rentevoet in de hypothecaire markt. In de periode vertoonde de rente op de hypotheekmarkt een dalend verloop.(zie figuur 2). Betaalde de kredietnemer bijvoorbeeld in de hypothecaire markt in de periode een rente van gemiddeld 12.5%, op dit moment brengen banken voor hypothecaire leningen gemiddeld 8.3% rente in rekening. Voor starters in deze markt zijn er banken die voor een beperkte periode zelfs met 7% rente adverteren. Figuur2: Hypotheek rente op Curaçao. Hypotheek rente op Curacao Jaren Bron: Statistical Supplement Annual Report van de Bank van de Nederlandse Antillen, Eén belangrijke factor achter de dalende hypotheek marktrente is de heersende structurele overliquiditeit in de kapitaalmarkt door de toegenomen besparingen bij zowel banken als institutionele beleggers (verzekeraars en pensioenfondsen). Daarnaast ontstond na 1992 door de hevige concurrentie tussen banken enerzijds en institutionele beleggers anderzijds een neerwaartse druk op de rente waardoor de rente op deze (deel) kredietmarkt structureel een dalende tendens is gaan vertonen. Een derde verklarende factor achter de daling van de hypotheek rente ligt in het feit dat ook buitenlandse aanbieders van hypotheekproducten tegen zeer scherpe prijzen spaarhypotheken ( combinatie spaaren levensverzekeringsproducten) en beleggingshypotheken ( combinatie van een hypothecaire lening en een beleggingsportefeuille) op de lokale markt hebben weten te brengen die vooral in de periode naast een rentevoordeel (rente niveau was tussen de 6% en 7%) ook een wisselkoersvoordeel hadden. De in Euro genoteerde hypotheken waren relatief goedkoop omdat de 4

5 dollar als internationale valuta in genoemde periode hoog noteerde t.o.v. de Euro. Dit maakte het lenen in Euro s aantrekkelijk. Na 2003 is door de appreciatie van de Euro t.o.v. de dollar het wisselkoersvoordeel geleidelijk omgeslagen in een nadeel waardoor deze factor minder belangrijk werd in de verklaring van de daling in de hypotheek rente. 5. De rentevoet in de markt voor overheidsleningen. Nu iets over een ander segment van de kapitaalmarkt. Figuur 3 illustreert hoe de markt voor 5-jarige overheidsleningen zich ontwikkelde in de periode Betaalde de overheid eind jaren 80 gemiddeld ruim boven de 10% aan rente, op dit moment is de rente op overheidsleningen sterk gedaald en betaalt de overheid nu circa 6.5% aan rente. Evenals de renteontwikkeling in de hypotheekmarkt kenmerkte de renteontwikkeling in de markt voor overheidsleningen zich als een markt van overschotten. Deze ontwikkeling heeft vooral te maken met de overmatige beschikbaarheid van fondsen ( i.c. de overliquiditeit) bij de institutionele beleggers waardoor per saldo de rente is gaan dalen. Figuur 3: Rente op 5-jarige overheidsleningen Rente op Overheidsleningen ( 5 jaar) I n % Jaren Bron: Statistical Supplement Annual Report van de Bank van de Nederlandse Antillen, De hierboven geschetste renteontwikkeling doet zich ook voor in andere segmenten van de kredietmarkt. Ik wil hier niet onvermeld laten dat voor het verkrijgen van meer inzicht in de renteontwikkeling in de tijd, de analyse gebaseerd moet zijn op een voldoende lange rentereeks opdat pieken en dalen in de tijd verklaard kunnen worden en zodat de statistische analyse van de data zinvoller wordt. Alle drie de soorten rentes laten een dalende trend zien over de laatste twintig jaar. Deze trend lijkt mede veroorzaakt door het veranderende beleid van de BNA (van direct naar indirect monetair beleid) maar ook toezicht, marktwerking en transparantie van de markt lijken hierbij een voorname rol gespeeld te hebben. 6. Macro-prudentiële indicatoren voor het lokale bankwezen. De Bank publiceert elk kwartaal een cijferoverzicht met kernvariabelen over het lokale bankwezen. Deze macro-prudentiële indicatoren benadrukken de rol van de BNA als toezichthouder van financiële 5

6 instellingen die actief zijn in de Nederlandse Antillen. De macro-prudentiële indicatoren betreffen onder andere de liquiditeit, de solvabiliteit, de kwaliteit van de activa van de banken en de netto rente marge. Met deze kern gegevens kan in een oogopslag worden geanalyseerd hoe gezond ( sound ) het bankwezen is. Tabel 1 geeft voor de periode een beknopte weergave van de financiële gezondheid van het bankwezen. Laten wij eerst kijken naar de toereikendheid van het kapitaal (solvabiliteit) van het binnenlandse bankwezen. In de tijdspanne lag de solvabiliteit, het verhoudingsgetal totaal kapitaal als percentage van de totale activa, van het bankwezen, met uitzondering van het jaar 2003 boven de 8%. Volgens internationale normen (Bazel normen) dient de solvabiliteit minimaal 8% te zijn, uitgaande van gecorrigeerde activa. De activa van banken wordt gecorrigeerd voor de risico s voor elk activa groep. Indien wij op de vermogencijfers de correctie zoals voorgeschreven door Bazel toepassen op de totale activa, dan lag gedurende deze hele periode dit verhoudingsgetal in de Nederlandse Antillen op circa 10%. Wij mogen concluderen dat het lokale bankwezen ruimschoots voldoet aan de internationale solvabiliteitsnormen van Bazel. Een indicator voor de gezondheid van de leningen portefeuille bij banken ( kwaliteit van de activa ) kan worden afgeleid uit het verhoudingsgetal achterstallige ( nonperforming ) leningen als percentage van de totale leningen portefeuille. Sinds het jaar 2001 vertoont deze indicator een dalende trend wat betekent dat de banken minder worden geconfronteerd met klanten die hun contractuele betalingsverplichtingen niet correct nakomen. Deze positieve ontwikkeling resulteerde in 2005 in een verhoudingsgetal van slechts 2.8% van leningen die achter liggen op hun normale betalingsschema. In datzelfde jaar is het verhoudingsgetal algemene voorziening ten opzichte van achterstallige ( nonperforming ) leningen 106%. Het lokale bankwezen heeft dus meer dan voldoende voorzieningen getroffen voor de leningen in hun portefeuille die mogelijk tot aflossingsproblemen kunnen leiden. Tabel 1: indicatoren voor financiële gezondheid van het bankwezen Capital adequacy (excl. branches) Total capital/total assets 8.9% 8.2% 8.2% 7.7% 8.1% 8.0% Solvency surplus/deficit (Naf mln.) Asset quality nonperforming loans/total loans 4.6% 6.0% 5.9% 5.9% 3.6% 2.8% General provision/nonperf. Loans 70.40% 60.80% 73.60% 61.10% 92.70% 106% Liquidity Total loans/total deposits 79.1% 68.7% 67.6% 66.3% 64.9% 57.6% Av. Liquidity surplus per bank (Naf mln.) Earnings Net interest margin 6.1% 5.1% 4.8% 4.7% 4.9% 5.4% De totale liquiditeit van het bankwezen laat in de afgelopen jaren steeds een significant overschot zien. Dit is het geval zowel gemeten in absolute cijfers als ook naar de verhouding van de totale leningen als percentage van de totale deposito s. De afnemende trend in dit verhoudingsgetal in de afgelopen jaren kan geïnterpreteerd worden als een proportioneel sterkere groei van de deposito s (aanwas van gelden) dan kredieten (uitzettingen van gelden). Banken zien daardoor dat een deel van de aangetrokken gelden niet direct uitgezet kan worden met als gevolg per saldo een aanwas van de aan hen toevertrouwde gelden. Dit resulteert vaak in een toename van de liquiditeiten bij het bankwezen. 6

7 Het laatste kerncijfer dat onder de macro-prudentiële indicatoren valt is de netto interest marge of de spread - i.c. het verschil tussen de debet (ontvangen) en credit (betaalde) rente bij banken die (wereldwijd) gezien wordt als de belangrijkste bron van rendement en winstgevendheid bij banken. Bij de Antilliaanse banken bedraagt de opbrengst van de netto interest marge ( spread ) circa 62% 5 van de totale operationele opbrengsten van het bankwezen. Daarnaast genereren banken andere opbrengsten ( fee-income ) uit hoofde van de diensten die zij verlenen aan klanten en derden. De discussies over de hoogte van deze spread worden hier te lande al jarenlang gevoerd. De vraag is wat een redelijke ( normale) spread voor het Antilliaanse bankwezen is, gegeven de kostenstructuur? In de periode fluctueerde de spread op de Antillen tussen 4.7% en 6.1% en werd in het jaar 2005 een gemiddelde spread van 5.4% geregistreerd. Dit betekent dat banken bij een gemiddelde vergoeding van 4% op spaar- termijn tegoeden een kredietrente van gemiddeld 9.4% in rekening brengen. Naarmate de vergoeding op spaar- en termijn tegoeden daalt, kan de rente op leningen meedalen en omgekeerd betekent een stijging van de rente op de spaar- en termijn tegoeden dat de kredietrente meestijgt ervan uitgaande dat de spread constant blijft. Uit onderzoek blijkt dat in onze regio een minimum spread van 4% noodzakelijk is. Instellingen die tegen dit minimum aan opereren realiseren zeer marginale rendementen in het bancaire systeem en zullen daardoor na verloop van tijd geforceerd worden om de instelling te kapitaliseren met extern vermogen. Een marginaal rendement kan dus tot gevolg hebben dat de kapitalisatie van de bank instellingen op termijn in gevaar komt omdat de interne capaciteit om winsten te genereren marginaal blijft. Om een beter inzicht te geven in de spread (netto interest marge) bij de ons omliggende eilanden in het Caribische gebied, die qua economische- en kostenstructuur vergelijkbaar zijn met de Nederlandse Antillen kan het volgende worden weergegeven: Tabel 2. De interest marge ( spread ) Nederlandse Antillen 5.1% 5.4% Dominica 4.5% 7.1% St.Lucia 4.5% 7.4% Grenada 4.8% 7.3% St.Vincent 5.0% 6.5% Antigua & Barbuda 5.5% 7.8% St.Kitts & Nevis 6.7% 5.6% Barbados 5.6% 6.0% Trinidad & Tobago 7.6% 6.9% Jamaica 10.7% 9.9% Domincaanse Republiek 8.9% 10.3% Een analyse van de ontwikkeling in de spread van de (ei)landen die aangesloten zijn bij monetaire unie van de Eastern Caribbean Central Bank (ECCB) 6 wijst uit dat, in 2001 en 2005 de meeste regionale economieën een netto interest marge hadden die hoger lag dan 4%. Bovendien valt op te merken dat met uitzondering van St.Kitts en Nevis, Trinidad & Tobago en Jamaica, deze spread in de regio in de afgelopen jaren alleen maar is toegenomen. Ter vergelijking was de spread in de V.S. en het Eurogebied 2.7% en 3.2% in Deze lagere spreads duiden op het feit dat genoemde markten efficiënter zijn dan de regionale financiële markten. 5 Voor het jaar 2005 kan dit als volgt worden berekend: miljoen gulden (netto interest marge) gedeeld door miljoen gulden (totale operationele opbrengsten). 6 ECCB landen: Dominica,St.Lucia, Grenada, St. Vincent, Antigua & Barbuda en St Kitts & Nevis. 7

8 Dit heeft te maken met een snellere, goedkopere, betere allocatie en gevarieerd producten aanbod in volwassen financiële markten. De regionale markten kenmerken zich door hun kleinschaligheid ( diseconomies of scale ) en hoger kosten niveau ( overhead ). Een vaak gehoorde stelling is dat de overheid moet ingrijpen in de rentevorming indien de spread te hoog is. Is dat een goede zaak? Het antwoord op deze vraag is nee, en wel om de volgende reden. Een direct gevolg van overheidsingrijpen in de rentevorming, i.c. het instellen van een maximum rente niveau voor kredieten is dat er een credit crunch ontstaat. Bij maximum rentes 7 is de kredietvraag groter dan het kredietaanbod waardoor niet iedereen die in aanmerking zou kunnen komen voor een lening deze inderdaad krijgt. Banken zullen onder deze omstandigheden hun kredietvoorwaarden aanscherpen en het zijn juist de lage inkomensgroepen en de minder solide bedrijven die de overheid denkt te moeten beschermen, die met een dergelijke maatregel als eerste getroffen worden. In de V.S. werd vooral in de jaren 70 en 80 veelvuldig gebruik gemaakt van de maatregel van een rente maximum voor leningen. In die periode was de inflatie vrij hoog en werd de hoge prijsverwachting doorgerekend in de rente op de kredietmarkt. Zoals al eerder werd aangegeven was het resultaat van deze maatregel dat juist de lage inkomensgroepen, of jonge mensen die geen krediet ervaringen hebben weten op te bouwen bij bank instellingen, of de financieel zwakkere bedrijven de dupe werden van deze maatregel. In deze paragraaf hebben we laten zien dat de het bankwezen in de Antillen gezond is. Alle macroprudentiële indicatoren zijn positief in vergelijking met de gestelde norm. De enige indicator die afwijkt van de grote economieën is de netto interest marge. Echter in vergelijking met (ei)landen met een zelfde structuur van de economie is de spread op de Antillen niet significant hoger. Bovendien is de hoogte van de spread te verklaren door specifieke kenmerken van de Antilliaanse markt. 7. De rol van de Centrale Bank (BNA) in de kredietmarkt. Anders dan wat veel mensen denken heeft de BNA geen directe rol bij de bepaling van de hoogte van de rente in de kredietmarkt. De hoogte van de rente wordt dus primair bepaald door de vraag en aanbod. In de jaren '80 maakte de BNA gebruik van een direct monetair beleidsinstrument om de hoogte van de rente te beïnvloeden. De BNA stelde in die tijd een absoluut kredietplafond voor de consumptieve leningen vast. Als het plafond bereikt was mochten geen consumptieve leningen meer worden verstrekt. Dit instrument werd later aangepast in een algemeen kredietplafond (dus niet alleen voor consumptieve leningen), dit wordt ook wel de monetaire kasreserve regeling genoemd. Zo kon de BNA de uitstaande kredieten beheersen zonder dat de BNA een rente niveau bepaalde. In 2000 is de BNA overgestapt op een indirect monetaire beleid ( Reserve Requirement ). Door de verhandeling van Certificate of Deposits (CD's) en overheidsschuldtitels kan de bank de vrij beschikbare liquiditeiten van commerciële banken beïnvloeden. Als resultaat van deze beleidswijziging schept de BNA nu wel condities opdat de rente op een transparante wijze tot stand komt en dat het publiek goed geïnformeerd is en blijft over de werkelijke kosten van kredieten. Uiteraard blijven de meer traditionele prudentiële zaken ook van groot belang bij het beoordelen van en het gezond houden van het financiële stelsel. In dit kader heeft de BNA de afgelopen jaren veel aandacht besteed aan het uitvaardigen van richtlijnen die de transparantie in de markt moeten optimaliseren. In 2005 resulteerde dit bijvoorbeeld in het uitvaardigen van richtlijnen ten aanzien van de publicatie van de effectieve rente ( of de APR= annual percentage rate) wat erop neerkomt dat banken en andere financiële instellingen verplicht zijn om bij het aanbieden en adverteren van kredieten de APR te vermelden. Dit maakt een goede onderlinge vergelijking van de echte rente die de klant moet betalen bij het aangaan van een kredietovereenkomst inzichtelijker. Daarnaast zijn banken verplicht om zowel een balans als een winst en verliesrekening in een door de BNA opgesteld formaat te publiceren. Hiermee wordt beoogd de 7 De maximum rente is een door de wetgever afgedwongen rente dat ligt onder de evenwichtsrente waardoor het voor kredietvragers goedkoper is om leningen aan te gaan. 8

9 klant meer informatie te geven over de financiële positie van de instellingen waar ze hun spaarcenten aan toevertrouwen. Verder is het toezicht op het marktgedrag ( market-conduct) meer op de voorgrond getreden, met als resultaat dat een betere uniformering van de kredietovereenkomsten zal worden nagestreefd. Dit komt de vergelijkbaarheid van kredietvoorstellen beter tot haar recht. Naast de Centrale Bank worden er particuliere initiatieven genomen om meer transparantie in de kredietmarkt te bestendigen. Zo worden sinds het begin van dit jaar de klanten van financiële instellingen geconfronteerd met het feit dat banken onderling via een hiertoe gespecialiseerd bedrijf en met goedkeuring vooraf van de klanten, kredietinformatie over vooral het betaalgedrag van klanten kunnen opvragen. Het voordeel van een dergelijk systeem, dat bijvoorbeeld in Nederland bekend staat als de Bureau Krediet Registratie (BKR) toetsing, is dat enerzijds klanten tegen het opnemen van teveel leningen ( overkreditering ) beschermd worden terwijl anderzijds bankinstellingen beter het risico van non-betaling van notoire slechte betalers kunnen beheersen door deze groep uit het systeem te houden. Voor de instelling vertaalt een goed functionerend systeem van krediettoetsing zich in een lagere verhouding achterstallige, nonperforming, leningen in de totale leningen portefeuille en in lagere voorzieningen voor achterstallige leningen. Veel centrale banken streven naar interne prijsstabiliteit, wat beter bekent staat als inflatiebestrijding. Dit wordt meestal nagestreefd via het inzetten van de officiële rentetarieven van de Centrale Bank, de zogenaamde discontopolitiek. Gegeven het open karakter van de Nederlandse Antillen, wordt inflatie bij ons voor een groot deel geïmporteerd. Hierdoor is de hoofddoelstelling van het monetaire beleid van de BNA om de externe stabiliteit van de Nederlands-Antilliaanse gulden te garanderen, en niet zozeer om inflatie te beteugelen. 8 De vraag die nog steeds beantwoord dient te worden is: is de rente in de Antillen (te) hoog? Gegeven de vergelijkende regionale analyse van de spread die als grondslag kan worden gebruikt voor de bepaling van de debet- en credit rente moet deze vraag ontkennend worden beantwoord. Men moet deze conclusie vooral plaatsen in de context van de regionale financiële markten die an sich inefficiënter zijn en daardoor ligt de spread hoger dan de volwassen markten in Europa of de V.S. Drs.A.G.Romero- Financieel-economische Directeur. 31 oktober Artikel in Antillen Special van Bank en effectenbedrijf: Het monetaire beleid op de Nederlandse Antillen. Door A.G.Romero en M. Hammann Januari

Als de lonen dalen, dalen de loonkosten voor de producent. Hetgeen kan betekenen dat de producent niet overgaat tot mechanisatie/automatisering.

Als de lonen dalen, dalen de loonkosten voor de producent. Hetgeen kan betekenen dat de producent niet overgaat tot mechanisatie/automatisering. Top 100 vragen. De antwoorden! 1 Als de lonen stijgen, stijgen de productiekosten. De producent rekent de hogere productiekosten door in de eindprijs. Daardoor daalt de vraag naar producten. De productie

Nadere informatie

Recente ontwikkelingen in de kredietvoorwaarden van banken

Recente ontwikkelingen in de kredietvoorwaarden van banken Recente ontwikkelingen in de kredietvoorwaarden van banken Een van de informatiebronnen voor de ecb bij het voeren van het monetaire beleid is de Bank Lending Survey, een kwalitatieve kwartaalenquête naar

Nadere informatie

Kredietverlening aan Nederlandse bedrijven loopt terug

Kredietverlening aan Nederlandse bedrijven loopt terug Het Nederlandse bedrijfsleven is in sterke mate afhankelijk van bancaire kredietverlening. De groei van de zakelijke kredietverlening is in de tweede helft van 28 vertraagd. Dit hangt grotendeels samen

Nadere informatie

BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD. Suriname Debt Management Office. Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2014

BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD. Suriname Debt Management Office. Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2014 BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD Suriname Debt Management Office Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2014 Sarajane Marilfa Omouth Paramaribo, juni 2015 1. Inleiding De totale

Nadere informatie

HET KAPITAALVERKEER CARICOM Interne Markt en Economie (CSME)

HET KAPITAALVERKEER CARICOM Interne Markt en Economie (CSME) HET KAPITAALVERKEER CARICOM Interne Markt en Economie (CSME) INLEIDING Regionale integratie bestaat uit vier hoofdpijlers: Economische Integratie, Ontwikkeling van Mens en Maatschappij, Coördinatie van

Nadere informatie

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)!

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Vragen aangeduid met een * toetsen in het bijzonder het inzicht en toepassingsvermogen. Deze vragenreeksen zijn vrij beschikbaar.

Nadere informatie

Uitdagingen lokale. Eric Matto Centrale Bank van Curacao en Sint Maarten

Uitdagingen lokale. Eric Matto Centrale Bank van Curacao en Sint Maarten Uitdagingen lokale banksector Eric Matto Centrale Bank van Curacao en Sint Maarten 3 november 2011 Inhoud 1. Kenmerken lokale l banksector 2. Recente schokken 3. Effecten op de lokale banksector 4. Uitdagingen

Nadere informatie

Levensverzekeraars reduceren renterisico met derivaten

Levensverzekeraars reduceren renterisico met derivaten Levensverzekeringen worden in de regel voor een lange periode afgesloten. De rente speelt hierdoor voor levensverzekeraars een belangrijke rol. Bij een rentedaling daalt het eigen vermogen van deze sector

Nadere informatie

ARTIKELEN SPAARRENTE FORS LAGER, INFLATIE STIJGT VERDER

ARTIKELEN SPAARRENTE FORS LAGER, INFLATIE STIJGT VERDER ARTIKELEN SPAARRENTE FORS LAGER, INFLATIE STIJGT VERDER ARTIKEL 1 Ook in juli 2013 worden de spaarrente's verder verlaagd Bron: financieel Dagblad d.d. 7 augustus 2013 De rentestijging op de kapitaalmarkt

Nadere informatie

Beleggingen institutionele beleggers in 2004 met 8,1 procent omhoog

Beleggingen institutionele beleggers in 2004 met 8,1 procent omhoog Publicatiedatum CBS-website Centraal Bureau voor de Statistiek 9 december 25 Beleggingen institutionele beleggers in 24 met 8,1 procent omhoog drs. J.L. Gebraad Centraal Bureau voor de Statistiek, Voorburg/Heerlen,

Nadere informatie

Eric Matto Onderdirecteur Monetaire en Economische Zaken Centrale Bank van Curaçao en Sint Maarten

Eric Matto Onderdirecteur Monetaire en Economische Zaken Centrale Bank van Curaçao en Sint Maarten Slide 1 Eric Matto Onderdirecteur Monetaire en Economische Zaken Centrale Bank van Curaçao en Sint Maarten Seminar Onzekere Pensioenzekerheid 17 november 2010 1 Slide 2 Inhoud 1. Beleggingsregel institutionele

Nadere informatie

Handel (tastbare goederen) 61 35 + 26 Diensten (transport, toerisme, ) 5 4 + 1 Primaire inkomens (rente, dividend, ) 11 3 + 8

Handel (tastbare goederen) 61 35 + 26 Diensten (transport, toerisme, ) 5 4 + 1 Primaire inkomens (rente, dividend, ) 11 3 + 8 betalingsbalans Zweden behoort tot de EU maar (nog) niet tot de EMU. Dat maakt Zweden een leuk land voor opgaven over wisselkoersen, waarbij een vrij zwevende kroon overgaat naar een kroon met een vaste

Nadere informatie

Marktwaardedekkingsgraad per 31 maart 2014: 128,6%, een toename van 3,3%-punt ten opzichte van 31 december 2013.

Marktwaardedekkingsgraad per 31 maart 2014: 128,6%, een toename van 3,3%-punt ten opzichte van 31 december 2013. Kwartaalbericht 2014 Samenvatting Marktwaardedekkingsgraad per 31 maart 2014: 128,6%, een toename van 3,3%-punt ten opzichte van 31 december 2013. Meer informatie vindt u op de website. Beleggingsrendement

Nadere informatie

2013 in het kort SAMENVATTING VAN HET JAARVERSLAG

2013 in het kort SAMENVATTING VAN HET JAARVERSLAG 2013 in het kort SAMENVATTING VAN HET JAARVERSLAG 1 Toelichting op het jaarverslag In het Jaarverslag 2013 legt het pensioenfonds uitgebreid verantwoording af over de ontwikkelingen, besluiten en gebeurtenissen

Nadere informatie

Grip op Financiën. 13 januari 2015 Sector Control

Grip op Financiën. 13 januari 2015 Sector Control Grip op Financiën 13 januari 2015 Sector Control Opbouw presentatie Inzicht in ontwikkeling leningenportefeuille en rente Normenkader van de gemeente Eindhoven Beheersmaatregelen Huidige leningenportefeuille

Nadere informatie

Hypotheekrecht en - vormen

Hypotheekrecht en - vormen Hypotheekrecht en - vormen Wat is een hypotheek? Een hypotheek is in theorie een zekerheidsrecht. Wanneer u een hypotheek afsluit, geeft u het recht van hypotheek aan de geldverstrekker. Dit recht van

Nadere informatie

Dekkingsgraad 121,8% per 30 september 2012, toename van 9,3%-punt ten opzichte van 30 juni 2012.

Dekkingsgraad 121,8% per 30 september 2012, toename van 9,3%-punt ten opzichte van 30 juni 2012. Kwartaalbericht 2012 Samenvatting 121,8% per 30 september 2012, toename van 9,3%-punt ten opzichte van 30 juni 2012. Meer informatie over de dekkingsgraad vindt u op de website. Beleggingsrendement 4,2%

Nadere informatie

De financiële crisis: en de Nederlandse Antillen

De financiële crisis: en de Nederlandse Antillen Slide 1 De financiële crisis en de Nederlandse Antillen Presentatie door Eric Matto Bank van de Nederlandse Antillen voor het seminar De financiële crisis: oorzaken, gevolgen en aanpak 2 september 2009

Nadere informatie

Hoofdstuk 12. Vreemd vermogen op lange termijn. Een lening (schuld) met een looptijd van langer dan een jaar. We bespreken 3 verschillende leningen:

Hoofdstuk 12. Vreemd vermogen op lange termijn. Een lening (schuld) met een looptijd van langer dan een jaar. We bespreken 3 verschillende leningen: www.jooplengkeek.nl Vreemd vermogen op lange termijn Een lening (schuld) met een looptijd van langer dan een jaar. We bespreken 3 verschillende leningen: 1. Onderhandse lening. 2. Obligatie lening. 3.

Nadere informatie

Examen HAVO en VHBO. Economie 1,2 oude en nieuwe stijl

Examen HAVO en VHBO. Economie 1,2 oude en nieuwe stijl Economie 1,2 oude en nieuwe stijl Examen HAVO en VHBO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Vooropleiding Hoger Beroeps Onderwijs HAVO Tijdvak 2 VHBO Tijdvak 3 Woensdag 21 juni 13.30 16.30 uur 20 00 Dit

Nadere informatie

Bankfaillissementen in historisch en internationaal perspectief

Bankfaillissementen in historisch en internationaal perspectief Bankfaillissementen in historisch en internationaal perspectief Sinds het begin van de kredietcrisis zijn in Nederland drie bancaire instellingen omgevallen. Faillissementen in het bankwezen komen echter

Nadere informatie

Wij zijn VDZ. Onze boodschap is helder: niemand regelt je geldzaken. beter dan wij. Dat is niet arrogant bedoeld, maar het uitgangspunt

Wij zijn VDZ. Onze boodschap is helder: niemand regelt je geldzaken. beter dan wij. Dat is niet arrogant bedoeld, maar het uitgangspunt Wij zijn VDZ. Onze boodschap is helder: niemand regelt je geldzaken beter dan wij. Dat is niet arrogant bedoeld, maar het uitgangspunt van onze dienstverlening. Deze tijd vraagt om transparantie. Wij regelen

Nadere informatie

Verklaring beleggingsresultaten en verlaging pensioenen

Verklaring beleggingsresultaten en verlaging pensioenen Verklaring beleggingsresultaten en verlaging pensioenen Het bestuur van Stichting Pensioenfonds Randstad heeft medio februari 2014 moeten besluiten tot het doorvoeren van een pijnlijke maatregel. Om de

Nadere informatie

Eric Matto Onderdirecteur Monetaire en Economische Zaken Centrale Bank van Curaçao en Sint Maarten

Eric Matto Onderdirecteur Monetaire en Economische Zaken Centrale Bank van Curaçao en Sint Maarten Eric Matto Onderdirecteur Monetaire en Economische Zaken Centrale Bank van Curaçao en Sint Maarten Seminar Onzekere Pensioenzekerheid 17 november 2010 1 Inhoud 1. Beleggingsregel institutionele beleggers.

Nadere informatie

BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD. Suriname Debt Management Office. Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2013

BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD. Suriname Debt Management Office. Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2013 BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD Suriname Debt Management Office Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2013 Een vooruitblik op de schuld, de schuldenlastbetalingen in 2014-2050

Nadere informatie

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 21 juni 13.30 16.30 uur

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 21 juni 13.30 16.30 uur Economische wetenschappen I en recht Examen VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 2 juni 3.3 6.3 uur 2 Dit examen bestaat uit 34 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel

Nadere informatie

1. Leg uit dat het sparen door gezinnen een voorbeeld is van ruilen in de tijd. 2. Leg uit waarom investeren door bedrijven als ruilen over de tijd beschouwd kan worden. 3. Wat is intertemporele substitutie?

Nadere informatie

financiële dienstverlening

financiële dienstverlening Algemene gegevens cliënt Algemene gegevens partner Naam : Naam : Geboortedatum : Geboortedatum : Algemene Kennis en Ervaring 1. Wat weet u van hypotheken? 2. Wat weet u van beleggingsproducten? 3. Wat

Nadere informatie

Domein GTST havo. 1) Gezinnen, bedrijven, overheid en buitenland; of anders geformuleerd: (C + I + O + E M)

Domein GTST havo. 1) Gezinnen, bedrijven, overheid en buitenland; of anders geformuleerd: (C + I + O + E M) 1) Geef de omschrijving van trendmatige groei. 2) Wat houdt conjunctuurgolf in? 3) Noem 5 conjunctuurindicatoren. 4) Leg uit waarom bij hoogconjunctuur de bedrijfswinsten zullen stijgen. 5) Leg uit waarom

Nadere informatie

NVM-Betaalbaarheidsanalyse. 2000-Q1 tot en met 2014-Q4

NVM-Betaalbaarheidsanalyse. 2000-Q1 tot en met 2014-Q4 NVM-Betaalbaarheidsanalyse 2000-Q1 tot en met 2014-Q4 NVM Data & Research 15 januari 2015 1 Samenvatting De (theoretische) betaalbaarheidsindex maakt in het vierde kwartaal van 2014 nog steeds een opwaartse

Nadere informatie

KREDIETPROSPECTUS MAATWERK REKENING-COURANT KREDIET

KREDIETPROSPECTUS MAATWERK REKENING-COURANT KREDIET KREDIETPROSPECTUS MAATWERK REKENING-COURANT KREDIET Aanvraagprocedure Theodoor Gilissen Bankiers N.V. (hierna: de bank ) verstrekt in het algemeen slechts kredietfaciliteiten aan cliënten als tevens sprake

Nadere informatie

Module 8 havo 5. Hoofdstuk 1 conjunctuurbeweging

Module 8 havo 5. Hoofdstuk 1 conjunctuurbeweging Module 8 havo 5 Hoofdstuk 1 conjunctuurbeweging Economische conjunctuur hoogconjunctuur Reëel binnenlands product groeit procentueel sterker dan gemiddeld. laagconjunctuur Reëel binnenlands product groeit

Nadere informatie

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)!

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Vragen aangeduid met een * toetsen in het bijzonder het inzicht en toepassingsvermogen. Deze vragenreeksen zijn vrij beschikbaar.

Nadere informatie

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)!

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Vragen aangeduid met een * toetsen in het bijzonder het inzicht en toepassingsvermogen. Deze vragenreeksen zijn vrij beschikbaar.

Nadere informatie

BIJLAGE A bij het. voorstel voor een VERORDENING VAN HET EUROPEES PARLEMENT EN DE RAAD

BIJLAGE A bij het. voorstel voor een VERORDENING VAN HET EUROPEES PARLEMENT EN DE RAAD NL NL NL EUROPESE COMMISSIE Brussel, 20.12.2010 COM(2010) 774 definitief Bijlage A/Hoofdstuk 14 BIJLAGE A bij het voorstel voor een VERORDENING VAN HET EUROPEES PARLEMENT EN DE RAAD betreffende het Europees

Nadere informatie

Vraag Antwoord Scores

Vraag Antwoord Scores Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 maximumscore 1 600 bezoekers (2.800 2.200) 2 maximumscore

Nadere informatie

De Hypotheek. De Hypotheekrente. Rentevastperiode. Wat is een hypotheek? Wat zijn de kosten van mijn lening? Variabele rente

De Hypotheek. De Hypotheekrente. Rentevastperiode. Wat is een hypotheek? Wat zijn de kosten van mijn lening? Variabele rente De Hypotheek Je gaat een woning kopen en hebt hiervoor een lening nodig van de bank. In deze toelichting proberen wij je inzichtelijk te maken wat een hypotheek is en wat de meest voorkomende vormen zijn.

Nadere informatie

= de ruilverhouding tussen 2 munten De wisselkoers is de prijs van een buitenlandse valuta uitgedrukt in de valuta van het eigen land.

= de ruilverhouding tussen 2 munten De wisselkoers is de prijs van een buitenlandse valuta uitgedrukt in de valuta van het eigen land. 1 De wisselmarkt 1.1 Begrip Wisselkoers = de ruilverhouding tussen 2 munten De wisselkoers is de prijs van een buitenlandse valuta uitgedrukt in de valuta van het eigen land. bv: prijs van 1 USD = 0,7

Nadere informatie

Winstgroei en buffers ondersteunen investerings herstel

Winstgroei en buffers ondersteunen investerings herstel Na de snelle daling van de bedrijfswinsten door de kredietcrisis, is er recentelijk weer sprake van winstherstel. De crisis heeft echter geen gat geslagen in de grote financiële buffers van bedrijven.

Nadere informatie

Aflevering 4 - Advies over de rentevastperiode

Aflevering 4 - Advies over de rentevastperiode Aflevering 4 - Advies over de rentevastperiode Het aangaan van een hypothecair krediet is voor consumenten een belangrijke beslissing. De kosten en aflossing van deze lening hebben voor langere termijn

Nadere informatie

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG > Retouradres Postbus 20011 2500 EA Den Haag Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Turfmarkt 147 Den Haag Postbus 20011 2500 EA Den Haag Uw kenmerk 2015Z14592

Nadere informatie

De verschillende hypotheekvormen

De verschillende hypotheekvormen De verschillende hypotheekvormen Hierbij ontvangt u een beschrijving van een vijftal hypotheekvormen. Wij willen u vragen dit alvast door te nemen zodat u reeds bekend bent met de diverse hypotheeksoorten.

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 havo 2000-I

Eindexamen economie 1 havo 2000-I Opgave 1 Meer mensen aan de slag Het terugdringen van de werkloosheid is in veel landen een belangrijke doelstelling van de overheid. Om dat doel te bereiken, streeft de overheid meestal naar groei van

Nadere informatie

Herstel van de verzekeringsbranche in 2003

Herstel van de verzekeringsbranche in 2003 Herstel van de verzekeringsbranche in 2003 Uit voorlopige cijfers 1 van de Pensioen- & Verzekeringskamer (PVK) blijkt dat de verzekeringsbranche na een moeizame periode (vanaf 1999) zich enigszins hersteld

Nadere informatie

Markt voor onderhandse derivaten in korte tijd sterk gekrompen

Markt voor onderhandse derivaten in korte tijd sterk gekrompen Markt voor onderhandse derivaten in korte tijd sterk gekrompen De mondiale markt voor onderhandse derivaten - niet gestandaardiseerd verhandeld op de beurs maar in maatwerk tussen grote partijen - is sinds

Nadere informatie

De inschatting van de kans op eventuele wanbetalingen bij toekomstige rente- en aflossingsbetalingen op schuldpapier; Renterisico

De inschatting van de kans op eventuele wanbetalingen bij toekomstige rente- en aflossingsbetalingen op schuldpapier; Renterisico Agendapunt 05 Bijlage 08 TREASURYSTATUUT I Begripsbepalingen Artikel 1 In dit statuut wordt verstaan onder: Derivaten Financiële instrumenten die hun bestaan ontlenen aan een bepaalde onderliggende waarde.

Nadere informatie

NVM-Betaalbaarheidsanalyse. 2000-Q1 tot en met 2014-Q3

NVM-Betaalbaarheidsanalyse. 2000-Q1 tot en met 2014-Q3 NVM-Betaalbaarheidsanalyse 2000-Q1 tot en met 2014-Q3 NVM Data & Research 9 oktober 2014 1 Samenvatting De (theoretische) betaalbaarheidsindex maakt in het derde kwartaal van 2014 een zeer sterke opwaartse

Nadere informatie

Inleiding tot de economie Test december 2008 H17 tem H25 VERBETERING 1

Inleiding tot de economie Test december 2008 H17 tem H25 VERBETERING 1 Inleiding tot de economie Test december 2008 H17 tem H25 VERBETERING 1 Vraag 1 Bin. Munt/Buit. munt Hoeveelheid buitenlandse munt Beschouw bovenstaande grafiek met op de Y-as de hoeveelheid binnenlandse

Nadere informatie

pdf18 MACRO-VRAAG EN MACRO-AANBOD

pdf18 MACRO-VRAAG EN MACRO-AANBOD pdf18 MACRO-VRAAG EN MACRO-AANBOD De macro-vraaglijn of geaggregeerde vraaglijn geeft het verband weer tussen het algemeen prijspeil en de gevraagde hoeveelheid binnenlands product. De macro-vraaglijn

Nadere informatie

Eindexamen economie 1-2 havo 2000-II

Eindexamen economie 1-2 havo 2000-II Opgave 1 Uit een krant: Uitzendbranche blijft groeien Uit cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) blijkt dat de uitzendbranche in het eerste kwartaal van 1998 flink is gegroeid. In vergelijking

Nadere informatie

Vraag Antwoord Scores

Vraag Antwoord Scores Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 maximumscore 2 bij (1) volkomen concurrentie bij (2) niet bij (3)

Nadere informatie

Dutch Summary. Dutch Summary

Dutch Summary. Dutch Summary Dutch Summary Dutch Summary In dit proefschrift worden de effecten van financiële liberalisatie op economische groei, inkomensongelijkheid en financiële instabiliteit onderzocht. Specifiek worden hierbij

Nadere informatie

Beantwoording Kamervragen 2009Z07254 1

Beantwoording Kamervragen 2009Z07254 1 Beantwoording Kamervragen 9Z7 Vragen van het lid Tang (PvdA) aan de minister van Financiën over de hoge fundingkosten van banken als gevolg van de hoge spaarrentes die banken in Nederland bieden. Vraag

Nadere informatie

Beleggingen institutionele beleggers 1,5 biljoen euro in 2010

Beleggingen institutionele beleggers 1,5 biljoen euro in 2010 11 Beleggingen institutionele beleggers 1,5 biljoen euro in John Gebraad Publicatiedatum CBS-website: 3-11-211 Den Haag/Heerlen Verklaring van tekens. = gegevens ontbreken * = voorlopig cijfer ** = nader

Nadere informatie

Workshop gedragstoezicht BES

Workshop gedragstoezicht BES Workshop gedragstoezicht BES Hans Wolters 30 maart 2010 Agenda 1. Taken AFM en inhoud gedragstoezicht 2. Zorgplicht 3. Transparantietoezicht 4. Voorkomen overkreditering 2 1. Taak: wat doet de AFM? De

Nadere informatie

Zijn de consumenten de volgende slachtoffers van de kredietcrisis?

Zijn de consumenten de volgende slachtoffers van de kredietcrisis? A.G.Romero 1 In this article, the author analyzes the development of consumer loans in the U.S., the Netherlands and the Netherlands Antilles during the period 2000-2008. In contrast to the moderate annual

Nadere informatie

Economische voorjaarsprognoses 2015: herstel wint aan kracht dankzij economische rugwind

Economische voorjaarsprognoses 2015: herstel wint aan kracht dankzij economische rugwind Europese Commissie - Persbericht Economische voorjaarsprognoses 2015: herstel wint aan kracht dankzij economische rugwind Brussel, 05 mei 2015 De economie in de Europese Unie profiteert dit jaar van een

Nadere informatie

Wat u moet weten over beleggen

Wat u moet weten over beleggen Rabo BedrijvenPensioen Wat u moet weten over beleggen Beleggen voor het Rabo BedrijvenPensioen Uw werkgever betaalt pensioenpremies voor het Rabo BedrijvenPensioen. In deze brochure leest u hoe we deze

Nadere informatie

Sparen. Voor de actuele spaarrentes verwijzen wij u naar snsregiobank.nl. Snelsparen

Sparen. Voor de actuele spaarrentes verwijzen wij u naar snsregiobank.nl. Snelsparen Sparen Hoe meer, hoe beter Sparen Statistieken tonen elke keer weer aan dat Nederlanders voorop lopen in de wereld als het gaat om de hoogte van hun spaargeld. En terecht. Want wie wil er nu niet voorbereid

Nadere informatie

Uitkomsten DNB macro-stresstest zomer 2009

Uitkomsten DNB macro-stresstest zomer 2009 Uitkomsten DNB macro-stresstest zomer 2009 Stresstesting wordt door DNB al een aantal jaren gebruikt als instrument voor het financiële stabiliteitsbeleid en het prudentiële toezicht. Deze zomer is opnieuw

Nadere informatie

Zelftest hoofdstuk 1 Gesloten vragen 1.22 D; 1.23 B; 1.24 A; 1.25 B; 1.26 B; 1.27 C; 1.28 D; 1.29 A; 1.30 B; 1,31 A; 1.32 A

Zelftest hoofdstuk 1 Gesloten vragen 1.22 D; 1.23 B; 1.24 A; 1.25 B; 1.26 B; 1.27 C; 1.28 D; 1.29 A; 1.30 B; 1,31 A; 1.32 A Zelftest hoofdstuk 1 1.22 D; 1.23 B; 1.24 A; 1.25 B; 1.26 B; 1.27 C; 1.28 D; 1.29 A; 1.30 B; 1,31 A; 1.32 A 1.33 a. $25 1, 1 = $27,50 b. -invoercontingenten, -kwaliteitseisen, -douaneformaliteiten, -subsidies

Nadere informatie

Hoofdstuk 7. Financiële situatie

Hoofdstuk 7. Financiële situatie Stadsenquête Leiden Hoofdstuk 7. Financiële situatie Samenvatting Bijna driekwart van de Leidenaren geeft aan gemakkelijk rond te komen met het huishoudinkomen, twee op de tien komt net rond en bijna een

Nadere informatie

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Vierde kwartaal 2014-1 oktober 2014 t/m 31 december 2014

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Vierde kwartaal 2014-1 oktober 2014 t/m 31 december 2014 Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel Vierde kwartaal 2014-1 oktober 2014 t/m 31 december 2014 Samenvatting: dalende euro en dalende rente Nominale dekkingsgraad gedaald van 117,4% naar 115,1%

Nadere informatie

Lesbrief Verdienen en uitgeven 2 e druk

Lesbrief Verdienen en uitgeven 2 e druk Hoofdstuk 1. Inkomen verdienen 1.22 1.23 1.24 1.25 1.26 1.27 1.28 1.29 1.30 1.31 1.32 1.33 1.34 D A C C A D B A D D B C D 1.35 a. 1.000.000 425.000 350.000 40.000 10.000 30.000 = 145.000. b. 1.000.000

Nadere informatie

Vermogen: geld Kapitaal (aandelen, obligaties, leningen (lange termijn))

Vermogen: geld Kapitaal (aandelen, obligaties, leningen (lange termijn)) www.jooplengkeek.nl Vermogensmarkt De markt: vraag en aanbod Vermogen: geld Kapitaal (aandelen, obligaties, leningen (lange termijn)) Vermogen is een ruimer begrip dan geld. Een banksaldo is ook vermogen.

Nadere informatie

De Knab Participatie in het kort

De Knab Participatie in het kort De Knab Participatie in het kort De Knab Participatie in het kort Let op! De Knab Participatie in het kort geeft antwoord op vragen die je mogelijk hebt over de participatie. Als je overweegt om de Knab

Nadere informatie

De 15 valkuilen om voor op te passen bij het aangaan van een lening of krediet!

De 15 valkuilen om voor op te passen bij het aangaan van een lening of krediet! De 15 valkuilen om voor op te passen bij het aangaan van een lening of krediet! Wees u bewust van deze valkuilen om niet bedrogen uit te komen Pagina 1 Inhoudsopgave Inleiding... 3 Valkuil 1. Aanbiedingen...

Nadere informatie

BANK VAN DE NEDERLANDSE ANTILLEN (Centrale Bank)

BANK VAN DE NEDERLANDSE ANTILLEN (Centrale Bank) BANK VAN DE NEDERLANDSE ANTILLEN (Centrale Bank) Voorschriften Publicatie van de Effectieve Rentevoet juli 2004 NEDERLANDSE ANTILLEN Voorschriften Publicatie van de Effectieve Rentevoet 1. Aard en wettelijke

Nadere informatie

Marktwaarde van de pensioenverplichtingen in het derde kwartaal gestegen van 16.893 miljoen naar 17.810 miljoen ( 15.008 miljoen ultimo Q4 2013).

Marktwaarde van de pensioenverplichtingen in het derde kwartaal gestegen van 16.893 miljoen naar 17.810 miljoen ( 15.008 miljoen ultimo Q4 2013). Kwartaalbericht 2014 Samenvatting Marktwaardedekkingsgraad per 30 september 2014 130,4%, een toename van 0,9%-punt ten opzichte van 30 juni 2014. Over de eerste negen maanden steeg de marktwaardedekkingsgraad

Nadere informatie

De impact van banksparen op de Nederlandse bank- en verzekeringssector

De impact van banksparen op de Nederlandse bank- en verzekeringssector De impact van banksparen op de Nederlandse bank- en verzekeringssector De Nederlandse markt voor fiscaal gefaciliteerde vermogensvorming verandert in snel tempo. Sinds de introductie van de Wet Banksparen

Nadere informatie

U betaalt rente voor uw hypotheek. Hoe komt deze rente tot stand?

U betaalt rente voor uw hypotheek. Hoe komt deze rente tot stand? U betaalt rente voor uw hypotheek. Hoe komt deze rente tot stand? 1 Inhoud Wat is een hypotheek precies? 3 Goed om even te weten. 6 2 Wat is een hypotheek precies? U heeft een hypotheek. Dat is een geldlening.

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4

Nadere informatie

Banken. Banken. de risico s die een bank loopt de organisatiestructuur van banken en de bankensector de rol van de Nederlandsche- en Europese bank

Banken. Banken. de risico s die een bank loopt de organisatiestructuur van banken en de bankensector de rol van de Nederlandsche- en Europese bank I n d i t o n d e r d e e l w o r d t d e l e z e r i n z i c h t v e r s c h a f t i n h e t o n d e r w e r p b a n k e n. De volgende onderwerpen komen hierbij aan de orde: d e v e r s c h i l l e n

Nadere informatie

BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD. Suriname Debt Management Office. Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2012

BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD. Suriname Debt Management Office. Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2012 BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD Suriname Debt Management Office Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2012 Een vooruitblik op de schuld, de schuldenlastbetalingen in 2013-2045

Nadere informatie

NVM-Betaalbaarheidsanalyse. 2000-Q1 tot en met 2012-Q1

NVM-Betaalbaarheidsanalyse. 2000-Q1 tot en met 2012-Q1 NVM-Betaalbaarheidsanalyse 2000-Q1 tot en met 2012-Q1 NVM Data & Research 2 april 2012 Inhoudsopgave 1 Samenvatting... 3 2 Inleiding: beschrijving van de gebruikte betaalbaarheidsindicatoren en grafieken...

Nadere informatie

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)!

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Vragen aangeduid met een * toetsen in het bijzonder het inzicht en toepassingsvermogen. Deze vragenreeksen zijn vrij beschikbaar.

Nadere informatie

Korte termijn: onnodig korten van rechten voorkomen. Lange termijn: naar een nieuw FTK op basis van nieuwe pensioencontracten

Korte termijn: onnodig korten van rechten voorkomen. Lange termijn: naar een nieuw FTK op basis van nieuwe pensioencontracten Korte termijn: onnodig korten van rechten voorkomen Lange termijn: naar een nieuw FTK op basis van nieuwe pensioencontracten De daling van de dekkingsgraden heeft de afgelopen weken een uitgebreide discussie

Nadere informatie

Samenvatting Hoofdstuk 9 Betalen in binnen- en buitenland

Samenvatting Hoofdstuk 9 Betalen in binnen- en buitenland Paragraaf 1 Geld Samenvatting Hoofdstuk 9 Betalen in binnen- en buitenland Er is sprake van directe ruil wanneer er goederen tegen goederen worden geruild. We spreken van indirecte ruil wanneer er eerst

Nadere informatie

POSITION PAPER INZET RENTEDERIVATEN BIJ KREDIETVERLENING AAN HET MKB

POSITION PAPER INZET RENTEDERIVATEN BIJ KREDIETVERLENING AAN HET MKB POSITION PAPER INZET RENTEDERIVATEN BIJ KREDIETVERLENING AAN HET MKB Kernboodschappen Nederlandse Vereniging van Banken (NVB) Rentederivaten worden door Nederlandse banken aangeboden om renterisico s voor

Nadere informatie

2012 in het kort TOELICHTING OP HET JAARVERSLAG

2012 in het kort TOELICHTING OP HET JAARVERSLAG 2012 in het kort TOELICHTING OP HET JAARVERSLAG 1 Toelichting op het jaarverslag In het Jaarverslag 2012 legt het pensioenfonds uitgebreid verantwoording af over de ontwikkelingen, besluiten en gebeurtenissen

Nadere informatie

Laag, lager, negatief: de onstuitbare val van de rentevoeten

Laag, lager, negatief: de onstuitbare val van de rentevoeten Laag, lager, negatief: de onstuitbare val van de rentevoeten Thema-analyse Belfius Research Februari 2016 Inleiding De rente staat op een historisch laag niveau. Voor een 10-jarig krediet betaalt de Belgische

Nadere informatie

Afbetaling Aflossing Aflossingsvrije lening Beleggingskrediet BKR of Bureau Kredietregistratie Consumptief krediet Creditcard

Afbetaling Aflossing Aflossingsvrije lening Beleggingskrediet BKR of Bureau Kredietregistratie Consumptief krediet Creditcard Begrippenlijst A-Z Afbetaling Als u iets op afbetaling koopt, krijgt u uw aankoop direct mee. Vervolgens betaalt u het aankoopbedrag in termijnen terug. U wordt pas officieel eigenaar van uw aankoop zodra

Nadere informatie

De Conservatrix Hypotheek

De Conservatrix Hypotheek U mag vertrouwen op een aantrekkelijke rente. Maar dat is niet de enige zekerheid. De Conservatrix Hypotheek Een beetje conservatief is zo gek nog niet. Al sinds 1872 is Conservatrix gespecialiseerd in

Nadere informatie

Voorbeeldcasussen workshop DELFI-tool t.b.v. de LWEO Conferentie 2016. Auteurs: Íde Kearney en Robert Vermeulen

Voorbeeldcasussen workshop DELFI-tool t.b.v. de LWEO Conferentie 2016. Auteurs: Íde Kearney en Robert Vermeulen Voorbeeldcasussen workshop DELFI-tool t.b.v. de LWEO Conferentie 2016. Auteurs: Íde Kearney en Robert Vermeulen De voorbeelden in de casussen zijn verzonnen door de auteurs en komen niet noodzakelijkerwijs

Nadere informatie

De rente stijgt: welke gevolgen heeft dat voor u?

De rente stijgt: welke gevolgen heeft dat voor u? De rente stijgt: welke gevolgen heeft dat voor u? Onafhankelijke informatie voor consumenten Wat is renterisico? Als u geld nodig heeft, kunt u een lening afsluiten. U moet het geleende geld wel terugbetalen.

Nadere informatie

KREDIETPROSPECTUS MAATWERK VASTE LENING

KREDIETPROSPECTUS MAATWERK VASTE LENING KREDIETPROSPECTUS MAATWERK VASTE LENING Aanvraagprocedure Theodoor Gilissen Bankiers N.V. (hierna: de bank ) verstrekt in het algemeen slechts kredietfaciliteiten aan cliënten als tevens sprake is van

Nadere informatie

QE in de eurozone: bezit van de zaak, einde van het vermaak?

QE in de eurozone: bezit van de zaak, einde van het vermaak? QE in de eurozone: bezit van de zaak, einde van het vermaak? Komt er QE in de eurozone? Sinds enige maanden wordt er op de financiële markten gezinspeeld op het opkopen van staatsobligaties door de Europese

Nadere informatie

Het managen van balansen, risico s, risicoprofielen waar u allen druk mee bezig bent, herken ik dus goed.

Het managen van balansen, risico s, risicoprofielen waar u allen druk mee bezig bent, herken ik dus goed. Speech Bert Boertje, divisiedirecteur Toezicht pensioenfondsen bij DNB, tijdens het beleggersberaad van Pensioen Pro op 8 oktober 2015, getiteld Beleggen tussen twee vuren. In zijn speech ging Boertje

Nadere informatie

Inleiding. Sparen. verschillende motieven voor:

Inleiding. Sparen. verschillende motieven voor: I n d i t o n d e r d e e l w o r d t d e l e z e r i n z i c h t v e r s c h a f t i n h e t o n d e r w e r p s p a r e n. De volgende onderwerpen komen hierbij aan de orde: de verschillende spaarmotieven

Nadere informatie

Klantprofiel Hypotheken

Klantprofiel Hypotheken Klantprofiel Hypotheken Klant 1 Klant 2 Naam.. Ondernemer ja nee ja nee Sinds.. Sinds. Dienstverband Fulltime Fulltime Part-time uur Part-time uur Vast Vast Flex/uitzend Flex/uitzend Bepaalde tijd Bepaalde

Nadere informatie

1. Lees de vragen goed door; soms geeft een enkel woordje al aan welke richting je op moet.

1. Lees de vragen goed door; soms geeft een enkel woordje al aan welke richting je op moet. AANVULLENDE SPECIFIEKE TIPS ECONOMIE VWO 2007 1. Lees de vragen goed door; soms geeft een enkel woordje al aan welke richting je op moet. : Leg uit dat loonmatiging in een open economie kan leiden tot

Nadere informatie

Oktober 2015. Macro & Markten. 1. Rente en conjunctuur :

Oktober 2015. Macro & Markten. 1. Rente en conjunctuur : Oktober 2015 Macro & Markten 1. Rente en conjunctuur : VS Zoals al aangegeven in ons vorig bulletin heeft de Amerikaanse centrale bank FED de beleidsrente niet verhoogd. Maar goed ook, want naderhand werden

Nadere informatie

Zet herstel bankensector door?

Zet herstel bankensector door? ING Investment Office Publicatiedatum: 29 mei 2015 Sectorcommentaar financiële waarden Zet herstel bankensector door? Door Jan Kleipool, analist van het ING Investment Office De vooruitzichten voor de

Nadere informatie

BEGROTING 2014. Paragraaf Financiering

BEGROTING 2014. Paragraaf Financiering BEGROTING 2014 Paragraaf Financiering Ambtelijke programmamanager Afdelingshoofd Bedrijfsvoering Inleiding In de BBV 2004 (Besluit Beheer en Verantwoording Provincies en gemeenten) is een paragraaf financiering

Nadere informatie

Marktwaarde van de pensioenverplichtingen in het tweede kwartaal gestegen van 15.941 miljoen naar 16.893 miljoen ( 15.008 miljoen ultimo Q4 2013).

Marktwaarde van de pensioenverplichtingen in het tweede kwartaal gestegen van 15.941 miljoen naar 16.893 miljoen ( 15.008 miljoen ultimo Q4 2013). Kwartaalbericht 2014 Samenvatting Marktwaardedekkingsgraad per 30 juni 2014 129,5%, een toename van 0,9%-punt ten opzichte van 31 maart 2014. Over de eerste zes maanden steeg de marktwaardedekkingsgraad

Nadere informatie