Wij bedanken de mensen van LCP die dit rapport mogelijk hebben gemaakt: Bram van den Langenberg

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Wij bedanken de mensen van LCP die dit rapport mogelijk hebben gemaakt: Bram van den Langenberg"

Transcriptie

1 LCP NETHERLANDS WERK IN UITVOERING BIJ PENSIOENFONDSEN 2015 Inzicht in de pensioenbeheer-, vermogensbeheer- en transactiekosten van Nederlandse pensioenfondsen. Lane Clark & Peacock Netherlands B.V. Pension Fund Consulting ALM Consulting Actuarial Services Corporate Consulting Training Communication

2 2 Insight Clarity Advice Actuarieel adviesbureau Lane Clark & Peacock Netherlands B.V. adviseert pensioenfondsen, (internationale) ondernemingen, ondernemingsraden en verzekeraars. Lane Clark & Peacock Netherlands B.V. is onderdeel van Lane Clark & Peacock LLP (LCP). LCP heeft eigen kantoren in Nederland (Utrecht), België (Brussel), Engeland (Londen en Winchester), Ierland (Dublin) en de Verenigde Arabische Emiraten (Abu Dhabi). Wij bedanken de mensen van LCP die dit rapport mogelijk hebben gemaakt: Sarah Gunn Linda van Houten Jeroen Koopmans Bram van den Langenberg Evert van Ling Johan van Soest Voor meer informatie kunt u contact opnemen met Jeroen Koopmans, Evert van Ling of Johan van Soest van ons kantoor te Utrecht. Dit rapport mag gereproduceerd worden in zijn geheel of in delen, zonder toestemming vooraf, mits de bron duidelijk wordt vermeld. Bekijk een volledige lijst van onze diensten op Utrecht, november 2015 Lane Clark & Peacock Netherlands B.V.

3 3 Inhoud p5 Voorwoord p7 1. Management samenvatting p7 1.1 Ontwikkelingen in volle gang p8 1.2 Aantal pensioenfondsen p8 1.3 Pensioenbeheerkosten p8 1.4 Vermogensbeheerkosten, transactiekosten en rendement p9 1.5 Kostenverantwoording door de pensioenfondsen p10 2. Aanbevelingen p12 3. Inleiding p Ontwikkelingen in volle gang p Verantwoording afleggen p AFM-onderzoek naar verantwoording beleggingskosten p DNB publiceert gegevens individuele pensioenfondsen op haar website p Hervormingen en uitvoeringskosten p20 5. Pensioenbeheerkosten p Totale pensioenbeheerkosten p Administratiekosten p Controle- en advieskosten p Accountantskosten p Overige kosten p30 6. Kosten van vermogensbeheer, transactiekosten en rendement p Vermogensbeheerkosten en transactiekosten p Beleggingsrendement p Conclusies kosten versus rendement p37 7. Kostenverantwoording p Kwalitatieve beoordeling bestuursverslagen p Bevindingen p Best practices p42 8. Tot slot p15 4. p p p Opzet van het onderzoek Algemene gegevens geanalyseerde pensioenfondsen Kostensoorten Kwalitatieve analyse

4 1

5 LCP Netherlands Werk in uitvoering bij pensioenfondsen 2015 Voorwoord 5 Voorwoord Dit jaar brengen wij ons vierde rapport uit met een analyse van de door Nederlandse pensioenfondsen gemaakte uitvoeringskosten, nu over de jaren 2012 tot en met Dit rapport bevat de resultaten op basis van 241 jaarverslagen. Economische stabiliteit lijkt nog ver weg. De beursindices vertonen regelmatig schommelingen van meer dan 2% per dag en de rente op de kapitaalmarkt wordt door de centrale banken kunstmatig historisch laag gehouden. Daarbij komen de zorgen over de economische ontwikkelingen in Azië en de impact van de exodus uit het Midden Oosten. Pensioenfondsen worden geconfronteerd met deze onzekerheden. Tegelijkertijd dienen de fondsen zo goed mogelijk hun pensioenverplichtingen na te komen. We kunnen constateren dat het de pensioenfondsen in 2014 gemiddeld genomen gelukt is om de dekkingsgraden op peil te houden. Door de sterk gedaalde marktrente zijn de pensioenverplichtingen van pensioenfondsen weliswaar enorm toegenomen, maar we zien ook dat de rendementen die pensioenfondsen in 2014 gerealiseerd hebben veelal ruim boven de 20% liggen. Uit de jaarverslagen 2014 is het doorgaans lastig op te maken of deze rendementen vooral behaald zijn door de rentehedge of door de strategische asset allocatie. Daarvoor is het echt nodig dat pensioenfondsen inzicht geven in het beleggingsrendement inclusief en exclusief de rentehedge. Voorwoord De pensioenfondsen hanteren in hun jaarverslagen steeds meer de door de Pensioenfederatie gegeven Aanbevelingen Uitvoeringskosten. Dat is een goede ontwikkeling. Toch constateren we nog grote verschillen tussen pensioenfondsen in de mate waarin de uitvoeringskosten worden verantwoord. In dit rapport geven we daar een nadere analyse van. Daarbij hebben wij ook gekeken naar de aanbevelingen van de AFM van mei dit jaar. We kunnen in dit rapport alleen op hoofdlijnen inzicht geven in de kosten die door pensioenfondsen gemaakt worden. Individuele pensioenfondsen kunnen hiermee een indruk krijgen van hun resultaten ten opzichte van andere fondsen. Daarmee verkrijgt het fonds echter nog geen compleet inzicht. Daarvoor is een goede objectieve benchmark nodig. De sector heeft daar behoefte aan, maar ook de overheid en niet in de laatste plaats de deelnemers aan de pensioenfondsen. LCP heeft daarom het initiatief genomen voor een zeer kostenefficiënte pensioenfondskostenbenchmark, waarop positief gereageerd is. Hopelijk zullen nog meer pensioenfondsen zich hierbij aansluiten, zodat elk pensioenfonds zich binnen de eigen peergroup met andere fondsen kan meten. Utrecht, november 2015 Lane Clark & Peacock Netherlands B.V.

6 Jeroen Koopmans Partner LCP Netherlands De mate van inzicht en het kostenniveau zijn in 2014 vergelijkbaar met een jaar eerder. Helaas zien we nog steeds fondsen die de kostenratio s op een afwijkende manier vaststellen. Er moet bovendien voor gewaakt worden dat het blijft bij een kwantitatieve exercitie. De volgende stap, waarbij het bestuur verantwoording aflegt over de gemaakte kosten, wordt nog weinig gemaakt.

7 LCP Netherlands Werk in uitvoering bij pensioenfondsen Management samenvatting Ontwikkelingen in volle gang Vorig jaar hebben wij in ons rapport geconstateerd dat het pensioenstelsel in Nederland sterk aan het veranderen is. De AOW-wetgeving is inmiddels voor de tweede maal in twee jaar aangepast en het fiscale kader voor pensioenregelingen is verder versoberd. De pensioenfondsen hebben daarvoor de nodige inspanningen moeten leveren, maar ook de invoering van de Wet versterking bestuur pensioenfondsen in 2014 en de voorbereidingen op de invoering van het nieuwe FTK en de Wet pensioencommunicatie in 2015 hebben aandacht gevraagd. Aanvaarding van de Wet algemeen pensioenfonds zal leiden tot nieuwe ontwikkelingen. Een aantal verzekeraars heeft aangekondigd in 2016 met een APF te starten. Ook enkele grote internationale ondernemingen hebben plannen in die richting. Ten slotte zijn er de grote uitvoeringsorganisaties van pensioenfondsen die zich aan het beraden zijn op een APF. Vooral de kleinere ondernemingspensioenfondsen wachten op de wetgeving en het aanbod aan uitvoerders dat straks beschikbaar zal zijn. Het bundelen van krachten in een APF zal voor deze fondsen naar verwachting leiden tot een verbetering van de efficiency, zonder dat de eigen identiteit volledig verdwijnt. Management samenvatting Uit onderzoek van de AFM bleek dat het bereiken van voldoende schaalgrootte een manier is om de uitvoeringskosten en kosten van vermogensbeheer in de hand te houden. Ook uit ons onderzoek komt dat ten dele naar voren. Uiteraard zullen wij in de toekomst ook APF s gaan volgen. Pensioenfondsen, inclusief APF s, zullen zich zowel op het terrein van de kwaliteit van dienstverlening als de kosten daarvan met elkaar moeten meten om hun (voort)bestaan tegenover deelnemers en pensioengerechtigden te rechtvaardigen. Tegelijkertijd hebben organisaties in het algemeen de neiging steeds ondoorzichtiger te worden naarmate zij groter worden. In het recente verleden hebben grote beursgenoteerde ondernemingen dit nog maar eens bevestigd. Het is daarom belangrijk dat zij op transparante wijze verantwoording afleggen over het gevoerde beleid en de resultaten daarvan. Dat geldt ook voor pensioenfondsen, waarvan de politiek wenst dat zij onderling vergelijkbaar zijn. De vormgeving van de haalbaarheidstoets is mede daarop gebaseerd. Met de introductie van de LCP kostenbenchmark beogen wij de onderlinge vergelijkbaarheid van de jaarresultaten te realiseren.

8 8 LCP Netherlands Werk in uitvoering bij pensioenfondsen Management samenvatting 1.2 Aantal pensioenfondsen In 2013 is er een verdere vermindering van het aantal pensioenfondsen te zien geweest. Vooral pensioenfondsen met minder dan deelnemers worden opgeheven. Dit heeft vooralsnog niet geleid tot een verlaging van de totale uitvoeringskosten, hetgeen mogelijk verklaard kan worden door de vele eenmalige inspanningen die pensioenfondsen in 2014 hebben moeten verrichten. De grootste kostenpost voor pensioenfondsen betreft de vermogensbeheerkosten en daarbij hebben wij nog geen significante kostenreductie waargenomen. 120 De 3-jaarsgemiddelde uitvoeringskosten bedragen 120 per deelnemer. 1.3 Pensioenbeheerkosten De 241 door ons geanalyseerde pensioenfondsen beslaan ruim 99% van de Nederlandse pensioenfondsenmarkt. Ongeveer 96% van deze fondsen heeft in het jaarverslag 2014 de pensioenbeheerkosten als bedrag per deelnemer gepubliceerd. Jaarlijks spenderen de pensioenfondsen circa 1,0 miljard aan pensioenbeheerkosten. Dit komt neer op 120 per deelnemer per jaar, gemeten over een 3-jaarsperiode. Vorig jaar was dit 3-jaarsgemiddelde ook al 120. Zonder het ABP en PFZW bedragen de kosten per deelnemer 146 per jaar. De variatie in het niveau van de uitvoeringskosten is bijzonder groot. De gemiddelde kosten per deelnemer in boekjaar 2014 waren met 122 per deelnemer wat hoger dan het 3-jarig gemiddelde. Ongeveer 80% van de pensioenbeheerkosten wordt besteed aan administratie. Een andere grote kostenpost betreft de controle- en advieskosten (exclusief de kosten voor de accountantscontrole). Deze zijn nauwelijks afhankelijk van de omvang van het pensioenfonds. In hoofdstuk 5 wordt in meer detail ingegaan op de pensioenbeheerkosten. 0,52% De vermogensbeheer- kosten bedroegen in 2014 gemiddeld 0,52% van het pensioenvermogen. 0,08% De transactiekosten bedroegen in 2014 gemiddeld 0,08% van het pensioenvermogen. 1.4 Vermogensbeheerkosten, transactiekosten en rendement Circa 95% van de pensioenfondsen rapporteerde de vermogensbeheerkosten en 77% de transactiekosten. De gewogen gemiddelde gerapporteerde vermogensbeheerkosten bedroegen in ,52% van het gemiddelde pensioenvermogen, 2 basispunten minder dan in De gerapporteerde transactiekosten in 2014 waren gemiddeld 0,08% van het pensioenvermogen, 1 basispunt minder dan in Alhoewel pensioenfondsen in totaal 3 basispunten minder aan kosten hebben gerapporteerd, namen - als gevolg van het toenemen van het totaal belegde vermogen - de totale kosten van vermogensbeheer toe van 5,7 miljard in 2013 naar 6,3 miljard in 2014 (te splitsen in 5,4 miljard beheerkosten en 0,9 miljard transactiekosten). De grootste fondsen gaven in vergelijking met de andere pensioenfondsen meer uit aan beheerkosten en minder aan transactiekosten.

9 LCP Netherlands Werk in uitvoering bij pensioenfondsen Management samenvatting 9 Van de onderzochte pensioenfondsen was het gemiddelde gerapporteerde beleggingsrendement in 2014 gelijk aan 18,0%, waar dit in ,4% was. Over de jaren 2012, 2013 en 2014 hebben we geen relatie gevonden tussen de vermogensbeheerkosten (inclusief transactiekosten) van pensioenfondsen en het behaalde beleggingsrendement. We zien wel aanmerkelijke kostenverschillen tussen bedrijfstakpensioenfondsen en ondernemingspensioenfondsen. Op basis van onze relatief beperkte historische informatie lijkt het aannemelijk dat er ruimte voor kostenbesparingen is, zonder dat dit ten koste hoeft te gaan van de performance. Wij zijn ons ervan bewust dat deze besparingen in eerste instantie bereikt moeten worden door te optimaliseren binnen het bestaande beleggingsbeleid. Het kostenniveau is immers niet het enige aspect op basis waarvan pensioenbeleid gevormd wordt. De kosten die verband houden met vermogensbeheer en de behaalde beleggingsrendementen worden behandeld in hoofdstuk Kostenverantwoording door de pensioenfondsen In voorgaande jaren merkten we al op dat het bestuur van een pensioenfonds zelden een oordeel geeft over de omvang van de gemaakte kosten en daarover verantwoording aflegt. Dit jaar hebben wij een eerste aanzet gemaakt om de mate van kostenverantwoording op een zo objectief mogelijke wijze per pensioenfonds te toetsen. Daarbij komen vragen aan de orde zoals: Management samenvatting Worden de drie door de Pensioenfederatie voorgeschreven kostenratio s berekend en gepubliceerd conform de Aanbevelingen? Wordt een toelichting op het kostenniveau gegeven? Wordt het kostenniveau vergeleken met een externe benchmark? Geeft het bestuur een oordeel over de hoogte van de kosten? We zijn tot de conclusie gekomen dat deze mate van kostenverantwoording ook in de jaarverslagen 2014 maar beperkt wordt gegeven. Gemiddeld scoren pensioenfondsen 40% van de maximale score. Het is ons opgevallen dat grote pensioenfondsen, met deelnemersaantallen vanaf , aanmerkelijk meer verantwoording afleggen dan de kleinere pensioenfondsen. De 13 grootste pensioenfondsen scoorden gemiddeld 58%. Voorbeelden van een goede kostenverantwoording zijn naar onze mening te vinden in de jaarverslagen van Stichting Pensioenfonds DSM Nederland, Stichting Bedrijfstakpensioenfonds voor het Beroepsvervoer over de Weg, Stichting Bedrijfstakpensioenfonds voor de Bouwnijverheid en Stichting Pensioenfonds Medisch Specialisten. In hoofdstuk 7 gaan we nader op deze kwalitatieve analyse in.

10 10 LCP Netherlands Werk in uitvoering bij pensioenfondsen Aanbevelingen In dit rapport hebben wij enkele aanbevelingen en overwegingen opgenomen, die naar onze mening bijdragen aan het verbeteren van de transparantie en de vergelijkbaarheid van de kosten van pensioenfondsen en meer inzicht kunnen geven in de beweegredenen van pensioenfondsen om deze kosten te maken. Hierna volgen de hoofdlijnen van deze aanbevelingen en overwegingen. Wij nodigen u graag uit de onderbouwing ervan in hoofdstukken 5, 6 en 7 te lezen. Publiceer jaarverslag op publiek deel van website Alle pensioenfondsen dienen zich te houden aan de in de Pensioenwet opgenomen verplichting om het jaarverslag te deponeren bij de Kamer van Koophandel. Ter vergroting van de transparantie en vergelijkbaarheid is het aan te bevelen dat de pensioenfondsen het jaarverslag ook op het publieke deel van hun website publiceren. Gebruik uniforme deelnemerdefinitie en unieke aantallen deelnemers Ter verbetering van de vergelijkbaarheid dienen pensioenfondsen in hun jaarverslag dezelfde aantallen deelnemers, gewezen deelnemers en pensioengerechtigden te vermelden als aan DNB wordt gerapporteerd in de verslagstaten. De kosten per deelnemer dienen vervolgens vastgesteld te worden door de totale pensioenbeheerkosten in een jaar te delen door de som van het aantal actieven en het aantal pensioengerechtigden. Los van het feit dat diverse pensioenfondsen de kosten per deelnemer stelselmatig anders berekenen, hebben we regelmatig geconstateerd dat het aantal deelnemers in het jaarverslag niet aansluit bij het aantal deelnemers dat aan DNB wordt gerapporteerd in de verslagstaten. Betrek alle pensioenbeheerkosten bij vaststellen kostenratio Bij ondernemingspensioenfondsen komt het regelmatig voor dat een deel van de pensioenbeheerkosten niet worden doorberekend aan het fonds, maar door de onderneming worden gedragen. Daarbij kan bijvoorbeeld gedacht worden aan de kosten van huisvesting en personele kosten. Sommige pensioenfondsen nemen deze kosten wel mee in de berekening van de pensioenbeheerkosten per deelnemer, andere fondsen melden in het jaarverslag alleen dat deze kosten er zijn en een derde groep maakt hierover geen opmerking. Ook komt het met enige regelmaat voor dat pensioenfondsen eenmalige kosten niet meenemen bij de vaststelling van de kostenratio, of dat een pensioenfonds alleen de administratiekosten meeneemt. Uit oogpunt van transparantie en vergelijkbaarheid dienen alle verschuldigde pensioenbeheerkosten verwerkt te worden in de kostenratio, inclusief (een schatting van) de kosten die separaat door de werkgever gemaakt worden. Pas dan kunnen belanghebbenden bij een pensioenfonds zich een totaalbeeld vormen over de efficiency van de uitvoering.

11 LCP Netherlands Werk in uitvoering bij pensioenfondsen Aanbevelingen 11 Geef inzicht in toerekening pensioenbeheerkosten aan vermogensbeheer Ieder pensioenfonds houdt zich bezig met vermogensbeheer, maar de mate waarin en de wijze waarop verschilt sterk per fonds. Een pensioenfonds kan een deel van de pensioenbeheerkosten toerekenen aan vermogensbeheer. Deze toerekening heeft een geringe impact op de vermogensbeheerkosten, maar kan een groot effect hebben op de pensioenbeheerkosten. De wijze waarop de toerekening plaats vindt dient inzichtelijk te zijn en door de jaren heen consistent te worden toegepast. Uniformeer inzicht in beleggingsrendementen Uit de jaarverslagen van veel pensioenfondsen is niet op te maken of het gerapporteerde rendement een bruto of netto rendement is, noch of het inclusief of exclusief het rendement op derivaten is. Naar onze mening dient het jaarverslag hierover heldere en complete informatie te geven. Om inzicht te krijgen in de beleggingsperformance van een pensioenfonds dient inzicht te worden gegeven in de beleggingsrendementen exclusief het resultaat uit derivaten die aangehouden worden ter afdekking van risico s. Om inzicht te krijgen in de effectiviteit van de risicoafdekking dient het jaarverslag inzicht te geven in zowel het resultaat uit derivaten als het deel van het risico dat afgedekt zou moeten zijn. Om dit inzichtelijk te maken, bevelen we aan om het behaalde beleggingsrendement te rapporteren als bruto rendement inclusief resultaat uit derivaten, het netto rendement inclusief resultaat uit derivaten èn het netto rendement exclusief resultaat uit derivaten. Het verdient ook aanbeveling om aanvullend te melden in hoeverre het behaalde resultaat uit derivaten afweek van het beoogde resultaat. Aanbevelingen Geef oordeel over kosten in bestuursverslag Het cijfermatige inzicht in kosten is de laatste jaren enorm vergroot. Diverse fondsen hebben de kosten van vermogensbeheer heronderhandeld, en we moedigen fondsen aan dit te blijven doen. Desondanks wordt in het bestuursverslag nog zelden een eigen oordeel van het pensioenfonds gegeven over het niveau van en de ontwikkeling in de pensioenbeheerkosten en de vermogensbeheerkosten. Een eerste stap kan daarbij zijn om de eigen kosten af te zetten tegen een algemene externe benchmark. Vervolgens kan het pensioenfonds beoordelen of de geconstateerde verschillen bewust of onbewust bestaan, in hoeverre ze acceptabel zijn of dat maatregelen gewenst zijn. Het getuigt van kracht en bewustzijn als dit oordeel in het bestuursverslag wordt opgenomen.

12 12 LCP Netherlands Werk in uitvoering bij pensioenfondsen Inleiding 3.1 Ontwikkelingen in volle gang Vorig jaar hebben wij in ons rapport geconstateerd dat het pensioenstelsel in Nederland sterk aan het veranderen is. De AOW-wetgeving is inmiddels voor de tweede maal in twee jaar aangepast en het fiscale kader voor pensioenregelingen is verder versoberd. Vrijwel alle deelnemers zijn daar de afgelopen jaren mee geconfronteerd, doordat hun pensioenregeling werd aangepast en/of doordat zij langer moesten doorwerken tot de ingangsdatum van de AOW. De pensioenfondsen hebben daarvoor uiteraard de nodige inspanningen moeten leveren, maar zij hebben ook aandacht moeten geven aan de invoering van de Wet versterking bestuur pensioenfondsen in 2014 en de voorbereidingen op de invoering van het nieuwe FTK en de Wet pensioencommunicatie in Het wetsvoorstel voor het APF (het Algemeen Pensioen Fonds) ligt nu bij de Eerste Kamer en een aantal verzekeraars heeft aangekondigd in 2016 met een APF te starten. Ook enkele grote internationale ondernemingen hebben plannen in die richting. Ten slotte zijn er de grote uitvoeringsorganisaties van pensioenfondsen die zich aan het beraden zijn op een APF. Vooral de kleinere ondernemingspensioenfondsen wachten op de wetgeving en het aanbod aan uitvoerders dat straks beschikbaar zal zijn. Aan het door pensioenfondsen samen oprichten van een APF kan een sterke business case ten grondslag liggen: verdere professionalisering van het bestuur en de uitvoeringsorganisatie en het vergroten van de omvang van de aan vermogensbeheerders opgedragen mandaten, mogelijk met behoud van de identiteit binnen een eigen solidariteitskring. Uit het onderzoek van de AFM van mei 2015 bleek dat schaalgrootte een van de drivers is voor lagere kosten van vermogensbeheer. Op basis van de informatie die wij uit de jaarverslagen van pensioenfondsen halen, hebben wij deze conclusie (nog) niet kunnen onderschrijven. Uiteraard zullen wij in de toekomst ook APF s gaan volgen. Pensioenfondsen, inclusief APF s, zullen zich met elkaar moeten meten en hun (voort)bestaan moeten rechtvaardigen. Daarbij is absoluut niet gezegd dat dit enkel een kwestie is van kosten. De eigen identiteit is ook belangrijk, alsmede aspecten als kwaliteit van de communicatie, voorlichting, rendementen, uitkeringszekerheid, administratieve performance en flexibiliteit om zich aan maatschappelijke ontwikkelingen aan te passen.

13 LCP Netherlands Werk in uitvoering bij pensioenfondsen Inleiding Verantwoording afleggen Voor een deelnemer is het van belang dat het hem duidelijk is welk pensioen hij op kortere of langere termijn kan verwachten bij zijn pensioenfonds. Op grond daarvan moet hij in staat zijn te beoordelen of hij aanvullende maatregelen zou moeten nemen. Pensioenfondsen moeten die pensioenverwachtingen goed managen, door belanghebbenden van relevante, complete en voor de doelgroep begrijpelijke informatie te voorzien. Dat houdt onder andere in dat de fondsen uitleg moeten geven over de samenhang tussen ontvangen bijdragen, gemaakte kosten, genomen beleggingsrisico s en behaalde rendementen. Die uitleg dient ook helderheid te geven over de afwegingen die het bestuur daarbij heeft gemaakt. Op basis van het dit jaar ingevoerde nieuwe Financieel Toetsingskader dient voortaan ook toegelicht te worden hoe dit past binnen de met sociale partners besproken risicohouding. 3.3 AFM-onderzoek naar verantwoording beleggingskosten De AFM doet in haar in mei 2015 gepubliceerde rapport enkele aanbevelingen aan de pensioenfondsen ten aanzien van hun kostenrapportage. Onder andere wordt aanbevolen de gemaakte kosten te toetsen aan de hand van een externe benchmark. Uit ons onderzoek naar de jaarverslagen 2014 blijkt dat dit nu door slechts 16% van de pensioenfondsen wordt gedaan. 3.4 DNB publiceert gegevens individuele pensioenfondsen op haar website Al vele jaren publiceert De Nederlandsche Bank (en in het verleden de Pensioen- en Verzekeringskamer) geaggregeerde gegevens over verzekeraars en pensioenfondsen. Op 17 september 2015 publiceerde DNB op haar website voor het eerst enkele gegevens (aantallen, totale premies, toeslagpercentages en kortingspercentages) van de individuele pensioenfondsen. Vanaf 2016 gaat DNB ook inzicht in de kosten van deze pensioenfondsen publiceren. Hoewel wij voorstander zijn van zoveel mogelijk transparantie, vragen wij ons af of het op de weg van een toezichthouder ligt om informatie, die in het kader van haar toezichtfunctie ontvangen is, herkenbaar op haar website te publiceren. Nu betreft het nog geen gevoelige informatie, maar is er ook geen transparantie over het beleid van DNB op dit punt. Dat is wel aan te bevelen. Inleiding

14 14 LCP Netherlands Werk in uitvoering bij pensioenfondsen Inleiding In dit kader herhalen wij onze aanbeveling van vorig jaar dat pensioenfondsen, naast de wettelijke verplichting om het jaarverslag te deponeren bij de Kamer van Koophandel (wat overigens nog niet altijd gebeurt), deze te publiceren op de eigen (publieke) website, zodat iedere geïnteresseerde daar kennis van kan nemen. Overigens blijkt dat de door DNB gepubliceerde aantallen deelnemers niet altijd aansluiten op de in de jaarverslagen vermelde aantallen. Soms zijn deze verschillen herleidbaar tot dubbeltellingen (bijvoorbeeld deelnemers met arbeidsongeschiktheidspensioen worden voor het jaarverslag zowel bij de actieve deelnemers als bij de pensioengerechtigden geteld), maar soms ook niet. In het kader van transparantie en vergelijkbaarheid is het aan te bevelen dat de pensioenfondsen in hun jaarverslag de door DNB gehanteerde definities gebruiken. 3.5 Hervormingen en uitvoeringskosten De wijzigingen in de pensioenwetgeving in 2014 en 2015 hebben geleid tot extra communicatie met de deelnemers, aanpassingen in de IT-sfeer, wijzigingen in de premie etc. Dit heeft ongetwijfeld extra uitvoeringskosten veroorzaakt. We constateren niettemin dat de gemiddelde pensioenbeheerkosten per deelnemer in 2014 gelijk waren aan Wij vermoeden dat de eenmalige extra kosten 2014 hebben opgewogen tegen de door pensioenfondsen gerealiseerde kostenbesparingen op andere fronten. Voor 2015 verwachten we alsnog een kostenverhoging, door de vele wijzigingen die in 2015 van pensioenfondsen verwacht worden. Vanaf 2016 zou dan een daling van de pensioenbeheerkosten voor de hand liggen.

15 LCP Netherlands Werk in uitvoering bij pensioenfondsen Opzet van het onderzoek Algemene gegevens geanalyseerde pensioenfondsen DNB publiceert op haar website regelmatig statistische gegevens over alle pensioenfondsen die onder haar toezicht staan. Per 31 december 2014 stonden er in totaal nog 365 pensioenfondsen onder toezicht van DNB, per saldo 17 minder dan een jaar eerder. In de eerste zes maanden van 2015 is het aantal onder toezicht staande pensioenfondsen al met 26 verder afgenomen. Van de 365 pensioenfondsen per 31 december 2014 hebben, volgens de gegevens van DNB, nog 245 fondsen eigen pensioenverplichtingen. Met andere woorden, 120 pensioenfondsen hebben geen eigen pensioenverplichtingen, bijvoorbeeld omdat zij volledig verzekerd zijn, alleen verplichtingen voor risico deelnemer hebben, of de verplichtingen al hebben overgedragen aan een andere uitvoerder in verband met de (voorgenomen) liquidatie van het pensioenfonds. Sinds 17 september 2015 publiceert DNB bovendien gegevens van individuele pensioenfondsen. Hierbij zitten ook (volledig) verzekerde pensioenfondsen. Daarbij wordt de focus gelegd op pensioenfondsen met ten minste 100 deelnemers, die niet in een vergevorderd stadium van liquidatie zijn. Per eind 2014 betroffen dit 278 pensioenfondsen. Van deze pensioenfondsen waren er volgens onze gegevens per 31 december 2014 al 17 in liquidatie, zodat we die niet meegenomen hebben in ons onderzoek. Van 17 andere fondsen hebben wij geen jaarverslag 2014 kunnen verkrijgen. Bovendien hebben wij 3 fondsen buiten beschouwing gelaten, omdat dit een VUT-, Vroegpensioen- of Anw-fonds betrof. Wij hebben ons onderzoek derhalve gebaseerd op de jaarverslagen van 241 pensioenfondsen. De karakteristieken van de pensioenfondsen worden getoond in onderstaande figuren. 241 Ons onderzoek is gebaseerd op de jaarverslagen van 241 pensioenfondsen. Verdeling naar soort pensioenfonds Ondernemingspensioenfonds (OPF) Bedrijfstakpensioenfonds (BPF) Beroepspensioenfonds (BRF) Opzet van het onderzoek

16 16 LCP Netherlands Werk in uitvoering bij pensioenfondsen Opzet van het onderzoek Verdeling naar aantal deelnemers (actief + pensioengerechtigd) kleiner dan groter dan % De geanalyseerde jaarverslagen hebben betrekking op 99% van de pensioenfondsenmarkt. In ons onderzoek van vorig jaar hadden wij 234 pensioenfondsen meegenomen. Naast het nodige aantal geliquideerde pensioenfondsen zijn er in 2014 enkele nieuwe pensioenfondsen opgericht. Bovendien hebben we over 2014 de jaarverslagen ontvangen van een aantal, vooral kleine, pensioenfondsen die eerder niet waren opgenomen in ons onderzoek. De representativiteit van de pensioenfondsen in ons onderzoek is groot. De 241 door ons geanalyseerde pensioenfondsen hebben, gemeten naar pensioenvermogen, betrekking op ruim 99% van de totale pensioenfondsenmarkt. Gemeten naar aantal deelnemers is de representativiteit 98%. In lijn met onze bevindingen in voorgaande jaren blijft het opvallend dat de (rekenkundig) gemiddelde dekkingsgraad van bedrijfstakpensioenfondsen afneemt naarmate het aantal deelnemers stijgt, terwijl het omgekeerde geldt voor ondernemingspensioenfondsen. De gemiddelde dekkingsgraad van de pensioenfondsen is in 2014 nauwelijks veranderd, ondanks de sterk gedaalde marktrente. De gemiddelde dekkingsgraad eind 2013 en eind 2014 was gelijk aan 113%. Blijkbaar was de renteafdekking in combinatie met het behaalde beleggingsrendement precies voldoende om de dekkingsgraad op peil te houden. Bij de twee grootste pensioenfondsen daalde de gemiddelde dekkingsgraad van 107% naar 102%. Mogelijk wordt dit veroorzaakt door een lagere renteafdekking bij deze fondsen, in combinatie met de sterke rentedaling in In de volgende tabel staan de ongewogen gemiddelde dekkingsgraden ultimo 2014, per fondsgrootte en fondstype. Hierbij telt de dekkingsgraad van ieder pensioenfonds even zwaar mee, onafhankelijk van de grootte van het fonds.

17 LCP Netherlands Werk in uitvoering bij pensioenfondsen Opzet van het onderzoek 17 Gemiddelde dekkingsgraad per 31 december 2014 Aantal deeinemers OPF BPF BRF Totaal Kleiner dan % n.v.t. 124% 112% % 112% 108% 114% % 110% 121% 113% n.v.t. 110% n.v.t. 110% Groter dan n.v.t. 102% n.v.t. 102% Totaal 114% 110% 113% 113% De gewogen gemiddelde dekkingsgraad kan berekend worden als het totale pensioenvermogen gedeeld door de totale pensioenverplichtingen. Bij dit gemiddelde tellen grote pensioenfondsen zwaarder mee. De gewogen gemiddelde dekkingsgraad komt dan uit op 108% (vorig jaar: 110%). De drie grootste pensioenfondsen van Nederland bepalen al ongeveer de helft van deze gewogen dekkingsgraad. Voor deze drie komt de gewogen dekkingsgraad uit op 102% (vorig jaar: 107%) en voor de overige pensioenfondsen op 115% (vorig jaar: 114%). 4.2 Kostensoorten Ons onderzoek is gericht op de pensioenbeheerkosten en vermogensbeheerkosten (inclusief transactiekosten) zoals die door pensioenuitvoerders in hun jaarverslagen 2012 tot en met 2014 zijn gepubliceerd Pensioenbeheerkosten Met betrekking tot de pensioenbeheerkosten hebben wij ervoor gekozen om, conform voorgaande jaren, als basis een 3-jaarsgemiddelde te hanteren, zodat eventuele eenmalige kosten bij een pensioenfonds het algemene beeld niet onnodig vertekenen. Uiteraard gaan wij ook in op de kostenniveaus van 2014 zelf. Daar waar kosten gerelateerd worden aan aantallen deelnemers, is in dit onderzoek de deelnemerdefinitie uit de Aanbevelingen Uitvoeringskosten van de Pensioenfederatie toegepast. Het aantal deelnemers is daarbij gelijk aan het aantal actieve deelnemers plus het aantal pensioengerechtigden. In deze definitie worden gewezen deelnemers derhalve niet meegenomen. Het detail waarin deze pensioenbeheerkosten inzichtelijk gemaakt worden in de jaarverslagen, varieert aanzienlijk tussen de pensioenfondsen. Waar diverse fondsen uitgebreid inzicht geven in de verschillende kosten die gemaakt zijn, gebeurt dat bij een aantal andere pensioenfondsen in het geheel niet. Om de totale kosten toch enigszins te verbijzonderen, hebben Opzet van het onderzoek

18 18 LCP Netherlands Werk in uitvoering bij pensioenfondsen Opzet van het onderzoek wij in ons onderzoek de diverse kosten zoveel mogelijk gerubriceerd naar de volgende kostensoorten: Administratiekosten Dit betreft in ons onderzoek een ruim begrip, waaronder ook personeelskosten en huisvesting van een eventueel pensioenbureau vallen. Controle- en advieskosten Deze kosten betreffen voornamelijk actuarieel en juridisch advies. Hieronder vallen ook de controlekosten van de waarmerkend actuaris, aangezien deze vaak niet separaat inzichtelijk zijn. De advieskosten met betrekking tot de beleggingen zijn zoveel mogelijk buiten beschouwing gelaten bij deze rubriek. Accountantskosten Dit betreft voornamelijk de accountantskosten die betrekking hebben op de controle van de jaarrekening, welke kosten verplicht separaat verantwoord dienen te worden in de jaarrekening. De advieskosten van de accountant worden, voor zover dit inzichtelijk is gemaakt door de pensioenfondsen, geschaard onder de rubriek Controle- en advieskosten. Overige kosten Onder overige kosten vallen bijvoorbeeld de bestuurskosten, de kosten voor intern toezicht en de verschuldigde kosten aan toezichthouders DNB en AFM. Ook indien een pensioenfonds de pensioenbeheerkosten niet nader heeft gespecificeerd, zijn deze verwerkt onder overige kosten. Indien een deel van de pensioenbeheerkosten wordt toegerekend aan de vermogensbeheerkosten, dan is deze aftrek meestal ook op deze plek verwerkt. In hoofdstuk 5 wordt cijfermatig ingegaan op de pensioenbeheerkosten van pensioenfondsen in de jaren 2012, 2013 en Kosten van vermogensbeheer en transactiekosten In de door de Pensioenfederatie opgestelde Aanbevelingen Uitvoeringskosten uit 2013 worden met betrekking tot de kosten van vermogensbeheer op hoofdlijnen de volgende kosten onderscheiden: vaste beheerkosten van beleggingen; prestatieafhankelijke vergoedingen; kosten bewaarloon; belastingen; en overige kosten.

19 LCP Netherlands Werk in uitvoering bij pensioenfondsen Opzet van het onderzoek 19 In de aanbevelingen worden daarnaast transactiekosten separaat gerubriceerd. Inmiddels hebben wij voldoende historische data verzameld om ook met betrekking tot de kosten van vermogensbeheer de gepubliceerde gegevens over de jaren 2012, 2013 en 2014 te hanteren om een 3-jaarsgemiddelde vast te stellen. In hoofdstuk 6 wordt nader ingegaan op de kosten van vermogensbeheer bij de pensioenfondsen in de afgelopen drie jaren. Tevens besteden wij aandacht aan de behaalde beleggingsrendementen over dezelfde periode. 4.3 Kwalitatieve analyse Naast de kwantitatieve analyse naar de kosten en beleggingsrendementen van pensioenfondsen hebben wij dit jaar aandacht besteed aan de kwalitatieve beoordeling van de verantwoording die de besturen van pensioenfondsen in de jaarverslagen hebben gegeven. Daarbij hebben we getoetst of de kostenratio s zijn vastgesteld conform de richtlijnen, of de kostenverantwoording een eigen plek heeft gekregen in het bestuursverslag, of de gemaakte kosten worden toegelicht et cetera. In hoofdstuk 7 wordt deze kwalitatieve analyse nader beschreven en maken we de resultaten inzichtelijk. Opzet van het onderzoek

20 20 LCP Netherlands Werk in uitvoering bij pensioenfondsen Pensioenbeheerkosten De totale pensioenbeheerkosten zijn onderverdeeld in administratiekosten, controle- en advieskosten, accountantskosten en overige kosten. In onderstaande figuren wordt globaal inzicht gegeven in de verdeling van de totale pensioenbeheerkosten in deze kostensoorten. Hierbij maken wij onderscheid in pensioenfondsen tot deelnemers, van tot deelnemers, van tot deelnemers en van tot deelnemers. Dit betreft 239 van de 241 geanalyseerde pensioenfondsen. Pensioenbeheerkosten per kostensoort, tot deelnemers (50x) 19% 7% 43% Administratie Controle en advies Accountant Overig 31% Pensioenbeheerkosten per kostensoort, tot deelnemers (127x) 16% 4% 17% 63% Administratie Controle en advies Accountant Overig

21 LCP Netherlands Werk in uitvoering bij pensioenfondsen Pensioenbeheerkosten 21 Pensioenbeheerkosten per kostensoort, tot deelnemers (51x) 7% 2% 16% Administratie Controle en advies Accountant Overig Pensioenbeheerkosten 75% Pensioenbeheerkosten per kostensoort, tot deelnemers (11x) 1% 2% 14% Administratie Controle en advies Accountant Overig 83% Controle en advieskosten, accountantskosten en overige kosten zijn niet echt afhankelijk van het aantal deelnemers, Deze kosten maken daardoor bij de kleinere pensioenfondsen een groter deel (37-57%) uit van de pensioenbeheerkosten dan bij de grotere pensioenfondsen (17-25%). De onderverdeling van de kosten is in de loop der jaren relatief gelijk gebleven. Zo besteden de pensioenfondsen met deelnemersaantallen tussen en al vier jaar achter elkaar 63% van de totale pensioenbeheerkosten aan administratie. Hierna wordt eerst in detail ingegaan op de omvang van de totale pensioenbeheerkosten. In de daaropvolgende onderdelen 5.2 tot en met 5.5 gaan wij nader in op de diverse kostensoorten.

22 22 LCP Netherlands Werk in uitvoering bij pensioenfondsen Pensioenbeheerkosten 1,0mrd De kosten van pensioenbeheer bedragen gemiddeld 1,0 miljard per jaar. 120 De 3-jaarsgemiddelde pensioenbeheerkosten zijn 120 per deelnemer. 5.1 Totale pensioenbeheerkosten De 241 geanalyseerde pensioenfondsen hebben in de jaren 2012, 2013 en 2014 in totaal gemiddeld circa 1,0 miljard per jaar betaald aan pensioenbeheerkosten. Dit bedrag is exclusief vermogensbeheer- en transactiekosten, die in hoofdstuk 6 aan de orde komen. In totaal ontvingen de 241 onderzochte pensioenfondsen in de laatste drie jaar gemiddeld circa 31,4 miljard per jaar aan premie. De kosten ten behoeve van pensioenbeheer zijn dus ongeveer 3,2% van de ontvangen bijdragen, in lijn met onze bevindingen vorig jaar. De 3-jaarsgemiddelde totale pensioenbeheerkosten van de onderzochte pensioenfondsen zijn, net als vorig jaar, gelijk aan 120 per deelnemer. Dit betreft een met aantallen gewogen gemiddelde, waardoor de twee grootste fondsen, ABP en PFZW, een grote invloed op het gemiddelde hebben. De gewogen gemiddelde pensioenbeheerkosten van deze twee pensioenfondsen zijn gelijk aan 83 per deelnemer, terwijl de kosten voor de 239 overige fondsen gelijk zijn aan 146 per deelnemer. Omdat beide fondsen samen, zowel naar belegd vermogen als naar aantal deelnemers, bijna de helft van het onderzochte universum uitmaken, geeft een totaal resultaat vaak een verkeerd beeld, zowel van deze twee pensioenfondsen als van de andere pensioenfondsen. Daarom worden in het vervolg van dit rapport de resultaten bij de twee grootste pensioenfondsen regelmatig separaat benoemd. Bij de analyse van de kosten per deelnemer constateren wij ook dit jaar grote verschillen tussen in omvang vergelijkbare pensioenfondsen. De pensioenbeheerkosten 2014 zijn voor de nu onderzochte pensioenfondsen met 122 per deelnemer fractioneel hoger dan in 2013 ( 121). Voor deze fondsen bedroegen de pensioenbeheerkosten in 2012 nog 117 per deelnemer. De totale pensioenbeheerkosten nemen in euro s toe naarmate een pensioenfonds meer deelnemers heeft, maar de gemiddelde pensioenbeheerkosten per deelnemer dalen dan over het algemeen. Van de 127 pensioenfondsen met tot deelnemers bedragen de gemiddelde pensioenbeheerkosten per deelnemer 344 per jaar. De onderlinge variatie is echter groot, zoals uit de volgende grafiek blijkt.

23 LCP Netherlands Werk in uitvoering bij pensioenfondsen Pensioenbeheerkosten 23 Pensioenbeheerkosten per deelnemer, fondsgrootte deelnemers Kosten ( ) pensioenfondsen gemiddelde: 344 Pensioenbeheerkosten Aantal deelnemers De 3-jaarsgemiddelde kosten liggen voor deze pensioenfondsen tussen 120 en 893 per deelnemer. De dalende lijn geeft de lineaire trend 1 weer. Hieruit blijkt dat schaalgrootte van belang is voor het verkleinen van de gemiddelde pensioenbeheerkosten per deelnemer. Toch moet de nodige voorzichtigheid betracht worden bij het trekken van conclusies. Uit de figuur is af te lezen dat een behoorlijk aantal kleinere pensioenfondsen in staat is de pensioenbeheerkosten te beperken tot het niveau dat bij de grotere fondsen wordt gezien. In de grafiek is te zien dat bij pensioenfondsen met vergelijkbare aantallen deelnemers soms zeer grote verschillen bestaan tussen de gemiddelde kosten per deelnemer. Het is belangrijk dat besturen, deelnemersraden, belanghebbenden- en verantwoordingsorganen van de pensioenfondsen met relatief hogere kosten zich bewust zijn van deze verschillen, nagaan waar deze verschillen door veroorzaakt worden en zich een oordeel vormen over de vraag of deze gerechtvaardigd zijn en dat toelichten in het jaarverslag. 1 In dit rapport worden de resultaten in een aantal figuren getoond tezamen met een lineaire trendlijn, welke door middel van de zogenoemde kleinste kwadratenmethode is geschat. Deze trendlijn is vooral bedoeld om het verband tussen het aantal deelnemers en de kosten te tonen. Vooral door de grote kostenverschillen tussen in omvang vergelijkbare pensioenfondsen is het lineaire verband tussen deze twee variabelen echter relatief zwak.

24 24 LCP Netherlands Werk in uitvoering bij pensioenfondsen Pensioenbeheerkosten 96% Over 2014 rapporteerde 96% van de pensioenfondsen de kosten per deelnemer. Transparantie De Pensioenfederatie had tot doel gesteld om 100% van de pensioenfondsen te bewegen om de pensioenbeheerkosten per deelnemer inzichtelijk te maken in het jaarverslag over boekjaar Dit percentage betrof een weging naar pensioenvermogen, waardoor dit doel makkelijker gehaald wordt indien de grootste fondsen hieraan zouden voldoen. Uit ons onderzoek blijkt dat 96% van de 241 geanalyseerde pensioenfondsen de kosten per deelnemer in het jaarverslag 2014 hebben gepubliceerd, waaronder alle bedrijfstakpensioenfondsen en beroepspensioenfondsen. Vorig jaar was dit nog 94%. Wanneer wij een met het pensioenvermogen gewogen percentage berekenen, dan komt dit uit op bijna 100%. Publicatie van pensioenbeheerkosten per deelnemer, verdeling naar aantal deelnemers groter dan % % % % kleiner dan % 0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100% In de jaarverslagen wordt stapsgewijs meer aandacht besteed aan het onderwerp kosten dan in voorgaande jaren. Zeker in de toelichting bij de jaarrekening worden de pensioenbeheerkosten beter dan in voorgaande jaren gespecificeerd. Er kan echter nog wel een flinke slag gemaakt worden. Het is belangrijk dat een bestuur aan de belanghebbenden bij het pensioenfonds uitlegt welke overwegingen zij heeft gehad bij genomen beleidsbesluiten, om de daaruit voortvloeiende pensioenbeheerkosten te accepteren. Hiermee voorkomen de pensioenfondsen dat zij door de buitenwereld alleen vergeleken worden op de harde cijfers. Ook voor de pensioenfondsen gaat het uiteindelijk om de prijs-kwaliteitverhouding. In hoofdstuk 7 gaan we nader in op de kwalitatieve analyse die wij hebben uitgevoerd. Bijzonderheden met betrekking tot kosten 2014 De door ons berekende kosten per deelnemer in 2014 zijn gelijk aan 122. Hierbij worden de totaal door de pensioenfondsen gepubliceerde pensioenbeheerkosten gedeeld door de som van het totaal aantal actieve

25 LCP Netherlands Werk in uitvoering bij pensioenfondsen Pensioenbeheerkosten 25 deelnemers en pensioengerechtigden. De door de pensioenfondsen in hun jaarverslagen gepubliceerde kosten per deelnemer komen per deelnemer circa 6% lager uit, op 114 per deelnemer. Dit verschil kent meerdere oorzaken, waarvan wij hierna de meest voorkomende toelichten: Andere deelnemerdefinitie Diverse pensioenfondsen hanteren een andere definitie ter bepaling van het aantal deelnemers. Het grootste deel hiervan berekent de kosten per deelnemer (nog steeds) over het totaal aantal deelnemers, inclusief de slapers. De overige pensioenfondsen hebben gekozen voor een normdeelnemer, die echter per pensioenfonds verschilt. In een beperkt aantal gevallen worden de kosten per deelnemer overigens genoemd op basis van beide definities. Pensioenbeheerkosten Saldering pensioenbeheerkosten met baten Een aantal pensioenfondsen heeft ervoor gekozen om de kosten per deelnemer te baseren op met baten gecorrigeerde pensioenbeheerkosten. Vaak betreft dit dan de vrijval uit de kostenvoorziening, maar het komt ook voor dat een deel van de pensioenbeheerkosten niet wordt meegenomen omdat die voor rekening van de werkgever komen. Toerekening vermogensbeheerkosten Pensioenfondsen rekenen een deel van de pensioenbeheerkosten aan vermogensbeheer. Daar is niets op tegen, waarbij men zich moet realiseren dat een dergelijke toerekening meestal slechts gering effect heeft op de kosten van vermogensbeheer, maar een relatief groot effect kan hebben op de pensioenbeheerkosten per deelnemer. Het is dus van belang dat inzichtelijk gemaakt wordt welk deel van de pensioenbeheerkosten als vermogensbeheerkosten aangemerkt zijn, op welke wijze dit onderbouwd wordt en dat sprake is van een consistente gedragslijn. Dit aanvullende inzicht wordt vaak niet gegeven. Onvolledige of overvolledige kosten Meerdere pensioenfondsen komen zelf op lagere kosten per deelnemer doordat zij, bewust of onbewust, niet alle pensioenbeheerkosten meetellen bij de berekening. Diverse malen zijn eenmalige projectkosten niet verwerkt in de kostenberekening, maar het komt ook voor dat een pensioenfonds alleen de administratiekosten meeneemt. Een enkel pensioenfonds berekende overigens de pensioenbeheerkosten te hoog, doordat de aan verzekeraars verschuldigde garantiekosten en/of solvabiliteitsvergoedingen ten onrechte zijn aangemerkt als pensioenbeheerkosten. Vanaf boekjaar 2015 zijn pensioenfondsen verplicht om de drie kostenratio s aan DNB te rapporteren in de jaarverslagstaten. Deze verslagstaten worden gecontroleerd door accountants. Wij verwachten dat dit een disciplinerende werking zal hebben, zodat bovenstaande punten volgend jaar niet meer aan de orde zullen zijn.

26 26 LCP Netherlands Werk in uitvoering bij pensioenfondsen Pensioenbeheerkosten 5.2 Administratiekosten De administratiekosten vormen voor pensioenfondsen het grootste deel van de pensioenbeheerkosten, al hebben we in de inleiding van dit hoofdstuk al geschreven dat dit niet altijd geldt voor de kleine pensioenfondsen. Het ABP vermeldt in haar jaarverslag nagenoeg alle pensioenbeheerkosten als overige kosten, zodat deze in ons onderzoek ook bij de overige kosten zijn opgenomen. Door alle andere pensioenfondsen werd in de jaren 2012 tot en met 2014 gemiddeld circa 666 miljoen besteed aan administratiekosten. Dit is gelijk aan 79% van de totale pensioenbeheerkosten van deze fondsen. Indien deze 79% ook voor het ABP maatgevend zou zijn, dan komen de totale gemiddelde administratiekosten voor de pensioenfondsen uit op circa 800 miljoen per jaar. Voor pensioenfondsen met deelnemersaantallen tussen de en zijn de 3-jaars gemiddelde administratiekosten 125 per deelnemer (conform vorig jaar). De kleinere pensioenfondsen, met deelnemersaantallen tussen en , waren gemiddeld 218 per deelnemer kwijt aan administratiekosten. Voor pensioenfondsen met minder dan deelnemers lopen de gemiddelde administratiekosten per deelnemer op tot 340 per deelnemer, waarbij deze variëren tussen 46 en bijna Dit wordt inzichtelijk gemaakt in de volgende figuur. Administratiekosten per deelnemer, fondsgrootte tot deelnemers pensioenfondsen gemiddelde: Kosten ( ) Aantal deelnemers Conclusies dienen met enige voorzichtigheid getrokken te worden. Gemiddeld genomen geldt dat de administratiekosten per deelnemer afnemen naarmate het aantal deelnemers toeneemt. Het blijkt echter dat grotere pensioenfondsen lang niet altijd lagere administratiekosten per deelnemer hebben dan de kleinere fondsen.

27 LCP Netherlands Werk in uitvoering bij pensioenfondsen Pensioenbeheerkosten Controle- en advieskosten De controle- en advieskosten vormen een tweede belangrijke kostenpost voor een pensioenfonds. Een kleine 12% van de pensioenfondsen vermeldt de controle en advieskosten echter niet apart. De pensioenfondsen die deze kosten wel apart hebben vermeld, besteden hier gemiddeld ongeveer per jaar aan. Ook hier is de variëteit groot. Zo is voor de pensioenfondsen met deelnemersaantallen tussen en het 3-jaarsgemiddelde , waarbij deze gemiddelde controle- en advieskosten uiteen lopen van tot 2,4 miljoen per jaar. Zie ook de volgende figuur. Pensioenbeheerkosten Totale controle- en advieskosten, fondsgrootte tot Totale deelnemers controle- en advieskosten, fondsgrootte tot deelnemers pensioenfondsen gemiddelde: Kosten (x 1.000) Aantal deelnemers Ongeveer 16% van de 51 pensioenfondsen in deze categorie heeft helemaal geen uitsplitsing gemaakt naar deze controle- en advieskosten. Naar onze mening is op dit punt nog verbetering van de verslaglegging nodig. Dit geldt ook voor de getoonde controle- en advieskosten aan de onderkant van de range, die ons erg onwaarschijnlijk voorkomen. In de figuur is verder te zien dat de trendlijn licht dalend is. In voorgaande jaren hadden we geconstateerd dat de controle- en advieskosten nauwelijks afhankelijk lijken van de grootte van het pensioenfonds, maar voor de groep pensioenfondsen met deelnemersaantallen tussen en lijkt het nu dat de controle- en advieskosten afnemen naarmate het pensioenfonds groter is. Precies het tegenovergestelde zien we bij de pensioenfondsen met minder dan deelnemers, waar de controle- en advieskosten juist toenemen naarmate het aantal deelnemers groter is. We merken echter nogmaals op dat betrouwbaarheid van de lineaire trendlijn beperkt is, mede door het geringe aantal waarnemingen aan het eind van de reeks.

28 28 LCP Netherlands Werk in uitvoering bij pensioenfondsen Pensioenbeheerkosten Overigens dient te worden bedacht dat voor de grote pensioenfondsen er een verschuiving kan optreden tussen administratiekosten en advieskosten, omdat daar minder gebruik wordt gemaakt van externe adviseurs en meer van een interne adviesafdeling. 5.4 Accountantskosten De gemiddeld gerapporteerde accountantskosten bedragen per jaar (vorig jaar: ). Voor de 127 pensioenfondsen met deelnemersaantallen tussen en komt het 3-jaars gemiddelde van de accountantskosten uit op circa Ook hier zijn grote verschillen tussen de fondsen te constateren. Twee pensioenfondsen hebben, ondanks de wettelijke verplichting hiertoe, geen accountantskosten gepubliceerd in het jaarverslag. Van de overige 125 worden de accountantskosten getoond in de volgende figuur. In de figuur is een trend waarneembaar dat grotere pensioenfondsen hogere accountantskosten hebben dan kleinere pensioenfondsen. Totale accountantskosten, fondsgrootte tot deelnemers pensioenfondsen gemiddelde: 48 Kosten (x 1.000) Aantal deelnemers Net als voorgaande jaren hebben bedrijfstakpensioenfondsen gemiddeld aanmerkelijk lagere accountantskosten dan de ondernemings- en beroepspensioenfondsen, bij vergelijkbare omvang. Gemiddeld zijn de kleine BPF en 15% minder kwijt voor de accountantscontrole, oplopend tot gemiddeld ruim 30% voor middelgrote BPF en.

Inzicht in de uitvoeringskosten en vermogensbeheerkosten van Nederlandse pensioenfondsen.

Inzicht in de uitvoeringskosten en vermogensbeheerkosten van Nederlandse pensioenfondsen. LCP NETHERLANDS WERK IN UITVOERING BIJ PENSIOENFONDSEN 2013 Inzicht in de uitvoeringskosten en vermogensbeheerkosten van Nederlandse pensioenfondsen. Lane Clark & Peacock Netherlands B.V. Pension Fund

Nadere informatie

Grotere kostentransparantie en dalende uitvoeringskosten bij pensioenfondsen.

Grotere kostentransparantie en dalende uitvoeringskosten bij pensioenfondsen. LCP Netherlands Werk in uitvoering bij pensioenfondsen 2013 Jeroen Koopmans 1 oktober 2013 Grotere kostentransparantie en dalende uitvoeringskosten bij pensioenfondsen. Even voorstellen drs. Jeroen Koopmans

Nadere informatie

Bram van den Langenberg. Bekijk een volledige lijst van onze diensten op Utrecht, oktober 2016 Lane Clark & Peacock Netherlands B.V.

Bram van den Langenberg. Bekijk een volledige lijst van onze diensten op  Utrecht, oktober 2016 Lane Clark & Peacock Netherlands B.V. LCP NETHERLANDS WERK IN UITVOERING BIJ PENSIOENFONDSEN 2016 Inzicht in de pensioenbeheer-, vermogensbeheer- en transactiekosten van Nederlandse pensioenfondsen. Lane Clark & Peacock Netherlands B.V. Pension

Nadere informatie

LCP NETHERLANDS LCP Netherlands Werk in uitvoering bij pensioenfondsen 2014 Partner Partner Senior Consultant

LCP NETHERLANDS LCP Netherlands Werk in uitvoering bij pensioenfondsen 2014 Partner Partner Senior Consultant LCP NETHERLANDS WERK IN UITVOERING BIJ PENSIOENFONDSEN 2014 Inzicht in de pensioenbeheer-, vermogensbeheer- en transactiekosten van Nederlandse pensioenfondsen. Lane Clark & Peacock Netherlands B.V. Pension

Nadere informatie

LCP NETHERLANDS WERK IN UITVOERING BIJ PENSIOENFONDSEN 2012 Inzicht in de uitvoeringskosten en vermogensbeheerkosten van Nederlandse pensioenfondsen.

LCP NETHERLANDS WERK IN UITVOERING BIJ PENSIOENFONDSEN 2012 Inzicht in de uitvoeringskosten en vermogensbeheerkosten van Nederlandse pensioenfondsen. LCP NETHERLANDS WERK IN UITVOERING BIJ PENSIOENFONDSEN 2012 Inzicht in de uitvoeringskosten en vermogensbeheerkosten van Nederlandse pensioenfondsen. Lane Clark & Peacock Netherlands B.V. Pension Fund

Nadere informatie

Stichting Pensioenfonds XYZ xx oktober Kostenbenchmark 2016 Voorbeeldrapportage

Stichting Pensioenfonds XYZ xx oktober Kostenbenchmark 2016 Voorbeeldrapportage Stichting Pensioenfonds XYZ xx oktober 2016 Kostenbenchmark 2016 Voorbeeldrapportage Inhoudsopgave Inleiding Uitvoeringskosten 2013-2015 van Nederlandse pensioenfondsen Rapport Werk in uitvoering 2016

Nadere informatie

2013 verkort in beeld. Ontwikkelingen. Pensioenen Beleggingen Organogram

2013 verkort in beeld. Ontwikkelingen. Pensioenen Beleggingen Organogram 02 verkort in beeld 03 Ontwikkelingen 05 08 10 Pensioenen Beleggingen Organogram Aantal deelnemers dat pensioen opbouwt Aantal personen dat een ouderdomspensioen ontvangt Aantal deelnemers met slapende

Nadere informatie

Kosten van het fonds

Kosten van het fonds Kosten van het fonds Het bestuur hecht eraan om transparant te zijn over de kosten van het fonds. Waar mogelijk zijn de kosten inzichtelijk gemaakt conform de aanbevelingen die de Pensioenfederatie hieromtrent

Nadere informatie

APF toekomstbestendige oplossing voor pensioenfondsen 13:30 14:45

APF toekomstbestendige oplossing voor pensioenfondsen 13:30 14:45 APF toekomstbestendige oplossing voor pensioenfondsen 13:30 14:45 1 Agenda Introductie APF Wat is een Algemeen Pensioenfonds? Het nut van een APF Wat zijn de belangrijkste bouwstenen van De Nationale APF?

Nadere informatie

Analyse financiële positie

Analyse financiële positie Analyse financiële positie Notitie voor deelnemers en gepensioneerden oktober 2012 2 Samenvatting Aanleiding SPOA krijgt regelmatig vragen van deelnemers over de financiële situatie bij het pensioenfonds.

Nadere informatie

Verslag bijeenkomst SVG 9 maart 2016

Verslag bijeenkomst SVG 9 maart 2016 Verslag bijeenkomst SVG 9 maart 2016 Op woensdagmiddag 9 maart, aansluitend aan de jaarbijeenkomst van de Vereniging Gepensioneerden Getronics (VGG), organiseerde Stichting Voorzieningsfonds Getronics

Nadere informatie

MEMO. 1. Inleiding. 2. Pensioenuitvoeringskosten

MEMO. 1. Inleiding. 2. Pensioenuitvoeringskosten MEMO Aan: Stichting Pensioenfonds Openbare Apothekers Van: Lonneke Thissen Datum: 15 februari 2015 Betreft: Benchmark kosten en rendement Kenmerk: 1. Inleiding Op verzoek van het bestuur van Stichting

Nadere informatie

116 De Pensioenwereld in 2015

116 De Pensioenwereld in 2015 12 116 De Pensioenwereld in 2015 Verslaggeving & communicatie 117 Meer inzicht nodig in evenwichtige belangenbehartiging bij uitvoeringskosten Auteurs: Myrna van Engelen en Tristan Helsloot Pensioenfondsen

Nadere informatie

2013 in het kort SAMENVATTING VAN HET JAARVERSLAG

2013 in het kort SAMENVATTING VAN HET JAARVERSLAG 2013 in het kort SAMENVATTING VAN HET JAARVERSLAG 1 Toelichting op het jaarverslag In het Jaarverslag 2013 legt het pensioenfonds uitgebreid verantwoording af over de ontwikkelingen, besluiten en gebeurtenissen

Nadere informatie

Kwartaalbericht. 4e kwartaal 2014 Den Haag, 30 januari 2015. Samenvatting cijfers per 31 december 2014

Kwartaalbericht. 4e kwartaal 2014 Den Haag, 30 januari 2015. Samenvatting cijfers per 31 december 2014 Kwartaalbericht 4e kwartaal 2014 Den Haag, 30 januari 2015 Samenvatting cijfers per 31 december 2014 Dekkingsgraad: 111,5% Beleidsdekkingsgraad: 112,6% Belegd vermogen: 19,6 miljard Rendement 2014: 27,6%

Nadere informatie

Terugblik 2011 in cijfers

Terugblik 2011 in cijfers Terugblik 2011 in cijfers U vindt hier een samenvatting van het jaarverslag 2011. Het volledige jaarverslag kunt u downloaden via www.pensioenfondsricohnederland.nl. Financiële situatie Door de kredietcrisis

Nadere informatie

Pensioen Een nieuwe wijze van rapporteren voor pensioenfondsen. Een nieuwe wijze van rapporteren voor pensioenfondsen

Pensioen Een nieuwe wijze van rapporteren voor pensioenfondsen. Een nieuwe wijze van rapporteren voor pensioenfondsen Een nieuwe wijze van rapporteren voor pensioenfondsen 14 De lijsten van pensioenfondsen met de hoogste en de laagste vermogensbeheerkosten die onder andere door Pensioen Pro en De Nederlandsche Bank (hierna:

Nadere informatie

2012 in het kort TOELICHTING OP HET JAARVERSLAG

2012 in het kort TOELICHTING OP HET JAARVERSLAG 2012 in het kort TOELICHTING OP HET JAARVERSLAG 1 Toelichting op het jaarverslag In het Jaarverslag 2012 legt het pensioenfonds uitgebreid verantwoording af over de ontwikkelingen, besluiten en gebeurtenissen

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4

Nadere informatie

Persbericht. Kwartaalbericht: vierde kwartaal 2011

Persbericht. Kwartaalbericht: vierde kwartaal 2011 Persbericht Kwartaalbericht: vierde kwartaal 2011 Hoofdpunten: Dekkingsgraad van 94% is te laag: aanvullende maatregelen nodig Beschikbaar vermogen stijgt met ruim 11 miljard Door gedaalde rente nemen

Nadere informatie

Extra informatie pensioenverlaging

Extra informatie pensioenverlaging Extra informatie pensioenverlaging Wat is de invloed van de verlaging op mijn netto pensioen? Als u nog niet met pensioen bent, kunnen we u nu niet zeggen hoe uw netto pensioen

Nadere informatie

Houdt het dan nooit op met verantwoording afleggen door het bestuur?

Houdt het dan nooit op met verantwoording afleggen door het bestuur? Houdt het dan nooit op met verantwoording afleggen door het bestuur? Onderweg naar huisbijeenkomst 2016 Frans Glorie KPMG Audit Pensioen- & Verzekeringssector 1 Terug in de tijd. 1922 WTL 2016 APF 2015

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2010 2011 30 413 Regels betreffende pensioenen (Pensioenwet) Nr. 155 BRIEF VAN DE MINISTER VAN SOCIALE ZAKEN EN WERKGELEGENHEID Aan de Voorzitter van de

Nadere informatie

Marktwaarde van de pensioenverplichtingen in het tweede kwartaal gestegen van 15.941 miljoen naar 16.893 miljoen ( 15.008 miljoen ultimo Q4 2013).

Marktwaarde van de pensioenverplichtingen in het tweede kwartaal gestegen van 15.941 miljoen naar 16.893 miljoen ( 15.008 miljoen ultimo Q4 2013). Kwartaalbericht 2014 Samenvatting Marktwaardedekkingsgraad per 30 juni 2014 129,5%, een toename van 0,9%-punt ten opzichte van 31 maart 2014. Over de eerste zes maanden steeg de marktwaardedekkingsgraad

Nadere informatie

Deutsche Bank Nederland Stichting Pensioenfonds Deutsche Bank Nederland

Deutsche Bank Nederland Stichting Pensioenfonds Deutsche Bank Nederland In deze nieuwsbrief Voorwoord Dekkingsgraad van uw Pensioenfonds Behaalde rendementen in het vierde kwartaal 2013 Overige mededelingen De informatie in dit document is eigendom van en mag noch in haar

Nadere informatie

Toelichting op de voorgenomen besluiten liquidatie en collectieve waardeoverdrachten PMA

Toelichting op de voorgenomen besluiten liquidatie en collectieve waardeoverdrachten PMA Toelichting op de voorgenomen besluiten liquidatie en collectieve waardeoverdrachten PMA Woord vooraf De afgelopen jaren zijn de deelnemers meer en meer geconfronteerd met de turbulentie rondom pensioenen

Nadere informatie

Kwartaalbericht. 2e kwartaal 2015 Den Haag, 14 juli 2015. Samenvatting cijfers per 30 juni 2015

Kwartaalbericht. 2e kwartaal 2015 Den Haag, 14 juli 2015. Samenvatting cijfers per 30 juni 2015 Kwartaalbericht 2e kwartaal 2015 Den Haag, 14 juli 2015 Samenvatting cijfers per 30 juni 2015 Dekkingsgraad (UFR): 108,3% Beleidsdekkingsgraad: 110,0% Belegd vermogen: 19,6 miljard Rendement 2015 1 e halfjaar:

Nadere informatie

vba _beleggingsprofessionals JOURNAAL 12 PRAKTIJK Optimalisatie vermogensbeheerkosten in plaats van kostenminimalisatie

vba _beleggingsprofessionals JOURNAAL 12 PRAKTIJK Optimalisatie vermogensbeheerkosten in plaats van kostenminimalisatie PRAKTIJK Optimalisatie vermogensbeheerkosten in plaats van kostenminimalisatie Auteur Eric Veldpaus 1 In april 2011 bracht de AFM het rapport Kosten pensioenfondsen verdienen meer aandacht (AFM, 2011)

Nadere informatie

ONDERWERP PRESENTATIE IS EEN STELSELWIJZIGING IN BELANG VAN U ALS DEELNEMER? GENOEMDE ONTWIKKELINGEN / PROBLEMEN OM ONS PENSIOEN STELSEL TE WIJZIGEN

ONDERWERP PRESENTATIE IS EEN STELSELWIJZIGING IN BELANG VAN U ALS DEELNEMER? GENOEMDE ONTWIKKELINGEN / PROBLEMEN OM ONS PENSIOEN STELSEL TE WIJZIGEN ONDERWERP PRESENTATIE IS EEN STELSELWIJZIGING IN BELANG VAN U ALS DEELNEMER? GENOEMDE ONTWIKKELINGEN / PROBLEMEN OM ONS PENSIOEN STELSEL TE WIJZIGEN 1 GEVOLGEN DEMOGRAFISCHE ONTWIKKELINGEN 2 REKENRENTE,

Nadere informatie

2014 IN HET KORT BEHEERST VERANDEREN. Stichting Shell Pensioenfonds

2014 IN HET KORT BEHEERST VERANDEREN. Stichting Shell Pensioenfonds 2014 IN HET KORT BEHEERST VERANDEREN Stichting Shell Pensioenfonds 2014 in het kort belicht enkele gebeurtenissen en cijfers over het afgelopen jaar van Stichting Shell Pensioenfonds (het Pensioenfonds).

Nadere informatie

Deelnemerspresentatie

Deelnemerspresentatie Deelnemerspresentatie Paul van Driessen (plv voorzitter pensioenfonds) Ronald Doornbos (Focus Orange adviseur Stuurgroep) Erno Kleijnenberg (voorzitter bestuur Stap) Koos Guis ( bestuurder pensioenfonds)

Nadere informatie

Informatiebijeenkomst Pensioenfonds KPN Pensioengerechtigden. Oktober 2013

Informatiebijeenkomst Pensioenfonds KPN Pensioengerechtigden. Oktober 2013 Informatiebijeenkomst Pensioenfonds KPN Pensioengerechtigden Oktober 2013 1 Pensioenstelsel Individueel Pensioen fonds Overheid Lijfrente Pensioen AOW B E L A S T I N G 2 Programma bestuur en taken bestuur

Nadere informatie

PMT transparant in kosten pensioen

PMT transparant in kosten pensioen PMT transparant in kosten pensioen PMT is het pensioenfonds van de sector Metaal en Techniek. De werkgevers en werknemers in de bedrijfstak besturen het fonds. Als bedrijfstakpensioenfonds is PMT not-for-profit,

Nadere informatie

Stichting Pensioenfonds Smurfit Kappa Nederland

Stichting Pensioenfonds Smurfit Kappa Nederland Stichting Pensioenfonds Smurfit Kappa Nederland Jaarbericht 2015 AUGUSTUS 2016 In dit Jaarbericht over 2015 legt Stichting Pensioenfonds Smurfit Kappa Nederland op hoofdlijnen verantwoording af voor het

Nadere informatie

Asset & Liability Management

Asset & Liability Management Asset & Liability Management Verder gaan is de juiste balans vinden. ALM: inzicht in risico s Zorgen voor balans tussen pensioenverplichtingen en de opbouw van het pensioenvermogen. Het is een kerntaak

Nadere informatie

Stichting Pensioenfonds Smurfit Kappa Nederland Nieuwsbrief

Stichting Pensioenfonds Smurfit Kappa Nederland Nieuwsbrief Stichting Pensioenfonds Smurfit Kappa Nederland Nieuwsbrief NUMMER 12 > JAARGANG 8 > SEPTEMBER 2011 inhoud > De financiële situatie bij pensioenfondsen [p.1] Pensioenleeftijd 65 jaar, wat als ik eerder

Nadere informatie

124 De Pensioenwereld in 2015

124 De Pensioenwereld in 2015 13 124 De Pensioenwereld in 2015 Verslaggeving & communicatie 125 Meer consistentie nodig in verslaggeving premiepensioeninstellingen Auteurs: Frans Glorie en Kees Voorburg Op 1 januari 2011 is de premiepensioeninstelling

Nadere informatie

Wat is nu precies de rol van de werkgever, de vakbonden en het bestuur van het pensioenfonds?

Wat is nu precies de rol van de werkgever, de vakbonden en het bestuur van het pensioenfonds? Veelgestelde vragen en antwoorden Ontbinding Stichting Pensioenfonds Bavaria (in liquidatie) Wat gaat er op 1 april 2017 gebeuren? Dan gaan de opgebouwde pensioenaanspraken van de actieve en gewezen deelnemers

Nadere informatie

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Jaargang 2016 537 Besluit van 20 december 2016 tot wijziging van het Besluit uitvoering Pensioenwet en Wet verplichte beroepspensioenregeling in verband met

Nadere informatie

Deutsche Bank Nederland Stichting Pensioenfonds Deutsche Bank Nederland

Deutsche Bank Nederland Stichting Pensioenfonds Deutsche Bank Nederland In deze nieuwsbrief Voorwoord Dekkingsgraad van uw Pensioenfonds Behaalde rendementen in het tweede kwartaal Overige mededelingen De informatie in dit document is eigendom van en mag noch in haar geheel

Nadere informatie

SPNG. veranderingen. was voor. een jaar van grote. Verkort jaarverslag 2013 >

SPNG. veranderingen. was voor. een jaar van grote. Verkort jaarverslag 2013 > 2013 was voor SPNG een jaar van grote veranderingen. Verkort jaarverslag 2013 > 2013 was voor SPNG een jaar van grote veranderingen. Eind 2012 liep het herverzekeringscontract met Nationale-Nederlanden

Nadere informatie

Stichting Pensioenfonds Smurfit Kappa Nederland

Stichting Pensioenfonds Smurfit Kappa Nederland Stichting Pensioenfonds Smurfit Kappa Nederland Jaarbericht 2014 AUGUSTUS 2015 In dit Jaarbericht over 2014 legt Stichting Pensioenfonds Smurfit Kappa Nederland op hoofdlijnen verantwoording af voor het

Nadere informatie

Jaarbericht Terugblikken en vooruitkijken. delta lloyd pensioenfonds

Jaarbericht Terugblikken en vooruitkijken. delta lloyd pensioenfonds delta lloyd pensioenfonds Jaarbericht 2010 Terugblikken en vooruitkijken In dit Jaarbericht leest u wat er in 2010 bij het pensioenfonds gebeurde. We gaan wat dieper in op onze beleggingen en andere financiële

Nadere informatie

Beleggingen institutionele beleggers in 2004 met 8,1 procent omhoog

Beleggingen institutionele beleggers in 2004 met 8,1 procent omhoog Publicatiedatum CBS-website Centraal Bureau voor de Statistiek 9 december 25 Beleggingen institutionele beleggers in 24 met 8,1 procent omhoog drs. J.L. Gebraad Centraal Bureau voor de Statistiek, Voorburg/Heerlen,

Nadere informatie

VOORGENOMEN LIQUIDATIE PENSIOENFONDS

VOORGENOMEN LIQUIDATIE PENSIOENFONDS VOORGENOMEN LIQUIDATIE PENSIOENFONDS Deelnemersvergadering 14 september 2015 Voorgenomen liquidatie pensioenfonds 14 september 2015 Pagina 1 AGENDA Regelingen pensioenfonds Achtergrond Voorgenomen besluit

Nadere informatie

Datum Briefnummer Behandeld door Doorkiesnummer 15-2-2012 20120215 N.W. Dijkhuizen 630

Datum Briefnummer Behandeld door Doorkiesnummer 15-2-2012 20120215 N.W. Dijkhuizen 630 Pensioenfonds Productschappen Bezoekadres Laan van Zuid Hoorn 165 2289 DD Rijswijk Postadres Postbus 3042 2280 GA Rijswijk Telefoon 070 4138630 Fax 070 4138650 E-mail info@pbodnl Website wwwpbodnl KvK

Nadere informatie

Onderwerp: Rapport evenwichtig belangenafweging bij de vaststelling van de pensioenpremie voor 2015

Onderwerp: Rapport evenwichtig belangenafweging bij de vaststelling van de pensioenpremie voor 2015 CONFIDENTIEEL Onderwerp: Rapport evenwichtig belangenafweging bij de vaststelling van de pensioenpremie voor 2015 Toezicht pensioenfondsen Expertisecentrum bedrijf en organisatie Leeswijzer rapport: 1.

Nadere informatie

Persbericht. ABP verlaagt pensioen in 2013 met 0,5% Ondanks goed rendement stijgt dekkingsgraad in 2012 onvoldoende

Persbericht. ABP verlaagt pensioen in 2013 met 0,5% Ondanks goed rendement stijgt dekkingsgraad in 2012 onvoldoende Persbericht ABP verlaagt pensioen in 2013 met 0,5% Ondanks goed rendement stijgt dekkingsgraad in 2012 onvoldoende Hoofdpunten: Verlaging pensioen met 0,5% per 1 april 2013 definitief Mogelijk aanvullende

Nadere informatie

POPULAIR JAARVERSLAG 2013

POPULAIR JAARVERSLAG 2013 POPULAIR JAARVERSLAG 2013 2 Het herstel van onze financiële positie blijft absolute topprioriteit. Twee gezichten Het jaar 2013, maar ook 2014 dat nog grotendeels voor ons ligt, kent twee gezichten. Enerzijds

Nadere informatie

Veel kritische vragen voor aanbieders Algemeen Pensioenfonds

Veel kritische vragen voor aanbieders Algemeen Pensioenfonds Veel kritische vragen voor aanbieders Algemeen Pensioenfonds Maarten van Wijk 31 maart 2016 Het apf klinkt interessant, maar pensioenfondsen hebben op dit moment nog veel aarzelingen. Het ontbrekende track

Nadere informatie

Goed jaar Metro Pensioenfonds, toch geen verhoging pensioenen

Goed jaar Metro Pensioenfonds, toch geen verhoging pensioenen Verkort jaarverslag 2014 In dit verkorte jaarverslag 2014 zetten we de hoofdpunten uit het volledige jaarverslag van Metro Pensioenfonds voor u op een rij: we blikken terug op het pensioenjaar 2014 en

Nadere informatie

2013 IN HET KORT PENSIOENEN IN BEWEGING. Stichting Shell Pensioenfonds

2013 IN HET KORT PENSIOENEN IN BEWEGING. Stichting Shell Pensioenfonds 2013 IN HET KORT PENSIOENEN IN BEWEGING Stichting Shell Pensioenfonds DEKKINGSGRAAD De dekkingsgraad is de verhouding tussen het aanwezige vermogen (het geld dat het Pensioenfonds bezit) en de pensioenverplichtingen

Nadere informatie

Pensioenfonds Robeco. Populair Jaarverslag 2014

Pensioenfonds Robeco. Populair Jaarverslag 2014 Pensioenfonds Robeco Populair Jaarverslag 2014 2014 was een bewogen jaar voor Pensioenfonds Robeco door de sterk dalende rente en de veranderende wet- en regelgeving. In het jaarverslag blikken wij als

Nadere informatie

KWARTAALVERSLAG. Philips Pensioenfonds. 1. In het kort. 2. Financiële positie Philips Pensioenfonds 1/5 DERDE KWARTAAL 2015

KWARTAALVERSLAG. Philips Pensioenfonds. 1. In het kort. 2. Financiële positie Philips Pensioenfonds 1/5 DERDE KWARTAAL 2015 KWARTAALVERSLAG DERDE KWARTAAL 2015 1. In het kort De beleidsdekkingsgraad per 30 september 2015 bedroeg 112,6% Het rendement van 1 juli tot en met 30 september 2015 bedroeg -1,6% Het pensioenvermogen

Nadere informatie

WAT SPEELT ER ROND UW PENSIOEN BIJ SPUN?

WAT SPEELT ER ROND UW PENSIOEN BIJ SPUN? WAT SPEELT ER ROND UW PENSIOEN BIJ SPUN? Bijeenkomst voor pensioengerechtigden Dick Vis, voorzitter Stichting Pensioenfonds Urenco Nederland 20 september 2016 Agenda 1. Samenvatting jaarverslag 2015 2.

Nadere informatie

Kwartaalbericht Algemeen Pensioenfonds KLM. Tweede kwartaal april 2012 t/m 30 juni Samenvatting: Lage rente drukt dekkingsgraad

Kwartaalbericht Algemeen Pensioenfonds KLM. Tweede kwartaal april 2012 t/m 30 juni Samenvatting: Lage rente drukt dekkingsgraad Kwartaalbericht Algemeen Pensioenfonds KLM Tweede kwartaal 2012-1 april 2012 t/m 30 juni 2012 Samenvatting: Lage rente drukt dekkingsgraad Nominale dekkingsgraad is gedaald van 110,0% naar 105,1% Beleggingsrendement

Nadere informatie

PGB actueel door Arnold Verplancke

PGB actueel door Arnold Verplancke door Arnold Verplancke Inhoud Financiële resultaten 2014 en eerste maanden 2015 Aansluitingen en groei deelnemersbestand Kosten per deelnemer Nieuwe wetgeving: - APF - Communicatie Nieuw portaal gepensioneerden

Nadere informatie

Dekkingsgraad 121,8% per 30 september 2012, toename van 9,3%-punt ten opzichte van 30 juni 2012.

Dekkingsgraad 121,8% per 30 september 2012, toename van 9,3%-punt ten opzichte van 30 juni 2012. Kwartaalbericht 2012 Samenvatting 121,8% per 30 september 2012, toename van 9,3%-punt ten opzichte van 30 juni 2012. Meer informatie over de dekkingsgraad vindt u op de website. Beleggingsrendement 4,2%

Nadere informatie

Verklaring beleggingsresultaten en verlaging pensioenen

Verklaring beleggingsresultaten en verlaging pensioenen Verklaring beleggingsresultaten en verlaging pensioenen Het bestuur van Stichting Pensioenfonds Randstad heeft medio februari 2014 moeten besluiten tot het doorvoeren van een pijnlijke maatregel. Om de

Nadere informatie

PENSIOEN UPDATE In Nederland

PENSIOEN UPDATE In Nederland PENSIOEN UPDATE In Nederland Oktober 2015 Het pensioenlandschap in het algemeen, maar ook hoe werknemers naar pensioen kijken, verandert in rap tempo. Zowel in 2014 als in 2015 zijn grote bezuinigingen

Nadere informatie

Kort jaarverslag Stichting Pensioenfonds nv Linde Gas Benelux

Kort jaarverslag Stichting Pensioenfonds nv Linde Gas Benelux Kort jaarverslag Stichting Pensioenfonds nv Linde Gas Benelux Beleggingen Het totaal rendement over het afgelopen boekjaar 2010 is uitgekomen op 15,6%. Als we naar de onderverdeling kijken zien we het

Nadere informatie

IBI BENCHMARKING 2014

IBI BENCHMARKING 2014 IBI BENCHMARKING 2014 Basisrapportage verslagjaar 2013 het POB Benchmarking in duidelijke taal Disclaimer De informatie in deze rapportage is met de grootst mogelijke zorgvuldigheid vergaard en samengesteld.

Nadere informatie

Deelnemersbijeenkomst

Deelnemersbijeenkomst Deelnemersbijeenkomst Stichting Pensioenfonds Capgemini Nederland 19 november 2013 13 oktober 2010 Deelnemersbijeenkomst Agenda Opening Financiën: Financiële situatie Beleggingsbeleid Risico s en rendement

Nadere informatie

Belanghebbendenvergadering. 24 september 2015

Belanghebbendenvergadering. 24 september 2015 Belanghebbendenvergadering 24 september 2015 Agenda 1. Opening 2. Actuele ontwikkelingen Ballast Nedam N.V. 3. Jaarverslag 2014 4. Nieuwe pensioenregelgeving en herstelplan 5. Toekomst pensioenfonds 6.

Nadere informatie

2014 in het kort SAMENVATTING VAN HET JAARVERSLAG

2014 in het kort SAMENVATTING VAN HET JAARVERSLAG 2014 in het kort SAMENVATTING VAN HET JAARVERSLAG 1 samenvatting van het jaarverslag In het Jaarverslag 2014 legt het pensioenfonds uitgebreid verantwoording af over de ontwikkelingen, besluiten en gebeurtenissen

Nadere informatie

Voor alle duidelijkheid: deze nieuwsbrief informeert u uitsluitend over de pensioenregeling(en) die onder het beheer van SPAN vallen.

Voor alle duidelijkheid: deze nieuwsbrief informeert u uitsluitend over de pensioenregeling(en) die onder het beheer van SPAN vallen. Van het SPAN bestuur In deze nieuwsbrief geven wij u informatie over de financiële situatie en andere belangrijke ontwikkelingen binnen het fonds. Voor alle duidelijkheid: deze nieuwsbrief informeert u

Nadere informatie

IBI BENCHMARKING. Een nieuwe benchmarking voor Nederlandse pensioenfondsen. Benchmarking in duidelijke taal

IBI BENCHMARKING. Een nieuwe benchmarking voor Nederlandse pensioenfondsen. Benchmarking in duidelijke taal IBI BENCHMARKING Een nieuwe benchmarking voor Nederlandse pensioenfondsen. BENCHMARKING 2 IBI Benchmarking - Een nieuwe benchmarking expliciet voor Nederlandse pensioenfondsen. IBI Benchmarking is de nieuwe

Nadere informatie

Het Nedlloyd Pensioenfonds van nu en in de toekomst

Het Nedlloyd Pensioenfonds van nu en in de toekomst Het Nedlloyd Pensioenfonds van nu en in de toekomst Jaarvergadering DNP 25 maart 2015 Frans Dooren, directeur 1 Agenda - Even voorstellen - Terugblik 2014 - Organisatie, Dekkingsgraad, Rente, Verplichtingen,

Nadere informatie

Kamervragen van de leden Omtzigt en Van Hijum (beiden CDA)

Kamervragen van de leden Omtzigt en Van Hijum (beiden CDA) De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4 Telefoon (070) 333 44 44 Fax (070) 333 40 33

Nadere informatie

In deze nieuwsbrief geven wij u informatie over de financiële situatie en andere belangrijke ontwikkelingen binnen het fonds.

In deze nieuwsbrief geven wij u informatie over de financiële situatie en andere belangrijke ontwikkelingen binnen het fonds. Van het SPAN bestuur In deze nieuwsbrief geven wij u informatie over de financiële situatie en andere belangrijke ontwikkelingen binnen het fonds. Voor alle duidelijkheid: deze nieuwsbrief informeert u

Nadere informatie

Overzicht Beleid & Wet- en regelgeving pensioenen

Overzicht Beleid & Wet- en regelgeving pensioenen Overzicht Beleid & Wet- en regelgeving pensioenen 14 september 2015 VERD VERD VERD VERD GEWIJZI Vooraf VERD VERD 08 VERD Herziening IORP-richtlijn VERD G 01 02 03 04 05 VERD Toekomst pensioenstelsel Algemeen

Nadere informatie

Persbijeenkomst Jaarverslag ABP 2011

Persbijeenkomst Jaarverslag ABP 2011 Persbijeenkomst Jaarverslag ABP 2011 Henk Brouwer, voorzitter bestuur Amsterdam, 23 mei 2012 2011: een roerig jaar Positief: - positief rendement (8 miljard euro) - meer en beter inzicht in kosten - kostprijs

Nadere informatie

Gelden de kortingen op het pensioen per en voor beide regelingen?

Gelden de kortingen op het pensioen per en voor beide regelingen? Veelgestelde vragen DE KORTINGEN Gelden de kortingen op het pensioen per 1-9-2016 en 1-3-2017 voor beide regelingen? Ja, de kortingen gelden zowel voor de middelloon als de CDC regeling, ongeacht het afgesproken

Nadere informatie

Algemeen pensioenfonds in vogelvlucht

Algemeen pensioenfonds in vogelvlucht Algemeen pensioenfonds in vogelvlucht Vlak voor het kerst heeft staatssecretaris Klijnsma het Wetsvoorstel algemeen pensioenfonds naar de Tweede Kamer gestuurd. Onderstaande analyse van AZL biedt u een

Nadere informatie

Stichting Pensioenfonds SABIC Innovative Plastics. Verkort Jaarverslag 2009

Stichting Pensioenfonds SABIC Innovative Plastics. Verkort Jaarverslag 2009 Stichting Pensioenfonds SABIC Innovative Plastics Verkort Jaarverslag 2009 Inleiding 2009 is voor de Stichting Pensioenfonds SABIC Innovative Plastics (hierna Pensioenfonds SABIC-IP) weer een bijzonder

Nadere informatie

KWARTAALVERSLAG. Philips Pensioenfonds. 1. In het kort. 2. Financiële positie Philips Pensioenfonds 1/5 EERSTE KWARTAAL 2016

KWARTAALVERSLAG. Philips Pensioenfonds. 1. In het kort. 2. Financiële positie Philips Pensioenfonds 1/5 EERSTE KWARTAAL 2016 KWARTAALVERSLAG EERSTE KWARTAAL 2016 1. In het kort De beleidsdekkingsgraad per 31 maart 2016 bedroeg 109,6% Het rendement van 1 januari tot en met 31 maart 2016 bedroeg 5, Het pensioenvermogen per 31

Nadere informatie

3. Werknemers die niet deelnemen aan de pensioenregeling van de werkgever

3. Werknemers die niet deelnemen aan de pensioenregeling van de werkgever 3. Werknemers die niet deelnemen aan de pensioenregeling van de werkgever 3.1 Inleiding Er kunnen verschillende redenen zijn waarom een werknemer niet deelneemt aan de pensioenregeling van zijn werkgever.

Nadere informatie

Extra nieuwsbrief. De positie van het pensioenfonds. Mei 2012. Waarom een extra nieuwsbrief?

Extra nieuwsbrief. De positie van het pensioenfonds. Mei 2012. Waarom een extra nieuwsbrief? Mei 2012 Extra nieuwsbrief Waarom een extra nieuwsbrief? De positie van pensioenfondsen krijgt voortdurend veel aandacht in de media. De berichten over pensioenen zijn vaak complex en de laatste tijd nogal

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE. Datum Betreft Financiële positie pensioenfondsen

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE. Datum Betreft Financiële positie pensioenfondsen > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Parnassusplein 5 T 070 333

Nadere informatie

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Vierde kwartaal 2014-1 oktober 2014 t/m 31 december 2014

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Vierde kwartaal 2014-1 oktober 2014 t/m 31 december 2014 Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel Vierde kwartaal 2014-1 oktober 2014 t/m 31 december 2014 Samenvatting: dalende euro en dalende rente Nominale dekkingsgraad gedaald van 117,4% naar 115,1%

Nadere informatie

Belanghebbendenbijeenkomst 12 oktober 2016

Belanghebbendenbijeenkomst 12 oktober 2016 Belanghebbendenbijeenkomst 12 oktober 2016 NBC congrescentrum Nieuwegein 1. Opening, mededelingen en ingekomen stukken 2 www.bnpf.nl www.vvp-bnpf.nl Agenda 1. Opening, mededelingen en ingekomen stukken

Nadere informatie

Pensioen Nieuws. Lichte daling dekkingsgraad

Pensioen Nieuws. Lichte daling dekkingsgraad Pensioen Nieuws Een uitgave van Stichting Pensioenfonds AVEBE #11 juni 14 1 Financiële situatie Pensioenfonds AVEBE 2 Bereid je tijdig voor op je pensioen Uw pensioenoverzicht: weet hoe u er voor staat

Nadere informatie

DNBulletin: Pensioenfondsen gaan in herstelplannen uit van hoge rendementen

DNBulletin: Pensioenfondsen gaan in herstelplannen uit van hoge rendementen DNBulletin DNBulletin: Pensioenfondsen gaan in herstelplannen uit van hoge rendementen Datum 18 mei 2017 Thema Pensioenen Pensioenfondsen verwachten uit hun financiële tekorten te komen door hoge rendementen

Nadere informatie

Ontwikkelingen in 2012

Ontwikkelingen in 2012 1 Jaarbericht 2012 Ontwikkelingen in 2012 2012 was, in alle opzichten, weer een bewogen jaar. We kregen onder meer te maken met hectische ontwikkelingen op de financiële markten, met veranderingen in de

Nadere informatie

KWARTAALVERSLAG. Philips Pensioenfonds. 1. In het kort. 2. Financiële positie Philips Pensioenfonds 1/6 TWEEDE KWARTAAL 2017

KWARTAALVERSLAG. Philips Pensioenfonds. 1. In het kort. 2. Financiële positie Philips Pensioenfonds 1/6 TWEEDE KWARTAAL 2017 KWARTAALVERSLAG TWEEDE KWARTAAL 2017 1. In het kort De beleidsdekkingsgraad per 30 juni 2017 bedroeg 112,5% Het rendement van 1 april tot en met 30 juni 2017 bedroeg 0,8% Het rendement van 1 januari tot

Nadere informatie

Eisen voor bestuursleden

Eisen voor bestuursleden Eisen voor bestuursleden (overgenomen uit plan van aanpak deskundigheidsbevordering Pensioenkoepels 2010) Om zijn verantwoordelijkheid te kunnen dragen moet een bestuurslid deelnemen aan de besluitvorming

Nadere informatie

Het jaarverslag 2012 in vogelvlucht

Het jaarverslag 2012 in vogelvlucht Het jaarverslag 2012 in vogelvlucht De hoofdpunten uit het jaarverslag van Stichting Pensioenfonds voor Verloskundigen (SPV) behandelen we aan de hand van 10 vragen en antwoorden. Een volledig exemplaar

Nadere informatie

Kostentransparantie. Kostentransparantie. Bindend besluit December 2015. Vertrouwelijk 1 Alleen voor intern gebruik

Kostentransparantie. Kostentransparantie. Bindend besluit December 2015. Vertrouwelijk 1 Alleen voor intern gebruik Kostentransparantie Bindend besluit December 015 Vertrouwelijk 1 Alleen voor intern gebruik Richtlijn 1: wanneer het kostenoverzicht opstellen Vanaf 1 juli 01 moet er een online kostenoverzicht zijn voor

Nadere informatie

Marktwaardedekkingsgraad per 31 maart 2014: 128,6%, een toename van 3,3%-punt ten opzichte van 31 december 2013.

Marktwaardedekkingsgraad per 31 maart 2014: 128,6%, een toename van 3,3%-punt ten opzichte van 31 december 2013. Kwartaalbericht 2014 Samenvatting Marktwaardedekkingsgraad per 31 maart 2014: 128,6%, een toename van 3,3%-punt ten opzichte van 31 december 2013. Meer informatie vindt u op de website. Beleggingsrendement

Nadere informatie

Jaarverslag verkorte versie STICHTING BEROEPSPENSIOENFONDS LOODSEN

Jaarverslag verkorte versie STICHTING BEROEPSPENSIOENFONDS LOODSEN Jaarverslag 2014 - verkorte versie STICHTING BEROEPSPENSIOENFONDS LOODSEN Verkort jaarverslag 2014 In deze verkorte versie van het Jaarverslag 2014 leest u de belangrijkste ontwikkelingen van het afgelopen

Nadere informatie

Reservetekort weggewerkt, pensioenen verhoogd

Reservetekort weggewerkt, pensioenen verhoogd Verkort jaarverslag 2013 In dit verkorte jaarverslag 2013 zetten we de hoofdpunten uit het volledige jaarverslag van Metro Pensioenfonds voor u op een rij: we blikken terug op het pensioenjaar 2013 en

Nadere informatie

TRANSPARANTIEDOCUMENT

TRANSPARANTIEDOCUMENT TRANSPARANTIEDOCUMENT Vereniging Nederlands Pensioenfonds voor de Sigarenindustrie en aanverwante Bedrijven (VNPS) Dit is een uitgave van de Vereniging Nederlands Pensioenfonds voor de Sigarenindustrie

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4

Nadere informatie

Het jaarverslag 2014 samengevat

Het jaarverslag 2014 samengevat Het jaarverslag 2014 samengevat Uw pensioenfonds blikt terug én vooruit Deelnemers 1.711 In 2014 verdiende het fonds 55,1 miljoen dankzij beleggen. Dat bedrag staat voor een rendement van 20,1%. Het fonds

Nadere informatie

Nieuwsbrief van uw pensioenfonds

Nieuwsbrief van uw pensioenfonds KIX code Nieuwsbrief van uw pensioenfonds Zeist, juni 2014 1. Nieuwsbrief blijft toch op papier 2. Financiële positie PNB verbetert verder 3. Nieuw bestuursmodel

Nadere informatie

AMF een goed geregeld pensioen. Bulletin Algemeen Mijnwerkersfonds 2005

AMF een goed geregeld pensioen. Bulletin Algemeen Mijnwerkersfonds 2005 AMF een goed geregeld pensioen Bulletin Algemeen Mijnwerkersfonds 2005 Het bestuur van het Algemeen Mijnwerkersfonds (AMF) wil haar rechthebbenden van goede en belangrijke informatie voorzien. Leest u

Nadere informatie

2e kwartaal 2016 Den Haag, juli 2016

2e kwartaal 2016 Den Haag, juli 2016 Kwartaalbericht 2e kwartaal 2016 Den Haag, juli 2016 Samenvatting cijfers per 30 juni 2016 Dekkingsgraad (UFR): 99,0% Beleidsdekkingsgraad: 99,6% Belegd vermogen: 23,3 miljard Rendement 1 e halfjaar 2016:

Nadere informatie