kijvelanden-conferentie gewelddadige jongeren: diagnostiek, behandeling en preventie

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "kijvelanden-conferentie gewelddadige jongeren: diagnostiek, behandeling en preventie"

Transcriptie

1 kijvelanden-conferentie gewelddadige jongeren: diagnostiek, behandeling en preventie theo doreleijers vumc - de bascule amsterdam faculteit rechten/universiteit leiden

2

3 definities / criteria voor classificatie

4 definities / criteria voor classificatie prevalenties / comorbiditeit

5 definities / criteria voor classificatie prevalenties / comorbiditeit etiologie en pathogenese

6 definities / criteria voor classificatie prevalenties / comorbiditeit etiologie en pathogenese de praktijk: preventie en behandelen

7 definities / criteria voor classificatie prevalenties/comorbiditeit etiologie en pathogenese de praktijk: preventie en behandelen aanbevelingen

8 definities / criteria voor classificatie

9 definities

10 definities agressie / geweld delinquentie / criminaliteit antisociaal gedrag gedragsstoornis

11 definities agressie / geweld delinquentie / criminaliteit antisociaal gedrag gedragsstoornis

12 definities agressie / geweld delinquentie / criminaliteit antisociaal gedrag gedragsstoornis

13 definities agressie / geweld delinquentie / criminaliteit antisociaal gedrag gedragsstoornis:dsm

14 ontwikkeling van ADHD/gedragsstoornissen: van gen tot schoolkind gedragsgestoord schoolkind: agress, jengelen, ongehoorz. moeder: stelt geen eisen overresponsief emot. moeilijke p/kleuter: lage frustr. tolerantie, overactief moeder: overstimulatie kan cues niet lezen geboorte complicaties zwangsch: intox / stress prikkelbare baby: huilen, kan zz niet troosten genetica

15 Craddock, N. et al. The British Journal of Psychiatry 2010;196:92-95

16 cognitieve achteruitgang negatieve symptomen Klinische syndromen positieve symptomen stemmings symptomen psychopathologische domeinen neuronale modules biologische systemen dna struktuur varianten genetische variatie Craddock, N. et al. The British Journal of Psychiatry 2010;196:92-95

17 cognitieve achteruitgang negatieve symptomen Klinische syndromen positieve symptomen stemmings symptomen psychopathologische domeinen neuronale modules biologische systemen dna struktuur varianten genetische variatie Craddock, N. et al. The British Journal of Psychiatry 2010;196:92-95

18 cognitieve achteruitgang negatieve symptomen Klinische syndromen positieve symptomen stemmings symptomen psychopathologische domeinen neuronale modules biologische systemen dna struktuur varianten genetische variatie Craddock, N. et al. The British Journal of Psychiatry 2010;196:92-95

19 cognitieve achteruitgang negatieve symptomen Klinische syndromen positieve symptomen stemmings symptomen psychopathologische domeinen neuronale modules biologische systemen dna struktuur varianten genetische variatie Craddock, N. et al. The British Journal of Psychiatry 2010;196:92-95

20 cognitieve achteruitgang negatieve symptomen Klinische syndromen positieve symptomen stemmings symptomen psychopathologische domeinen neuronale modules biologische systemen dna struktuur varianten genetische variatie Craddock, N. et al. The British Journal of Psychiatry 2010;196:92-95

21 cognitieve achteruitgang negatieve symptomen Klinische syndromen positieve symptomen stemmings symptomen psychopathologische domeinen o m g e v i n g s i n v l o e d e n neuronale modules biologische systemen dna struktuur varianten genetische variatie Craddock, N. et al. The British Journal of Psychiatry 2010;196:92-95

22 cognitieve achteruitgang negatieve symptomen Klinische syndromen positieve symptomen stemmings symptomen psychopathologische domeinen o m g e v i n g s i n v l o e d e n Michael Meany neuronale modules biologische systemen dna struktuur varianten genetische variatie Craddock, N. et al. The British Journal of Psychiatry 2010;196:92-95

23 cognitieve achteruitgang negatieve symptomen Klinische syndromen positieve symptomen stemmings symptomen psychopathologische domeinen omgevingsinvloeden o m g e v i n g s i n v l o e d e n neuronale modules epigenetica biologische systemen dna struktuur varianten genetische variatie Craddock, N. et al. The British Journal of Psychiatry 2010;196:92-95

24 cognitieve achteruitgang negatieve symptomen Klinische syndromen positieve symptomen stemmings symptomen psychopathologische domeinen endofenotypen omgevingsinvloeden o m g e v i n g s i n v l o e d e n neuronale modules epigenetica biologische systemen dna struktuur varianten genetische variatie Craddock, N. et al. The British Journal of Psychiatry 2010;196:92-95

25 impulsiviteit omgevingsinvloeden o m g e v i n g s i n v l o e d e n serotonine negatieve symptomen positieve symptomen stemmings symptomen Klinische syndromen psychopathologische domeinen neuronale modules biologische systemen dna struktuur varianten genetische variatie Craddock, N. et al. The British Journal of Psychiatry 2010;196:92-95

26 impulsiviteit omgevingsinvloeden o m g e v i n g s i n v l o e d e n serotonine negatieve symptomen positieve symptomen stemmings symptomen Klinische syndromen psychopathologische domeinen neuronale modules biologische systemen dna struktuur varianten genetische variatie Craddock, N. et al. The British Journal of Psychiatry 2010;196:92-95

27 impulsiviteit gebrek aan empathie negatieve symptomen Klinische syndromen positieve symptomen stemmings symptomen psychopathologische domeinen omgevingsinvloeden o m g e v i n g s i n v l o e d e n serotonine amygdala neuronale modules biologische systemen dna struktuur varianten genetische variatie Craddock, N. et al. The British Journal of Psychiatry 2010;196:92-95

28 impulsiviteit gebrek aan empathie negatieve symptomen Klinische syndromen positieve symptomen stemmings symptomen psychopathologische domeinen omgevingsinvloeden o m g e v i n g s i n v l o e d e n serotonine amygdala neuronale modules biologische systemen dna struktuur varianten genetische variatie Craddock, N. et al. The British Journal of Psychiatry 2010;196:92-95

29 omgevingsinvloeden o m g e v i n g s i n v l o e d e n negatieve symptomen fearlessness impulsiviteit gebrek aan empathie positieve symptomen stress as stemmings symptomen serotonine cortisol huishouding amygdala Klinische syndromen psychopathologische domeinen neuronale modules biologische systemen dna struktuur varianten genetische variatie Craddock, N. et al. The British Journal of Psychiatry 2010;196:92-95

30 omgevingsinvloeden o m g e v i n g s i n v l o e d e n negatieve symptomen fearlessness impulsiviteit gebrek aan empathie positieve symptomen stress as stemmings symptomen serotonine cortisol huishouding amygdala Klinische syndromen psychopathologische domeinen neuronale modules biologische systemen dna struktuur varianten genetische variatie Craddock, N. et al. The British Journal of Psychiatry 2010;196:92-95

31 omgevingsinvloeden gedragsstoornis fearlessness impulsiviteit gebrek aan empathie negatieve symptomen o m g e v i n g s i n v l o e d e n positieve symptomen stress as stemmings symptomen serotonine cortisol huishouding amygdala Klinische syndromen psychopathologische domeinen neuronale modules biologische systemen dna struktuur varianten genetische variatie Craddock, N. et al. The British Journal of Psychiatry 2010;196:92-95

32 stoornissen: liever endofenotypes impulsiviteit ~ serotoninespiegel fearlessness ~ stress-as ~ cortisol gebrek aan empathie ~ amygdalae callousness ~ amygdala-hippocampus kracht en lichaamsoppervlak ~ genetica etc.

33 psychiatrische stoornissen: -meisjes met justit. maatregel -marokk. kk & adolescenten -kk met politiecontacten<12jr -jeugdige zedendelinquenten Craddock, N. et al. The British Journal of Psychiatry 2010;196:92-95

34 psychiatrische stoornissen: -meisjes met justit. maatregel -marokk. kk & adolescenten -kk met politiecontacten<12jr -jeugdige zedendelinquenten endofenotypen: -invloed ANS/stress-as op gedrag -behandelingseffect op stress-as -punishment / reward (fmri) Craddock, N. et al. The British Journal of Psychiatry 2010;196:92-95

35 psychiatrische stoornissen: -meisjes met justit. maatregel -marokk. kk & adolescenten -kk met politiecontacten<12jr -jeugdige zedendelinquenten endofenotypen: -invloed ANS/stress-as op gedrag -behandelingseffect op stress-as -punishment reward (fmri) (epi)genetica/neurobiologie: -kk van angstige en depr. volw. -abcd onderzoek Craddock, N. et al. The British Journal of Psychiatry 2010;196:92-95

36 etiologie en pathogenese: bijv ADHD

37 ADHD vroege neurofysiologische stoornis met forse impact - emotionele, gedrags en cognitieve problemen - in verschillende settings: thuis, op school/werk, vrije tijd (met overigens andere scores op verschillende leeftijden en voor verschillende settings) - beginnend voor het 7e jaar

38 ADHD vroege neurofysiologische stoornis met forse impact - genetisch defect - veel genen betrokken (sommige loci ook bekend voor autisme) - epigenetica belangrijk voor phenotype - gen-omgevings interacties van belang

39 ADHD vroege neurofysiologische stoornis met forse impact - genetisch defect - frontostriatale / executieve functies-stoornis - volume onderzoek - fmri, PET, SPECT onderzoek - maar ook andere kernen en circuits aangedaan

40 ADHD vroege neurofysiologische stoornis met forse impact - genetisch defect - frontostriatale/executieve functies-stoornis - catecholaminestoornis - dopamine- en norepinefr.antagon. verlagen sympt. - PET/SPECT: verh. dopamine-binding bij adhd-ers

41 ADHD differentiaal diagnose,

42 ADHD differentiaal diagnose, veel genen betrokken - bipolaire stoornis (euforie, grootheidsideeën, cyclisch beeld) - autismespectrumstoornis - odd / cd - verstandelijke beperking

43 ADHD comorbiditeit

44 ADHD comorbiditeit - ass (nb: er zijn drukke autisten en geïsoleerde adhd-ers) - odd/cd (is adhd een risicofactor/voorloper van odd/cd?) - nb criminaliteit geen psychiatrische stoornis - mentale retardatie - middelen misbruik - tourette

45 CHILD AND ADOLESCENT PSYCHIATRY VUmc / de Bascule Amsterdam ADHD comorbiditeit Benecke Marakesh september 2010 OCD ASS ADHD - ass (nb: er zijn drukke autisten en geïsoleerde adhd-ers) - odd/cd (is adhd een risicofactor/voorloper van odd/cd?) - nb criminaliteit geen psychiatrische mentale stoornis retardatie - mentale retardatie - middelen misbruik - tourette tourette

46 CHILD AND ADOLESCENT PSYCHIATRY VUmc / de Bascule Amsterdam ADHD comorbiditeit Benecke Marakesh september 2010 ASS ADHD - ass (nb: er zijn drukke autisten en geïsoleerde adhd-ers) - odd/cd (is adhd een risicofactor/voorloper van odd/cd?) - nb criminaliteit geen psychiatrische stoornis - mentale retardatie Angold, A. and Costello, E.J. (2009). Nosology and measurement in - middelen misbruik child and adolescent psychiatry. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 50: tourette

47 ADHD behandeling

48 ADHD behandeling - psychoeducatie - cognitieve gedragstherapie - psychofarmaca: stimulantie, atomoxetine - combi

49 ADHD beloop

50 ADHD beloop - bij 50% subjectieve vermindering klachten - maar objectief wel symptomen bij 10-40% - in ieder geval cross-sect. 4% adhd bij volw.

51 ADHD beloop - gepast werk, partner - gemaskeerd door midd. ge/misbruik - gemaskeerd door comorbiditeit - bij 50% subjectieve vermindering klachten - maar objectief wel symptomen bij 10-40% - in ieder geval cross-sect. 4% adhd bij volw.

52 ADHD beloop - bij 50% subjectieve vermindering klachten - maar objectief wel symptomen bij 10-40% - in ieder geval cross-sect. 4% adhd bij volw.

53 ADHD beloop - gebrekkig plannen, taken afwerken - afspraken vergeten, ongeduld - onverstandige besluiten nemen - brokken maken - bij 50% subjectieve vermindering klachten - maar objectief wel symptomen bij 10-40% - in ieder geval cross-sect. 4% adhd bij volw.

54 ADHD beloop - bij 50% subjectieve vermindering klachten - maar objectief wel symptomen bij 10-40% - in ieder geval cross-sect. 4% adhd bij volw.

55 ADHD beloop differentiaal diagnose: - persoonlijkheidsstoornissen - middelen misbruik/afhh/versl. - affectieve stoornissen - bij 50% subjectieve vermindering klachten - maar objectief wel symptomen bij 10-40% - in ieder geval cross-sect. 4% adhd bij volw.

56 prevalenties/comorbiditeit/-occurance

57 prevalenties

58 prevalenties adhd odd cd asp

59 prevalenties adhd, odd/cd, asp algemene bevolking kinderen ADHD: 3-7% ( > ) ODD : 3% ( = ) CD: 2% ( > ) adolescenten ADHD: 2-5% ( > ) CD : 2,8%, 5,5% volwassenen ADHD: 1-4% ASP: 2% klinische/delinquente samples twaalfminners (kk bij politie) ADHD: 25% DBD : 20% adolescenten met politiecontact ernstige gedragsproblemen 33% adolescenten bij justitie ADHD: 8-14% CD: 60-75% volwassenen ADHD 4% (lifetime 38%)-30% ASP 44% psychopathie 15-30%

60 prevalenties adhd, odd/cd, asp algemene bevolking kinderen ADHD: 3-7% ( > ) ODD : 3% ( = ) CD: 2% ( > ) adolescenten ADHD: 2-5% ( > ) CD : 2,8%, 5,5% volwassenen ADHD: 1-4% ASP: 2% klinische/delinquente samples twaalfminners (kk bij politie) ADHD: 25% DBD : 20% adolescenten met politiecontact ernstige gedragsproblemen 33% adolescenten bij justitie ADHD: 8-14% CD: 60-75% volwassenen ADHD 4% (lifetime 38%)-30% ASP 44% psychopathie 15-30%

61 prevalenties adhd, odd/cd, asp algemene bevolking kinderen ADHD: 3-7% ( > ) ODD : 3% ( = ) CD: 2% ( > ) adolescenten ADHD: 2-5% ( > ) CD : 2,8%, 5,5% volwassenen ADHD: 1-4% ASP: 2% klinische/delinquente samples twaalfminners (kk bij politie) ADHD: 25% DBD : 20% adolescenten met politiecontact ernstige gedragsproblemen 33% adolescenten bij justitie ADHD: 8-14% CD: 60-75% volwassenen ADHD 4% (lifetime 38%)-30% ASP 44% psychopathie 15-30%

62 prevalenties adhd, odd/cd, asp algemene bevolking kinderen ADHD: 3-7% ( > ) ODD : 3% ( = ) CD: 2% ( > ) adolescenten ADHD: 2-5% ( > ) CD : 2,8%, 5,5% volwassenen ADHD: 1-4% ASP: 2% klinische/delinquente samples twaalfminners (kk bij politie) ADHD: 25% DBD : 20% adolescenten met politiecontact ernstige gedragsproblemen 33% adolescenten bij justitie ADHD: 8-14% CD: 60-75% volwassenen ADHD 4% (lifetime 38%)-30% ASP 44% psychopathie 15-30%

63 prevalenties/comorbiditeit/-occurance adhd met: odd, cd, tics, middelen misbruik, a.s.s., verstand.beperking, coord.stoorn., dyslexie odd/cd met: adhd, middelenmisbruik, depressie, p.t.s.s., hechtingsstoornissen

64 prevalenties/comorbiditco-occurance adhd én odd/cd gaan vaak samen met: verminderde executieve functies lage zelfcontrole lage arousal spiegels moeilijkheden met peers schools onderpresteren risicogedrag / accident proneness crimineel gedrag

65 ADHD en criminaliteit beloop beloops onderzoek let op: sample op t0: alg.bevolk; klinisch; politie; justitie lage respons op t1 leeftijd t0: kinderen, adolescenten, jong-volw. follow up: enkele/zeer veel jaren psychiatrische stoornissen ±comorbiditeit criminele recidive instrumenten: selfreport/collateraal; registraties etc.

66 ADHD en criminaliteit beloop - Manuzza 2008: 8-jarige poli-adhd-jongens (excl CD) - 22 jr: opgepakt 39% ADHD-ers en 20% controles - 38 jr: opgepakt 47% ADHD-ers en 22% controles - Mordre 2011: <12-jarige sample uit kjpsa centrum - 38 jr: CD-ers: 56% veroordeeld; ADHD-ers: 27% - Gudjonsson 2009: volwassen gevangenen - (retrospectief 52% kinder-adhd; 62% nog steeds - Young 2010; Drost 2004: vergelijkbare resultaten

67 ADHD en criminaliteit beloop - Manuzza 2008: 8-jarige poli-adhd-jongens (excl CD) - 22 jr: opgepakt 39% ADHD-ers en 20% controles - 38 jr: opgepakt 47% ADHD-ers en 22% controles - Mordre 2011: sample <12-jarigen uit kjpsa centrum - 38 jr: CD-ers: 56% veroordeeld; ADHD-ers: 27% - Gudjonsson 2009: volwassen gevangenen - (retrospectief 52% kinder-adhd; 62% nog steeds - Young 2010; Drost 2004: vergelijkbare resultaten

68 ADHD en criminaliteit beloop - Manuzza 2008: 8-jarige poli-adhd-jongens (excl CD) - 22 jr: opgepakt 39% ADHD-ers en 20% controles - 38 jr: opgepakt 47% ADHD-ers en 22% controles - Mordre 2011: <12-jarige sample uit kjpsa centrum - 38 jr: CD-ers: 56% veroordeeld; ADHD-ers: 27% - Gudjonsson 2009: volwassen gevangenen - (retrospectief 52% kinder-adhd); 62% nog steeds - Young 2010; Drost 2004: vergelijkbare resultaten

69 ADHD en criminaliteit beloop - Manuzza 2008: 8-jarige poli-adhd-jongens (excl CD) - 22 jr: opgepakt 39% ADHD-ers en 20% controles - 38 jr: opgepakt 47% ADHD-ers en 22% controles - Mordre 2011: <12-jarige sample uit kjpsa centrum - 38 jr: CD-ers: 56% veroordeeld; ADHD-ers: 27% - Gudjonsson 2009: volwassen gevangenen - (retrospectief 52% kinder-adhd; 62% nog steeds - Vreugdenhil 2003/Colins 2012: - comorbide ADHD ttv veroordeling voorspelt recidive

70 de praktijk: preventie en behandelen

71 preventie:

72 preventie: - metingen tijdens zwangersch - goede voeding pre/postnataal - leren moederen - behandelen moeders conditie - vroege signalering symptomen - coaching school - zinvolle vrijetijds besteding - gezonde peers - evt armoede bestrijding - buurtvoorzieningen - etc. etc.

73 behandelen: de praktijk: preventie en behandelen

74 behandelen: - adequate diagnostiek/indicatie de praktijk: preventie en behandelen

75 behandelen: - adequate diagnostiek/indicatie - volg de what works principes de praktijk: preventie en behandelen

76 behandelen: - adequate diagnostiek/indicatie - volg de what works principes - gezin betrekken - adequate scholing/opleiding de praktijk: preventie en behandelen

77 behandelen: - adequate diagnostiek/indicatie - volg de what works principes - gezin betrekken - adequate scholing/opleiding de praktijk: preventie en behandelen - op indicatie medicatie - beleid t.a.v. middelen misbruik

78 behandelen: - adequate diagnostiek/indicatie - volg de what works principes - gezin betrekken - adequate scholing/opleiding de praktijk: preventie en behandelen - op indicatie medicatie - beleid t.a.v. middelen misbruik - dagbehandeling ipv detentie

79 behandelen: - adequate diagnostiek/indicatie - volg de what works principes - gezin betrekken - adequate scholing/opleiding de praktijk: preventie en behandelen - op indicatie medicatie - beleid t.a.v. middelen misbruik - dagbehandeling ipv detentie - residentieel bij gevaarlijkheid

80 visie van de jeugdpsychiatrie op (justitieel) interventiebeleid in nederland: - er wordt veel te weinig in preventie geïnvesteerd - primair, secundair, tertiair - onderliggende stoornissen worden onvoldoende opgemerkt - te weinig diagnostiek en van onvoldoende kwaliteit >> - >> strafrechtelijke interventie te weinig op individu gericht - te weinig evidence based interventies, staf te weinig opgeleid - te ver van huis, te weinig betrokkenheid ouders - onderbroken schoolcarriere >> minder arbeidsmarktkansen - onvoldoende nazorg

81 visie van de jeugdpsychiatrie op (justitieel) interventiebeleid in nederland: - er wordt veel te weinig in preventie geïnvesteerd - primair, secundair, tertiair - onderliggende stoornissen worden onvoldoende opgemerkt - te weinig diagnostiek en van onvoldoende kwaliteit >> - >> strafrechtelijke interventie te weinig op individu gericht - interventies te weinig evidence based, staf te weinig opgeleid - te ver van huis, te weinig betrokkenheid ouders - onderbroken schoolcarriere >> minder arbeidsmarktkansen - onvoldoende nazorg

82

83 wat doen we er aan? justitie - investeer in jeugdzorg ipv in justitie - beperk jeugdstrafrecht tot heel ernstige gevallen - kinderrechters om instellingen bij te staan - sluit gevaarlijke jongeren goed/humaan op - sluit lichte gevallen kort op, en dicht bij huis jeugdzorg / jeugdpsychiatrie - behandel gestoorde jeugd in forensische setting - hanteer evidence based behandelprogramma s - betrek ouders, gezinnen, school, buurt, clubs investeer in wetenschappelijk onderzoek

84 wat doen we er aan? justitie - investeer in jeugdzorg/reclassering ipv in justitie - beperk jeugdstrafrecht tot ernstige gevallen - sluit gevaarlijke jongeren goed/humaan op - sluit lichtere gevallen kort op, en dicht bij huis jeugdzorg / jeugdpsychiatrie - behandel gestoorde jeugd in forensische setting - hanteer evidence based behandelprogramma s - betrek ouders, gezinnen, school, buurt, clubs investeer in wetenschappelijk onderzoek

85 wat doen we er aan? justitie - investeer in jeugdzorg/reclassering ipv in justitie - beperk jeugdstrafrecht tot ernstige gevallen - sluit gevaarlijke jongeren goed/humaan op - sluit lichte gevallen kort op, en dicht bij huis jeugdzorg / jeugdpsychiatrie - behandel gestoorde jeugd in forensische setting - hanteer evidence based behandelprogramma s - betrek ouders, gezinnen, school, buurt, clubs investeer in wetenschappelijk onderzoek

86 wat doen we er aan? justitie - investeer in jeugdzorg ipv in justitie - beperk jeugdstrafrecht tot heel ernstige gevallen - kinderrechters om instellingen bij te staan - sluit lichte gevallen kort op, en dicht bij huis jeugdzorg / jeugdpsychiatrie - behandel gestoorde jeugd in forensische setting - hanteer evidence based behandelprogramma s - betrek ouders, gezinnen, school, buurt, clubs investeer in wetenschappelijk onderzoek

87 wat doen we er aan? zuiver wetenschappelijk onderzoek justitie o hersenfuncties/reacties op interventies - investeer o gen-omgevingsinteracties jeugdzorg ipv in justitie - beperk o intermediaire jeugdstrafrecht rol epigenetica tot heel ernstige gevallen - sluit gevaarlijke o maar ook: jongeren functie van goed/humaan straffen op - sluit lichte gevallen het kort strafproces op, en dicht bij huis praktijkgericht wetenschappelijk onderzoek o neurobiology based predictie / risicotaxatie jeugdzorg o effectiviteit / jeugdpsychiatrie vroege interventies - behandel o alternatieven gestoorde voor jeugd traditionele in forensische interventies setting - hanteer o etc. evidence based behandelprogramma s - betrek ouders, gezinnen, school, buurt, clubs investeer in wetenschappelijk onderzoek

88 EFCAP congres Berlijn 7-9 maart 2012

89 de jeugdpsychiater merkt bovendien op: lichamelijke ontwikkeling (lengte, conditie) gaat door tot 23 jaar hersenen: een kinderstrafrecht is niet geschikt voor kinderen tot 15 jr. grijze stof neemt af: pruning - ouders spelen een te grote rol in hun leven myelinisatie neemt toe tot 25e jaar - deze kinderen snappen essentie niet van het strafrecht/proces eigen - druist vermogen in tegen risicovolle afspraken beslissingen IVRK te nemen meer zicht op lange termijn consequenties ten aanzien van het adolescentenstrafrecht:: tegenwoordig meer ruimte voor latere rijping - adolescente hersenen zijn pas rijp rond het 25e jaar onafhankelijke beslissingen, financ. onafhankelijk, woning, langdurige relatie volwassen - het relationele gewetensfunctie, leven is adolescenterig onafhankelijk tot van 25 jaar leeftijdgenoten maatschappelijke - hun verdere sociale context: leven onderwijs, is adolescenterig behuizing, tot verzekeringen 25 jaar - de maatschappij is daarop ingericht: scholing, huisvesting - alc/drugsgebruik èn criminaliteit wijzigen van karakter v.a.24

90 cortisol (nmol/l) KINDERPSYCHIATRIE VUmc / de Bascule Amsterdam FORENSISCHE PSYCHIATRIE Law School Leiden resultaten cortisol dagcurve (popma 2006) NC (n = 32) 10 8 DP- (n = 61) DP+ (n = 20) :00 08:00 09:00 10:00 11:00 12:00 13:00 14:00 15:00 16:00 17:00 18:00 19:00 20:00 21:00 time

91 cortisol (nmol/l) KINDERPSYCHIATRIE VUmc / de Bascule Amsterdam FORENSISCHE PSYCHIATRIE Law School Leiden resultaten cortisol stressrespons (popma 2006) 4 3,5 3 2,5 2 1,5 1 0,5 prepare speaking NC (n = 30) DP- (n = 45) DP+ (n = 21) time

92 ontwikkeling van gedragsstoornissen: van gen tot schoolkind gedragsgestoord schoolkind: agress, jengelen, ongehoorz. moeder: stelt geen eisen overresponsief emot. moeilijke p/kleuter: lage frustr. tolerantie, overactief moeder: overstimulatie kan cues niet lezen geboorte complicaties zwangsch: intox / stress prikkelbare baby: huilen, kan zz niet troosten genetica

93 gene/environment interaction decreased autonomic nervous system in combination with neglect leads to more aggressive behavior at 10 yrs Raine, Mednick, Brennan en Venables ea (1994, 1996, 1997) combinatie van passieve variant van het MoA-gen en kindermishandeling leidt tot meer gewelddadigheid Caspi A, McClay J, Moffitt TE, et al. (2002) Science 297 (8): samenhang verwaarlozing, reparatief gedrag moederdier en (ir)reversibel agressief gedrag M Schmidt, MS Oitzl, S Levine, ER de Kloet (2002) Dev. Brain Research 139, 39-49

94 gene / environment interaction decreased autonomic nervous system in combination with neglect leads to more aggressive behavior at 10 yrs Raine, Mednick, Brennan en Venables ea (1994, 1996, 1997) combination of passive form of the MoA-gen and child abuse leads to more violence in later life Caspi A, McClay J, Moffitt TE, et al. (2002) Science 297 (8): samenhang verwaarlozing, reparatief gedrag moederdier en (ir)reversibel agressief gedrag M Schmidt, MS Oitzl, S Levine, ER de Kloet (2002) Dev. Brain Research 139, 39-49

95 Composite index of antisocial behavior (z-scores) KINDERPSYCHIATRIE VUmc / de Bascule Amsterdam FORENSISCHE PSYCHIATRIE Law School Leiden 1,25 1 0,75 0,5 0,25 0-0,25-0,5 Low MAOA activity, passief MAO n = 163 High MAOA activity, n actief = 279 MAO none probable severe Childhood maltreatment Caspi A et al. : Role of genotype in the cycle of violence in maltreated children. Science. 2002;297:

96 ontwikkeling van gedragsstoornissen: van gen tot schoolkind gedragsgestoord schoolkind: agress, jengelen, ongehoorz. moeder: stelt geen eisen overresponsief emot. moeilijke p/kleuter: lage frustr. tolerantie, overactief moeder: overstimulatie kan cues niet lezen geboorte complicaties zwangsch: intox / stress prikkelbare baby: huilen, kan zz niet troosten genetica

97 development aggression / antisoc behavior >> early pregnancy (in)direct somatic toxic influences with later harm to psychic functionning - chemicals - hormones: DES, oestrogens, corticosteroids - neurotransmitters - other pharmacons: amfetamines, barbiturates, diazepam, oxytocine - nicotin, alcohol, opiates, marihuana, coke swaab et al. 2001

98 development aggression / antisoc behavior >> early pregnancy psychic toxic influences: later harm to psychic functions - pregnancy-specific fears - general anxiety experienced stress

99 development aggression / antisoc behavior >> early pregnancy psychic toxic influences: later harm to psychic functions mothers who experience a lot of stress during their (early) pregnancy bear a foetus which is characterized by more fysical movements, a higher hart rate variability, shorter episodes of sleep and more episodes of being awake huizink e.a., 2001; robles de medina, 2004; van den berg e.a. 2005

100 development aggression / antisoc behavior >> early pregnancy psychic toxic influences: later harm to psychic functions they risk a child that will adapt less to the new environment, which will show more difficult behavior and which will have a retarded psychomotor development huizink e.a., 2001; robles de medina, 2004; van den berg e.a. 2005

101 ontwikkeling van gedragsstoornissen: van gen tot schoolkind gedragsgestoord schoolkind: agress, jengelen, ongehoorz. moeder: stelt geen eisen overresponsief emot. moeilijke p/kleuter: lage frustr. tolerantie, overactief moeder: overstimulatie kan cues niet lezen geboorte complicaties zwangsch: intox / stress prikkelbare baby: huilen, kan zz niet troosten genetica

102 ontwikkeling van gedragsstoornissen: van gen tot schoolkind gedragsgestoord schoolkind: agress, jengelen, ongehoorz. moeder: stelt geen eisen overresponsief emot. moeilijke p/kleuter: lage frustr. tolerantie, overactief moeder: overstimulatie kan cues niet lezen geboorte complicaties zwangsch: intox / stress prikkelbare baby: huilen, kan zz niet troosten genetica

103 gene / environment interaction decreased autonomic nervous system in combination with neglect leads to more aggressive behavior at 10 yrs Raine, Mednick, Brennan en Venables ea (1994, 1996, 1997) combination of passive form of the MoA-gen and child abuse leads to more violence in later life Caspi A, McClay J, Moffitt TE, et al. (2002) Science 297 (8): relationship between neglect/reparative behavior of the mother rat and (ir)reversible aggressive behavior M Schmidt, MS Oitzl, S Levine, ER de Kloet (2002) Dev. Brain Research 139, 39-49

104 ontwikkeling van gedragsstoornissen: van gen tot schoolkind gedragsgestoord schoolkind: agress, jengelen, ongehoorz. moeder: stelt geen eisen overresponsief emot. moeilijke p/kleuter: lage frustr. tolerantie, overactief moeder: overstimulatie kan cues niet lezen geboorte complicaties zwangsch: intox / stress prikkelbare baby: huilen, kan zz niet troosten genetica

105 ontwikkeling van gedragsstoornissen: van gen tot schoolkind gedragsgestoord schoolkind: agress, jengelen, ongehoorz. moeder: stelt geen eisen overresponsief emot. moeilijke p/kleuter: lage frustr. tolerantie, overactief moeder: overstimulatie kan cues niet lezen geboorte complicaties zwangsch: intox / stress prikkelbare baby: huilen, kan zz niet troosten genetica

106 ontwikkeling van gedragsstoornissen: van gen tot schoolkind gedragsgestoord schoolkind: agress, jengelen, ongehoorz. moeder: stelt geen eisen overresponsief emot. moeilijke p/kleuter: lage frustr. tolerantie, overactief moeder: overstimulatie kan cues niet lezen geboorte complicaties zwangsch: intox / stress prikkelbare baby: huilen, kan zz niet troosten genetica

107 ontwikkeling van gedragsstoornissen: van gen tot schoolkind gedragsgestoord schoolkind: agress, jengelen, ongehoorz. moeder: stelt geen eisen overresponsief emot. moeilijke p/kleuter: lage frustr. tolerantie, overactief moeder: overstimulatie kan cues niet lezen geboorte complicaties zwangsch: intox / stress prikkelbare baby: huilen, kan zz niet troosten genetica

108 development of aggression (tremblay e.a.) level of aggression 5% % ++ 35% + 50% yrs age

109 course of behavioral disorders if not treated behavioral disorders have a bad outcome in 80% of the cases: antisocial personality disorders depression borderline personality disorder addiction

de kinder- en jeugdpsychiatrie in de jeugdzorg

de kinder- en jeugdpsychiatrie in de jeugdzorg de kinder- en in de jeugdzorg theo doreleijers vumc-de bascule amsterdam kinder- en jeugd psychiatrische stoornissen het veld van de kinder- en het vak kinder- en jeugdpsychiater kinder- en en jeugdzorg

Nadere informatie

kind in de cel, ouders aan de bel

kind in de cel, ouders aan de bel kind in de cel, ouders aan de bel theo doreleijers vu medisch centrum / de bascule amsterdam symposium forensische jeugdzorg 10 februari 2007 inhoud lezing - kinderen met politie/justitiecontacten: wat

Nadere informatie

Neurobiologische achtergronden van agressie

Neurobiologische achtergronden van agressie Neurobiologische achtergronden van agressie Studiedag EFCAP 2010 arne popma vumc, academische afdeling kinder- en jeugdpsychiatrie 1 2 boodschap om mee naar huis te nemen biologische factoren alleen kunnen

Nadere informatie

Autisme spectrum stoornissen en delinquentie

Autisme spectrum stoornissen en delinquentie Autisme spectrum stoornissen en delinquentie Lucres Nauta-Jansen onderzoeker kinder- en jeugdpsychiatrie VUmc Casus Ronnie jongen van 14, goed en wel in de puberteit onzedelijke handelingen bij 5-jarig

Nadere informatie

Neurobiologie, criminaliteit en strafrecht. SWR 27 september 2014. Arne Popma

Neurobiologie, criminaliteit en strafrecht. SWR 27 september 2014. Arne Popma Neurobiologie, criminaliteit en strafrecht SWR 27 september 2014 Arne Popma Interactie in ontwikkeling en onderzoek van antisociaal gedrag Moran Cohn / Arne Popma Interactie in ontwikkeling en onderzoek

Nadere informatie

op het latere leven Anja Huizink Vrij Universiteit Amsterdam Radboud Universiteit Nijmegen

op het latere leven Anja Huizink Vrij Universiteit Amsterdam Radboud Universiteit Nijmegen De gevolgen van prenatale stress op het latere leven Anja Huizink Vrij Universiteit Amsterdam Radboud Universiteit Nijmegen De ontwikkeling begint prenataal Dierstudies: prenatale stress Programmerend

Nadere informatie

Stemmingsstoornissen. Van DSM-IV-TR naar DSM-5. Johan van Dijk, klinisch psycholoog-psychotherapeut Max Güldner, klinisch psycholoog-psychotherapeut

Stemmingsstoornissen. Van DSM-IV-TR naar DSM-5. Johan van Dijk, klinisch psycholoog-psychotherapeut Max Güldner, klinisch psycholoog-psychotherapeut Stemmingsstoornissen Van DSM-IV-TR naar DSM-5 Johan van Dijk, klinisch psycholoog-psychotherapeut Max Güldner, klinisch psycholoog-psychotherapeut Inhoud Veranderingen in de DSM-5 Nieuwe classificaties

Nadere informatie

03/07/15' ADHD, ODD, CD? Wat moet ik weten en wat kan ik ermee? Programma. Begripsbepaling: Agressie. Begripsbepaling: ODD, CD en ADHD

03/07/15' ADHD, ODD, CD? Wat moet ik weten en wat kan ik ermee? Programma. Begripsbepaling: Agressie. Begripsbepaling: ODD, CD en ADHD ADHD, ODD, CD? Wat moet ik weten en wat kan ik ermee? Woensdag 29 oktober P. Deschamps Begripsbepaling: ODD, CD en ADHD Begripsbepaling: Agressie Disruptive Behavior Disorders (DBD), Disruptieve Gedragsstoornissen

Nadere informatie

Prikkelverwerking bij Gedragsstoornissen

Prikkelverwerking bij Gedragsstoornissen Prikkelverwerking bij Gedragsstoornissen (ODD & CD) Congres Prikkelverwerking 6 november 2014 Dr. M.A.J. Raaijmakers GZ-psycholoog en Universitair Docent UU INTRODUCTIE AGRESSIE! Video:! http://www.youtube.com/watch?v=o00yfkje1fo!

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING Zedendelicten vormen een groot maatschappelijk probleem met ernstige gevolgen voor zowel het slachtoffer als voor de dader. Hoewel de meeste zedendelicten worden gepleegd door

Nadere informatie

Op naar DSM 5. Mariken van Onna Klinisch psycholoog-psychotherapeut Supervisor VGCt Karakter Nijmegen Universitair Centrum Kinder- en jeugdpsychiatrie

Op naar DSM 5. Mariken van Onna Klinisch psycholoog-psychotherapeut Supervisor VGCt Karakter Nijmegen Universitair Centrum Kinder- en jeugdpsychiatrie Op naar DSM 5 Mariken van Onna Klinisch psycholoog-psychotherapeut Supervisor VGCt Karakter Nijmegen Universitair Centrum Kinder- en jeugdpsychiatrie Nieuwe (wetenschappelijke) ontwikkelingen Meer kennis

Nadere informatie

Executieve Functies & Agressieve Gedragsproblemen Wat, bij Wie en Waarom?

Executieve Functies & Agressieve Gedragsproblemen Wat, bij Wie en Waarom? Executieve Functies & Agressieve Gedragsproblemen Wat, bij Wie en Waarom? Prof.dr. Bram Orobio de Castro Ontwikkelingspsychologie, Universiteit Utrecht Wie? - overzicht - Agressie & Disruptieve Gedragsstoornissen

Nadere informatie

GENDER, COMORBIDITY & AUTISM Inleiding INHOUD Opzet en Bevindingen per onderzoek Algemene Discussie Aanbevelingen Patricia J.M. van Wijngaarden-Cremers Classifications & Gender Patient cohort 2004 Clusters

Nadere informatie

NISPA en Radboud(umc) Let s get together. Let s get together: 15-10-2015. - medicine/psychiatry & addiction - Universitair Medisch Centrum

NISPA en Radboud(umc) Let s get together. Let s get together: 15-10-2015. - medicine/psychiatry & addiction - Universitair Medisch Centrum NISPA en Radboud(umc) Let s get together Disclosure belangen A.H. Schene (potentiële) belangenverstrengeling: geen prof. dr Aart H. Schene Afdeling Psychiatrie NISPA-dag, 15 oktober 2015 Let s get together:

Nadere informatie

Psychologische zorg voor kinderen en jongeren. De Golfbreker Preventie en psychologische zorg voor kinderen en jongeren. Samen werken aan jezelf

Psychologische zorg voor kinderen en jongeren. De Golfbreker Preventie en psychologische zorg voor kinderen en jongeren. Samen werken aan jezelf Psychologische zorg voor kinderen en jongeren De Golfbreker Preventie en psychologische zorg voor kinderen en jongeren Samen werken aan jezelf Inhoud Belang psychologische zorg voor jeugd Psychologische

Nadere informatie

Samenvatting. Adviesaanvraag

Samenvatting. Adviesaanvraag Samenvatting Adviesaanvraag De antisociale persoonlijkheidsstoornis (ASP) is een psychiatrische stoornis die wordt gekenmerkt door een duurzaam patroon van egocentrisme, impulsiviteit en agressiviteit.

Nadere informatie

Divisie Kinderen en Jeugdigen. Orthopsychiatrie & Ambulante forensische zorg

Divisie Kinderen en Jeugdigen. Orthopsychiatrie & Ambulante forensische zorg Divisie Kinderen en Jeugdigen Orthopsychiatrie & Ambulante forensische zorg Mad or Bad? Jongeren met problematiek of problematische jongeren? René Cardynaals 2010 Mikx Sedna (Rita vd Elzen, Odette de Theije)

Nadere informatie

AD(H)D. een meetbare hersenfunctiestoornis. A.Haagen, kinderartskinderneuroloog 1

AD(H)D. een meetbare hersenfunctiestoornis. A.Haagen, kinderartskinderneuroloog 1 AD(H)D een meetbare hersenfunctiestoornis 1 Inleiding Wanneer spreken we van ADHD? Hoe stellen we de diagnose? Wat gebeurt er in de hersenen? 2 BEGRIPPEN Attention Deficit Hyperactivity Disorder = Aandachtsstoornis

Nadere informatie

Suïcidaal gedrag: Hersenen in beeld en mogelijkheden voor behandeling

Suïcidaal gedrag: Hersenen in beeld en mogelijkheden voor behandeling Suïcidaal gedrag: Hersenen in beeld en mogelijkheden voor behandeling Prof. Dr. K. Audenaert Hoogleraar Universiteit Gent Kliniekhoofd Volwassenen Psychiatrie UZ Gent Neurobiologie en suïcidaal gedrag

Nadere informatie

Criminele meisjes: Specifieke zorg en aandacht of niet?

Criminele meisjes: Specifieke zorg en aandacht of niet? Stijging criminaliteit meisjes Criminele meisjes: Specifieke zorg en aandacht of niet? Anne-Marie Slotboom Vrije Universiteit Amsterdam 1 BRISBANE 2010 - Steeds meer jonge meisjes tussen tien en veertien

Nadere informatie

INTER-PSY Lente Symposium

INTER-PSY Lente Symposium Disclosure belangen spreker Getalenteerd omgaan met ADHD Anne van Lammeren, psychiater Universitair Centrum Psychiatrie UMCG 16-03-2016 Lentesymposium Interpsy (Potentiële) belangenverstrengeling Voor

Nadere informatie

Individuele gevoeligheid voor riskant middelengebruik in de adolescentie. Anja Huizink

Individuele gevoeligheid voor riskant middelengebruik in de adolescentie. Anja Huizink Individuele gevoeligheid voor riskant middelengebruik in de adolescentie Anja Huizink Adolescentie = grenzen verkennen Op zoek naar prikkels Brein in ontwikkeling Nucleus accumbens (basale ganglia): -

Nadere informatie

Kindermishandeling: korte en lange termijn gevolgen. Ramón Lindauer AMC-de Bascule

Kindermishandeling: korte en lange termijn gevolgen. Ramón Lindauer AMC-de Bascule Kindermishandeling: korte en lange termijn gevolgen Ramón Lindauer AMC-de Bascule Eerste Geneeskundigen dag 15 maart 2011 Inhoud definitie en prevalentie kindermishandeling gevolgen kindermishandeling

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 134 Nederlandse samenvatting De inleiding van dit proefschrift beschrijft de noodzaak onderzoek te verrichten naar interpersoonlijk trauma en de gevolgen daarvan bij jongeren in

Nadere informatie

Moeder waarom leren wij? Recente inzichten over de behandeling van leerstoornissen en opvoedingsstoornissen MEDICATIE

Moeder waarom leren wij? Recente inzichten over de behandeling van leerstoornissen en opvoedingsstoornissen MEDICATIE Moeder waarom leren wij? Recente inzichten over de behandeling van leerstoornissen en opvoedingsstoornissen MEDICATIE Over de plaats die medicatie inneemt bij de behandeling van ontwikkelingsstoornissen

Nadere informatie

Wat is ODD? ODD is een gedragsstoornis waarbij kinderen gedurende langere tijd opstandig, negatief en agressief gedrag laten zien.

Wat is ODD? ODD is een gedragsstoornis waarbij kinderen gedurende langere tijd opstandig, negatief en agressief gedrag laten zien. ODD Wat is ODD? ODD is een gedragsstoornis waarbij kinderen gedurende langere tijd opstandig, negatief en agressief gedrag laten zien. Hoe wordt ODD ook wel genoemd? ODD is een afkorting voor de Engelse

Nadere informatie

Vos&de Kruif2015. Hedwig Vos, huisarts Marjolijn de Kruif, psychiater

Vos&de Kruif2015. Hedwig Vos, huisarts Marjolijn de Kruif, psychiater Vos&de Kruif2015 Hedwig Vos, huisarts Marjolijn de Kruif, psychiater Geen belangen Vos&de Kruif2015 Van menarche tot menopauze: hormonen en neurotransmitters Psychiatrische klachten rondom menstruatie,

Nadere informatie

DISRUPTIEVE GEDRAGSSTOORNISSEN

DISRUPTIEVE GEDRAGSSTOORNISSEN DISRUPTIEVE GEDRAGSSTOORNISSEN Beheersing van emoties en gedrag Rechten van anderen Conflict met maatschappelijke normen en waarden Indeling Gedragsstoornissen in DSM 5 Oppositioneel-Opstandige Stoornis

Nadere informatie

Je bent alleen maar verslaafd! Wim van Loon, Psychiater. 10 februari 2014

Je bent alleen maar verslaafd! Wim van Loon, Psychiater. 10 februari 2014 Je bent alleen maar verslaafd! Wim van Loon, Psychiater. 10 februari 2014 Comorbiditeit: Voorkomen van verschillende stoornissen bij 1 persoon. Dubbele diagnose: Verslaving (afhankelijkheid en misbruik

Nadere informatie

20 man 15 vrouw. depressie paranoia psychose

20 man 15 vrouw. depressie paranoia psychose Dubbele Diagnose Patricia v.wijngaarden-cremers, psychiater Circuitmanager Verslavingspsychiatrie Dimence Inhoud - Inleiding - Gebruik onder Nederlandse Jongeren - Psychiatrische Comorbiditeit - Wat is

Nadere informatie

ADHD prevalentie en behandeling. Nannet Buitelaar Psychiater de Waag Utrecht

ADHD prevalentie en behandeling. Nannet Buitelaar Psychiater de Waag Utrecht ADHD prevalentie en behandeling Nannet Buitelaar Psychiater de Waag Utrecht ADHD een hype? Tegenwoordig heeft iedereen ADHD. Steeds meer Nederlanders slikken Ritalin. Hoe voorkom je ADHD? Door de diagnose

Nadere informatie

Inhoud. Ontgifting en stabilisatie. Observatie en Diagnostiek en Behandeling. Cijfers en Onderzoek. Aanbod Jeugd in Nederland

Inhoud. Ontgifting en stabilisatie. Observatie en Diagnostiek en Behandeling. Cijfers en Onderzoek. Aanbod Jeugd in Nederland Polls drugsweb Kun je op eigen houtje van drugs afkomen Ja: 85% Moeten we minder gaan drinken Ja: 57% Bang om verslaafd te worden Ja: 21% Drugs meenemen naar buitenland Ja: 73% Wiet is een harddrug Ja:

Nadere informatie

De JES studie: effecten van huiselijk geweld op de ontwikkeling van kinderen.

De JES studie: effecten van huiselijk geweld op de ontwikkeling van kinderen. De JES studie: effecten van huiselijk geweld op de ontwikkeling van kinderen. 1 Symposium Krachtige Kinderen in de opvang. Driebergen, 29 oktober 2012 Mirjam Wouda, kinder- en jeugdpsychiater Mutsaersstichting

Nadere informatie

zeer jeugdige delinquenten in nederland: een zorgwekkende ontwikkeling? theo doreleijers lieke van domburgh vumc amsterdam

zeer jeugdige delinquenten in nederland: een zorgwekkende ontwikkeling? theo doreleijers lieke van domburgh vumc amsterdam zeer jeugdige delinquenten in nederland: een zorgwekkende ontwikkeling? theo doreleijers lieke van domburgh vumc amsterdam samenwerkingsverband vu medisch centrum amsterdam Prof. Dr Th. Doreleijers, kinder-

Nadere informatie

Agressie & geweld bij LVB: op weg naar een effectieve interventie binnen de kliniek

Agressie & geweld bij LVB: op weg naar een effectieve interventie binnen de kliniek Agressie & geweld bij LVB: op weg naar een effectieve interventie binnen de kliniek Robert Didden r.didden@pwo.ru.nl Trajectum Agressie en geweld DOELGROEP LVB Op het snijvlak justitie, VG en GGZ: J. (28

Nadere informatie

Genen -> Hersenen -> Gedrag

Genen -> Hersenen -> Gedrag Genen -> Hersenen -> Gedrag Eco de Geus Afdeling Biologische Psychologie Faculteit der Psychologie en Pedagogiek Vrije Universiteit, Amsterdam Biologische psychologie doet onderzoek naar de biologische

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Titel: Cognitieve Kwetsbaarheid voor Depressie: Genetische en Omgevingsinvloeden Het onderwerp van dit proefschrift is cognitieve kwetsbaarheid voor depressie en de wisselwerking

Nadere informatie

Kinderneurologie.eu. Het foetaal alcohol syndroom. www.kinderneurologie.eu

Kinderneurologie.eu. Het foetaal alcohol syndroom. www.kinderneurologie.eu Het foetaal alcohol syndroom Wat is het foetaal alcohol syndroom? Het foetaal alcohol syndroom is een combinatie van aangeboren afwijkingen bij een baby die veroorzaakt zijn door alcohol gebruik van de

Nadere informatie

SCHEMA S STOORNISSEN KINDERPSYCHIATRIE

SCHEMA S STOORNISSEN KINDERPSYCHIATRIE SCHEMA S STOORNISSEN KINDERPSYCHIATRIE Dyslexie Moeite met de techniek van het lezen en spellen, door problemen om het woordniveau en met als belangrijk kenmerk dat geen echte automatisering van het lezen

Nadere informatie

Inhoud. 3 Theorieën over ontwikkeling 59

Inhoud. 3 Theorieën over ontwikkeling 59 Inhoud 1 Introductie 15 1.1 Ontwikkelingspsychopathologie 16 1.1.1 Vroeger en later 18 1.1.2 Een dynamisch gezichtspunt 18 1.1.3 Een uniek individu met unieke ervaringen 20 1.2 Opbouw van het boek 21 1.3

Nadere informatie

Our brains are not logical computers, but feeling machines that think.

Our brains are not logical computers, but feeling machines that think. Drs. Fernando Cunha (Child Support Europe) Ontwikkelingspsycholoog Gezondheidspsycholoog (BIG) Kinder- en Jeugdpsycholoog (NIP) Onderwijsspecialist http://www.child-support-europe.com In dienst van kinderen,

Nadere informatie

Autisme spectrum conditie

Autisme spectrum conditie (potentiële) belangenverstrengeling Geen Autisme spectrum conditie Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Triversum W. Veenboer Kinder- en jeugdpsychiater Dag van eerste lijn Januari

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Dit proefschrift gaat over de oorzaken van het vóórkomen van symptomen van autisme spectrum stoornissen (ASD) bij kinderen met een aandachtstekort stoornis

Nadere informatie

Executieve functies en emotieregulatie. Annelies Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Centrum autisme volwassenen, GGZ Eindhoven

Executieve functies en emotieregulatie. Annelies Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Centrum autisme volwassenen, GGZ Eindhoven Executieve functies en emotieregulatie Annelies Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Centrum autisme volwassenen, GGZ Eindhoven Inhoud 1. Executieve functies en emotieregulatie 2. Rol van opvoeding

Nadere informatie

Intensieve zorg bij hoog risico. Maryke Geerdink, de Waag Amsterdam Karlijn Vercauteren, de Waag Utrecht

Intensieve zorg bij hoog risico. Maryke Geerdink, de Waag Amsterdam Karlijn Vercauteren, de Waag Utrecht Intensieve zorg bij hoog risico Maryke Geerdink, de Waag Amsterdam Karlijn Vercauteren, de Waag Utrecht Programma Vraag vanuit de samenleving What Works Zorgprogramma Intensieve Zorg Casus Discussie RVZ:

Nadere informatie

2 Classificatie, diagnostiek en epidemiologie 35

2 Classificatie, diagnostiek en epidemiologie 35 Inhoudsopgave Overzicht van figuren, kaders en tabellen 17 1 Introductie 23 1.1 Wat is ontwikkelingspsychopathologie? 24 1.1.1 Vroeger en nu 25 1.1.2 Een dynamisch gezichtspunt 26 1.1.3 Een uniek individu

Nadere informatie

Antwoord van staatssecretaris Veldhuijzen van Zanten-Hyllner (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) (ontvangen 9 december 2010)

Antwoord van staatssecretaris Veldhuijzen van Zanten-Hyllner (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) (ontvangen 9 december 2010) AH 740 2010Z13219 Antwoord van staatssecretaris Veldhuijzen van Zanten-Hyllner (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) (ontvangen 9 december 2010) 1 Bent u bekend met nieuw onderzoek van Michigan State University

Nadere informatie

Triple P (Positive Parenting Program): effectief bij gedragsproblemen?

Triple P (Positive Parenting Program): effectief bij gedragsproblemen? 21/11/11 Triple P (Positive Parenting Program): effectief bij gedragsproblemen? Inge Glazemakers Dirk Deboutte Inhoud Het probleem Oplossingen: de theorie Triple P Het project De eerste evaluatie - - -

Nadere informatie

Executive functioning bij kinderen met een ontwikkelings- of gedragsstoornis

Executive functioning bij kinderen met een ontwikkelings- of gedragsstoornis Executive functioning bij kinderen met een ontwikkelings- of gedragsstoornis Sylvie Verté INLEIDING Reeds geruime tijd worden pogingen ondernomen om te bepalen welke aspecten van diverse ontwikkelings-

Nadere informatie

EMOTIEREGULATIE & AUTISME SPECTRUM STOORNISSEN

EMOTIEREGULATIE & AUTISME SPECTRUM STOORNISSEN EMOTIEREGULATIE & AUTISME SPECTRUM STOORNISSEN W E T E N S C H A P P E L I J K O N D E R Z O E K B I J H O O G F U N C T I O N E R E N D E K I N D E R E N E N J O N G E R E N Janneke de Ruiter, MSc FOCUS

Nadere informatie

Forensische problematiek en autisme Verslag KAN-congres 23 januari 2008

Forensische problematiek en autisme Verslag KAN-congres 23 januari 2008 Forensische problematiek en autisme Verslag KAN-congres 23 januari 2008 Autisme is een stoornis die op alle niveaus van intelligentie voorkomt. Voor zover bekend, is het niet te genezen maar mits de juiste

Nadere informatie

en jongeren Oolgaardt lezing 24 juni 2008 Ireen de Graaf Trimbos-instituut 2008 1

en jongeren Oolgaardt lezing 24 juni 2008 Ireen de Graaf Trimbos-instituut 2008 1 Depressie bij kinderen en jongeren Oolgaardt lezing 24 juni 2008 Ireen de Graaf Trimbos-instituut 2008 1 Welbevinden ebe van Nederlandse kinderen Nederlandse kinderen het gelukkigst in Europa 92% 12-24

Nadere informatie

Organogram Werkgebied

Organogram Werkgebied Wat doet Tactus Verslavingszorg? Tactus is specialist op het terrein van de verslavingszorg. Mensen die door hun verslaving aan alcohol, drugs, medicijnen, gokken, gamen, eten of andere verslavingen in

Nadere informatie

De Bascule kijkt verder. Informatiefolder voor verwijzers naar de kinder- en jeugdpsychiatrie

De Bascule kijkt verder. Informatiefolder voor verwijzers naar de kinder- en jeugdpsychiatrie De Bascule kijkt verder Informatiefolder voor verwijzers naar de kinder- en jeugdpsychiatrie De Bascule kijkt verder De Bascule kijkt verder. Niet voor niets. Ingewikkelde psychiatrische problemen laten

Nadere informatie

Interculturele psychiatrie en jeugd-ggz

Interculturele psychiatrie en jeugd-ggz Interculturele psychiatrie en jeugd-ggz mr.dr. Lieke van Domburgh Onderzoeker Vumc, afd. Kinder- en Jeugdpsychiatrie Hoofd afdeling O&O Intermetzo prevalentie problemen: etniciteit en gender (Zwirs 2006)

Nadere informatie

For k what is in a name?

For k what is in a name? For k what is in a name? Dirk Deboutte Collaborative Antwerp Psychiatric Research Institute - Department youth mental health ZNA Universitair Centrum Kinder- en Jeugdpsychiatrie Het Antwerps project 1995-2005:

Nadere informatie

Beter geïntegreerd! Wat zeggen de richtlijnen?

Beter geïntegreerd! Wat zeggen de richtlijnen? Beter geïntegreerd! Wat zeggen de richtlijnen? Beter geïntegreerd! Wat zeggen de richtlijnen? Richtlijnen Casus IDDT Richtlijnen, wat zeggen ze niet! Richtlijnen Dubbele Diagnose, Dubbele hulp (2003) British

Nadere informatie

MOEILIJKE MENSEN? HTTP://WWW.YOUTUBE.COM/WATCH?V=GGHL0QQUXVU&FEATURE=REL ATED. Bernard Kloostra en Alie Schenk, Frontlijnteam 19-04-2012

MOEILIJKE MENSEN? HTTP://WWW.YOUTUBE.COM/WATCH?V=GGHL0QQUXVU&FEATURE=REL ATED. Bernard Kloostra en Alie Schenk, Frontlijnteam 19-04-2012 MOEILIJKE MENSEN? HTTP://WWW.YOUTUBE.COM/WATCH?V=GGHL0QQUXVU&FEATURE=REL ATED Bernard Kloostra en Alie Schenk, Frontlijnteam 19-04-2012 Moeilijke mensen, ze zijn overal. In je huis, in je buurt, op je

Nadere informatie

Behandeling van verslaving en comorbiditeit. de Noord Nederlandse ervaring

Behandeling van verslaving en comorbiditeit. de Noord Nederlandse ervaring Behandeling van verslaving en comorbiditeit de Noord Nederlandse ervaring Gent 14 nov2014 Primaire problematiek naar voorkomen in bevolking en % in behandeling 1 Setting van hulp in VZ VNN 34 ambulante

Nadere informatie

Studie type Populatie Patiënten kenmerken Interventie Controle Dataverzameling

Studie type Populatie Patiënten kenmerken Interventie Controle Dataverzameling Evidence tabel bij ADHD in kinderen en adolescenten (studies naar adolescenten met ADHD en ) Auteurs, Gray et al., 2011 Thurstone et al., 2010 Mate van bewijs A2 A2 Studie type Populatie Patiënten kenmerken

Nadere informatie

P. de Beurs, psychiater en adviseur voor de IGZ

P. de Beurs, psychiater en adviseur voor de IGZ P. de Beurs, psychiater en adviseur voor de IGZ Dilemma s bij risicotaxatie Risicotaxatie is een nieuw en modieus thema in de GGZ Veilige zorg is een illusie Hoe veiliger de zorg, hoe minder vrijheid voor

Nadere informatie

Psychiatrisering en de terreur van het perfecte kind. Prof. Dr. Stijn Vanheule Faculteit Psychologie en Pedagogische Wetenschappen

Psychiatrisering en de terreur van het perfecte kind. Prof. Dr. Stijn Vanheule Faculteit Psychologie en Pedagogische Wetenschappen Psychiatrisering en de terreur van het perfecte kind Psychiatriseren = Het moeilijke kind stelt de volwassene vragen: Wie is de volwassene is die hem of haar zo moeilijk vindt? Met welke ver(w)achtingen

Nadere informatie

Ouderlijke betrokkenheid en het welzijn van kinderen

Ouderlijke betrokkenheid en het welzijn van kinderen Pagina 1 / 17 Ouderlijke betrokkenheid en het welzijn van kinderen Als kinderen meer ouderlijke betrokkenheid ervaren en een betere band met hun ouders hebben, is de kans kleiner dat zij gedragsproblemen

Nadere informatie

Mentale kracht in de Forensische Psychiatrie

Mentale kracht in de Forensische Psychiatrie Mentale Mentale kracht in de Forensische Psychiatrie LFPZ,Zeeland, 11 juni 2009 Jan Auke Walburg Principes van positieve psychologie Bestudering positieve subjectieve ervaringen en constructieve cognities.

Nadere informatie

1 Inleiding 11. 2 Wat is er met me aan de hand? 15. Typerend beeld 16 Kenmerken 18 Diagnostiek 30 Hoe vaak komt het voor? 35 Samenvatting 37

1 Inleiding 11. 2 Wat is er met me aan de hand? 15. Typerend beeld 16 Kenmerken 18 Diagnostiek 30 Hoe vaak komt het voor? 35 Samenvatting 37 Leven met een antisoc stoornis.qxd 07-03-06 09:27 Pagina 7 Inhoud Voorwoord 1 Inleiding 11 2 Wat is er met me aan de hand? 15 Typerend beeld 16 Kenmerken 18 Diagnostiek 30 Hoe vaak komt het voor? 35 Samenvatting

Nadere informatie

Executieve Functies & Agressieve Gedragsproblemen Wat, bij Wie en Waarom?

Executieve Functies & Agressieve Gedragsproblemen Wat, bij Wie en Waarom? Executieve Functies & Agressieve Gedragsproblemen Wat, bij Wie en Waarom? Prof.dr. Bram Orobio de Castro Ontwikkelingspsychologie, Universiteit Utrecht Wie? - overzicht - Agressie & Disruptieve Gedragsstoornissen

Nadere informatie

Farmacotherapie bij ontwikkelingsstoornissen ADHD medicatie: te snel en te lang?

Farmacotherapie bij ontwikkelingsstoornissen ADHD medicatie: te snel en te lang? Farmacotherapie bij ontwikkelingsstoornissen ADHD medicatie: te snel en te lang? Pieter Hoekstra Kinder- en jeugdpsychiatrie Accare, Universitair Centrum voor Kinder- en Jeugdpsychiatrie Groningen Relaties

Nadere informatie

Jan Dirk van der Ploeg publicaties (4)

Jan Dirk van der Ploeg publicaties (4) Jan Dirk van der Ploeg publicaties (4) Artikelen in tijdschriften 2015 Effectieve interventies voor agressie bij kinderen. PsychoPraktijk, 6, 14-17. 2014 Scheiding en stress. PsychoPraktijk, 6, 22-26.

Nadere informatie

Linking Depression. Longitudinal and neuroimaging genetic studies in major depressive disorder. Esther Opmeer

Linking Depression. Longitudinal and neuroimaging genetic studies in major depressive disorder. Esther Opmeer Linking Depression Longitudinal and neuroimaging genetic studies in major depressive disorder Esther Opmeer Nederlandse Samenvatting Depressie staat in de top 3 van ziekten die de meeste ziektelast geven

Nadere informatie

ADHD en ASS. Bij normaal begaafde volwassen. Utrecht, 23-01-2014 Anne van Lammeren, psychiater UCP/UMCG

ADHD en ASS. Bij normaal begaafde volwassen. Utrecht, 23-01-2014 Anne van Lammeren, psychiater UCP/UMCG ADHD en ASS Bij normaal begaafde volwassen Utrecht, 23-01-2014 Anne van Lammeren, psychiater UCP/UMCG Disclosure belangen spreker (potentiële) Belangenverstrengeling Geen Voor bijeenkomst mogelijk relevante

Nadere informatie

Jonge mensen, volwassen zorgen omgang met adolescenten die te maken hebben met geweld

Jonge mensen, volwassen zorgen omgang met adolescenten die te maken hebben met geweld Jonge mensen, volwassen zorgen omgang met adolescenten die te maken hebben met geweld Karin van Rosmalen Nooijens Aiotho (arts in opleiding tot huisarts en onderzoeker) 19 12 2013 Inhoud Géén definities

Nadere informatie

Preventieve psychotherapie

Preventieve psychotherapie Preventieve psychotherapie Dr. Dorien Nieman, klinisch psycholoog en cognitief gedragstherapeut Academisch Medisch Centrum, Afd. Psychiatrie, Amsterdam d.h.nieman@amc.nl Overzicht Belang van vroegdetectie

Nadere informatie

Psychiatrische spoedinterventies in de eerste lijn: vreemd lichaam?

Psychiatrische spoedinterventies in de eerste lijn: vreemd lichaam? Psychiatrische spoedinterventies in de eerste lijn: vreemd lichaam? Jan De Lepeleire Huisarts ACHG Kuleuven UPC Kortenberg ote beg Vreemd Lichaam Huisarts Vaak wat onwennig tov psychiatrie en geestelijke

Nadere informatie

Foetaal Alcohol Syndroom: Een ondergediagnosticeerde en voorkombare aandoening. Pieter Jelle Vuijk, neuropsycholoog STAP 23 september

Foetaal Alcohol Syndroom: Een ondergediagnosticeerde en voorkombare aandoening. Pieter Jelle Vuijk, neuropsycholoog STAP 23 september Foetaal Alcohol Syndroom: Een ondergediagnosticeerde en voorkombare aandoening Pieter Jelle Vuijk, neuropsycholoog STAP 23 september Indeling presentatie Inleiding FASD: o.a. voorkomen, diagnostiek, gedragskenmerken

Nadere informatie

ADHD in de DSM-5. Reino Stoffelsen, kinder- en jeugdpsychiater Ariane Tjeenk-Kalff, klinisch neuropsycholoog 21 april 2015

ADHD in de DSM-5. Reino Stoffelsen, kinder- en jeugdpsychiater Ariane Tjeenk-Kalff, klinisch neuropsycholoog 21 april 2015 ADHD in de DSM-5 Reino Stoffelsen, kinder- en jeugdpsychiater Ariane Tjeenk-Kalff, klinisch neuropsycholoog 21 april 2015 ADHD, wat kan je er (niet) mee? Veel media aandacht Casus: Ben DSM-geschiedenis

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornissen en Angst. Ellen Willemsen

Persoonlijkheidsstoornissen en Angst. Ellen Willemsen Persoonlijkheidsstoornissen en Angst Ellen Willemsen Overzicht Relevantie Persoonlijkheidsstoornissen Comorbiditeit in getallen PG cijfers comorbiditeit Relatie tussen angststoornissen en PS Aanbevelingen

Nadere informatie

Lectoraat GGZ-Verpleegkunde. LVG en Verslaving. s Heerenloo 30 juni 2010

Lectoraat GGZ-Verpleegkunde. LVG en Verslaving. s Heerenloo 30 juni 2010 Lectoraat GGZ-Verpleegkunde LVG en Verslaving s Heerenloo 30 juni 2010 1 Wat komt aan bod? Overzicht programma LVG en verslaving Prevalentiegegevens Casus Brijder en s Heerenloo Discussie nav casuïstiek

Nadere informatie

de jeugdpsychiater in een JJI tussen droom en daad dr. Coby Vreugdenhil kinder- en jeugdpsychiater GGZ Meerkanten Lelystad

de jeugdpsychiater in een JJI tussen droom en daad dr. Coby Vreugdenhil kinder- en jeugdpsychiater GGZ Meerkanten Lelystad de jeugdpsychiater in een JJI tussen droom en daad dr. Coby Vreugdenhil kinder- en jeugdpsychiater GGZ Meerkanten Lelystad droom... multidisciplinaire samenwerking goed geschoolde en gemotiveerde medewerkers

Nadere informatie

Tijdig ingrijpen: werkzame ingrediënten voor interventies

Tijdig ingrijpen: werkzame ingrediënten voor interventies Infosheet Tijdig ingrijpen: werkzame ingrediënten voor interventies Tijdig ingrijpen betekent voorkomen dat een de fout ingaat. Wie wil dat niet? Dat is dan ook precies wat deze infosheet beoogt: inzicht

Nadere informatie

Logopedie in het cluster 2 onderwijs

Logopedie in het cluster 2 onderwijs Logopedie in het cluster 2 onderwijs mw. E. Cox MA (NVLF) mw. E. Kunst-Verberne (NVLF) mw. M. Schulte (NVLF) dhr. R. Nannes (NVLF) 2 Aanleiding position statement Dit position statement gaat over de logopedische

Nadere informatie

De Nederlandse Hersenbank voor Psychiatrie en post-mortem hersenonderzoek: kans om zorg te verbeteren

De Nederlandse Hersenbank voor Psychiatrie en post-mortem hersenonderzoek: kans om zorg te verbeteren 16 december 2015 Nascholing Trajectum De Nederlandse Hersenbank voor Psychiatrie en post-mortem hersenonderzoek: kans om zorg te verbeteren ADHD Netwerk meeting 16 maart 2016 Mark Mizee Disclosure belangen

Nadere informatie

PRENATALE BLOOTSTELLING AAN ALCOHOL

PRENATALE BLOOTSTELLING AAN ALCOHOL Foetale Alcohol Spectrum Stoornissen Effecten van prenatale blootstelling aan alcohol Drs. Sandra Knuiman Onderwerpen presentatie Universiteit Utrecht Child and Adolescent Studies s.knuiman@uu.nl PRENATALE

Nadere informatie

EMOTIEREGULATIE. Jaarbeurs Utrecht. Boosheid, verdriet en angst bij kinderen en adolescenten met ASS, ODD, ADHD, depressie en borderline

EMOTIEREGULATIE. Jaarbeurs Utrecht. Boosheid, verdriet en angst bij kinderen en adolescenten met ASS, ODD, ADHD, depressie en borderline EMOTIEREGULATIE Boosheid, verdriet en angst bij kinderen en adolescenten met ASS, ODD, ADHD, depressie en borderline Congres Dinsdag 26 november 2013 Jaarbeurs Utrecht prof.dr. Bram Orobio de Castro prof.dr.

Nadere informatie

Interventies voor jji en jeugdzorgplus. Leonieke Boendermaker

Interventies voor jji en jeugdzorgplus. Leonieke Boendermaker Interventies voor jji en jeugdzorgplus Leonieke Boendermaker 20 mei 2009 Evident? 1. Problemen doelgroep 2. Interventies die leiden tot vermindering problemen 3. Noodzaak goede implementatie 2 Om wat voor

Nadere informatie

Publications. Publications

Publications. Publications Publications Publications Publications De Bildt, A., Mulder, E.J., Scheers, T., Minderaa, R.B., Tobi, H. (2006) PDD, behavior problems and psychotropic drug use in children and adolescents with MR, Pediatrics

Nadere informatie

Agressiebehandeling in de forensische kinder- en jeugdpsychiatrie

Agressiebehandeling in de forensische kinder- en jeugdpsychiatrie Agressiebehandeling in de forensische kinder- en jeugdpsychiatrie Prof. dr. Chijs van Nieuwenhuizen GGzE centrum kinder- en jeugd psychiatrie Universiteit van Tilburg, Tranzo http://www.youtube.com/watch?list=pl9efc

Nadere informatie

Preventie van gedragsproblemen Maatschappelijke relevantie en beleid

Preventie van gedragsproblemen Maatschappelijke relevantie en beleid Preventie van gedragsproblemen Maatschappelijke relevantie en beleid Hans Koot Vrije Universiteit Relevantie en beleid 1. Voor preventie van gedragsproblemen is de vroege levensfase erg belangrijk 2. In

Nadere informatie

THE COMPREHENSIVE ASSESSMENT OF AT-RISK MENTAL STATE CAARMS - TRAINING. No financial disclosure.

THE COMPREHENSIVE ASSESSMENT OF AT-RISK MENTAL STATE CAARMS - TRAINING. No financial disclosure. THE COMPREHENSIVE ASSESSMENT OF AT-RISK MENTAL STATE CAARMS - TRAINING drs. Helga Ising PARNASSIA, DEN HAAG dr. Judith Rietdijk DIJK EN DUIN, ZAANDAM No financial disclosure. RELEVANTIE VROEGHERKENNING:

Nadere informatie

EF en gedragsproblemen. Walter Matthys

EF en gedragsproblemen. Walter Matthys EF en gedragsproblemen Walter Matthys Verminderde EF bij gedragsproblemen afhankelijk van ADHD (symptomen)? Meta-analyse bij jonge kinderen met externaliserend gedrag (Schoemaker, Mulder, Dekovic & Matthys,

Nadere informatie

Als opgroeien niet vanzelf gaat. voor kinderen, jongeren en hun ouders

Als opgroeien niet vanzelf gaat. voor kinderen, jongeren en hun ouders Als opgroeien niet vanzelf gaat voor kinderen, jongeren en hun ouders Voor kinderen met een psychische stoornis gaat opgroeien niet vanzelf. Ze zijn bijvoorbeeld zo onzeker, angstig of somber dat ze niet

Nadere informatie

De gevolgen scheiding (strafciviel) voor behandeling en beleid. Christian van Dam, 27 mei 2010

De gevolgen scheiding (strafciviel) voor behandeling en beleid. Christian van Dam, 27 mei 2010 De gevolgen scheiding (strafciviel) voor behandeling en beleid Christian van Dam, 27 mei 2010 Organisatie Sinds 1 januari heten wij Avenier, ontstaan uit een fusie tussen Jongerenhuis Harreveld en JPC

Nadere informatie

ouderenpsychiatrie Het mooie van oud worden, is dat het zo lang duurt Lotte van Elburg en Hester Geerlinks

ouderenpsychiatrie Het mooie van oud worden, is dat het zo lang duurt Lotte van Elburg en Hester Geerlinks ouderenpsychiatrie Het mooie van oud worden, is dat het zo lang duurt Lotte van Elburg en Hester Geerlinks INTER-PSY GGz Assen Delfzijl Drachten Groningen Hoogezand Meppel Muntendam Oosterwolde Oude Pekela

Nadere informatie

Mindfulness - de 8-weekse training in vogelvlucht

Mindfulness - de 8-weekse training in vogelvlucht Mindfulness - de 8-weekse training in vogelvlucht Flip Kolthoff, psychiater Radboud Universitair Centrum voor Mindfulness, GGZ Noord-Holland-Noord Flip Kolthoff, VUmc, 20-01-2012 1 Inleiding Flip Kolthoff,

Nadere informatie

PK Broeders Alexianen Tienen

PK Broeders Alexianen Tienen PROGRAMMA 09u30 Ontvangst Koffie 10u00 Verwelkoming en inleiding Ivo Vanschooland Dr. H. Peuskens Getuigenis Pauze Getuigenis Herman Hacour 12u00 Aperitief en lunch 14u00 Werkgroepen begeleid door: Hacour

Nadere informatie

Ontwikkelingen. DGT bij ASS. Michelle Teluij. Eindreferaat 22-04-2014

Ontwikkelingen. DGT bij ASS. Michelle Teluij. Eindreferaat 22-04-2014 Ontwikkelingen DGT bij ASS Michelle Teluij Eindreferaat 22-04-2014 Inhoud Achtergrond Vraagstelling Resultaten Literatuur Interviews therapeuten Database DGT Zetten Conclusie Aanbevelingen Achtergrond

Nadere informatie

Deel 1: Positieve psychologie

Deel 1: Positieve psychologie Deel 1: Positieve psychologie Welkom bij: Positieve gezondheid. Jan Auke Walburg 2 Carla Leurs 3 4 Bloei Bloei is de ontwikkeling van het fysieke en mentaal vermogen. Welbevinden en gezondheid Verschillende

Nadere informatie

Angst en de ziekte van Parkinson. te veel of te weinig controle. Annelien Duits Harriët Smeding. www.smedingneuropsychologie.nl

Angst en de ziekte van Parkinson. te veel of te weinig controle. Annelien Duits Harriët Smeding. www.smedingneuropsychologie.nl Angst en de ziekte van Parkinson te veel of te weinig controle Annelien Duits Harriët Smeding www.smedingneuropsychologie.nl Wat moet deze workshop brengen, zodat je zegt: dat was de moeite waard? Smeding

Nadere informatie