Beste deelnemer, Wij hopen u in de toekomst opnieuw te mogen verwelkomen! Met vriendelijke groet, Hoofd bedrijfsvoering / verpleegkundig specialist

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Beste deelnemer, Wij hopen u in de toekomst opnieuw te mogen verwelkomen! Met vriendelijke groet, Hoofd bedrijfsvoering / verpleegkundig specialist"

Transcriptie

1 Beste deelnemer, Hierbij ontvangt u een bundeling van de presentaties zoals deze gegeven zijn op het symposium De patiënt en zijn omgeving, georganiseerd door het Centrum Bipolaire Stoornissen (SCBS) van Dimence op 14 januari jl. in Deventer. Wij kijken terug op een geslaagd symposium en zijn blij u als deelnemer te hebben mogen begroeten. Het symposium over de bipolaire stoornis dat door de deelnemers met een 8 werd gewaardeerd, werd bezocht door 80 professionals uit het bipolaire vakgebied. Een korte samenvatting van de dag: In zijn rol als dagvoorzitter leidde Janwillem Renes, psychiater en onderzoeker bij Altrecht Bipolair, het programma in goede banen. Na de opening door Anja Stevens, psychiater en manager zorg van het SCBS, presenteerde dr. Willem Nolen, emeritus hoogleraar stemmingsstoornissen, de eerste resultaten van het Moodinflame Consortium. De presentatie van Rutger Goekoop, psychiater en onderzoeker bij Parnassia/PsyQ, over netwerktheorie en psychiatrie, praktische toepassingen, en de presentatie van dr. Raphael Schulte over Psycho-educatie: evidentie en nieuw Nederlands prototype werden door het publiek erg gewaardeerd. Het thema naastbetrokkenen kwam heel dichtbij voor alle aanwezigen door de presentatie en de unieke, aangrijpende tentoonstelling van Amy Besten, grafisch ontwerper. Het onderwerp van haar afstudeerproject is de bipolaire stoornis en met haar tentoonstelling probeert ze verandering te brengen in de vaak nog aanwezige onwetendheid en onbegrip over de bipolaire stoornis. Na de lunch was het tijd voor de parallelsessies die werden verzorgd door de teamleden van het Centrum Bipolaire Stoornissen. De aanwezigen hadden keuze uit 9 verschillende sessies waarin de deelnemers ook uitgedaagd werden zelf aan de slag te gaan. Voor het tweede plenaire deel beet drs. Erwin van Meekeren het spits af en boeide de aanwezigen met zijn levendige presentatie over een contextuele visie: familie en naastbetrokkenen. Silvio van den Heuvel, onderzoeker bij het SCBS en docent bij Saxion, presenteerde de onderzoeksresultaten van zijn onderzoek met betrekking tot zelfmanagement en herstel, waarna de dagvoorzitter met een korte presentatie de symposiumdag samenvatte en afsloot. Het SCBS is trots dat er een programma geboden is met vooraanstaande sprekers, die de deelnemers telkens wisten te verrassen met boeiende, prikkelende, enerverende en zeker ook aangrijpende presentaties. Wij hopen u in de toekomst opnieuw te mogen verwelkomen! Met vriendelijke groet, Anja Stevens Manager / psychiater Bart Geerling Hoofd bedrijfsvoering / verpleegkundig specialist

2 Overzicht gebundelde presentaties De presentaties zijn op onderstaande volgorde gebundeld. U kunt met behulp van de bladwijzers rechtstreeks naar een presentatie springen. Presentaties 1. Drs. Anja Stevens, psychiater Welkom: rondom de bipolaire stoornis 2. Drs. Janwillem Renes, psychiater Opening door de dagvoorzitter 3. Dr. Willem Nolen, psychiater Immuunactivatie en inflammatie bij bipolaire stoornissen: de eerste resultaten van het Moodinflame Consortium 4. Dr. Rutger Goekoop, psychiater Netwerktheorie en psychiatrie: praktische toepassingen 5. Dr. Raphael Schulte, psychiater Psycho-educatie: evidentie en nieuw Nederlands prototype 6. Amy Besten Ik ben, ik kreeg, deed ik?, ik leef' 7. Drs. Erwin van Meekeren, psychiater Een contextuele visie: familie en naastbetrokkenen 8. Drs. Silvio van den Heuvel Zelfmanagement en herstel 9. Drs. Janwillem Renes, psychiater Sluiting door de dagvoorzitter (niet opgenomen in deze bundeling) Parallelsessies Anja Stevens Georg Riemann Bart Geerling Silvio van den Heuvel Nadine Weisscher Willemien Zemmelink Thea Daggenvoorde Titus Beentjes Postpartumbeelden Comorbiditeit met de borderline persoonlijkheidsstoornis Care Indicator Het aanleren van zelfmanagementstrategieën Psychotherapie en naastbetrokkenen Lithiummeter in de praktijk Verpleegkundige zorg aan patiënten met een acute manie die opgenomen zijn Een naderende manie en de consequenties voor de triade patiënt, naastbetrokkene en verpleegkundige

3 Rondom de bipolaire stoornis Anja Stevens 14 januari 2014

4 Over het SCBS Het SCBS is een specialis/sch centrum voor bipolaire stoornissen. Samen met 2 andere erkende specialis/sche centra vormt het SCBS een van de innova/eve krachten binnen Dimence. Diagnos/ek, behandeling, onderzoek en innova/es op het bipolaire vakgebied staan voor ons centraal. Het SCBS is een centrum waarin 3e lijns behandeling en zorg geboden wordt en resultaten van onderzoek direct vertaald worden in nieuwe of verbeterde behandelmethoden. Het SCBS werkt nauw samen met diverse partners zoals kenniscentra, hogescholen, universiteiten en met de andere specialis/sche centra.

5 Genetica Somatiek Naasten Psycho Educatie Bipolaire stoornis E-health Psycho therapie Zelfmanage ment Comorbiditeit Medicatie

6 Stemmingsstoornissen in DSM- IV Bipolair I Bipolair II Unipolair

7 DSM 5: er verandert niet zoveel Toegenomen ac*viteit / energie wordt toegevoegd als kernsymptoom van (hypo) manie: Gemengde episode maakt plaats voor gemengde kenmerken Disrup*ve Mood Dysregula*on Disorder (DMDD) vervangt mogelijk de diagnose bipolaire stoornis bij (veel) kinderen van 6-12 jaar

8 Bipolaire stoornis Life-time prevalentie in Nederland 1.8% in het Nemesis onderzoek Bipolaire I stoornissen komen even vaak voor bij mannen en vrouwen Bipolaire II stoornissen vaker bij vrouwen. Vaak niet herkend ( underrecognized ) of miskend ( misdiagnosed ): >30% pas na 10 jaar diagnose Prevalentie 1-2%; 90 % recidieven Veel comorbiditeit (alcohol, angst) % suicide

9 Impact bipolaire stoornis 80 % hospitalisatie 15 % meer dan 10 x hospitalisatie Instabiele relaties/scheidingen (> 50 %) Ontslag Naasten Hospital isatie Financiële problemen (43 %) Sexuele promiscuïteit (18 %) Ontslag van baan (21 %) Sexuele promiscuï teit Bipolaire stoornis Financi ele problem en Instabie le relaties

10 Comorbiditeit Naasten Drugsmisbruik (35% vs 6%) Alcoholmisbruik (45% vs 13%) Angststoornissen (20-60%) Persoonlijkheidsstoornis (cluster B) ADHD is Angstst oorniss en Persoo nlijkheid sstoorni s Bipolaire stoornis Alcoholmi sbruik ADHD Drugsm isbruik

11 Valkuilen bij de diagnos/ek Differentiële diagnostiek as I Unipolaire depressie Schizo-affectieve stoornis Schizofrenie ADHD as II (borderline)persoonlijkheidsstoornis ADHD Cluster B pers st Dementie Naasten Bipolaire stoornis Schizofre nie Unipol aire depres sie Schizoaff ectieve stoornis

12 Hoe valkuilen te voorkomen Door afnemen van Anamnese (inclusief voorgeschiedenis) Hetero-anamnese Familie-anamnese

13 Genetica Somatiek Naasten Psycho Educatie Bipolaire stoornis E-health Psycho therapie Zelfmanage ment Comorbiditeit Medicatie zelfmanagement zwangerschap en psychiatrie adolescenten

14

15 Janwillem Renes, Altrecht Bipolair, Utrecht

16 Genetische kwetsbaarheid Stress Maladaptieve coping Ontregeling neurobiologie Manische of depressieve symptomen Manische of depressieve episode Handboek Bipolaire stoornissen

17 Zelfmanagement

18 9.45 prof. dr Willem Nolen dr. Rutger Goekoop koffiepauze dr. Raphael Schulte Amy Besten lunch parallelsessies ronde ronde ronde theepauze drs. Erwin van Meekeren dr. Peter Goossens afsluiting

19 Immune activation and inflammation in bipolar disorder First results from the Moodinflame Consortium Willem Nolen Department of Psychiatry University Medical Center Groningen Groningen, The Netherlands

20 Potential Conflicts of Interest ( ) Interest Paid positions Shares Grants Honoraria / Speaker s fees Advisory boards Other involvements Name of organization None None Netherlands Organisation for Health Research and Development, European Union, Stanley Medical Research Institute, Astra Zeneca, GlaxoSmithKline, Wyeth Astra Zeneca, Lundbeck None None

21 Bipolar disorder and medical comorbidities - High rate 60% 50% Prevalence (%) 40% 30% 20% 10% Bipolar I (n=3,557) Controls (n=726,262) 0% Number medical comorbidities Carney & Jones, 2006

22 Bipolar disorder and medical comorbidities - Associated illnesses Neurological Migraine/headache Cardiovascular Hypertension Hyperlipidemia Stroke Gastrointestinal Gastric ulcer Pancreatitis Liver disease Pulmonary Asthma Obesity Endocrine Obesity Weight loss Diabetes Thyroid problems Urogenital Renal failure Ovarian problems Hematological diseases Infectious diseases Autoimmune diseases Carney & Jones, 2006; McIntyre et al, 2006; Newcomer, 2006

23 Bipolar disorder and medical comorbidities - Associated illnesses Neurological Migraine/headache Cardiovascular Hypertension Hyperlipidemia Stroke Gastrointestinal Gastric ulcer Pancreatitis Liver disease Pulmonary Asthma Obesity Endocrine Obesity Weight loss Diabetes Thyroid problems Urogenital Renal failure Ovarian problems Hematological diseases Infectious diseases Autoimmune diseases Carney & Jones, 2006; McIntyre et al, 2006; Newcomer, 2006

24 Bipolar disorder and medical comorbidities - Associated illnesses Neurological Migraine/headache Cardiovascular Hypertension Hyperlipidemia Stroke Gastrointestinal Gastric ulcer Pancreatitis Liver disease Pulmonary Asthma Obesity Endocrine Obesity Weight loss Diabetes Thyroid problems Urogenital Renal failure Ovarian problems Hematological diseases Infectious diseases Autoimmune diseases Carney & Jones, 2006; McIntyre et al, 2006; Newcomer, 2006

25 Thyreoperoxidase antibodies (TPO-abs) in patients with bipolar disorder TPO-abs Sensitive marker for autoimmune thyroiditis (AITD) Indicate the presence of AITD Precede the appearance of thyroid failure Measurement of TPO antibodies: ELISA or Lumitest Question: Is the prevalence of TPO-abs increased in bipolar disorder? Populations Bipolar patients: SFBN sites in US and the Netherlands Compared with: General population: Rotterdam Patients from three Dutch psychiatric hospitals

26 Autoimmune thyroiditis (AITD) in bipolar disorder - Results 50% 40% p < 0,001 30% 20% 10% 28% 10% 13% 9% TPO-abs positive 0% EL = ELISA Lum = Lumitest Kupka et al. 2002

27 Autoimmune thyroiditis (AITD) in bipolar disorder - Prevalence studies Conclusion Autoimmune thyroiditis (AITD) is more prevalent in bipolar disorder as compared to the general population Question: Are bipolar disorder and autoimmune thyroiditis consequences of each other, or do they share a genetic vulnerability? Answer To be found in twin and offspring studies

28 Dutch bipolar twin study - Prevalence of TPO-Abs % TPO Positive Bipolar index twins (n=51) MZ Concordant cotwins (n=7) MZ Discordant cotwins (n=15) DZ Concordant cotwins (n=4) DZ Discordant cotwins (n=25) All control twins (n= 70) Controls (Kupka et al. 2002) Index twins MZ cotwins DZ cotwins Control twins Vonk et al. 2007

29 Dutch bipolar twin study - Conclusions MZ index and bipolar concordant twins versus control twins AITD appears associated with bipolar disorder MZ concordant versus MZ discordant twins AITD appears associated with the vulnerability for bipolar disorder MZ pairs versus DZ pairs AITD appears genetically determined Vonk et al. 2007

30 Dutch bipolar offspring study - A prospective study among children of bipolar parents Children of parents with bipolar I or bipolar II disorder Interviewed with K-SADS/SCID Blood samples at all time points T1 T2 T3 T n=140 n=132 n=129 n=108 Age (y) Wals et al, 2001; Reichart et al, 2004; Hillegers et al, 2005; Mesman et al, 2013

31 Dutch bipolar offspring study - A prospective study among children of bipolar parents Mesman et al, 2013

32 Dutch bipolar offspring study - A prospective study among children of bipolar parents Children of parents with bipolar I or bipolar II disorder Interviewed with K-SADS/SCID Blood samples at all time points T1 T2 T3 T n=140 n=132 n=129 n=108 Age (y) Wals et al, 2001; Reichart et al, 2004; Hillegers et al, 2005; Mesman et al, 2013

33 TPO-abs in bipolar offspring versus controls (girls only) Controls T1 T2 T3 Controls P=0.008 P=0.01 P=0.018 n=77 n=126 n=52 Hillegers et al, 2007

34 Dutch bipolar offspring study - Offspring with TPO-abs No association between TPO-abs and psychopathology Offspring with TPO-abs (N=11) Offspring without TPO-abs (N=118) 9% bipolar disorder 10% 46% 36% Other mood disorder Other disorder 43% 29% 9% No disorder 18% Hillegers et al, 2007

35 Dutch bipolar offspring study - Conclusions 1. Compared to controls, bipolar offspring has an increased risk for AITD Particularly daughters Limitation: Age effect can not yet be ruled out 2. The increased rate of AITD seems independent from the inheritance of mood disorders Limitation: May change during further follow-up when more children have developed a mood disorder Hillegers et al, 2007

36 A shared vulnerability factor for bipolar disorder and autoimmune thyroiditis? Environment stress Environment stress Gene B Bipolar disorder Gene A Autoimmune thyroiditis Environment threat Environment threat Gene C

37 A shared vulnerability factor for bipolar disorder and autoimmune thyroiditis? Environment stress Environment stress Gene B Gene A Endophenotype Aberrant Autoimmune status Bipolar disorder Autoimmune thyroiditis Environment threat Environment threat Gene C

38 Macrophage / inflammation / immune theory of depression Smith (1991): A pro-inflammatory status of macrophages / monocytes has been reported in mood disorders High levels of cytokines can induce sickness behavior (low mood, anhedonia, anorexia and decreased physical and social activity) macrophage /

39 Stress-induced immune activation and inflammation NF-kB = nuclear factor kappa B Mehl-Madrona, 2012

40 Cytokines increased in bipolar disorder - Recent meta-analysis 30 studies, 2599 participants (1351 BD, 1248 HC) Various cytokines increased vs. controls, e.g. IL-4 (interleukine-4) IL-10 (interleukine-10) However Not all cytokines are increased and differences are small (ES ) Indications for heterogeneity / publication bias Their origins and role merits further study Modabbernia et al, 2013

41 mrna expression of molecules in monocytes of patients with bipolar disorder Question: Which molecules are over- or under-expressed in monocytes of bipolar patients?

42 mrna expression of molecules in monocytes of patients with bipolar disorder Method 1. Search for molecules Via Affymetrix analysis on pools of bipolar patients Selection of molecules With a known function in inflammation With a large difference in expression in patients vs. controls (>16 times higher) Resulted in 27 molecules 2. Verification of the 27 selected molecules Via real time polymerase chain reaction (RQ-PCR) on purified (Ficoll gradient and anti-cd14 MACS) monocytes In larger series of Bipolar patients (n=42, 26 F 16 M, mean age 42 yrs) Age/gender matched healthy controls (n=25) Padmos et al, 2008

43 Results - Aberrantly expressed molecules Relative mrna expression Inflammation PDE4B IL-1β IL-6 PTGS2 TNF-α PTX3 FcαR ADAM17 HSP70 Healthy controls n= Bipolars n= Chemokinesis/ Motility CCL7 CXCL2 CCL20 CCL2 CDC42 CXCL7 CX3CR1 CCR2 Healthy controls Bipolars Apoptosis/Proliferation Mapk pathway A20 BCL2A1 EMP1 BAZ1A PAC1 ATF3 ERK3 NAB2 HePTP EIF2S3 Healthy controls Bipolars Mean HC is set to 1 Colored fields represent molecules which are significantly differently expressed as compared to HC Red, orange, yellow represent over expression, green represents under expression Padmos et al, 2008

44 Gene expression in monocytes - Conclusion In circulating monocytes of a large proportion of bipolar patients, we found An aberrant signature of 19 genes for inflammatory, chemokinesis and cell survival molecules In line with macrophage theory of depression However Also in AITD pro-inflammatory monocytes/macrophages have been implicated

45 mrna expression of molecules in monocytes of patients with AITD Background Also in AITD pro-inflammatory monocytes/macrophages have been implicated Hypothesis These pro- inflammatory monocytes/macrophages constitute the underlying disturbance of both BD and AITD Question: Is the pro-inflammatory mrna signature found in monocytes of bipolar patients, also present in monocytes of AITD patients?

46 Results - Aberrantly expressed molecules in BD and AITD Relative mrna expression Inflammation PDE4B IL-1β IL-6 PTGS2 TNF-α PTX3 FcαR Healthy controls n= Bipolars n= AITD (HT+GD) n= Chemokinesis/ Motility CCL7 CXCL2 CCL20 CCL2 CDC42 CCR2 Healthy controls Bipolars AITD (HT+GD) Apoptosis/Proliferation Mapk pathway A20 BCL2A1 EMP1 PAC1 ATF3 ERK3 NAB2 HePTP Healthy controls Bipolars AITD (HT+GD) Mean HC is set to 1 Colored fields represent molecules which are significantly differently expressed as compared to HC Red, orange, yellow represent over expression, green represents under expression Van der Heul-Nieuwenhuijsen, 2010

47 Results - Aberrantly expressed molecules in BD and AITD Relative mrna expression Inflammation PDE4B IL-1β IL-6 PTGS2 TNF-α PTX3 FcαR Healthy controls n= Bipolars n= AITD (HT+GD) n= Chemokinesis/ Motility CCL7 CXCL2 CCL20 CCL2 CDC42 CCR2 Healthy controls Bipolars AITD (HT+GD) Apoptosis/Proliferation Mapk pathway A20 BCL2A1 EMP1 PAC1 ATF3 ERK3 NAB2 HePTP Healthy controls Bipolars AITD (HT+GD) Mean HC is set to 1 Colored fields represent molecules which are significantly differently expressed as compared to HC Red, orange, yellow represent over expression, green represents under expression Van der Heul-Nieuwenhuijsen, 2010

48 Conclusions The aberrant coherent lay-out of pro-inflammatory, chemokinesis and cell survival molecules found in the monocytes of bipolar patients is also largely present in monocytes of patients with AITD This pro-inflammatory mrna profile likely forms a vulnerability factor for bipolar disorder and thyroid inflammation In line with macrophage theory of depression

49 A shared vulnerability factor for bipolar disorder and autoimmune thyroiditis? Environment stress Environment stress Gene B Gene A Endophenotype Aberrant Autoimmune status Bipolar disorder Autoimmune thyroiditis Environment threat Environment threat Gene C

50 A shared vulnerability factor for bipolar disorder and autoimmune thyroiditis? Environment stress Environment stress Gene B Endophenotype Bipolar disorder Gene A Abberant mrna expression of monocytes Aberrant Autoimmune status Autoimmune thyroiditis Environment threat Environment threat Gene C

51 The monocyte pro-inflammatory signature Questions: The aberrant pro-inflammatory signature found in the monocytes of bipolar patients: (1) Is it affected by genes or (also) by environment? (2) Is it affected by type or state of illness? Answers (1) To be found in twin study (2) To be found in patients and bipolar offspring

52 Pro-inflammatory signature in twins Aim To determine the contribution of genetic and environmental factors on the association of the pro-inflammatory signature with bipolar disorder Method Q-PCR of the 19 genes on purified monocytes of Discordant bipolar twins Monozygotic, n=15 pairs Dizygotic, n=19 pairs Healthy twins Monozygotic, n=18 pairs Dizygotic, n=16 pairs Padmos et al, 2009

53 Pro-inflammatory signature in twins - Discordant bipolar twins Correlation percentage genes positive Monozygotic Twins Dizygotic Twins Percentage genes positive Percentage genes positive DZ Discordant co twin 80 r=0.81 p= r=0.88 p= BD MZ index twin BD DZ index twin Padmos et al, 2009

54 Pro-inflammatory signature in bipolar twins - Conclusion 1. High correlation of gene expression levels and signature positivity among discordant twins In both monozygotic and dizygotic twins This indicates an effect of an environmental factor Possible environmental factors Stress? Infections? Other factors? 2. Nevertheless, some genes influenced by genetic factors Motility/chemotaxis genes (CCL2, CCL7, EMP-1, CDC42) Padmos et al, 2009

55 Pro-inflammatory signature affected by type or state of illness? Next questions: 1. Is the environmental factor associated with psychosocial stress? 2. Is the signature associated with type or state of illness? Lifetime psychotic features Manic or depressive symptoms Age of onset Duration of illness

56 Moodinflame - Concept Bipolar disorder, major depressive disorder and postpartum psychoses are (at least partly) the result of a systemic abnormality, namely a proneness to inflammation Thus, these disorders are largely caused by a sort of mild chronic inflammation of certain brain areas important for mood regulation, such as the limbic system Moodinflame Consortium Collaboration of 17 partners from 9 European countries Sponsored by EU (FP-7) Coordinator Hemmo Drexhage (Erasmus MC, Rotterdam)

57 Moodinflame - Progress (patient cohorts) Cohorts have been collected 1. Patients with MDD (Arolt c.s.) 2. Patients with bipolar disorder (Nolen c.s.) Groningen (NL), Leuven (B), Innsbruck (A), Sofia (Bul) 3. Bipolar twins (Nolen, Kahn c.s.) 4. Bipolar offspring (Nolen, Hillegers c.s.) 5. Post-partum psychosis (Bergink c.s.) 6. Interferon treated patients (Pariante c.s.) Analyses have been started First results to be presented

58 Pro-inflammatory gene expression and illness characteristics (n=64) Lifetime psychotic features Haarman et al, 2013/2014

59 Haarman et al, 2013/2014 Pro-inflammatory gene expression and illness characteristics (n=64) Manic symptoms Depressive symptoms

60 Association between immune related gene expression and illness characteristics (n=64) Associations with PDE4b Duration of illness Age of onset Haarman et al, 2013/2014

61 Association between immune related gene expression and illness characteristics (n=64) Conclusions There is possibly a relation between pro-inflammatory gene expression and manic symptomatology The pro-inflammatory gene expression appears To be related with an earlier age of onset To increase with the course of the disorder Limitations Post-hoc, explorative analysis Multiple testing Cross-sectional design Haarman et al, 2013/2014

62 Pro-inflammatory gene expression in bipolar offspring Children of parents with bipolar I or bipolar II disorder Interviewed with K-SADS/SCID Blood samples at all time points T1 T2 T3 T n=140 n=132 n=129 n=108 Age (y) Adolecence Young adulthood Adults Wals et al, 2001; Reichart et al, 2004; Hillegers et al, 2005; Mesman et al, 2013

63 Pro-inflammatory gene expression in bipolar offspring 100 <.001 Gene positivity in % in circulating monocytes < Healthy Controls Bipolar Offspring 0 Adolescence Young Adulthood Adulthood Mesman et al, Subm

64 Pro-inflammatory gene expression in bipolar offspring Gene positivity in % in circulating monocytes Healthy Controls No Disorder Lifetime Mood Disorder Future Mood Disorder Lifetime Non-mood Disorder Adolescence Young Adulthood Adulthood Mesman et al, Subm

65 Pro-inflammatory cytokines in bipolar offspring IL-1β (Interleukin-1 beta; marker for inflammation): no elevations 2500 CCL2 * 60 BDNF **.230 < < CCL2 pg/ml Healthy Controls Bipolar Offspring BDNF ng/ml Not Determined Adolescence Young Adulthood Adulthood Adolescence Young Adulthood Adulthood * CCL2 = Chemokine (C-C motif) ligand ** BDNF = Bain derived neurotrophic factor Mesman et al, Subm

66 Pro-inflammatory signature and cytokines in bipolar offspring Conclusions The pro-inflammatory signature Is present in a large proportion of bipolar offspring at T2 In affected and non-affected offspring However, it disappears during follow-up Cytokines CCL2 becomes increased Other cytokines similar picture BDNF Initially increased Normalized at follow-up Mesman et al, Subm

67 Overall conclusions 1. Bipolar disorder has high rates of comorbid medical diseaes, including auto-immune disorders e.g. auto-immune thyroiditis 2. In addition to environmental factors also a biological cause appears to explain this comorbidity Shared genes 3. Bipolar disorder is associated with a pro-inflammatory status But it s pathophysiological role is yet not known 4. Therapeutic implications deserve further study

68 Acknowledgements Dept Immmunology, Erasmus MC, Rotterdam Esther Knijff, Roos Padmos, Roos Drexhage, Harm de Wit, Hemmo Drexhage University Medical Center Groningen Benno Haarman, Rixt Riemersma-van der Lek, janine Hoogduin, Eric Ruhe, Huib Buurger, Maria Netkova Stanley Foundation Bipolar Network/Altrecht Utrecht Ralph Kupka Other collaborators from US and Germany University Medical Center Utrecht Offspring study Manon Hillegers, Esther Mesman, Sanne Kemner, Marjolein Wals, Catrien Reichart, Frank Verhulst, Hans Ormel Twin study Ronald Vonk, Astrid van der Schot, Florian Bootsman, Neeltje van Haren, Rene Kahn

69 Thank you for your attention Supported by: FP7 Large scale project MOODINFLAME FP7 IAPP project PSYCHAID

70

71 Dr. Rutger Goekoop,

72 A Short History of Psychopathology Wilhelm Griesinger Dementia Psychosis INTENSITY Mania and Rage Anxiety + Depression A single disease entity ( Einheitspsychose )

73 A Short History of Psychopathology Emil Kraepelin Etiology 1, Pathogenesis 1 Dementia (praecox) Etiology 2, Pathogenesis 2 Etiologie 3, pathogenesis 3 Melancholia Manic- Depressed Multiple disease entities - Strict demarcations

74 A Short History of Psychopathology Robert Spitzer DSM-III e.v. Psychosis Schizoaffective disorders Parasomnias Depression Bipolar II Bipolar I 1932 heden - Many more disease entities - Strict demarcations, no validity

75 A Short History of Psychopathology Karl Jaspers Gradual transitions between the syndromes!

76 A Short History of Psychopathology Karl Jaspers Admixtures of elementary syndromes

77 A Short History of Psychopathology Primary colours ( Dimensions ) All Axis I en Axis II disorders Anxiety Compulsion Desorganisation Depression Mania Inhibition Psychosis

78 A Short History of Psychopathology Cluster-techniques (since 1951)

79 Principal Component Analysis Symptoms Analysis of Co-variance => PCA => Component structure Component 1 Component 2 Sweating Sadness Paleness Tremor Suicidal tendencies Negative thoughts Inner tension Concentration difficulties

80 Problems with Principal Component Analysis Some symptoms are far more important than others! (in generating covariance) Paranoia -Within components -Between components Fatigue (lassitude) Inner tension PCA is blind to symptom importance

81 Problems with Principal Component Analysis Mostly performed WITHIN predefined DSM categories Such DSM Components have no elementary status

82 Modern Network Theory Biological systems can be viewed as networks. By ignoring the details of each level, general rules can be found that apply to all levels of biological organization. Nodes in these networks are nonuniformly connected: this generates Small World structures. Small World networks are found at all levels of biological organization: from molecules to mind and mankind.

83 1. Small World structure Nodes Links Hubs Watson & Strogatz, 1999

84 2. Multimodular structure > 90% similarity with PCA components!! Hubs Newman, 2004

85 3. Scale-Free structure Top view Side view Barabasi, 2004

86 3. Scale-Free (fractal) structure

87 Network Psychiatry? ANXIETY MANIA Hubs DEPRESSION PSYCHOSIS

88 The Psyche as a Network N = 192. Heterogeneous group of patients with some form of acute ( Axis I ) illness (Dr. J.G. Goekoop, 1992). Scored on the CPRS (comprehensive psychopathological rating scale): 65 items. Bivariate correlational analysis of all itemscores (between-symptom correlations). Item = node, significant correlation = link, strength of correlation = weight of the link (NodeXL).

89 The Psyche as a Network Psychopathology (Axis I) Cluster 1: Depressive symptoms and anger Cluster 4: Psychotic symptoms Cluster 3: Somatic anxiety equivalents Cluster 2: Disinhibition (mania) Cluster 6: Behavioral desorganization Goekoop R., Goekoop J.G., in preparation Cluster 5: Inhibition (psychomotor) Small World, multimodular

90 The Psyche as a Network Important Nodes

91 The Psyche as a Network Psychopathology (Axis I) Super-cluster 1: Depression Psychosis Somatic Anxiety Super-cluster 2: Mania, Inhibition, Behavioral desorganisation INTERNALIZING? EXTERNALIZING? Goekoop R., Goekoop J.G., in preparation Scalable

92 The Psyche as a Network Personality and Psychopathology Personality Psychopathology

93 Practical applications Parsimoneous (compact) descriptions Elementary Syndromes (Clusters) All Axis I and II disorders Anxiety Compulsion Desorganization Depression Mania Inhibition Psychosis

94 Practical applications Parsimoneous (compact) descriptions Unipolar melancholic depression Bipolar I

95 Practical applications Parsimoneous (compact) descriptions Schizophrenia Schizoaffective Disord.

96 Practical applications Systematic history taking 6 domains of the Psyche: Kapstok (Heuristic) Simplicity and systematics

97 Practical applications Systematic pharmacological treatment ANTIDEPRESSANTS MOOD-STABILIZERS ANTIPSYCHOTICS?? 6 domains of the Psyche: 6 classes of pharmacotherapy? PSYCHO- STIMULANTS? ANXIOLYTICS ANTICHOLINERGIC agents

98 Practical applications Efficient history taking (triage) Patient 1: Unipolar depression Cluster 1: DEPRESSION Cluster 2: ANXIETY Most representative symptoms Hits Cluster 5: PSYCHOSIS

99 Practical applications Efficient history taking (triage) ccprs: a compressed version of the CPRS Cluster Item R^2 change Cluster Item R^2 change C1 it Reported sadness C4 it Reduced speech it Inner tension it Slowness of movement it Absence of feelings it Withdrawal it Fatigue it Absence of proper emotion C2 it Commenting voices C5 it Agitation it Ideas of persecution it Perplexity it The sense of being controlled it Distractibility it Visual hallucinations it Lncoherent speech it Depersonalisation it Disrupted thoughts C6 it Reported autonomic disturbances it Other auditory hallucinations it Aches and pains it Reported muscular tension C3 it Elated mood it Reduced slaap it Elation it Flighht of ideas it Extatic experiences it Ideas of grandeur 29 / 63 items, > 95% betrouwbaarheid

100 Practical applications Routine Outcome Monitoring Healthy Profiling Prodromal Week 1 Week 2 Unipolar, anxious-inhibited (vital) depression Same, with psychosis. Unipolar, anxious-inhibited depression Week 3 Early remission 6 domains: Only the most representative items per cluster are monitored TIME (weeks) Week 4 Staging Week 5 Week 6 Remission Week 7

101 Practical applications Psychoeducation Primary Complaint Personalized Networks Primary Complaint Tired Patient 1 Patient 2 Hungry Laura Bringmann e.a. Denny Borsboom e.a.

102 Practical applications Targeted interventions Primary Complaint Personalized Treatment Primary Complaint Patient 1 Go to bed! Laura Bringmann e.a. Patient 2 Eat your meals! Denny Borsboom e.a.

103 Practical applications Controlling network states Barabasi e.a., Science, 2011 Control centrality

104 Thank you!

105 Practical applications Predicting psychopathology Symptoms level Patient X Syndromes level Happy(t=1)= Happy(t=0) *fatigue *hungry * unwell. DEPR(t=1) = DEPR (t=0) * ANXIETY * INHIBITION * MANIA * PSYCHOSIS Relapse in 3 weeks?

106 Practical applications Experience sampling Bio Sleep rhythm Movement Location / mobility Eating Sleeping Medication Intoxications. Psycho Emotional state Pleasure Arousal Dominance Tension levels Smartphone App Goalie Social Phonecalls, , SMS text messages Bluetooth signals (Social networking activity, e.g. facebook) (Human voices, noise sensors).

107 Practical Applications Bio-psycho-social predictions Social Social Social Psycho Psycho Psycho Bio Bio Bio T = 0 T = 10 T = 20 Forecasting T = 0 T = 10 T = 20 Time

108 Practical applications Predicting an optimal social context (niche) What combination of - Friends - Partners - Colleagues - Jobs suits you best? Personality Psychopathology

109 Practical applications Predicting an optimal social context (niche) Personality Psychopathology Little psychopathology (feeling comfortable) in lots of different social niches = healthy personality?

110 Practical applications Predicting an optimal social context (niche) Personality Psychopathology Feeling uncomfortable in lots of different social niches across a long time span = personality disorder?

111 Walk across the Fitness Landscape The Walk Across the Fitness Landscape as a metaphor for life. Ontdek je plekje (Discover your niche) Personality Psycho pathology Walking along with patients as a Fellow Traveler - Irvin D. Yalom

112 De Psyche als Netwerk (As II) N = 441. Psychology students UvA without a personality disorder (Dr. H.S. Scholte, 2008). Scored on NEO-PI-R (240 items). Bivariate correlational analysis of all itemscores (correlations between all personality characteristics). Item = node, significant correlation = link, strength of correlation = weight of the link (NodeXL).

113 The Psyche as a Network Personality (Axis II) Cluster 1. Conscientiousness + Cluster 3: Extraversion + Cluster 4: Neuroticism + Cluster 2: Agreeableness+ Cluster 5: Openness + Cluster 6: Honesty? Goekoop R., Goekoop J.G, Scholte H.S., Plos One, Dec 2012 Small World, multimodular

114 The Psyche as a Network Cluster 4: Agreeableness+ Personality (Axis II) Cluster 3: Openness + Cluster 2: Extraversion + Cluster 5. Conscientiousness + Super-cluster 1: Internalizing? Cluster 6: Honesty? Super-cluster 2: Externalising? Cluster 1: Neuroticism + Goekoop R., Goekoop J.G, Scholte H.S., Plos One, Dec 2012 Scalable

115 Psycho-educatie: evidentie en nieuw Nederlands prototype Dr. P.F.J. Schulte, opleider psychiatrie GGZ Noord-Holland-Noord Voorzitter werkgroep psychotherapie KenBiS

116 Belangenverstrengeling Dr. Schulte heeft in de afgelopen vijf jaar van de farmaceutische bedrijven AstraZeneca Nederland, Lilly Nederland en Lundbeck een gedeeltelijke terugbetaling voor het bijwonen van symposia en/of honoraria ontvangen voor lezingen gehouden op wetenschappelijke bijeenkomsten.

117 Inleiding Lange traditie in Nederland: van Gent (1988), Honig (1992), Schulte (1994) Eerste RCT 1991 (van Gent), daarna vanaf 2003 talrijke RCTs met harde uitkomsten KenBiS: wens voor nieuw prototype Werkgroep Psychotherapie: systematisch review

118 Groepspsycho-educatie I Colom et al. (2003a) 120 pat. met bipolaire I/II stoornis in remissie 21 sessies PE vs. vrij groepsgesprek 2 jaar follow-up: minder terugval (manisch, depressief, gemengde episode), ARR 25%, minder hospitalisatie/patiënt 5 jaar: terugval 3.8 vs 8.3, toename van effectgrootte (d=0.87), kosteneffectief Effectief bij: bipolair II en ook As II comorbideit; <7 eerdere episodes

119 Groepspsycho-educatie II Colom et al. (2003b) 50 zeer therapietrouwe patiënten met BP I of II De Barros Pellegrinelli et al. (2012) 55 stabiele patiënten met BP I of II 21 sessies van Colom ingekort naar 16 sessies in acht weken vs. ontspanningsoefeningen Tot een jaar na interventie geen verschil op symptoomschalen of sociaal functioneren geen verschil in terugval

120 Groepspsycho-educatie III Candini et al. (2013): Azienda sanitaria locale Niet-gerandomiseerd, gecontroleerd (wachtlijst controlegroep) 102 patiënten met bipolair I of II stoornis Origineel Colom prototype vs. TAU 12 maanden na interventie: opnames 9% vs. 36% Aantal opnames 0,11 vs. 0,47% Castle et al. (2010): naturalistische setting 84 patiënten met bipolair I, II of NAO 12 sessies PE vs. TAU 9 maanden follow-up: minder manisch/gemengde en depressieve terugval, ARR 45%, tijd ziek 4% vs 9%

121 Individuële psycho-educatie I Perry et al. (1999) 69 patiënten met bipolair I of II stoornis Prodromale symptomen en actieplan (7-12 sessies) 18 maanden follow-up: minder manisch terugval (ARR 30%), maar 17% meer depressief terugval (NS), beter sociaal functioneren en werkhervatting

122 Individuële psycho-educatie II Lobban et al. (2010) Randomisatie van 23 gezondheidszorgcentra 96 patiënten met bipolair stoornis Training van de case-managers in psycho-educatie en maken signaleringsplan 48 weken follow-up: 14% minder terugval (NS), beter sociaal en beroepsmatig functioneren

123 Dyadische/multigezins PE D Souza et al patiënten met recente remissie van bipolair I/II stoornis, samen met betrokkene 12 sessies PE vs. TAU 60 weken follow-up: minder terugval, ARR 37%, minder manische symptomen, geen verschil op depressieve symptomen

124 Mantelzorger PE I Reinares et al familieleden die samenwonen met een euthyme patiënt (bipolair I/II stoornis) 12 sessies groespgewijze PE vs. TAU Na interventie: meer kennis bipolaire stoornis, minder subjectieve belasting en overtuiging van mantelzorger van samenhang tussen objectieve belasting en patiënt Reinares et al familieleden die samenwonen met een euthyme patiënt (bipolair I/II stoornis) 12 maanden follow-up: minder terugval (hypo-) manisch, maar niet depressief), ARR 24%

125 Mantelzorger PE II van Gent & Zwart partners van patiënten met bipolaire I stoornis 5 sessies groespgewijze PE vs. TAU 6 maanden follow-up: bij mantelzorgers meer kennis en coping, bij patiënten geen verschil op stemmingsof angstschaal; geen heropnames

126 Mantelzorger PE III Madigan et al mantelzorgers van 125 patiënten met bipolaire I stoornis Groepsgewijze psycho-educatie, vs. oplossingsgerichte groepstherapie vs. TAU 1 en 2 jaar follow-up: bij patiënten significant betere levenskwaliteit na 2 jaar (PE vs TAU), functioneren numeriek beter bij PE dan TAU; bij betrokkenen kennis, belasting en psychologische stress na PE significant beter dan na TAU

127 Psycho-educatie: welke dingen werken?

128 Format Groep voor patiënten (Castle, 2010; Colom, 2003a+b) Groep voor mantelzorgers (Reinares, 2009; van Gent 1991; Madigan 2012) Gemengd (D Souza, 2010) 6 tot 12 deelnemers psychologen (Colom, 2003, Reinares, 2008), psychiater, maatschappelijk werker (van Gent, 1993), ergotherapeut, maatschappelijk werkende of sociaalpsychiatrisch verpleegkundige (Castle, 2010) 12 (Castle 2010; D Souza 2010) tot 21 sessies (Colom, 2003) 90 minuten, presentatie en groepsgesprek

129 Inhoud: bijeenkomst 1-4 1) Uitleg over nut van de cursus, spelregels (geheimhouding), uitgebreide kennismaking incl. verwachting van deelnemers 2) Symptomen bipolaire stoornis: manie en gemengde episode 3) Symptomen bipolaire stoornis: depressie en cognitieve klachten 4) oorzaken, beloop incl. triggers en kindling, erfelijkheid incl. kinderwens

130 Inhoud: bijeenkomst ) Medicatie (werking, bijwerking), alternatieve medicatie/behandeling, rijvaardigheid, therapietrouw (ambivalentie, technische aspecten zo als aanvragen recept, weekcassette, koppelen aan maaltijd of slapengaan), eerste introductie van Life Chart (om medicatie-effect te monitoren), andere biologische behandeling (ECT/lichttherapie) 7) Zelfmanagement (o.a. Life Chart, regelmatig leven), life style (incl. alcohol, roken en drugs, voeding, beweging, gewicht, mondverzorging) 8) Stressmanagement, probleemoplossende strategieën, communicatievaardigheden en psychotherapieën

131 Inhoud: bijeenkomst ) Signaleringsplan (incl. wat te doen, zelfbinding, IBS, RM, bewindvoering): depressie (incl. in de eerste helft van sessie suïcidaliteit als symptoom van depressie en hoe suïcide te voorkomen) 10) Signaleringsplan (incl. wat te doen, zelfbinding, IBS, RM, bewindvoering): manie en gemengde episode 11) Psychosociale aspecten: werk/daginvulling, effecten van bipolaire stoornis op relaties en andersom (partner (incl. seksualiteit), kinderen) 12) Beantwoording open vragen, kennismaking VMDB, zelfhulpgroep, informatiebronnen, evaluatie van de cursus

132 Voorbeeld van de uitwerking van het cursusboek voor de cursusgevers Bijeenkomst 8: Stressmanagement, probleemoplossende strategieën, communicatievaardigheden en psychotherapie

133 Bijeenkomst 8: Doelen In deze 8 e sessie leren patiënten en betrokkenen wat onder stress kan worden verstaan; wat de rol van stress is bij een bipolaire stoornis; stressmanagementtechnieken om met stress om te gaan; probleemoplossende strategieën om stress te reduceren; communicatievaardigheden in stressvolle situaties; de mogelijkheden van psychotherapie.

134 Bijeenkomst 8: Aandachtspunten. Benadruk dat stress een breed concept is en hier gebruikt wordt als een positieve of negatieve overstimulatie door de omgeving. In deze sessie leert men stress en de invloed daarvan waar te nemen. Het is daarom nuttig nogmaals aandacht te besteden aan de mogelijkheden en het belang van de Life-chart en het signaleringsplan. Maak, eventueel meerdere keren, duidelijk dat dit een introductie is tot de onderwerpen stressmanagement, probleemoplossende vaardigheden en communicatie. Voor verdere verdieping hiervan kan verwezen worden naar de individuele behandelaars..

135 Bijeenkomst 8: Uitwerking ( ) Terugblikken ( ) Life-chart ( ) Inleiding bij de sessie en leergesprek, o.a. introductie van de metafoor emmer ( ) Model maken ( ) Nabespreken ( ) Brainstormen ( ) Pauze

136 Conclusie Psycho-educatie werkt Verschillende formats onderzocht Nederlands prototype: 12 sessies voor patiënt met betrokkene samen

137 Dank U!

138 VOORKANT FOLDER SYMPOSIUM

139 TOTSTANDKOMING VAN DE TENTOONSTELLING

140 Wat kan ik toevoegen als mens en ontwerper? Voorkant folder symposium

141 Zet je er toch eens over heen en ga leuke dingen doen of Ga toch door met je leven..je laat het toch niet bepalen door een ziekte

142 Soms wilde ik dat ik het even kon voelen om het te kunnen begrijpen Doel van de tentoonstelling= om de onwetendheid en het onbegrip weg te gaan nemen.

143 Diepe dalen en donkere periodes zijn nu ondiep en schemerig en de overdreven opgewekte en ongeremde pieken zijn nu momenten van teveel energie waarbij ze zelf de handrem zacht aantrekt...

144 Ik startte de dag als ontwerper en sloot de dag af als dochter

145 SPREAD UIT HET BOEK OVER MANIE

146 FLIPPERBOEKJE UIT BOEK OVER MANIE

147 De gebruikelijke verbeelding

148 VERBEELDEN VAN DE TENTOONSTELLING

149 Belangrijk hierin vond ik ook dat de stoornis is zoals die is en ik wil niet de ernst ervan uitvergroten, maar op informatieve en persoonlijke manier een verhaal vertellen. Menselijk, tastbaar en persoonlijk waren de uitgangspunten voor mijn ontwerp.

150 TENTOONSTELLNG AFTSUDEREN 2013

151 DE ONDERDELEN

152 ONDERDEEL IK BEN: INTRODUCTIE HOOFDPERSOON

153 ONDERDEEL IK KREEG: POSTNATALE DEPRESSIE/ ANIMATIE

154 ONDERDEEL IK KREEG: POSTNATALE DEPRESSIE

155 ONDERDEEL DEED IK?: BIPOLAIRE STOORNIS / ANGSTENKASTJE

156 ONDERDEEL DEED IK?: DEPRESSIEVE EPISODE

157 ONDERDEEL DEED IK?: MANISCHE EPISODE

158 ONDERDEEL IK LEEF: BEHANDELING

159 ONDERDEEL IK LEEF: BEHANDELING / LIFECHART

160 AFLSUITING : INFOGRAHIC KAMERVERDELING

161

162 Amy Besten Grafisch ontwerp Contact

163

164

165 Een contextuele visie Familie en naastbetrokkenen

166 Disclosures Farmaceutische industrie: geen Integratief Bias (contextuele visie) VMDB (Saskia Storimans) Anja Stevens

167 Bipolaire stoornis en families Anja Stevens Nadine Weischer Bart Geerling Peter Goossens 3 oktober 2013

168 Integratief Psychiatrie in de systeemtherapie Systeemtherapie in de psychiatrie

169 Individu Focus op ziektebeeld Psycho-educatie Systeem Focus op relaties Communicatie

170 Individu Focus op ziektebeeld Psycho-educatie Systeem Focus op relaties Communicatie Gevaar: Verwaarlozen systemische Gevaar: Verwaarlozen individuele

171 Karl Jaspers Algemeine psychopathologie Begrijpen en verklaren De mens als geheel Pathogenetische samenhang (Classificatie (pseudo)geheel van symptomen)

172 Wie spreekt systematisch/regelmatig familieleden (ouders, partner): A. Zelden B. Soms-regelmatig C. Meestal

173 Wie spreekt systematisch/regelmatig zussen/broers: A. Zelden B. Soms C. Meestal

174 Wie nodigt buiten de directe familie wel eens anderen uit (vrienden, huisgenoten?) A. Zelden B. Soms C. Meestal

175 Wie spreekt systematisch/regelmatig kinderen (<6): A. Zelden B. Soms C. Meestal

176 Wie spreekt systematisch/regelmatig kinderen (<18): A. Zelden B. Soms C. Meestal

177 Inhoud Pleidooi voor contextueel denken en handelen Aandacht voor familie en naastbetrokkenen Waarom doen we dat zo weinig? Argumenten om het wel te doen Hoe dan?

178 Waarom doen we t zo weinig?

179 We vinden het ingewikkeld Veel mensen (dynamiek) in de kamer Moeilijke mensen met moeizame relaties Er is te veel gebeurd Betuttelen of aantasten autonomie van patient

180 Individualisme Westerse beschaving: individualisme! onafhankelijkheid autonomie Zelfredzaamheid in verbondenheid

181 Expliciete en impliciete aannames Verwaarlozende Bemoeizuchtige Overbezorgde Zelf gestoorde Misbruikende Incompetente Ouders/Opvoeders

182 Brein individu - dyade Intrapsychische conflict Freud Neurobiologie Swaab/Lamme Slimme onbewuste Dijksterhuis Patient Behandelaar

183 Argumenten Waarom zouden we het doen?

184 Impact bipolaire stoornis Vaak niet herkend of miskend (>30% pas na 10 jaar diagnose) 80% hospitalisatie (15% > dan 10x) 90% recidieven 15-20% suicide Veel comorbiditeit Drugsmisbruik (35% vs 6%) Alcoholmisbruik (45% vs 13%) Angststoornissen (20-25%) Persoonlijkheidsstoornis (cluster B) ADHD

185 Psychosociaal Instabiele relaties/scheidingen (>50%) Seksuele promiscuïteit (18%) Financiële problemen (43%) Ontslag van baan (21%)

186 Typen van ervaren belasting van naasten Bauer e.a., 2011

187

188

189 Typen van ervaren belasting van naasten

190 5 boosheid t.a.v. conflicten 6 gebrek aan professionele ondersteuning 7 verstoring van de eigen sociale contacten Focus verschillende loyaliteiten naar partner en anderen toe boosheid om het gedrag van de partner eenzaamheid en alleen verantwoordelijk voelen te weinig informatie krijgen over ziekte en behandeling van de partner te weinig ondersteuning ontvangen slechte behandeling van de partner door GGZ instellingen en andere instanties afgewezen voelen zorgen om andere familieleden andere rolverdeling in het gezin

191 Wisselwerking Individu gestoord omgeving verstoord Individu Omgeving gestoord individu verstoord

192 patiënt BALANS hulpverlener naasten

193 Perspectief patient Mensen functioneren het beste in een omgeving die Veilig en betrouwbaar is Voldoende vrijheid geeft Hen erkent (ziet en hoort)

194 patiënt BALANS hulpverlener naasten

195 Uitspraken van ouders/partners Ik hou het niet vol! Ons huwelijk/ gezin gaat kapot! Wat heb ik verkeerd gedaan? Had ik eerder moeten ingrijpen?

196 Uitspraken broers/zussen Je ziet je ouders kapot gaan Je hebt zelf toch ook recht op ouders Als kind zie je veel maar er wordt je weinig verteld Ik viel hen zo weinig mogelijk lastig, haalde goede cijfers. Zo probeerde ik hen te ontlasten.

197 Perspectief Naastbetrokkenen Veel emoties: verdriet, stress, radeloosheid overbezorgdheid, onmacht en schuldgevoelens, onzekerheid en angst Rouw Onbegrip van omgeving Een enorme behoefte aan informatie & advies moeilijk om consequent te zijn en grenzen te stellen op eieren lopen Overbelasting!

198 Factsheet mantelzorgers Trimbosinstituut (2011) ¾ vd zorg voor mensen met chron aandoening/beperking door eigen kring 30-40% overbelast 2,6 miljoen mantelzorgers (SCP) > 8u/week; > 3mnd ouders met psych/versl. problemen 1,6 miljoen kinderen < 22 jaar

199 patiënt BALANS hulpverlener naasten

200 Perspectief behandelaar Nodig voor de diagnostiek Nodig voor de behandeling/begeleiding Potentieel negatieve en positieve invloed Ondersteuning behandeling Nodig mbt preventie Overbelasting/stoornis Kinderen

201 Psychoeducatie Ingebed in wetgeving (zoals de Kwaliteitswet, WGBO, de wet BIG); onlosmakelijk onderdeel van de behandeling. Hoe patient en verwanten met de gevolgen van ziekte en handicap kunnen omgaan. Behoud en opbouw van een sociaal betekenisvol netwerk en toekomstperspectief voor patient en familie.

202 Frans de Waal Bioloog De mens is een sociaal dier Empathie als evolutionair gegeven: Wij zijn voor geprogrammeerd om elkaar de helpende hand te reiken

203

204 Verworvenheden systeemtheorie Menselijke veranderingsprocessen verlopen niet lineair, maar circulair Overgangsfasen in families geven stress, dat verhoogt de kans op allerlei problemen, problemen kunnen niet losgekoppeld worden van het levensloop perspectief Door meerdere mensen te betrekken (bij stagnatie) wordt er ruimte gemaakt voor verschillende posities en meerdere perspectieven

205 Neutraliteit wordt vooral zichtbaar in de multipartijdigheid Taal maakt ons menselijk en verhalen (narratieven) kunnen probleemverzadigd zijn, maar er kan door veranderende perspectieven ruimte ontstaan in de verhalen Aandacht te verleggen van problemen naar veerkracht.

206 Wat moeten we doen? Opleidingen! Nauwelijks contextueel (Gericht op individu, dyade, tegenoverdracht, brein, cognitieve therapie, protocollen )

207 Wat kan u doen? Integreren van medisch model en systeemvisie Vanaf het prille begin aandacht voor de context Confectie en maatwerk Ga het gesprek aan, overleg, onderhandel, geef adviezen Verwijs naar Vereniging Manisch-Depressieven en Betrokkenen (VMDB), of stichting Labyrint~In Perspectief.

208 Trimbos cursusaanbod: Omgaan met. Psychische problemen in de familie Psychoeducatie In samenwerking met het Kenniscentrum Bipolaire Stoornissen, o.l.v. Raphael Schulte Het Patiënt en Partner Educatie Programma voor Alle chronische ziekten (PPEP4All) is een zelfmanagement educatie programma voor mensen met een (chronische) ziekte de patiënt, en/of zijn of haar partner /mantelzorger Shared decision making

209 WRAP (Welness Recovery Action Plan): een plan dat de patiënt zelf ontwerpt, maar waar vrienden, familie, partner, behandelaars stevig in betrokken worden. Kenniscentrum Phrenos en HEE introduceerden WRAP in Nederland in 2011 Family focused therapy Interpersoonlijke-sociaalritme therapie VMDB Brochures Lotgenotenlijn etc

210 Meekeren, E. van & J. Baars (2011) Zieke individuen verstoorde systemen. Over psychiatrische patiënten en hun omgeving. Maandblad voor Geestelijke gezondheid Meekeren, E. van & J. Baars (2011). Het eerste gesprek met naastbetrokkenen: de eerste klap is een daalder waard. GZ-Psychologie * Meekeren, E. van & J. Baars (jan. 2014) (gastredactie) Themanummer Tijdschrift voor Psychotherapie.

211

212 Samenvatting Combineren Medisch model & systeemvisie Aandacht/empathie voor individu & voor omgeving Aanbod voor individu en voor naastbetrokkenen

213 Familie/naastbetrokkenen Denk breed Ook brussen, vrienden, werk Op maat Specifieke gezin/omgeving Lotgenoten Cursus VMDB

214

215 Zelfmanagement: hype of route naar (persoonlijk) herstel? Silvio van den Heuvel, onderzoeker SCBS Deventer Docent GGZ, Saxion Deventer Promovendus, IQ Healthcare Radboud Universiteit Nijmegen

216 Zelfmanagement Wanneer heeft u voor het eerst gehoord van het begrip Zelfmanagement en bij welke gelegenheid was dat? Google Zelfmanagement: hits Google Self-management: hits

217

218 Toegenomen interesse in ZM 1954: 2 publicaties 2013: 9713 publicaties

219 Definitie zelfmanagement in richtlijn Richtlijn bipolaire stoornissen Tweede, herziene versie, 2008 W.A. Nolen, R.W. Kupka, P.F.J. Schulte, E.A.M. Knoppert-van der Klein, A. Honig, et al

220 Definitie zelfmanagement Is zelfmanagement: Een set aan interventies van hulpverleners? Ja, we noemen dat zelfmanagement ondersteuning Een set aan vaardigheden van een patiënt? Ja, we noemen dat zelfmanagement vaardigheden Een resultaat wat patiënten kunnen bereiken? Ja, Zelfmanagement is een dynamisch proces van zelfregulatie. (Barlow et al. 2002)

221 Wat wordt er al gedaan aan Zelfmanagement-ondersteuning? Psycho-educatie & voorlichting Medicatiemanagement Lifecharting / zorgbehoefte / sociaal netwerk analyse Terugvalpreventie / signaleringsplan Sociaal ritme therapie Cognitieve gedragstherapie

222 Welke zelfmanagementvaardigheden zijn al bekend? Lifecharting Leefstijlaanpassingen Effectief medicatiegebruik Herkennen van, en actie bij terugvalsignalen Effectief communiceren met professional Organiseren van zelfhulp / ondersteuning / peer support

223

224 Welke factoren liggen ten grondslag aan effectiviteit zelfmanagement? Onderzoeken (Goossens, et al., 2010; Morriss, et al., 2007; Goossens, et al., 2008; Otto et al., 2003); Colom, et al., 2009; Colom, et al., 2005; Mueser, et al., 2002; Perry, et al., 1999) naar: coping, vroegsignalering en psychoeducatie, rapporteren variërende effecten van zelfmanagement. Doelstelling: identificeren en beschrijving van onderliggende factoren die het aanleren van zelfmanagement-vaardigheden bij patiënten met een bipolaire stoornis bevorderen of belemmeren.

225 Opzet kwalitatieve studie 36 diepte-interviews, tussen 17 januari 2012 en 22 april 2013 onder verpleegkundigen, patiënten met een bipolaire stoornis I of II en naasten binnen drie instellingen. Nu 26 analyses gedaan m.b.v. Atlas.ti 7: 10 pat. (m/v: 50/50; leeftijd: 34-66; Bip. I/II: 60/40) 10 naasten (m/v: 30/70; leeftijd: 33-65; P/K/O/Z/V) 6 verpleegkundigen (VS/SPV: 50/50; ervaring: 1-7 jaar)

226 Opzet en vraagstellingen 1) Kwalitatieve studie: Wat betekent zelfmanagement volgens u? Welke (leer)ervaringen zijn bevorderlijk geweest en wat heeft u belemmerd in dit (leer)proces? Parallel hieraan 2) Systematic review: Welke factoren voor succes of falen van zelfmanagement interventies bij patiënten met een chronische ziekte zijn bekend uit de literatuur? (RCT s zelfmanagement interventies)

227 Analyse (betekenis proces) achtergrond expansive learning theory (Engeström & Sannino, 2010)

228 Voorlopige bevindingen: Betekenisverlening zelfmanagement Voornamelijk hulpverleners-terminologie Naasten noemen wederkerigheid in verantwoordelijkheden als kenmerk ZM. Vroegsignalering en interventies weten toe te passen zoals contragedrag of rustperiode inlassen. Erkennen medicatie dat nodig is. (kwetsbaarheid) Patiënten noemen vertrouwen in het eigen kunnen hebben en krijgen om gedrag aan te passen. (selfefficacy) Grenzen aan zelfmanagement en autonomie. (shared decision-making)

229 Voorlopige bevindingen: Procesmatig bevorderend Gebruik van instrumenten: De retrospectieve lifechart: ingezet voor een reconstructie van ziektebeloop, stimuleert reflectie op prodromale symptomen en eerste opzet voor... Het signaleringsplan wordt met patiënt en naaste opgesteld en ingezet voor vroege herkenning, draagt bij aan beoordeling van normaliteit door naaste. De prospectieve lifechart mits correct ingevuld door patiënt draagt bij aan gevoel van controle, stabiliteit en gecorrigeerde perceptie op stemming.

230 Voorlopige bevindingen: Procesmatig bevorderend Gedoseerd aansluiten van informatiestroom bij ziektebeleving van patiënt en naaste. Gebruik van metaforen om aan te sluiten bij taal van patiënt en naaste Non-directieve communicatie/codewoord bij moeizaam accepteren van diagnose Gebruik van visuele ondersteuning om ziekteverloop in kaart te brengen Inzetten van reflectie op eigen handelen na stemmingswisseling of risicovolle events.

231 Voorlopige bevindingen: Procesmatig belemmerend Beleving van voortdurende angst voor terugval en daardoor alertheid van naaste op symptomen en medicatie inname. Ervaren van (zelf)stigma, beperkingen opleggen of opgelegd door naasten uit angst voor recidief. Systeem past zich aan de stemming van patiënt (conflict vermijdend). Conflict aanleiding voor verbeterde verstandhouding. (naasten) Trial and error, zonder reflectie leidt niet tot leren.

232 Tussentijdse conclusies Zelfmanagement wordt aangeleerd in interactie met anderen. Grenzen in autonomie bij zelfmanagement. Naasten & instrumenten inzetten als steiger (scaffold learning). ZM-ondersteuning biedt mogelijkhedi om ziekte een plaats te geven in eigen leven.

233 Reikwijdte en beperkingen Algemeen kwalitatieve studie: validiteit (credibility, triangulatie) Betrouwbaarheid (peerreview, audit trial) Reproduceerbaarheid (datasoftware, audit trail) Verpleegkundigen i.p.v. multidisciplinaire teams Tijdrovend, kleine N. Maar: exploratieve procesbeschrijving, biedt veel informatie over (betekenisvolle) leerervaringen en wijze van zelfmanagement ondersteuning.

234 Vervolg Systematic review van RCT s ZMinterventies. Meetinstrumenten om factoren uit kwalitatieve studie te kwantificeren. Cross-sectionele studie naar frequentie en correlaties van ZMvaardigheden en patiëntenkenmerken leerprofielen en beschrijving determinanten aanleren ZM.

235 Zelfmanagement: hype of route naar (persoonlijk) herstel? Van de hype een persoonlijke leerroute maken

236 Postpartumbeelden Anja Stevens, psychiater en hoofd Specialis:sch Centrum Bipolaire Stoornissen 14 januari 2014

237 Opzet workshop Introduc:e Postpartumbeelden What to do Casuïs:ek en zwangerschapsplan

238 Zwangerschap en psychiatrie een uitdaging?

239 videofragment

240 Psychiatrische heropname Het risico op psychiatrische opname neemt fors toe in postpartumperiode De diagnose bipolaire stoornis is de sterkste voorspeller voor heropname in eerste drie weken postpartum

241

242 Post- partum periode bij vrouwen met een bipolaire stoornis 40-67% van de vrouwen krijgen postpartum een affec:eve episode Hoog risico voor recidief in postpartumperiode Risico op postpartum psychose is 100x zo hoog als bij algehele popula:e Risico op postpartum psychose onder vrouwen met psychiatrische opname in voorgeschiedenis is >100x verhoogd Viguera A.et al. Can J Psychiatry 2002; 47 (5) Wisner KL. et al. Biol Psychiatry 2004; 56: Gen:le S. Bipolar Disord 2006; 8(3): Burt VK, Rasgon N. Bipolar Disord 2004; 6:2-13. Nager A et al. Acta Psych Scand 2008;117:12-19

243 Slaaptekort Slaaptekort is een risicofactor voor een recidief manie, postpartum blues en depressie Risicofactoren Langdurige bevalling Bevalling in nachtelijke uren Het geven van borstvoeding Onrus:ge baby In de postpartum periode gaat slaaptekort vaak vooraf aan een postpartum depressie of postpartum psychose Korte slapers: Meer klachten Vaker verhoogde stemming Vaker depressief Minder vaak euthym Func:oneerden slechter en lagere kwaliteit van leven Sharma V. et al. J Affect Disor 2004; 83: Gruber J et al. J Affect Disord 2009; 114:

244 Slaaptekort

245 Post partum (baby blues) Postpartum depressie Postpartum psychose

246 Baby blues 50-70% van de kraamvrouwen, wereldwijd Start op dag 3-5 postpartum Gaat (bijna) al:jd vanzelf over Verschijnselen: snelle stemmingswisselingen prikkelbaarheid Geïrriteerdheid Slaapproblemen Nachtmerries Hoofdpijn Concentra:eproblemen Vergeetach:gheid lichte verwardheid.

247 Postpartum depressie Prevalen:e % Risicofactoren: Stemmingsstoornissen in de voorgeschiedenis en/of Keizersnede Ongeplande of ongewenste zwangerschap Geringe sociale steun, alleenstaand, lage socio- economische status Recent life- event eerstegraadsfamilieleden

248 Postpartum depressie Meestal ontstaan binnen 1-3 maanden postpartum Onderscheidt zich niet van depressieve stoornis Regelma:g agressieve obsessies ten aanzien van de baby 20% zoekt hulp; 50% hiervan wordt herkend

249 Postpartum psychose 1-2 per 1000 geboorten Meestal ontstaan < 2 weken postpartum Mix van delier en psychose Risico op suicide/infan:cide

250 Postpartum psychose Risicofactoren: Bipolaire stoornis/schizoaffec:eve stoornis Primipariteit Keizersnede Alleenstaand Perinatale dood Verstoord dag/nachtritme Eerdere postpartum psychose

251 What to do

252 Preven:e van postpartum affec:eve episodes Maak een signaleringsplan voor de perinatale en postpartumperiode Voorkom slaapstoornis/ verstoring dag- nachtritme Onderhoud een behandelrela:e met de partner (en familie) van de vrouw Follow- up in de eerste 2-3 weken postpartum is wenselijk/essen:eel Start met stemmingsstabilisato/an:depressivum meteen na bevalling (als :jdens zwangerschap gestopt) RRR Ward S and Wisner K L. J Midwifery Women Health 2007; 52(1): Wisner KL. et al. Biol Psychiatry 2004; 56:

253 Psychiatrie en zwangerschap in fasen Kinderwens Zwangerschap Bevalling Post partum periode

254 Bespreken van de zwangerschapswens? Literatuur toont aan dat kans op psychiatrische decompensa:e groot is Verandering in de situa:e (life event) Veranderingen in hormoonhuishouding Er is veel onwetendheid/misvakngen over zwangerschap bij psychiatrische pa:ënten Mogelijke erfelijkheid (zeker bij familiare belas:ng) Invloed van medica:egebruik op de neonaat

255 Bespreek de zwangerschapswens Wel of niet zwanger worden Wel of stoppen met medica:e gebruik Wat te doen bij een zwangerschap Wat te doen :jdens en na de bevalling

256 Bespreek de zwangerschapswens Wel of niet zwanger worden? Draagkracht/draaglast Familiare belas:ng Risico s van een zwangerschap voor moeder en kind Zingeving/wens Ouders maken al:jd de defini:eve keuze!

257 Zwangerschapsplan Vast te leggen items: Gedurende de zwangerschap Kinderkamer en spullen Controle van het kindje Sociale omstandigheden Slaappatroon Voorbereiding bevalling Gedurende de bevalling Wie is er wel/niet bij de bevalling, Aanwezigheid personeel ziekenhuis Inleiden of niet Zorg in het ziekenhuis; personeel Zorg in het ziekenhuis; omgeving Eerste kind

258 Zwangerschapsplan Kraam:jd wie komt wanneer op bezoek en hoelang Borstvoeding Zorg voor het kind Extra begeleiding ter monitoring Hech:ng met het kindje Verlengde kraamzorg Zorg voor eerste kind Signalen waaruit blijkt dat het niet goed gaat: Geen gevoel hebben bij het kindje Bij visite het kindje graag weggeven Gevoelens van somberheid Slecht of onrus:g slapen Trauma s zijn prominenter aanwezig Teruggetrokken en s:l Medica:e Post Partum

259

260

261 casuïs?ek

262 Aanbevelingen Vraag al:jd naar psychiatrische voorgeschiedenis: is sterkste voorspeller!! Bij twijfel: overleg met een pop- poli of kinderwenspoli Bij gebruik psychofarmaca: overleg met verloskundige/gynaecoloog>>eensluidend advies Ouders maken zelf de uiteindelijke beslissing Geen enkele zwangerschap is zonder risico Bij zwangerschap zorg voor goede begeleiding/behandeling

263 Dank voor uw aandacht

264 Comorbiditeit met de borderline persoonlijkheidsstoornis Georg Riemann, jan, 2014

265 Probleemstelling 1: differentiaal-diagnostiek Probleemstelling 2: comorbiditeit: VERS training onderzoek in het kader van verbeterde zorg

266 manie hypomanie depressief Bipolair I stoornis Borderline Persoonlijkheidsstoornis Het is vaak moeilijk voor mij om in de beperkte tijd die ik heb voor diagnostiek goed te kunnen onderscheiden wat de oorsprong is voor stemmingswisselingen. Michael Serafim

267 Probleemstelling 1: differentiaal-diagnostiek Tabel 1: Vergelijking van overlappende symptomen (DSM-IV-TR) tussen bipolaire en borderline stoornis Bipolaire stoornissen Suïcidale gestes, automutilatie (tijdens depressie) Hypomane/manische episoden afgewisseld met depressieve episoden Waardeloosheidsgevoelens (tijdens depressie) Paranoïde ideeën (zowel tijdens manie als ook tijdens depressie) Overmatig bezig met aangename activiteiten (met grote kans op pijnlijke gevolgen) Prikkelbare, dysfore stemming Borderline Persoonlijkheidsstoornis Suïcidale gestes, automutilatie Stemmingswisselingen en/of affectlabiliteit Negatief zelfbeeld Paranoïde ideeën Impulsiviteit (roekeloos autorijden, onverstandige investeringen, impulsiviteit op seksueel gebied e.d.) Woede-uitbarstingen, dysforie

268 Probleemstelling 1: differentiaal-diagnostiek greep uit de onlineliteratuur: Borderline personality disorder and the misdiagnosis of bipolar disorder Ruggero, C.J., Zimmerman, M., Chelminski, I., Young, D. (2010). Journal of Psychiatric Research Conclusie: BPS patiënten grotere kans op een eerdere misdiagnose van bipolaire stoornis waarbij echter geen specifiek BPS criteria voorspellende waarde had. Do patients with borderline personality disorder belong to the bipolar spectrum? Deltito, J., Martin, L., Riefkohl, J., Austria, B. (2001). Journal of Affective Disorders Conclusie: Tussen 13% en 81% van de borderline patiënten laten kenmerken van bipolariteit zien. 44% van het klinische beeld van borderline kan tot een bipolair spectrum gerekend worden. A relationship between bipolar II disorder and borderline personality disorder? Benazzi, F. (2008). Progress in Neuro-Psychopharmacology and Biological Psychiatry Conclusie: Correlatie tussen hypomanie en borderline symptomen alleen bij impulsiviteit. Over het hele symptoomcluster gezien was er geen significante samenhang.

269 Probleemstelling 1: differentiaal-diagnostiek Discussie A: De manie Tabel : Niet-overlappende symptomen (DSM-IV-TR) tussen bipolaire en borderline stoornis Bipolaire stoornissen Borderline Persoonlijkheidsstoornis Spreekdrang, spraakzamer dan gebruikelijk Verhoogde afleidbaarheid Verminderde slaapbehoefde Opgeblazen gevoel van eigenwaarde of grootheidsideeën Dissociatieve symptomen Chronisch gevoel van leegde Angst voor verlating

270 Probleemstelling 1: differentiaal-diagnostiek Discussie B: state of trait? State (typisch voor stemmingsstoornissen) Trait (typisch voor persoonlijkheidssstoornissen) Handboek Borderlinepersoonlijkheidsstoornis, de Tijdstroom, p.291

271 Probleemstelling 1: differentiaal-diagnostiek Discussie C: spontaniteit vs. reactiviteit BiS: Spontane stemmingsepisoden typerend voor bipolaire stoornissen BPS: Kortdurende reactieve stemmingswisselingen in het kader van persoonlijkheidsproblematiek. Met name interpersoonlijke stress. LCM: prospectief en dagelijks ingevuld kunnen stemmingsveranderingen systematisch gerelateerd worden aan luxerende levensgebeurtenissen

272 Probleemstelling 1: differentiaal-diagnostiek Discussie D: stemmingswisselingen Bij BPS zijn stemmingswisselingen overwegend negatief gekleurd: depressie dysforie prikkelbaar boos angst De voor BiS typerende omslag van depressie naar (hypo)manie of vice versa ziet men bij BPS niet (Henry e.a., 2001). BPS: wisselende ontstemming i.p.v. stemmingswisselingen

273 Probleemstelling 1: differentiaal-diagnostiek Discussie E: impulsiviteit BiS: episodische impulsiviteit tijdens (hypo)manie met een doelgericht motorisch karakter: Het moet, en het moet nu! verdwijnt (grotendeels) bij euthymie of depressie BPS: continu aanwezige impulsiviteit die meer uiting vind in zelfdestructief gedrag (automutilatie, tentamen suicidii, drugs e.d.). Paris e.a. (2007): Impulsief gedrag is bij BPS een manier om distress te verminderen.

274 Samenvatting en vooruitblik: De afgrenzing van de categorieën BiS en BPS is niet scherp te trekken. Het word moeilijker naarmate de stemmingsepisoden snel wisselen (rapid cycling) of stemmingsepisoden minder ernstig zijn (bipolair-ii of cyclothyme stoornis). De aanwezigheid van een manie, een (spontaan) episodisch beloop en de aard van de stemming en de impulsiviteit kan helpen bij het differentiaal diagnostisch proces.

275 Probleemstelling 2: comorbiditeit Prevalentie: 19,4% BiS I & II bij 196 BPS patiënten (Gunderson e.a., 2006) Beloop: De aanwezigheid van een persoonlijkheidsstoornis heeft een ongunstig effect op het beloop van een BiS (Bieling e.a. 2007): frequentere opnames hogere zorgconsumptie gem. langere episodeduur meer suïcidaal gedrag lagere compliance meer sociale en beroepsmatige beperkingen

276 Probleemstelling 2: comorbiditeit Behandelrichtlijnen: Er zijn geen richtlijnen ontwikkeld voor BiS patiënten met comorbide BPS. NWO gefinancierd onderzoek van Saxion in samenwerking met Dimence, GGZ ingeest & GGZ Centraal: The addition of STEPPS in the treatment of patients with bipolar disorder and comorbid personality features: A randomized controlled trial.

277 Twee centrale vraagstellingen: Wat is de prevalentie van BPF bij bipolaire patiënten binnen een ambulante populatie Is een geïntegreerd behandelprotocol effectiever dan treatment as usual in termen van klinische uitkomsten en zorgconsumptie?

278 Prevalentiestudie: In behandeling voor BiS PDQ-4 SCID-II Aantal borderline trekken

279 Effectstudie geïntegreerde behandeling: Treatment as usal (richtlijnen): psychoeducatie, zelfmanagement en farmacotherapie Vaardigheidstraining Emotie Regulatie Stoornis (VERS): groepstraining met psychoeducatie, emotie-regulatievaardigheden, gedragsvaardigheden en emotiehanteringsplan

280 Effectstudie flow-chart:

281 Effectstudie: uitkomstmaten Primair: Beloop van de bipolaire stemmingsstoornis (Life Chart Methode LCM) Ernst van de BPS (Borderline Personality Disorder Serverity Index & PAI-BOR) Secundair: Zorgconsumptie (aanvulling op LCM) Psychopathologische symptomen (Brief Symptom Inventory) Ernst depressie & manie (Inventory of depressive symptomatology & Young Mania Rating Scale) Kwaliteit van het leven (OQ-45 en WHO-QoL) Mate van empowerment (Patient Activation Measure)

282 Bedankt Vragen & Discussie

283 CARE INDICATOR

284 Hoe kan ik zélf beter in de gaten houden hoe het met mij gaat? En op welke punten het beter of slecht gaat? Klaas (cliënt) Hoe kan ik mijn naasten op een prettige en effectieve manier betrekken? Care Indicator 1

285 Hoe kan ik mijn zoon helpen zonder hem steeds als patiënt te behandelen? Ik wil met Klaas en met zijn behandelaar kunnen delen wat mij opvalt. Magda (moeder) Ik wil graag gewaarschuwd worden als het niet goed gaat met Klaas Care Indicator 2

286 Kan ik het behandelproces van Klaas meer richten naar de momenten dat hij het echt nodig heeft? Kan ik meer inzicht krijgen in het beloop van de afgelopen periode? Jaap (behanderlaar) En de aspecten waarop het beter of slechter is gegaan? Care Indicator 3

287 Vroegsignalering Het vroegtijdig herkennen en ontvangen van signalen dat het niet goed gaat zodat alle betrokkenen tijdig actie kunnen nemen. blended care zelfmanagement familieparticipatie extramurale behandeling zorg-op-maat triadisch werken Care Indicator 4

288 Vroegsignalering GGZ ondersteunt ontwikkeling vroegsignalering MDR vroegsignalering signaleringsplan Schizofrenie (2012) Bipolaire stoornissen (2008) Eetstoornissen (2008) +/- (terugvalpreventie) +/- Angststoornissen (2013) - + Depressie (2013) - + Persoonlijkheidsstoornissen Care Indicator 5

289 Idee: Care Indicator Care Indicator 6

290 Werking Signaleringsplan Naasten Cliënt Behandelaar Beloop Signaal Meldingen Opslag & weging Care Indicator 7

Psychopathologie: geschiedenis

Psychopathologie: geschiedenis Psychopathologie: geschiedenis Emil Kraepelin Etiologie 1 Pathogenese 1 Dementia (praecox) Etiologie 2 Pathogenese 2 Etiologie 3 Pathogenese 3 Melancholia Manische- Depressie 1856 1926 - Verschillende

Nadere informatie

een overzicht Ralph Kupka Hoogleraar Bipolaire Stoornissen, VU Medisch Centrum, Amsterdam GGZ ingeest, Amsterdam / Hoofddorp; Altrecht, Utrecht

een overzicht Ralph Kupka Hoogleraar Bipolaire Stoornissen, VU Medisch Centrum, Amsterdam GGZ ingeest, Amsterdam / Hoofddorp; Altrecht, Utrecht een overzicht Ralph Kupka Hoogleraar Bipolaire Stoornissen, VU Medisch Centrum, Amsterdam GGZ ingeest, Amsterdam / Hoofddorp; Altrecht, Utrecht Disclosure belangen spreker: Disclosure belangen spreker

Nadere informatie

OPPER studie Onderzoeksprogramma Postpartum Psychose Erasmus MC, Rotterdam

OPPER studie Onderzoeksprogramma Postpartum Psychose Erasmus MC, Rotterdam Postpartum Psychose Postpartum psychose patientenvereniging opgericht! www.kraambedpsychose.nl Veerle Bergink 31 Oktober 2012 Postpartum Psychose Binnen 4 weken na de bevalling Incidentie: 1 op de 1.000

Nadere informatie

Onderzoek binnen een specialistisch centrum Uitdagend

Onderzoek binnen een specialistisch centrum Uitdagend Onderzoek binnen een specialistisch centrum Uitdagend PJJ Goossens PhD MANP RN FEANS Verpleegkundig Specialist GGZ / senior onderzoeker SCBS Deventer Lector GGZ Saxion Deventer Senior onderzoeker IQ Healthcare

Nadere informatie

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten met diabetes mellitus type 2 in de huisartsenpraktijk Thinking

Nadere informatie

Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen

Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen Positive, Negative and Depressive Subclinical Psychotic

Nadere informatie

Hechting en Psychose: Attachment and Psychosis:

Hechting en Psychose: Attachment and Psychosis: Hechting en Psychose: Bieden Hechtingskenmerken een Verklaring voor het Optreden van Psychotische Symptomen? Attachment and Psychosis: Can Attachment Characteristics Account for the Presence of Psychotic

Nadere informatie

Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten?

Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten? De Modererende rol van Persoonlijkheid op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten 1 Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren Sociale Steun The Effect of Chronic Pain and the Moderating Effect of Gender on Perceived Social Support Studentnummer:

Nadere informatie

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality De Relatie tussen Dagelijkse Stress en Emotioneel Eten: de Rol van Persoonlijkheid The Relationship between Daily Stress and Emotional Eating: the Role of Personality Arlette Nierich Open Universiteit

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

Running head: BREAKFAST, CONSCIENTIOUSNESS AND MENTAL HEALTH 1. The Role of Breakfast Diversity and Conscientiousness in Depression and Anxiety

Running head: BREAKFAST, CONSCIENTIOUSNESS AND MENTAL HEALTH 1. The Role of Breakfast Diversity and Conscientiousness in Depression and Anxiety Running head: BREAKFAST, CONSCIENTIOUSNESS AND MENTAL HEALTH 1 The Role of Breakfast Diversity and Conscientiousness in Depression and Anxiety De Rol van Gevarieerd Ontbijten en Consciëntieusheid in Angst

Nadere informatie

Psychometrische Eigenschappen van de Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometric Properties of the Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5)

Psychometrische Eigenschappen van de Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometric Properties of the Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometrische Eigenschappen van de Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometric Properties of the Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Hester A. Lijphart Eerste begeleider: Dr. E. Simon Tweede

Nadere informatie

Nonrespons en ernstige klachten bij OCD: richtlijnen herzien? Else de Haan PhD Lidewij Wolters PhD Amsterdam, the Netherlands

Nonrespons en ernstige klachten bij OCD: richtlijnen herzien? Else de Haan PhD Lidewij Wolters PhD Amsterdam, the Netherlands Nonrespons en ernstige klachten bij OCD: richtlijnen herzien? Else de Haan PhD Lidewij Wolters PhD Amsterdam, the Netherlands Behandeling OCS bij kinderen Cognitieve gedragstherapie (CGT) Combinatie CGT

Nadere informatie

word jij daar beter van?

word jij daar beter van? word jij daar beter van? Landelijke Dag VMDB 19 maart 2016 Ralph Kupka Hoogleraar Bipolaire Stoornissen, VU Medisch Centrum, Amsterdam GGZ ingeest, Amsterdam / Hoofddorp; Altrecht, Utrecht Homeland,

Nadere informatie

Stress en Psychose 59 Noord. Stress and Psychosis 59 North. A.N.M. Busch

Stress en Psychose 59 Noord. Stress and Psychosis 59 North. A.N.M. Busch Stress en Psychose 59 Noord Stress and Psychosis 59 North A.N.M. Busch Prevalentie van Subklinische Psychotische Symptomen en de Associatie Met Stress en Sekse bij Noorse Psychologie Studenten Prevalence

Nadere informatie

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering The Relationship between Daily Hassles and Depressive Symptoms and the Mediating Influence

Nadere informatie

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Difference in Perception about Parenting between Parents and Adolescents and Alcohol Use of Adolescents

Nadere informatie

Cognitive self-therapy A contribution to long-term treatment of depression and anxiety

Cognitive self-therapy A contribution to long-term treatment of depression and anxiety Cognitive self-therapy A contribution to long-term treatment of depression and anxiety Uitgave in de RGOc-reeks, nummer 12 Copyright 2006 Peter C.A.M. den Boer, Groningen Cognitive self-therapy. A contribution

Nadere informatie

Het Effect van Assertive Community Treatment (ACT) op het. Sociaal Functioneren van Langdurig Psychiatrische Patiënten met. een Psychotische Stoornis.

Het Effect van Assertive Community Treatment (ACT) op het. Sociaal Functioneren van Langdurig Psychiatrische Patiënten met. een Psychotische Stoornis. Het Effect van Assertive Community Treatment (ACT) op het Sociaal Functioneren van Langdurig Psychiatrische Patiënten met een Psychotische Stoornis. The Effect of Assertive Community Treatment (ACT) on

Nadere informatie

EEN GEDEELDE ONDERZOEKSAGENDA VOOR BIPOLAIRE STOORNISSEN DR. BARBARA REGEER ATHENA INSTITUUT VRIJE UNIVERSITEIT AMSTERDAM

EEN GEDEELDE ONDERZOEKSAGENDA VOOR BIPOLAIRE STOORNISSEN DR. BARBARA REGEER ATHENA INSTITUUT VRIJE UNIVERSITEIT AMSTERDAM EEN GEDEELDE ONDERZOEKSAGENDA VOOR BIPOLAIRE STOORNISSEN DR. BARBARA REGEER ATHENA INSTITUUT VRIJE UNIVERSITEIT AMSTERDAM PROGRAMMA Relatie onderzoek - praktijk Een gedeelde onderzoeksagenda Methoden Resultaten

Nadere informatie

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen The Association between Daily Hassles, Negative Affect and the Influence of Physical Activity Petra van Straaten Eerste begeleider

Nadere informatie

Tieners en diabetes: de verbinding maken tussen wetenschap en praktijk. Type 1 diabetes bij tieners: waar hebben we het dan eigenlijk over?

Tieners en diabetes: de verbinding maken tussen wetenschap en praktijk. Type 1 diabetes bij tieners: waar hebben we het dan eigenlijk over? Tieners en diabetes: de verbinding maken tussen wetenschap en praktijk Type 1 diabetes bij tieners: waar hebben we het dan eigenlijk over? ZELF management 1 Prevalentie De omvang van het probleem Bron:

Nadere informatie

De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit. The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility.

De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit. The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility. RELATIE ANGST EN PSYCHOLOGISCHE INFLEXIBILITEIT 1 De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility Jos Kooy Eerste begeleider Tweede

Nadere informatie

Invloed van Bewegen op Depressieve Klachten in de. Fysiotherapie Praktijk. Influence of Movement on Depression in the. Physiotherapy Practice

Invloed van Bewegen op Depressieve Klachten in de. Fysiotherapie Praktijk. Influence of Movement on Depression in the. Physiotherapy Practice Invloed van Bewegen op Depressieve Klachten in de Fysiotherapie Praktijk Influence of Movement on Depression in the Physiotherapy Practice J.A. Michgelsen Eerste begeleider: dr. A. Mudde Tweede begeleider:

Nadere informatie

Behandeling van eerste psychose (waar de richtlijn niet over spreekt) Dr H.J. Gijsman, psychiater Hoofd Zorgprogramma Psychose Pro Persona

Behandeling van eerste psychose (waar de richtlijn niet over spreekt) Dr H.J. Gijsman, psychiater Hoofd Zorgprogramma Psychose Pro Persona Behandeling van eerste psychose (waar de richtlijn niet over spreekt) Dr H.J. Gijsman, psychiater Hoofd Zorgprogramma Psychose Pro Persona Environment Genotype Phenotype Omgeving Gen Psychose Omgeving

Nadere informatie

Immuun Activatie in Relatie tot Manische Symptomen in Depressieve Patiënten. Karlijn Becking MD-PhD student, UMCG

Immuun Activatie in Relatie tot Manische Symptomen in Depressieve Patiënten. Karlijn Becking MD-PhD student, UMCG Immuun Activatie in Relatie tot Manische Symptomen in Depressieve Patiënten Karlijn Becking MD-PhD student, UMCG Introductie Disbalans Pro-inflammatoire staat Destabilisatie Gevoeligheid voor stress Monocyt

Nadere informatie

Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women. Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere

Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women. Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere vrouwen: Onderzoek naar de relatie tussen angst, depressieve

Nadere informatie

De Invloed van Familie op

De Invloed van Familie op De Invloed van Familie op Depressie- en Angstklachten van Verpleeghuisbewoners met Dementie The Influence of Family on Depression and Anxiety of Nursing Home Residents with Dementia Elina Hoogendoorn Eerste

Nadere informatie

Diabetespatiënten in Verpleeghuizen De Relatie tussen Diabetes, Depressieve Symptomen en de Rol van Executieve Functies

Diabetespatiënten in Verpleeghuizen De Relatie tussen Diabetes, Depressieve Symptomen en de Rol van Executieve Functies Diabetespatiënten in Verpleeghuizen De Relatie tussen Diabetes, Depressieve Symptomen en de Rol van Executieve Functies Diabetic Patients in Nursing Homes The Relationship between Diabetes, Depressive

Nadere informatie

Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer

Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer Met opmaak: Links: 3 cm, Rechts: 2 cm, Boven: 3 cm, Onder: 3 cm, Breedte: 21 cm, Hoogte: 29,7 cm Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer Stigmatisation of Persons

Nadere informatie

GGzE Centrum Bipolair. Centrum Bipolair. Specialistisch behandelcentrum voor mensen met een bipolaire stoornis. cliënten >>

GGzE Centrum Bipolair. Centrum Bipolair. Specialistisch behandelcentrum voor mensen met een bipolaire stoornis. cliënten >> GGzE Centrum Bipolair Centrum Bipolair Specialistisch behandelcentrum voor mensen met een bipolaire stoornis cliënten >> De bipolaire stoornis komt voor bij ongeveer 1 à 2 procent van de bevolking. Het

Nadere informatie

Depressieve Klachten bij Adolescenten: Risicofactoren op School en de Invloed. van Geslacht, Coping, Opleiding en Sport

Depressieve Klachten bij Adolescenten: Risicofactoren op School en de Invloed. van Geslacht, Coping, Opleiding en Sport Depressieve Klachten bij Adolescenten: Risicofactoren op School en de Invloed van Geslacht, Coping, Opleiding en Sport Depressive Complaints in Adolescents: Risk Factors at School and the Influence of

Nadere informatie

Korte bijdrage Life events bij patiënten in de acute dienst van achttien RIAGG s

Korte bijdrage Life events bij patiënten in de acute dienst van achttien RIAGG s Korte bijdrage Life events bij patiënten in de acute dienst van achttien RIAGG s door B. van der Goot, R.A. van der Pol en V.M. Vladár Rivero Samenvatting In mei 1990 vond een onderzoek plaats naar de

Nadere informatie

Beloop van angst en depressie. belang voor de klinische praktijk

Beloop van angst en depressie. belang voor de klinische praktijk Beloop van angst en depressie belang voor de klinische praktijk Jan Spijker, psychiater, A-opleider,hoofd programma stemmingsstoornissen Pro Persona, Ede & onderzoeker Trimbos-instituut, Utrecht Waarom

Nadere informatie

Genes, Molecular Mechanisms and Risk Prediction for Abdominal Aortic Aneurysm

Genes, Molecular Mechanisms and Risk Prediction for Abdominal Aortic Aneurysm Genes, Molecular Mechanisms and Risk Prediction for Abdominal Aortic Aneurysm Arne IJpma Clinical Genetics Department, Erasmus MC, Rotterdam, The Netherlands Financial Disclosure I have no financial relationships

Nadere informatie

De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en. proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten

De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en. proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten The relationship between depression symptoms, anxiety symptoms,

Nadere informatie

dr. Wiepke Cahn UMCUtrecht

dr. Wiepke Cahn UMCUtrecht dr. Wiepke Cahn UMCUtrecht Ypsilon 30 jaar Schizofrenie onderzoek staat in Nederland nu 20 jaar op de kaart - Ypsilon en onderzoekers trekken met elkaar op sinds die tijd Epidemiologische studies genetica

Nadere informatie

Diagnostische instabiliteit van terugval bij angststoornissen en depressie

Diagnostische instabiliteit van terugval bij angststoornissen en depressie Diagnostische instabiliteit van terugval bij angststoornissen en depressie Willemijn Scholten NEDKAD 2015 Stelling In de DSM 6 zullen angst en depressie één stoornis zijn Achtergrond Waxing and waning

Nadere informatie

Mentaal Weerbaar Blauw

Mentaal Weerbaar Blauw Mentaal Weerbaar Blauw de invloed van stereotypen over etnische minderheden cynisme en negatieve emoties op de mentale weerbaarheid van politieagenten begeleiders: dr. Anita Eerland & dr. Arjan Bos dr.

Nadere informatie

De Invloed van Vaktherapeutische Interventies op Angst- en Depressiesymptomen bij

De Invloed van Vaktherapeutische Interventies op Angst- en Depressiesymptomen bij De Invloed van Vaktherapeutische Interventies op Angst- en Depressiesymptomen bij Mensen met een Psychiatrische Stoornis de Modererende Invloed van de Therapeutische Alliantie The Effect of Arts Therapies

Nadere informatie

De Relatie tussen Dagelijkse Stress en Stemming met Modererende Invloed van Coping stijl

De Relatie tussen Dagelijkse Stress en Stemming met Modererende Invloed van Coping stijl De Relatie tussen Dagelijkse Stress en Stemming met Modererende Invloed van Coping stijl The Relation between Daily Stress and Affect with Moderating Influence of Coping Style Bundervoet Véronique Eerste

Nadere informatie

De Relatie tussen Zelfzorg, Glycemieregeling en Depressieve Symptomen bij Diabetespatiënten

De Relatie tussen Zelfzorg, Glycemieregeling en Depressieve Symptomen bij Diabetespatiënten De Relatie tussen Zelfzorg, Glycemieregeling en Depressieve Symptomen bij Diabetespatiënten The Relationship between Self-Care, Glycemic Regulation and Depressive Symptoms in Diabetic Patients Jeff Bernaerts

Nadere informatie

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource.

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource. Open Universiteit Klinische psychologie Masterthesis Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: De Leidinggevende als hulpbron. Emotional Job Demands, Vitality and Opportunities

Nadere informatie

NISPA en Radboud(umc) Let s get together. Let s get together: 15-10-2015. - medicine/psychiatry & addiction - Universitair Medisch Centrum

NISPA en Radboud(umc) Let s get together. Let s get together: 15-10-2015. - medicine/psychiatry & addiction - Universitair Medisch Centrum NISPA en Radboud(umc) Let s get together Disclosure belangen A.H. Schene (potentiële) belangenverstrengeling: geen prof. dr Aart H. Schene Afdeling Psychiatrie NISPA-dag, 15 oktober 2015 Let s get together:

Nadere informatie

25 jaar whiplash in Nederland

25 jaar whiplash in Nederland 25 jaar whiplash in Nederland Vanuit een fysiotherapeutisch perspectief Maarten Schmitt M.Sc 1 2 Fysiotherapeut & manueeltherapeut Hoofd van de Divisie Onderwijs Stichting Opleidingen Musculoskeletale

Nadere informatie

Onderzoek naar werkzaamheid schematherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis en alcoholafhankelijkheid

Onderzoek naar werkzaamheid schematherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis en alcoholafhankelijkheid Onderzoek naar werkzaamheid schematherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis en alcoholafhankelijkheid presentatie ESPRi Symposium 26-11-2015 Michiel Boog, klinisch psycholoog, psychotherapeut Titel:

Nadere informatie

De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij. Verslaafde Patiënten met PTSS

De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij. Verslaafde Patiënten met PTSS Persoonskenmerken en ervaren lijden bij verslaving en PTSS 1 De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij Verslaafde Patiënten met PTSS The Relationship between Personality Traits and Suffering

Nadere informatie

De behandeling van chronische angst en depressie (resultaten van de ZemCAD studie)

De behandeling van chronische angst en depressie (resultaten van de ZemCAD studie) Improving Mental Health by Sharing Knowledge De behandeling van chronische angst en depressie (resultaten van de ZemCAD studie) Jan Spijker, Annemein Kemps, Henny Sinnema VGCT najaarscongres 2013 INHOUD

Nadere informatie

Rouw bij mensen met het chronisch vermoeidheidssyndroom (CVS)

Rouw bij mensen met het chronisch vermoeidheidssyndroom (CVS) Rouw bij mensen met het chronisch vermoeidheidssyndroom (CVS) Mourning in people with chronic fatigue syndrome (CFS) Masterthese Klinische Psychologie Onderzoeksverslag Lisanne Fischer S1816071 Mei 2012

Nadere informatie

Een triagetool: het Kompas Kinder- en Jeugdpsychiatrie. Frits Boer & Frank Verhulst 8 oktober 2015 Ede

Een triagetool: het Kompas Kinder- en Jeugdpsychiatrie. Frits Boer & Frank Verhulst 8 oktober 2015 Ede Een triagetool: het Kompas Kinder- en Jeugdpsychiatrie Frits Boer & Frank Verhulst 8 oktober 2015 Ede Bij vermoeden psychische stoornis is de vraag: Is het nodig Jeugd-GGz/KJP te betrekken? Is het nodig

Nadere informatie

Discussion Summary Samenvatting Dankwoord Curriculum Vitae

Discussion Summary Samenvatting Dankwoord Curriculum Vitae chapter 7 Discussion Summary Samenvatting Dankwoord Curriculum Vitae 140 chapter 7 SAMENVATTING De bipolaire stoornis (of manisch-depressieve stoornis) is een stemmingsstoornis waarin episodes van (hypo)manie

Nadere informatie

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M.

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. (Bert) Vrijhoef Take home messages: Voor toekomstbestendige chronische zorg zijn innovaties

Nadere informatie

Prevalence of Subclinical Psychotic Symptoms in a Normal Nigerian Population, and the Association with Stress and Gender. Margriet Vermeiden-Snijder

Prevalence of Subclinical Psychotic Symptoms in a Normal Nigerian Population, and the Association with Stress and Gender. Margriet Vermeiden-Snijder Prevalence of Subclinical Psychotic Symptoms in a Normal Nigerian Population, and the Association with Stress and Gender Margriet Vermeiden-Snijder Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. N.E. Jacobs

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

Cognitieve stoornissen bij patiënten met een bipolaire stoornis

Cognitieve stoornissen bij patiënten met een bipolaire stoornis Cognitieve stoornissen bij patiënten met een bipolaire stoornis Marieke J. van der Werf-Eldering, psychiater Overige werkgroepleden: Nienke Jabben, Baer Arts en Siegried Schouws Overzichtsartikel Cognitieve

Nadere informatie

Herstelondersteunende zorg in een veranderend zorglandschap. Michiel Bähler Adviseur/ psycholoog GGZ NHN

Herstelondersteunende zorg in een veranderend zorglandschap. Michiel Bähler Adviseur/ psycholoog GGZ NHN Herstelondersteunende zorg in een veranderend zorglandschap Michiel Bähler Adviseur/ psycholoog GGZ NHN Geen belangen Disclosure Persbericht 15 oktober 2014 Veranderend zorglandschap vraagt om vernieuwde

Nadere informatie

Angst en de ziekte van Parkinson. te veel of te weinig controle. Annelien Duits Harriët Smeding. www.smedingneuropsychologie.nl

Angst en de ziekte van Parkinson. te veel of te weinig controle. Annelien Duits Harriët Smeding. www.smedingneuropsychologie.nl Angst en de ziekte van Parkinson te veel of te weinig controle Annelien Duits Harriët Smeding www.smedingneuropsychologie.nl Wat moet deze workshop brengen, zodat je zegt: dat was de moeite waard? Smeding

Nadere informatie

Positieve psychologie in de praktijk

Positieve psychologie in de praktijk Welbevindentherapie Positieve psychologie in de praktijk Prof. dr. E.T. Bohlmeijer Dr. L. Christenhusz Dr. P. Meulenbeek VCGT 2015 Programma 1. Achtergrond & relevantie welbevindentherapie en positieve

Nadere informatie

Mindfulness - de 8-weekse training in vogelvlucht

Mindfulness - de 8-weekse training in vogelvlucht Mindfulness - de 8-weekse training in vogelvlucht Flip Kolthoff, psychiater Radboud Universitair Centrum voor Mindfulness, GGZ Noord-Holland-Noord Flip Kolthoff, VUmc, 20-01-2012 1 Inleiding Flip Kolthoff,

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior Martin. W. van Duijn Student: 838797266 Eerste begeleider:

Nadere informatie

Bipolaire stoornissen

Bipolaire stoornissen Bipolaire stoornissen PuntP kan u helpen volwassenen Sommige mensen hebben last van stemmingsschommelingen die niet in verhouding staan tot wat er in hun persoonlijke omgeving gebeurt. De stemming lijkt

Nadere informatie

Hoe gaan we om met chronische of therapieresistente suicidaliteit?

Hoe gaan we om met chronische of therapieresistente suicidaliteit? Hoe gaan we om met chronische of therapieresistente suicidaliteit? Ad Kerkhof, VU Amsterdam Martin Roeten, Altrecht NEDKAD Chronische suicidaliteit Bij langdurende s Bij andere AS I problematiek Bij persoonlijkheidsstoornissen

Nadere informatie

De relatie tussen intimiteit, aspecten van seksualiteit en hechtingsstijl in het dagelijks leven van heteroseksuele mannen en vrouwen.

De relatie tussen intimiteit, aspecten van seksualiteit en hechtingsstijl in het dagelijks leven van heteroseksuele mannen en vrouwen. De relatie tussen intimiteit, aspecten van seksualiteit en hechtingsstijl in het dagelijks leven van heteroseksuele mannen en vrouwen. The Relationship between Intimacy, Aspects of Sexuality and Attachment

Nadere informatie

Algemene folder Zorgprogramma Bipolaire Stoornissen

Algemene folder Zorgprogramma Bipolaire Stoornissen Voor wie? Deze folder is bedoeld voor mensen die de diagnose bipolaire stoornis hebben gekregen of waarbij er een sterk vermoeden is dat er van een bipolaire stoornis sprake zou kunnen zijn. Het vraagt

Nadere informatie

Impact van de ingebruikname van de DSM-5

Impact van de ingebruikname van de DSM-5 Impact van de ingebruikname van de DSM-5 Eetstoornissen als casus Frédérique Smink Daphne van Hoeken H. Wijbrand Hoek Lunchbijeenkomst NIVEL 18 maart 2014 Disclosure belangen (potentiële) belangenverstrengeling

Nadere informatie

Disclaimer. Deze presentatie kan off-label informatie bevatten. Raadpleeg altijd de SmPC alvorens enige medicatie voor te schrijven.

Disclaimer. Deze presentatie kan off-label informatie bevatten. Raadpleeg altijd de SmPC alvorens enige medicatie voor te schrijven. Disclaimer De inhoud van deze presentatie is onafhankelijk samengesteld door de spreker(s). De slides representeren de persoonlijke mening van de spreker(s). Deze presentatie kan off-label informatie bevatten.

Nadere informatie

Laatst bijgewerkt op 2 februari 2009 Nederlandse samenvatting door TIER op 25 mei 2011

Laatst bijgewerkt op 2 februari 2009 Nederlandse samenvatting door TIER op 25 mei 2011 Effective leesprogramma s voor leerlingen die de taal leren en anderssprekende leerlingen samenvatting voor onderwijsgevenden Laatst bijgewerkt op 2 februari 2009 Nederlandse samenvatting door TIER op

Nadere informatie

Disclosure belangen spreker

Disclosure belangen spreker Disclosure belangen spreker (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Sponsoring of onderzoeksgeld Honorarium of andere (financiële) vergoeding Aandeelhouder

Nadere informatie

Train uw Brein: Cognitieve Training als een behandeling voor depressie. Marie-Anne Vanderhasselt

Train uw Brein: Cognitieve Training als een behandeling voor depressie. Marie-Anne Vanderhasselt Train uw Brein: Cognitieve Training als een behandeling voor depressie Marie-Anne Vanderhasselt Vanderhasselt, M.A., De Raedt, R., Namur, V., Lotufo, P.A., Bensenor, Vanderhasselt, M.A., De Raedt, R.,

Nadere informatie

Het Welbevinden van Mantelzorgers in Vlaanderen: Relaties tussen Sociale Steun, Sense of Coherence, Bevlogenheid en Welbevinden.

Het Welbevinden van Mantelzorgers in Vlaanderen: Relaties tussen Sociale Steun, Sense of Coherence, Bevlogenheid en Welbevinden. Het Welbevinden van Mantelzorgers in Vlaanderen: Relaties tussen Sociale Steun, Sense of Coherence, Bevlogenheid en Welbevinden. Well-being of Family Caregivers in Flanders: The Relationships between Social

Nadere informatie

Cognitive behavioral therapy for treatment of anxiety and depressive symptoms in pregnancy: a randomized controlled trial

Cognitive behavioral therapy for treatment of anxiety and depressive symptoms in pregnancy: a randomized controlled trial Cognitive behavioral therapy for treatment of anxiety and depressive symptoms in pregnancy: a randomized controlled trial dr. T. Verbeek arts-epidemioloog Afd. Huisartsgeneeskunde en Epidemiologie 22 januari

Nadere informatie

Tahnee Anne Jeanne Snelder. Open Universiteit

Tahnee Anne Jeanne Snelder. Open Universiteit Effecten van Gedragstherapie op Sociale Angst, Zelfgerichte Aandacht & Aandachtbias Effects of Behaviour Therapy on Social Anxiety, Self-Focused Attention & Attentional Bias Tahnee Anne Jeanne Snelder

Nadere informatie

Virtual Reality. toepassingen bij psychose. Wim Veling

Virtual Reality. toepassingen bij psychose. Wim Veling Virtual Reality toepassingen bij psychose Wim Veling Disclosure Wim Veling Speaker fees received from: Lundbeck Positions held on Advisory Boards: geen Grants and sponsoring: geen Wat is VR? 1. Computer

Nadere informatie

Angstige Moeder, Angstig Kind? De Modererende Invloed van Maternale Zelfwaardering en. Sociale Steun

Angstige Moeder, Angstig Kind? De Modererende Invloed van Maternale Zelfwaardering en. Sociale Steun Running head: ANGSTIGE MOEDER, ANGSTIG KIND? Angstige Moeder, Angstig Kind? De Modererende Invloed van Maternale Zelfwaardering en Sociale Steun Anxious Mother, Anxious Child? The Moderating Influence

Nadere informatie

De Invloed van Kenmerken van ADHD op de Theory of Mind: een Onderzoek bij Kinderen uit de Algemene Bevolking

De Invloed van Kenmerken van ADHD op de Theory of Mind: een Onderzoek bij Kinderen uit de Algemene Bevolking Kenmerken van ADHD en de Theory of Mind 1 De Invloed van Kenmerken van ADHD op de Theory of Mind: een Onderzoek bij Kinderen uit de Algemene Bevolking The Influence of Characteristics of ADHD on Theory

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen. bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar

Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen. bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar Gender Differences in Crying Frequency and Psychosocial Problems in Schoolgoing Children aged 6

Nadere informatie

Inhoudsopgave Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd.

Inhoudsopgave Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Validatie van het EHF meetinstrument tijdens de Jonge Volwassenheid en meer specifiek in relatie tot ADHD Validation of the EHF assessment instrument during Emerging Adulthood, and more specific in relation

Nadere informatie

De begeleiding bij chronische angst en depressie (resultaten van de ZemCAD studie)

De begeleiding bij chronische angst en depressie (resultaten van de ZemCAD studie) Improving Mental Health by Sharing Knowledge De begeleiding bij chronische angst en depressie (resultaten van de ZemCAD studie) Jan Spijker, Maringa de Weerd, Henny Sinnema, Bauke Koekkoek, Ton van Balkom,

Nadere informatie

ADHD vanuit contextueel perspectief

ADHD vanuit contextueel perspectief Plaats van de context? ADHD vanuit contextueel perspectief Gil Borms Expressie van de symptomen is meer subtiel in de volwassenheid. Noodzaak om zicht te krijgen op de ontwikkeling www.upckuleuven.be Hoofdaccent:

Nadere informatie

Verbeteren van gezondheidsvaardigheden van ouderen in Europa EU-FP7-IROHLA. NCVGZ April 2013 Andrea de Winter. Jaap Koot & Menno Reijneveld

Verbeteren van gezondheidsvaardigheden van ouderen in Europa EU-FP7-IROHLA. NCVGZ April 2013 Andrea de Winter. Jaap Koot & Menno Reijneveld Verbeteren van gezondheidsvaardigheden van ouderen in Europa NCVGZ April 2013 Andrea de Winter EU-FP7-IROHLA Jaap Koot & Menno Reijneveld Omvang en aard van problemen met gezondheidsvaardigheden Doelen

Nadere informatie

De Effecten van de Kanker Nazorg Wijzer op Psychologische Distress en Kwaliteit van. Leven

De Effecten van de Kanker Nazorg Wijzer op Psychologische Distress en Kwaliteit van. Leven De Effecten van de Kanker Nazorg Wijzer op Psychologische Distress en Kwaliteit van Leven The Effects of the Kanker Nazorg Wijzer on Psychological Distress and Quality of Life Miranda H. de Haan Eerste

Nadere informatie

Het effect van een verkorte mindfulness training bij ouderen op mindfulness, experiëntiële vermijding, self-efficacy in het omgaan met emoties,

Het effect van een verkorte mindfulness training bij ouderen op mindfulness, experiëntiële vermijding, self-efficacy in het omgaan met emoties, Het Effect van een Verkorte Mindfulness Training bij Ouderen op Mindfulness, Experiëntiële Vermijding, Self-Efficacy in het Omgaan met Emoties, Zelftranscendentie, en Quality of Life The Effects of a Shortened

Nadere informatie

Welke behandeling voor obese type 2 patiënten? Gewoon insuline?

Welke behandeling voor obese type 2 patiënten? Gewoon insuline? Welke behandeling voor obese type 2 patiënten? Gewoon insuline? Joost Hoekstra, internist, AMC Potentiële belangenverstrengeling Klinische Diabetologie AMC ontvangt sponsoring van cq doet projecten met

Nadere informatie

De Invloed van Cognitieve Stimulatie in de Vorm van Actief Leren op de Geestelijke Gezondheid van Vijftigplussers

De Invloed van Cognitieve Stimulatie in de Vorm van Actief Leren op de Geestelijke Gezondheid van Vijftigplussers De Invloed van Cognitieve Stimulatie in de Vorm van Actief Leren op de Geestelijke Gezondheid van Vijftigplussers The Influence of Cognitive Stimulation in the Form of Active Learning on Mental Health

Nadere informatie

De Relatie tussen Momentaan Affect en Seksueel Verlangen; de Modererende Rol van de Aanwezigheid van de Partner

De Relatie tussen Momentaan Affect en Seksueel Verlangen; de Modererende Rol van de Aanwezigheid van de Partner De Relatie tussen Momentaan Affect en Seksueel Verlangen; de Modererende Rol van de Aanwezigheid van de Partner The association between momentary affect and sexual desire: The moderating role of partner

Nadere informatie

Hartpatiënten Stoppen met Roken De invloed van eigen effectiviteit, actieplannen en coping plannen op het stoppen met roken

Hartpatiënten Stoppen met Roken De invloed van eigen effectiviteit, actieplannen en coping plannen op het stoppen met roken 1 Hartpatiënten Stoppen met Roken De invloed van eigen effectiviteit, actieplannen en coping plannen op het stoppen met roken Smoking Cessation in Cardiac Patients Esther Kers-Cappon Begeleiding door:

Nadere informatie

Invloed van Mindfulness Training op Ouderlijke Stress, Emotionele Self-Efficacy. Beliefs, Aandacht en Bewustzijn bij Moeders

Invloed van Mindfulness Training op Ouderlijke Stress, Emotionele Self-Efficacy. Beliefs, Aandacht en Bewustzijn bij Moeders Invloed van Mindfulness Training op Ouderlijke Stress, Emotionele Self-Efficacy Beliefs, Aandacht en Bewustzijn bij Moeders Influence of Mindfulness Training on Parental Stress, Emotional Self-Efficacy

Nadere informatie

De Effectiviteit van een Mindfulness-gebaseerde Lichaamsscan: een. Vergelijking met Rusten in Liggende Positie

De Effectiviteit van een Mindfulness-gebaseerde Lichaamsscan: een. Vergelijking met Rusten in Liggende Positie De Effectiviteit van een Mindfulness-gebaseerde Lichaamsscan: een Vergelijking met Rusten in Liggende Positie The Effectiveness of a Mindfulness-based Body Scan: a Comparison with Quiet Rest in the Supine

Nadere informatie

Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme

Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme Effects of Contact-oriented Play and Learning in the Relationship between parent and child with autism Kristel Stes Studentnummer:

Nadere informatie

Effecten Omgevingsinterventie en Fysieke Activiteit 1. Hoofdeffecten en Mediators van een Omgevingsinterventie op Maat ter Bevordering van

Effecten Omgevingsinterventie en Fysieke Activiteit 1. Hoofdeffecten en Mediators van een Omgevingsinterventie op Maat ter Bevordering van Effecten Omgevingsinterventie en Fysieke Activiteit 1 Hoofdeffecten en Mediators van een Omgevingsinterventie op Maat ter Bevordering van Fysieke Activiteit bij Ouderen Main Effects and Mediators of a

Nadere informatie

DSM-5 en obesitas. prof.dr Tatjana van Strien

DSM-5 en obesitas. prof.dr Tatjana van Strien DSM-5 en obesitas prof.dr Tatjana van Strien 1 2 3 4 Overgewicht: energie balans probleem Big Two: Te weinig bewegen Te veel eten Richtlijn behandeling obesitas, 2008 Minder eten Meer bewegen Eventuele

Nadere informatie

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland?

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland? First part of the Inburgering examination - the KNS-test Of course, the questions in this exam you will hear in Dutch and you have to answer in Dutch. Solutions and English version on last page 1. In welk

Nadere informatie

Cognitieve Bias Modificatie van Interpretatiebias bij Faalangstige Studenten

Cognitieve Bias Modificatie van Interpretatiebias bij Faalangstige Studenten Cognitieve Bias Modificatie van Interpretatiebias bij Faalangstige Studenten Cognitive Bias Modification of Interpretation Bias in Students with Anxiety Janneke van den Heuvel Eerste begeleider: Tweede

Nadere informatie

Verschillen in Persoonlijkheidstrekken en Persoonlijkheidsorganisatie tussen Groepen Eetstoornispatiënten.

Verschillen in Persoonlijkheidstrekken en Persoonlijkheidsorganisatie tussen Groepen Eetstoornispatiënten. Verschillen in Persoonlijkheidstrekken en Persoonlijkheidsorganisatie tussen Groepen Eetstoornispatiënten. Differences in Personality Traits and Personality Structure between Groups of Eating Disorder

Nadere informatie

Jos de Keijser Martin Steendam. Jaarcongres Klinisch Psycholoog, Klinisch Neuropsycholoog Utrecht 20 april 2102

Jos de Keijser Martin Steendam. Jaarcongres Klinisch Psycholoog, Klinisch Neuropsycholoog Utrecht 20 april 2102 Jos de Keijser Martin Steendam Jaarcongres Klinisch Psycholoog, Klinisch Neuropsycholoog Utrecht 20 april 2102 DSM 5 en suïcidaal gedrag Multidisciplinaire richtlijn Diagnostiek en Behandeling van Suïcidaal

Nadere informatie