Persoonlijkheidsstoornissen: diagnostiek en behandeling

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Persoonlijkheidsstoornissen: diagnostiek en behandeling"

Transcriptie

1 Persoonlijkheidsstoornissen: diagnostiek en behandeling Factsheet Persoonlijkheidsstoornissen Inleiding Deze factsheet geeft informatie over de diagnostiek en behandeling van persoonlijkheidsstoornissen. Ze is bedoeld voor behandelaars, patiënten en hun naastbetrokkenen, voor managers van instellingen voor geestelijke gezondheidszorg, beleidsmakers, zorgverzekeraars en financiers van wetenschappelijk onderzoek. De factsheet biedt een actueel overzicht van wat een persoonlijkheidsstoornis is, wat de gevolgen ervan zijn en wat werkzame behandelingen zijn. De huidige versie vormt een update van de eerste versie die begin 2012 werd gepubliceerd. In deze versie is rekening gehouden met de wijzigingen in DSM-5 en met recente wetenschappelijke inzichten. Wat is een persoonlijkheidsstoornis? Een persoonlijkheidsstoornis wordt gekenmerkt door een duurzaam patroon van ervaringen en gedragingen. Dit patroon kan zich uiten in de wijze waarop iemand omgaat met emoties, zijn of haar wijze van denken over zichzelf en anderen, de manier waarop de persoon relaties aangaat en de wijze waarop iemand de eigen impulsen kan beheersen. Soms kan iemand last hebben van erg wisselende emoties en stemmingen, in andere gevallen is hij of zij emotioneel erg geremd. Soms gaat iemand intense en wisselende relaties met anderen aan, terwijl een ander juist elke vorm van intiem contact met anderen wil vermijden. Het kan gebeuren dat iemand met een persoonlijkheidsstoornis erg streng en veeleisend is voor zichzelf, terwijl een ander schijnbaar geen doelen heeft in zijn of haar leven. Deze problemen hebben vaak een diepgaande invloed op het functioneren van mensen met een persoonlijkheidsstoornis. Ze kunnen vastlopen in verschillende levensgebieden, zoals partnerrelaties en vriendschappen, opvoeding, werk of school. In sommige gevallen kan de impact zo groot zijn dat ze nauwelijks of niet in staat zijn om voor zichzelf te zorgen. De ernst van de klachten die gepaard gaan met een persoonlijkheidsstoornis kan erg variëren in de tijd, maar typerend is wel dat een aantal kenmerken in persoonlijkheidsfunctioneren stabiel is. Dat onderscheidt persoonlijkheidsstoornissen van andere psychische stoornissen, zoals een depressieve stoornis. Welke specifieke persoonlijkheidsstoornissen bestaan er? Als iemand voldoet aan de algemene criteria voor een persoonlijkheidsstoornis, kan vervolgens nagegaan worden of er ook voldaan wordt aan de criteria van een specifieke persoonlijkheidsstoornis. Er bestaan tien specifieke persoonlijkheidsstoornissen. Deze worden vastgesteld aan de hand van een set van criteria. Iemand voldoet aan de criteria van een specifieke persoonlijkheidsstoornis, wanneer naast de algemene criteria ook een minimum aantal van de kenmerken van een specifieke persoonlijkheidsstoornis aanwezig zijn De specifieke persoonlijkheidsstoornissen zijn verdeeld over drie clusters: Cluster A noemt men ook wel de vreemde persoonlijkheidsstoornissen: de paranoïde, schizoïde en schizotypische persoonlijkheidsstoornis. Mensen die aan een van deze vormen lijden, worden door anderen als vreemd of eigenaardig beschouwd. Cluster B noemt men ook wel de emotionele of dramatische persoonlijkheidsstoornissen: de borderline, narcistische, theatrale en antisociale persoonlijkheidsstoornissen. Mensen die aan een van deze varianten lijden, worden door anderen vaak als emotioneel instabiel beschouwd. Cluster C betreft de angstige persoonlijkheidsstoornissen: de afhankelijke, ontwijkende en obsessief-compulsieve persoonlijkheidsstoornissen. Deze mensen beschouwt men vaak als angstig of vermijdend. Als er voldaan wordt aan de algemene criteria van een persoonlijkheidsstoornis, zonder dat voldoende criteria van een specifieke persoonlijkheidsstoornis kunnen worden vastgesteld, spreekt men van een Persoonlijkheidsstoornis Niet Anderszins Omschreven.

2 De klassieke opvatting dat persoonlijkheidsstoornissen onbehandelbaar en onveranderbaar zouden zijn, is inmiddels achterhaald Hoe vaak komen persoonlijkheidsstoornissen voor? Bij 13,5% van de bevolking is er sprake van een persoonlijkheidsstoornis. De frequentie van afzonderlijke persoonlijkheidsstoornis ligt meestal tussen 1 en 2%. Niet alle mensen met een persoonlijkheidsstoornis komen in behandeling. Bij mensen die wel behandeling zoeken, stelt men doorgaans vast dat er sprake is van het gelijktijdig voorkomen van verschillende persoonlijkheidsstoornissen of andere psychische stoornissen, zoals angst-, stemmings-, eet- of middelenmisbruikstoornissen. Recent onderzoek heeft ook een sterk verband vastgesteld met ADHD. Bovendien ondervinden mensen met persoonlijkheidsstoornissen ook meer last van allerlei lichamelijke aandoeningen. Dit heterogene beeld zorgt er bovendien voor dat persoonlijkheidsstoornissen vaak pas laat gediagnosticeerd worden. Lichamelijke problemen en persoonlijkheidsstoornissen Mensen met een persoonlijkheidsstoornis ervaren vaak veel negatieve emoties, waardoor ze veel stress en hierdoor lichamelijk klachten ontwikkelen, zoals een verhoogd risico op chronische ziektes, maagdarmaandoeningen, obesitas, artritis, hartproblemen, diabetes, vermoeidheid en chronische pijn. Ook door ongezond gedrag, zoals roken, alcoholgebruik, gebruiken van pijn- en slaapmedicatie, kan iemand meer ontvankelijk zijn voor fysieke klachten. Komen persoonlijkheidsstoornissen ook bij jongeren voor? Persoonlijkheidsstoornissen kunnen op alle leeftijden voorkomen, al wordt de diagnose in de praktijk nauwelijks gesteld bij kinderen onder de 18 jaar. Wanneer de symptomen echter ernstig genoeg zijn om het dagelijks functioneren te belemmeren, mag de diagnose al eerder worden gesteld. Men hanteert doorgaans wel een ondergrens van twaalf jaar. Door deze controverse over het stellen van een diagnose en het stigma dat rondom de stoornis hangt, is er een laag detectiepercentage bij kinderen en jongeren. Ook het ontbreken van een goede assessment draagt bij aan het niet of fout diagnosticeren van kinderen, waardoor het risico groter is dat niet-werkzame behandelingen worden ingezet of problemen worden geminimaliseerd. Toch is het belang van vroege detectie groot: uit onderzoek blijkt dat persoonlijkheidsstoornissen op jonge leeftijd een grote voorspellende waarde hebben voor een hele reeks van psychische en maatschappelijke problemen op latere leeftijd. Hoe ontstaan persoonlijkheidsstoornissen? Hoewel de precieze oorzaken en mechanismen nog onvoldoende bekend zijn, gaan experts uit van een biopsychosociaal model. Men neemt aan dat er een erfelijke kwetsbaarheid is. Wellicht gaat het niet om één gen, maar om een combinatie van verschillende genen. Of iemand ook daadwerkelijk een persoonlijkheidsstoornis ontwikkelt vanuit die erfelijke dispositie, wordt in belangrijke mate bepaald door de ervaringen die iemand meemaakt, in het bijzonder in de vroege ontwikkeling. Vooral wanneer iemand veel onveiligheid, onvoorspelbaarheid en angst ervaart, kan een kwetsbare aanleg aan de basis liggen van een verstoorde persoonlijkheidsontwikkeling. Zo heeft 40-70% van de mensen met een diagnose van borderline persoonlijkheidsstoornis een geschiedenis van seksueel misbruik in de jeugd. De persoon ontwikkelt dan onvoldoende psychologische vaardigheden en capaciteiten die kunnen compenseren voor de kwetsbare aanleg en kan gebruikmaken van onaangepaste gedragingen om angst of spanning te verlichten. Bovendien maakt deze verstoorde ontwikkeling iemand doorgaans extra kwetsbaar voor stressoren en negatieve levenservaringen in het latere leven, zoals fysiek of seksueel geweld. Uiteindelijk is de ontwikkeling van een persoonlijkheidsstoornis dus steeds een complex en uniek samenspel waarin nature en nurture intiem verweven zijn en elkaar wederzijds beïnvloeden. Hoe stabiel zijn persoonlijkheidsstoornissen? De klassieke opvatting dat persoonlijkheidsstoornissen onbehandelbaar en onveranderbaar zouden zijn, is inmiddels achterhaald. Doorgaans stelt men vast dat

3 Persoonlijkheidsstoornissen hebben een grote invloed op de levenskwaliteit specifieke persoonlijkheidsstoornissen, zoals de borderline persoonlijkheidsstoornis, kennen zelfs een gunstig verloop. Bijna 90% van de patiënten bij wie deze diagnose wordt vastgesteld, voldoet tien jaar later niet meer aan de criteria van de stoornis. Vooral de acute symptomen, zoals stemmingsschommelingen, suïcidaliteit of impulsiviteit, verdwijnen in de tijd. Dat betekent niet dat er geen lijden meer is. De chronische leegte en de moeilijkheden om in relaties goed te functioneren blijven vaak bestaan bij de meeste borderline-patiënten. De meeste patiënten blijven ook na lange tijd nog beperkingen in sociaal en beroepsmatig functioneren ondervinden. Longitudinaal onderzoek laat zien dat slechts een kleine groep volledig herstelt. Vooral patiënten met een co-morbide middelenmisbruikstoornis, posttraumatische of andere angststoornis, een familiale psychiatrische belasting en patiënten die al langer in de hulpverlening zitten en duurzame psychosociale problemen hebben, blijken een minder goede prognose te hebben. Ook is de kans op herstel van andere psychische stoornissen afhankelijk van de aan- of afwezigheid van een persoonlijkheidsstoornis. Een grootschalige Canadese studie heeft aangetoond dat de aanwezigheid van een Cluster C persoonlijkheidsstoornis naast een majeure depressieve stoornis, niet alleen een erg belangrijke voorspeller is voor de kans op een nieuwe depressieve episode, drie jaar later, maar ook voor de kans op suïcidepogingen en het ontstaan van andere psychische stoornissen in de tussenperiode. Welke invloed hebben persoonlijkheidsstoornissen op de levenskwaliteit? De kwaliteit van leven kan worden uitgedrukt op een schaal van 0 tot 1, waarbij 0 staat voor het volledig ontbreken van elke kwaliteit van leven en 1 staat voor optimale levenskwaliteit. Uit onderzoek blijkt dat de kwaliteit van leven van mensen met persoonlijkheidsstoornissen 0,56 bedraagt. Dat is laag en valt te vergelijken met de kwaliteit van leven van mensen met ernstige medische aandoeningen, zoals diabetes, reuma of de ziekte van Parkinson. De kwaliteit van leven in de doorsnee bevolking ligt met 0,85 een stuk hoger. Dat betekent met andere woorden dat mensen met een persoonlijkheidsstoornis fors inboeten aan levenskwaliteit. Bekend is dat ze veel vaker dan andere mensen kampen met allerlei gezondheidsproblemen. De slechte levenskwaliteit uit zich ook in de hoge mate van suïcidaliteit, in het bijzonder bij patiënten met een borderline persoonlijkheidsstoornis. Suïcidaal gedrag komt voor bij 84% van deze patiënten, waarbij 60-70% een effectieve suïcidepoging doet. Bij iedereen die een suïcidepoging doet zijn 6-11 mensen betrokken. Dit maakt meteen duidelijk dat persoonlijkheidsstoornissen ook een belangrijke invloed kunnen hebben op de levenskwaliteit van naastbetrokkenen. Hoe duur is een persoonlijkheidsstoornis? Een persoonlijkheidsstoornis betekent niet alleen lijden voor de persoon en zijn of haar directe omgeving, maar houdt vaak ook belangrijke maatschappelijke kosten in, onder andere door werk- en schoolverzuim, crisisopnames en hospitalisatie. De zorgconsumptie is hoog. Uit onderzoek in de VS blijkt dat meer dan 80% van de BPS-patiënten minstens de helft van de tijd in behandeling is geweest gedurende de afgelopen zes jaar. De hoge zorgconsumptie, de beperkte inzetbaarheid voor arbeid en in sommige gevallen ook maatschappelijke overlast leiden tot hoge kosten. In het jaar voorafgaand aan de start van een behandeling kost iemand met een persoonlijkheidsstoornis de (Nederlandse) samenleving gemiddeld euro. Een grootschalige Europese studie heeft aangetoond dat persoonlijkheidsstoornissen Europa jaarlijks 27,3 miljard euro kosten, een bedrag dat hoger ligt dan de kosten voor autisme, ADHD en gedragsstoornissen samen. Het leeuwendeel van deze kosten (78%) komt op rekening van indirecte kosten, vooral ten gevolge van werkverzuim. De directe kosten voor zorgconsumptie lijken vooral bij jonge mensen met een persoonlijkheidsstoornis erg hoog te liggen, namelijk jaarlijks euro, bijna twee keer de kosten van de volwassen populatie met een persoonlijkheidsstoornis (7398 euro).

4 Effectieve behandelprogramma s hebben een duidelijke structuur, een coherent en duidelijk theoretisch kader en worden consistent toegepast Wat zijn de kenmerken van een effectieve behandeling voor persoonlijkheidsstoornissen? De behandeling van persoonlijkheidsstoornissen is een jong onderzoeksgebied dat nog volop in ontwikkeling is. De huidige kennis weerspiegelt vooral de bevindingen bij patiënten met een borderline en ontwijkende persoonlijkheidsstoornis. Voor andere persoonlijkheidsstoornissen, zoals de antisociale en Cluster A persoonlijkheidsstoornissen, is de evidentie schaarser en is verder onderzoek noodzakelijk. De bestaande studies bieden evidentie voor de volgende werkzame elementen in een behandeling: Psychotherapie is de voorkeursbehandeling voor persoonlijkheidsstoornissen. Psychiatrische interventies, zoals farmacotherapie, kunnen een belangrijke faciliterende rol vervullen. Behandelaars dienen specifieke persoonlijke en professionele competenties te hebben en een authentieke, betrokken en flexibele houding te kunnen aannemen. Effectieve behandelprogramma s hebben een duidelijke structuur (vaste afspraken, duidelijke behandeldoelen, vaste evaluatiemomenten, enzovoort), een coherent en duidelijk theoretisch kader voor zowel behandelaar als patiënt en worden consistent toegepast. De behandelprogramma s worden beschreven in een handleiding. In een effectief programma worden de verschillende programmaonderdelen en behandelinterventies door een primaire behandelaar voortdurend actief geïntegreerd. De behandeling is doelgericht en voortgang wordt op geregelde tijdstippen geëvalueerd. Effectieve behandelprogramma s hebben strategieën om dreigende drop out te voorkomen. Ze richten zich actief op de motivatie en het engagement van patiënten in de behandeling. Effectieve behandelprogramma s bevatten duidelijke protocollen voor crisisinterventies Gezien de moeite om een duurzame therapeutische werkrelatie aan te gaan, wordt actief aandacht besteed aan (problemen in) de therapeutische relatie. De behandeling moet strategieën bevatten waarmee de zelfreflectie en zelfobservatie van patiënten kan worden bevorderd De behandeling is gericht op het versterken van patiënten en hun naastbetrokkenen en moedigt hen aan tot autonomie en eigen verantwoordelijkheid Het (multidisciplinaire) behandelteam wordt ondersteund door voldoende opleiding, intervisie en supervisie. Belangrijk om toe te voegen is dat behandelingen ook iatrogene schade kunnen opleveren, bijvoorbeeld ten gevolge van ondoordachte crisisinterventies, polyfarmacie of veelvuldige breuken in hulpverleningsrelaties. Welke stoornis-specifieke interventies voor persoonlijkheidsstoornissen zijn bewezen effectief? Alle genoemde werkzame elementen zijn systematisch uitgewerkt in een aantal stoornis-specifieke interventies, die vooral ontwikkeld werden voor de behandeling van een borderline persoonlijkheidsstoornis. De meest recente overzichtsstudies (Cochrane Collaboration) besluiten dat het effect van deze interventies groot is, zowel voor wat de kernproblemen van een persoonlijkheidsstoornis betreft, als voor geassocieerde problemen, zoals angst en depressiviteit. Voor vijf interventies bestaat er evidentie vanuit gecontroleerde studies: Dialectische Gedragstherapie: psychologische behandeling die werd ontwikkeld vanuit de cognitieve gedragstherapie en gericht is op het vergroten van de mogelijkheden om spanning en moeilijke emoties te verdragen door het aanleren van nieuwe vaardigheden, het vergroten van stresstolerantie, het verbeteren van de emotieregulatie, het verbeteren van interpersoonlijk gedrag en het bevorderen van een houding van mindfulness Mentalization-Based Treatment: psychodynamisch georiënteerde behandeling, die zich richt op het verbeteren van de reflectieve of mentaliserende capaciteiten door de persoon te helpen de gevoelens die ze bij anderen oproepen en de gevoelens die ze zelf ervaren, beter te herkennen en begrijpen Schemagerichte Therapie: integratieve psychotherapeutische behandeling, waarin mensen geholpen worden om de kernthema s, die te maken hebben met onvervulde behoeften in de kindertijd en die zich

5 Investering in de GGz levert evenveel winst in levenskwaliteit op als in de reguliere geneeskunde uiten in de vorm van onaangepast hanteringsgedrag in de volwassenheid, te veranderen zodat de eigen behoeften beter ingevuld worden. Transference-focused Psychotherapy: psychoanalytisch georiënteerde behandeling die mensen helpt te komen tot rijkere en meer geïntegreerde voorstellingen van zichzelf en anderen een duidelijker beeld van zichzelf. Vaardigheden- en Emotieregulatiestrategieën (STEPPS): gedragstherapeutische interventie, gericht op het aanleren van vaardigheden voor het reguleren van sterke emoties. Naast deze specialistische behandelingen zijn er erg recent ook een aantal meer algemene behandelstrategieën gepubliceerd, waarin de genoemde principes eveneens terugkeren. Voorbeelden daarvan zijn Structured Clinical Management en Good Psychiatric Management. Deze behandelingen vragen minder specialisatie en training, maar zijn wel gemanualiseerd. Wat is de rol van psychiatrisch management in de behandeling van persoonlijkheidsstoornissen? Hoewel psychotherapie de voorkeursbehandeling voor persoonlijkheidsstoornissen is, dient in de meeste gevallen een psychiater ook deel uitmaken van het multidisciplinaire team. De psychiater vervult daarin de volgende functies: Psychiatrisch onderzoek naar de aard en ernst van (co-morbide) klachten Evalueren van de mogelijke ondersteunende rol en zo nodig instellen van medicamenteuze behandelingen Somatische screening van geassocieerde lichamelijke problemen Het is belangrijk dat deze psychiatrische interventies geïntegreerd zijn met en afgestemd zijn op de andere (psychotherapeutische) interventies. Ernstig Psychiatrische Aandoeningen (EPA) Onder patiënten met een persoonlijkheidsstoornis is een aantal mensen dat als EPA aangeduid kan worden: er is sprake van een hoge mate van ernst en problemen op velerlei levensgebieden. Veelal komen zij niet of onvoldoende in behandeling of profiteren ze beperkt van de erkende, effectief gebleken behandelingen. Ofschoon er geen wetenschappelijke evidentie is voor een specifiek type behandeling en/of begeleiding, blijkt uit ervaring dat een combinatie van aan hun interpersoonlijke sensitiviteit aangepaste psychotherapie en op maatschappelijk herstel en rehabilitatie gerichte interventies de meest passende benadering is. (Best Practice Podium EPA-PS, 2013). Aandacht voor naastbetrokkenen Naastbetrokkenen van mensen met een persoonlijkheidsstoornis ervaren vaak grote zorgen. Ze hebben grote behoefte aan informatie en instructie en worstelen met zaken als de schuldvraag, verwerking en rouw. Ook voelen naastbetrokkenen zich vaak overbelast, waardoor ze zelf psychische problemen kunnen gaan ontwikkelen. Het betrekken van naasten in de diagnostiek en behandeling kan een effectieve manier zijn om dit te voorkomen. Ook het toepassen van psychoeducatie (bespreken en uitleggen van symptomen, oorzaken, beloop, omgaan met de ziekte, behandelmogelijkheden en terugvalpreventie) voor naasten en patiënten wordt gezien als veelbelovend. Heel belangrijk bij het betrekken van naasten is dat er goede informatie wordt gegeven over het behandelproces, dat er een vast aanspreekpunt is voor de familie en dat de behandelaar goed bereikbaar is in crisissituaties (Best Practice Podium: Naastbetrokkenen, 2012) Hoe rendabel is de behandeling van mensen met een persoonlijkheidsstoornis? De behandeling van mensen met persoonlijkheidsstoornissen is veelal intensief en langdurig. Dat kost de samenleving veel geld. Toch zijn er steeds meer aanwijzingen uit kosteneffectiviteitsstudies dat deze intensieve behandelingen gunstige resultaten opleveren. De verbetering in levenskwaliteit door de behandeling, afgezet tegen de kostprijs van zo n behandeling laat voor persoonlijkheidsstoornissen erg goede resultaten zien, vergelijkbaar met andere takken van de geneeskunde, zoals de oncologie of de orthopedie. Een recente

6 Een kwalitatief goede behandeling bieden voor meer mensen met een persoonlijkheidsstoornis is een van de belangrijkste uitdagingen voor de toekomst overzichtsstudie laat bijvoorbeeld zien dat de effecten van psychofarmacologische behandelingen doorgaans even doelmatig zijn als somatische medicatiebehandelingen. Een investering in de GGz levert dus evenveel winst in levenskwaliteit op als in de reguliere geneeskunde. Op basis van deze kosteneffectiviteitsstudies is het aannemelijk dat een belangrijk deel van de kosten die in de behandeling geïnvesteerd wordt, kan worden terugverdiend. Dat komt omdat mensen na een behandeling vaker weer aan het werk gaan en de kosten door arbeidsuitval verminderd worden. Daarnaast verminderen de zorgkosten op andere gebieden, alsook de kosten voor justitie en maatschappelijke opvang. Het minste wat je kan zeggen is dat er voor de resterende investering een uitstekende kosten-baten verhouding geldt. Uitdagingen voor de toekomst De actuele kennis over de effecten van behandelingen van persoonlijkheidsstoornissen stemt tot optimisme. In de nabije toekomst vragen de volgende aandachtsgebieden om speciale aandacht: 1 Toegankelijk maken van een kwalitatief goede behandeling voor meer mensen met een PS 2 Ontwikkelen van betere implementatiestrategieën voor bestaande bewezen effectieve behandelingen 3 Ontwikkelen van beslisbomen en criteria voor de toewijzing van mensen met een PS aan verschillende vormen en doses van behandeling 4 Onderzoeken naar specifieke werkzame bestanddelen en inzetten op kosteneffectieve interventies zoals e-health, empowerment van patiënt en naastbetrokkenen en ervaringsdeskundigen met het oog op optimaliseren van dosering en duur van de behandeling en van het generaliseren van behandelresultaten 5 Ontwikkelen en/of verdere verspreiding van (adaptaties van bestaande) behandelvormen voor doelgroepen die nu vaak niet, te laat of onvoldoende effectief behandeld worden, zoals kinderen en jongeren met (voorlopers van) PS, ouderen, zeer ernstig psychiatrische persoonlijkheidspathologie of antisociale PS Colofon Auteurs: Ad Kaasenbrood, Joost Hutsebaut en Nina van Bunningen Ontwerp en vormgeving: Mariël Lam BNO Met dank aan de diverse experts die bijgedragen hebben bij het tot stand komen van deze factsheet 2013, Kenniscentrum Persoonlijkheidsstoornissen, Utrecht Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, zonder voorafgaande toestemming van het Kenniscentrum Persoonlijkheidsstoornissen. P/a Trimbos-instituut Postbus 725, 3500 AS Utrecht

Persoonlijkheidsstoornis Cluster C

Persoonlijkheidsstoornis Cluster C Persoonlijkheidsstoornis Cluster C Deze folder geeft informatie over de diagnostiek en behandeling van cluster C persoonlijkheidsstoornissen. Wat is een cluster C Persoonlijkheidsstoornis? Er bestaan verschillende

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornissen en Angst. Ellen Willemsen

Persoonlijkheidsstoornissen en Angst. Ellen Willemsen Persoonlijkheidsstoornissen en Angst Ellen Willemsen Overzicht Relevantie Persoonlijkheidsstoornissen Comorbiditeit in getallen PG cijfers comorbiditeit Relatie tussen angststoornissen en PS Aanbevelingen

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis: schematherapie en dialectische gedragstherapie

Cognitieve gedragstherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis: schematherapie en dialectische gedragstherapie Cognitieve gedragstherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis: schematherapie en dialectische gedragstherapie Informatie voor mensen die hun probleem willen aanpakken 2 Cognitieve gedragstherapie:

Nadere informatie

Over hard werken, verbinden, humor & houden van!!!

Over hard werken, verbinden, humor & houden van!!! Over hard werken, verbinden, humor & houden van!!! Lonneke Mechelse, GZ psycholoog BIG, Registerpsycholoog NIP Arbeid & Organisatie bij Peptalk Delft, (generalistische basis GGZ) & Mentaal Beter Gouda

Nadere informatie

Stemmingsstoornissen. Van DSM-IV-TR naar DSM-5. Johan van Dijk, klinisch psycholoog-psychotherapeut Max Güldner, klinisch psycholoog-psychotherapeut

Stemmingsstoornissen. Van DSM-IV-TR naar DSM-5. Johan van Dijk, klinisch psycholoog-psychotherapeut Max Güldner, klinisch psycholoog-psychotherapeut Stemmingsstoornissen Van DSM-IV-TR naar DSM-5 Johan van Dijk, klinisch psycholoog-psychotherapeut Max Güldner, klinisch psycholoog-psychotherapeut Inhoud Veranderingen in de DSM-5 Nieuwe classificaties

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie

Cognitieve gedragstherapie Cognitieve gedragstherapie Een succesvolle psychotherapie voor diverse emotionele stoornissen en problemen Afdeling Psychiatrie en Medische Psychologie Wat is Cognitieve Gedragstherapie? Cognitieve gedragstherapie

Nadere informatie

Borderline in het gezin. Koos Krook, sr. preventiefunctionaris GGZ Midden Brabant

Borderline in het gezin. Koos Krook, sr. preventiefunctionaris GGZ Midden Brabant Borderline in het gezin. Koos Krook, sr. preventiefunctionaris GGZ Midden Brabant Inleiding - Stellingen. - Ontstaan psychiatrische aandoeningen. - Wat zien naastbetrokkenen. - Invloed van borderline op

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornissen bij adolescenten. Dineke Feenstra 17 maart 2014

Persoonlijkheidsstoornissen bij adolescenten. Dineke Feenstra 17 maart 2014 Persoonlijkheidsstoornissen bij adolescenten Dineke Feenstra 17 maart 2014 Wat zijn persoonlijkheidsstoornissen? A. Een duurzaam patroon van innerlijke ervaringen en gedragingen die duidelijk binnen de

Nadere informatie

Behandeling van verslaving en comorbiditeit. de Noord Nederlandse ervaring

Behandeling van verslaving en comorbiditeit. de Noord Nederlandse ervaring Behandeling van verslaving en comorbiditeit de Noord Nederlandse ervaring Gent 14 nov2014 Primaire problematiek naar voorkomen in bevolking en % in behandeling 1 Setting van hulp in VZ VNN 34 ambulante

Nadere informatie

Chapter 8. Nederlandse samenvatting

Chapter 8. Nederlandse samenvatting Chapter 8 Nederlandse samenvatting NEDERLANDSE SAMENVATTING Angst is een menselijke emotie die iedereen van tijd tot tijd wel eens ervaart. Veel mensen voelen zich angstig of nerveus wanneer ze bijvoorbeeld

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod

Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod U bent niet de enige Een op de tien Nederlanders heeft te maken met een persoonlijkheidsstoornis of heeft trekken hiervan. De Riagg Maastricht is gespecialiseerd

Nadere informatie

Inleiding. Familiale kwetsbaarheid en geslacht. Samenvatting

Inleiding. Familiale kwetsbaarheid en geslacht. Samenvatting Inleiding Depressie en angst zijn veel voorkomende psychische stoornissen. Het ontstaan van deze stoornissen is gerelateerd aan een breed scala van risicofactoren, zoals genetische kwetsbaarheid, neurofysiologisch

Nadere informatie

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp Ons Team Ons team is zeer divers. We bestaan uit het secretariaat, psychologen, maatschappelijk werkers, sociaal psychiatrisch verpleegkundigen, cognitief gedragstherapeutisch werkers, ervaringsdeskundigen,

Nadere informatie

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornissen

Persoonlijkheidsstoornissen Persoonlijkheidsstoornissen cluster Zuid-Hollandse Eilanden informatie voor verwijzers Inleiding Het cluster Zuid-Hollandse Eilanden is actief in de regio Voorne-Putten, Goeree-Overflakkee en de Hoekse

Nadere informatie

Psychotherapie bij PS: een noodzakelijke voorwaarde voor verandering?

Psychotherapie bij PS: een noodzakelijke voorwaarde voor verandering? Psychotherapie bij PS: een noodzakelijke voorwaarde voor verandering? Ariëtte van Reekum en Nelleke Nicolai FACT PS symposium Altrecht 12 april 2012 A.van. Reekum, 12 april 2012 1 PS: veelkleurige verschijningsvormen..

Nadere informatie

SAMENVATTING. Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift

SAMENVATTING. Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift 153 SAMENVATTING Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift Angst en depressie zijn de meest voorkomende psychische stoornissen, de ziektelast is hoog en deze aandoeningen brengen hoge kosten met

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 134 Nederlandse samenvatting De inleiding van dit proefschrift beschrijft de noodzaak onderzoek te verrichten naar interpersoonlijk trauma en de gevolgen daarvan bij jongeren in

Nadere informatie

PERSOONLIJKHEIDSSTOORNIS

PERSOONLIJKHEIDSSTOORNIS PERSOONLIJKHEIDSSTOORNIS PATIËNTENINFORMATIE ALGEMEEN Wat is een persoonlijkheidsstoornis? Ieder mens heeft een persoonlijkheid. Een persoonlijkheid is de optelsom van hoe u als persoon bent, hoe u zich

Nadere informatie

Zorgprogramma voor mensen met gerontopsychiatrische problematiek in het verpleeghuis

Zorgprogramma voor mensen met gerontopsychiatrische problematiek in het verpleeghuis Zorgprogramma voor mensen met gerontopsychiatrische problematiek in het verpleeghuis Anne van den Brink Specialist Ouderengeneeskunde Onderzoeker Pakkende ondertitel Inhoud presentatie Inleiding Aanleiding

Nadere informatie

Bipolaire stoornissen

Bipolaire stoornissen Bipolaire stoornissen PuntP kan u helpen volwassenen Sommige mensen hebben last van stemmingsschommelingen die niet in verhouding staan tot wat er in hun persoonlijke omgeving gebeurt. De stemming lijkt

Nadere informatie

MOEILIJKE MENSEN? HTTP://WWW.YOUTUBE.COM/WATCH?V=GGHL0QQUXVU&FEATURE=REL ATED. Bernard Kloostra en Alie Schenk, Frontlijnteam 19-04-2012

MOEILIJKE MENSEN? HTTP://WWW.YOUTUBE.COM/WATCH?V=GGHL0QQUXVU&FEATURE=REL ATED. Bernard Kloostra en Alie Schenk, Frontlijnteam 19-04-2012 MOEILIJKE MENSEN? HTTP://WWW.YOUTUBE.COM/WATCH?V=GGHL0QQUXVU&FEATURE=REL ATED Bernard Kloostra en Alie Schenk, Frontlijnteam 19-04-2012 Moeilijke mensen, ze zijn overal. In je huis, in je buurt, op je

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Informatie voor mensen die hun probleem willen aanpakken 2 Kortdurende motiverende interventie en cognitieve gedragstherapie Een effectieve behandeling

Nadere informatie

http://www.trimbos.nl/default1060.html?printid=1735

http://www.trimbos.nl/default1060.html?printid=1735 Page 1 of 5 print www.trimbos.nl psychische stoornissen: algemene informatie > borderline persoonlijkheidsstoornis Borderline persoonlijkheidsstoornis Wat is borderline? Het meest kenmerkende van de borderline

Nadere informatie

Generalistische Basis GGZ en Specialistische GGZ

Generalistische Basis GGZ en Specialistische GGZ Generalistische Basis GGZ en Specialistische GGZ Informatie voor huisartsen Organisatie voor geestelijke gezondheidszorg GGZ Rivierduinen biedt vele vormen van geestelijke gezondheidszorg voor alle leeftijden;

Nadere informatie

Interpersoonlijke psychotherapie

Interpersoonlijke psychotherapie Interpersoonlijke psychotherapie in een ambulante groep een behandelprotocol voor depressie Dina Snippe, psychotherapeut Opleider-supervisor NVGP en NVIPT De genezing van de krekel Geacht somber gevoel,

Nadere informatie

Beter geïntegreerd! Wat zeggen de richtlijnen?

Beter geïntegreerd! Wat zeggen de richtlijnen? Beter geïntegreerd! Wat zeggen de richtlijnen? Beter geïntegreerd! Wat zeggen de richtlijnen? Richtlijnen Casus IDDT Richtlijnen, wat zeggen ze niet! Richtlijnen Dubbele Diagnose, Dubbele hulp (2003) British

Nadere informatie

Post-hbo opleiding cognitief gedragstherapeutisch

Post-hbo opleiding cognitief gedragstherapeutisch Post-hbo opleiding cognitief gedragstherapeutisch werker Volwassenen en ouderen mensenkennis Van onze klinisch psycholoog heb ik een groep cliënten overgenomen, bij wie ik de instrumenten uit de opleiding

Nadere informatie

Interpersoonlijke psychotherapie

Interpersoonlijke psychotherapie Interpersoonlijke psychotherapie in een groep een behandelprotocol voor depressie Dina Snippe, Opleider-supervisor IPT en groepspsychotherapie Cora Versteeg, supervisor IPT en groepspsychotherapeut i.o.

Nadere informatie

InFoP 2. Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. Inhoud. Behandeling van psychose De rol van andere interventies

InFoP 2. Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. Inhoud. Behandeling van psychose De rol van andere interventies Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

Specificaties van het proefproject Dubbele Diagnose Minderjarigen (verstandelijke beperking + geestesziekte met gedragsstoornis

Specificaties van het proefproject Dubbele Diagnose Minderjarigen (verstandelijke beperking + geestesziekte met gedragsstoornis Directoraat-generaal Gezondheidszorg Dienst Psychosociale Gezondheidszorg Cel Geestelijke Gezondheidszorg Contactpersoon : D. BONARELLI T 02 524 86 10 F 02 524 86 20 dominique.bonarelli@sante.belgique.be

Nadere informatie

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

Scelta is onderdeel van

Scelta is onderdeel van DSM 5 PERSOONLIJKHEIDSSTOORNISSEN Lucas Goessens, psychiater Annika Cornelissen, klinisch psycholoog SECTIE II (categoraal perspectief) Cluster A Paranoïde PS Schizoïde PS Schizotypische PS Cluster B Antisociale

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornissen bij ouderen

Persoonlijkheidsstoornissen bij ouderen Persoonlijkheidsstoornissen bij ouderen Maarten Boogert, soc. psych. verpleegk Divisie Ouderen / 24 uurdienst Mondriaan Zorggroep Heerlen Doelgroepen m.b.t hulpverlening van SPV- er : Acute psychiatrische

Nadere informatie

Our brains are not logical computers, but feeling machines that think.

Our brains are not logical computers, but feeling machines that think. Drs. Fernando Cunha (Child Support Europe) Ontwikkelingspsycholoog Gezondheidspsycholoog (BIG) Kinder- en Jeugdpsycholoog (NIP) Onderwijsspecialist http://www.child-support-europe.com In dienst van kinderen,

Nadere informatie

Top Referent TraumaCentrum

Top Referent TraumaCentrum GGzE centrum psychotrauma Top Referent TraumaCentrum Informatie over behandeling van mensen met ernstige traumagerelateerde stoornissen Algemene informatie >> BIJ HET TOP REFERENT TRAUMACENTRUM WORDEN

Nadere informatie

GGzE Centrum Bipolair. Centrum Bipolair. Specialistisch behandelcentrum voor mensen met een bipolaire stoornis. cliënten >>

GGzE Centrum Bipolair. Centrum Bipolair. Specialistisch behandelcentrum voor mensen met een bipolaire stoornis. cliënten >> GGzE Centrum Bipolair Centrum Bipolair Specialistisch behandelcentrum voor mensen met een bipolaire stoornis cliënten >> De bipolaire stoornis komt voor bij ongeveer 1 à 2 procent van de bevolking. Het

Nadere informatie

INDIGO HET ANTWOORD OP DE BASIS GGZ

INDIGO HET ANTWOORD OP DE BASIS GGZ INDIGO HET ANTWOORD OP DE BASIS GGZ Inhoudsopgave Indigo Brabant 2 Wat is de Basis GGZ? 2 Wat kan Indigo mij bieden? 4 1. POH-GGZ 2. Generalistische Basis GGZ Specialistische GGZ 7 Heeft u vragen? 7 Contact

Nadere informatie

SAMENVATTING SAMENVATTING. Werk en Psychische Gezondheid: Studies naar de invloed van werk kenmerken, sociale rollen en gender

SAMENVATTING SAMENVATTING. Werk en Psychische Gezondheid: Studies naar de invloed van werk kenmerken, sociale rollen en gender SAMENVATTING Werk en Psychische Gezondheid: Studies naar de invloed van werk kenmerken, sociale rollen en gender In de jaren negentig werd duidelijk dat steeds meer werknemers in Nederland, waaronder in

Nadere informatie

SCHEMATHERAPIE BIJ VERSLAVING EN COMPLEX TRAUMA 6 OKTOBER 2014 KEES BIEGER

SCHEMATHERAPIE BIJ VERSLAVING EN COMPLEX TRAUMA 6 OKTOBER 2014 KEES BIEGER SCHEMATHERAPIE BIJ VERSLAVING EN COMPLEX TRAUMA 6 OKTOBER 2014 KEES BIEGER Wat is complex trauma? Theoretisch model trauma/persoonlijkheid Welke rol speelt middelengebruik? Fasering in de behandeling Indicatiestelling

Nadere informatie

Deeltijd angst- en stemmingsstoornissen Nieuwegein

Deeltijd angst- en stemmingsstoornissen Nieuwegein Deeltijd angst- en stemmingsstoornissen Nieuwegein Informatie voor patiënten en verwijzers Brinkveld 2 Brinkveld Deeltijd angst- en stemmingsstoornissen is gehuisvest in Nieuwegein en biedt: behandeling

Nadere informatie

Executieve functies en emotieregulatie. Annelies Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Centrum autisme volwassenen, GGZ Eindhoven

Executieve functies en emotieregulatie. Annelies Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Centrum autisme volwassenen, GGZ Eindhoven Executieve functies en emotieregulatie Annelies Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Centrum autisme volwassenen, GGZ Eindhoven Inhoud 1. Executieve functies en emotieregulatie 2. Rol van opvoeding

Nadere informatie

Persoonlijkheids- stoornissen

Persoonlijkheids- stoornissen Persoonlijkheids- stoornissen Classificatie, epidemiologie en psychotherapie Dr. Helene Andrea Wetenschappelijk onderzoeker Viersprong Institute for Studies on Personality Disorders (VISPD), Halsteren

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting (Dutch summary)

Nederlandse samenvatting (Dutch summary) Nederlandse samenvatting (Dutch summary) 125 Angststoornissen zijn veel voorkomende psychiatrische aandoeningen (ongeveer 1 op de 5 Nederlanders heeft, op enig moment in het leven een angststoornis). Onder

Nadere informatie

Mindfulness binnen de (psycho) oncologie. Else Bisseling, 16 mei 2014

Mindfulness binnen de (psycho) oncologie. Else Bisseling, 16 mei 2014 Mindfulness binnen de (psycho) oncologie Else Bisseling, 16 mei 2014 (Online) Mindfulness-Based Cognitieve Therapie voor kankerpatiënten. (Cost)effectiveness of Mindfulness-Based Cognitive Therapy (MBCT)

Nadere informatie

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5 SAMENVATTING 117 Pas kortgeleden is aangetoond dat ADHD niet uitdooft, maar ook bij ouderen voorkomt en nadelige gevolgen kan hebben voor de patiënt en zijn omgeving. Er is echter weinig bekend over de

Nadere informatie

Visiedocument FACT GGZ Friesland

Visiedocument FACT GGZ Friesland Visiedocument FACT GGZ Friesland Soort document: Visiedocument Versie: 02 Visie Rehabilitatie begint bij de voordeur! Vanaf het eerste behandelcontact staat het individuele herstelproces van de patiënt

Nadere informatie

Verslaving en comorbiditeit

Verslaving en comorbiditeit Verslaving en comorbiditeit Wat is de evidentie? Dr. E. Vedel, Jellinek, Arkin 18 november 2014 Comobiditeitis hot 1 Jellinek onderzoek comorbiditeit Verslaving & persoonlijkheid, 1997 Verslaving & ADHD,

Nadere informatie

De behandeling van chronische angst en depressie (resultaten van de ZemCAD studie)

De behandeling van chronische angst en depressie (resultaten van de ZemCAD studie) Improving Mental Health by Sharing Knowledge De behandeling van chronische angst en depressie (resultaten van de ZemCAD studie) Jan Spijker, Annemein Kemps, Henny Sinnema VGCT najaarscongres 2013 INHOUD

Nadere informatie

Kerncompetenties psychotherapeut

Kerncompetenties psychotherapeut Kerncompetenties psychotherapeut 5 oktober 2006 Nederlandse Vereniging voor Psychotherapie Overname is toegestaan, mits ongewijzigd en met gebruik van bronvermelding. Nederlandse Vereniging voor Psychotherapie,

Nadere informatie

Individuele verschillen in. persoonlijkheidskenmerken. Een genetisch perspectief

Individuele verschillen in. persoonlijkheidskenmerken. Een genetisch perspectief N Individuele verschillen in borderline persoonlijkheidskenmerken Een genetisch perspectief 185 ps marijn distel.indd 185 05/08/09 11:14:26 186 In de gedragsgenetica is relatief weinig onderzoek gedaan

Nadere informatie

Zorgpad Intake. Aanmelding. Eerste gesprek door behandelaar. Bespreking in team. Psychodiagnostische screening (tweede intake)

Zorgpad Intake. Aanmelding. Eerste gesprek door behandelaar. Bespreking in team. Psychodiagnostische screening (tweede intake) Zorgpad Intake Aanmelding Verwijzing via huisarts, school of jeugdinstelling Aanmelding Bespreking Team Er vindt wekelijks multidisciplinair overleg plaats, waarbij nieuwe aanmeldingen en lopende trajecten

Nadere informatie

Psychologische zorg voor kinderen en jongeren. De Golfbreker Preventie en psychologische zorg voor kinderen en jongeren. Samen werken aan jezelf

Psychologische zorg voor kinderen en jongeren. De Golfbreker Preventie en psychologische zorg voor kinderen en jongeren. Samen werken aan jezelf Psychologische zorg voor kinderen en jongeren De Golfbreker Preventie en psychologische zorg voor kinderen en jongeren Samen werken aan jezelf Inhoud Belang psychologische zorg voor jeugd Psychologische

Nadere informatie

Samenvatting (summary in Dutch)

Samenvatting (summary in Dutch) Samenvatting (summary in Dutch) 149 Samenvatting (summary in Dutch) Één van de meest voorkomende en slopende ziektes is depressie. De impact op het dagelijks functioneren en op de samenleving is enorm,

Nadere informatie

20 man 15 vrouw. depressie paranoia psychose

20 man 15 vrouw. depressie paranoia psychose Dubbele Diagnose Patricia v.wijngaarden-cremers, psychiater Circuitmanager Verslavingspsychiatrie Dimence Inhoud - Inleiding - Gebruik onder Nederlandse Jongeren - Psychiatrische Comorbiditeit - Wat is

Nadere informatie

Omgaan met onaangepast gedrag in het Sociaal Raadsliedenwerk en Schuldhulpverlening. Sjaak Boon www.bureauboon.nl

Omgaan met onaangepast gedrag in het Sociaal Raadsliedenwerk en Schuldhulpverlening. Sjaak Boon www.bureauboon.nl Omgaan met onaangepast gedrag in het Sociaal Raadsliedenwerk en Schuldhulpverlening Sjaak Boon www.bureauboon.nl Sombere stemming Verminderde interesse in activiteiten Duidelijke gewichtsvermindering Slecht

Nadere informatie

Antwoord van staatssecretaris Veldhuijzen van Zanten-Hyllner (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) (ontvangen 9 december 2010)

Antwoord van staatssecretaris Veldhuijzen van Zanten-Hyllner (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) (ontvangen 9 december 2010) AH 740 2010Z13219 Antwoord van staatssecretaris Veldhuijzen van Zanten-Hyllner (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) (ontvangen 9 december 2010) 1 Bent u bekend met nieuw onderzoek van Michigan State University

Nadere informatie

5-12-2012 WELKOM. Depressieve klachten en hulpbehoefte bij diabetes. De komende 45 minuten

5-12-2012 WELKOM. Depressieve klachten en hulpbehoefte bij diabetes. De komende 45 minuten WELKOM 5 december 2012 Depressieve klachten en hulpbehoefte bij diabetes Caroline Lubach: senior verpleegkundig consulent diabetes VUmc Anita Faber: research coördinator Diabetes Research Centrum, Hoogeveen

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 119 120 Samenvatting 121 Inleiding Vermoeidheid is een veel voorkomende klacht bij de ziekte sarcoïdose en is geassocieerd met een verminderde kwaliteit van leven. In de literatuur

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornissen bij Ouderen LOAG 20 maart 2013

Persoonlijkheidsstoornissen bij Ouderen LOAG 20 maart 2013 Persoonlijkheidsstoornissen bij Ouderen LOAG 20 maart 2013 Het komt overal voor Agenda at is de persoonlijkheid anneer spreken we over een stoornis at betekent dit voor ons als arts? Persoonlijkheidstrekken

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornissen Oude wijn, oude zakken? Geert Lefevere klinisch psycholoog

Persoonlijkheidsstoornissen Oude wijn, oude zakken? Geert Lefevere klinisch psycholoog DSM-5 Persoonlijkheidsstoornissen Oude wijn, oude zakken? Geert Lefevere klinisch psycholoog AZ Sint-Jan Brugge AV 28-11-2014 Is er nieuws? Nee DSM-5 = DSM-IV: definitie A. duurzaam patroon van innerlijke

Nadere informatie

Ontwikkelingen. DGT bij ASS. Michelle Teluij. Eindreferaat 22-04-2014

Ontwikkelingen. DGT bij ASS. Michelle Teluij. Eindreferaat 22-04-2014 Ontwikkelingen DGT bij ASS Michelle Teluij Eindreferaat 22-04-2014 Inhoud Achtergrond Vraagstelling Resultaten Literatuur Interviews therapeuten Database DGT Zetten Conclusie Aanbevelingen Achtergrond

Nadere informatie

Correcties DSM 5 : Beknopt overzicht van de criteria

Correcties DSM 5 : Beknopt overzicht van de criteria Correcties DSM 5 : Beknopt overzicht van de criteria Vierde oplage, juni 2016 In deze lijst zijn de belangrijkste wijzigingen opgenomen t.o.v. de derde oplage (juni 2015). Pagina Stoornis Derde oplage,

Nadere informatie

Regionaal zorgpad Depressie Zorggroep Synchroon

Regionaal zorgpad Depressie Zorggroep Synchroon Regionaal zorgpad Depressie Zorggroep Synchroon April 2014 Zorgpad Depressie 4-6-2014 1 Regionaal zorgpad Depressie Zorggroep Synchroon, april 2014 Zorgpad Depressie 4-6-2014 2 Regionaal Zorgpad Depressie

Nadere informatie

Mindfulness-Based Cognitieve Therapie (MBCT) Aandachttraining/Mindfulnesstraining

Mindfulness-Based Cognitieve Therapie (MBCT) Aandachttraining/Mindfulnesstraining Mindfulness-Based Cognitieve Therapie (MBCT) Aandachttraining/Mindfulnesstraining 2 Deze folder geeft u informatie over Mindfulness-Based Cognitieve Therapie. Deze mindfulnesstraining wordt op de afdeling

Nadere informatie

Dialectische Gedragstherapie De stand van zaken VGCt november 2015. Wies van den Bosch Pro Persona Arnhem, Scelta Nijmegen, Dialexis Deventer

Dialectische Gedragstherapie De stand van zaken VGCt november 2015. Wies van den Bosch Pro Persona Arnhem, Scelta Nijmegen, Dialexis Deventer Dialectische Gedragstherapie De stand van zaken VGCt november 2015 Wies van den Bosch Pro Persona Arnhem, Scelta Nijmegen, Dialexis Deventer Inhoud presentatie 2 DGT in Nederland Wetenschappelijke evidentie

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING 143. Nederlandse samenvatting

NEDERLANDSE SAMENVATTING 143. Nederlandse samenvatting NEDERLANDSE SAMENVATTING 143 Nederlandse samenvatting 144 NEDERLANDSE SAMENVATTING De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) stelt dat psychische gezondheid een staat van welzijn is waarin een individu zich

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapiegroep voor mensen met een bipolaire stoornis

Cognitieve gedragstherapiegroep voor mensen met een bipolaire stoornis Psychiatrie Cognitieve gedragstherapiegroep voor mensen met een bipolaire stoornis www.catharinaziekenhuis.nl Patiëntenvoorlichting: patienten.voorlichting@catharinaziekenhuis.nl PSY002 / Cognitieve gedragstherapiegroep

Nadere informatie

Vermoeidheid na kanker. Anneke van Wijk, GZ psycholoog Helen Dowling Instituut Utrecht

Vermoeidheid na kanker. Anneke van Wijk, GZ psycholoog Helen Dowling Instituut Utrecht Anneke van Wijk, GZ psycholoog Helen Dowling Instituut Utrecht Helen Dowling Instituut: Begeleiding bij kanker voor (ex-) kankerpatienten en hun naasten: Onder andere: Individuele begeleiding Lotgenotengroepen

Nadere informatie

in gesprek over: Persoonlijkheidsstoornissen

in gesprek over: Persoonlijkheidsstoornissen in gesprek over: Persoonlijkheidsstoornissen Colofon Auteur: E. van Meekeren Redactie: W. Smith van Rietschoten (eindredacteur) R. Hoekstra E.A.M. Knoppert van der Klein E. van Meekeren M. van Verschuer

Nadere informatie

Kenmerken. VG protocol Borderlinepersoonlijkheidsstoornis (BPS) Comorbiditeit. Vaak gepaard met:

Kenmerken. VG protocol Borderlinepersoonlijkheidsstoornis (BPS) Comorbiditeit. Vaak gepaard met: VG protocol Borderlinepersoonlijkheidsstoornis (BPS) (Emotioneel instabiele persoonlijkheidsstoornis) Kenmerken stabiel onstabiel : een pervasief patroon van: Emotionele instabiliteit Impulsieve gedragingen

Nadere informatie

KITTY VAN DER HEIJDEN BORDERLINE BELEVENISSEN. Ervaringen van mensen met borderline én hun naasten

KITTY VAN DER HEIJDEN BORDERLINE BELEVENISSEN. Ervaringen van mensen met borderline én hun naasten KITTY VAN DER HEIJDEN BORDERLINE BELEVENISSEN Ervaringen van mensen met borderline én hun naasten Borderline belevenissen Ervaringen van mensen met borderline en hun naasten Kitty van der Heijden Inhoud

Nadere informatie

Grensoverschrijdend gedrag. Les 2: inleiding in de psychopathologie

Grensoverschrijdend gedrag. Les 2: inleiding in de psychopathologie Grensoverschrijdend gedrag Les 2: inleiding in de psychopathologie Programma Psychopathologie; wat is het? Algemene functionele psychopathologie DSM Psychopathologie = Een onderdeel van de psychiatrie

Nadere informatie

Mindfulness en kanker

Mindfulness en kanker Mindfulness en kanker Else Bisseling 3 oktober 2015 augustus 2014 00 maand 0000 Mindfulness (Kabat-Zinn, 1990; Teasdale, Segal & Williams, 1995) Aandacht geven aan wat we van moment tot moment doen en

Nadere informatie

Rapportage 2010. Landelijk Informatie Netwerk Eerstelijnspsychologen (LINEP) Nederlands Instituut voor onderzoek van de gezondheidszorg

Rapportage 2010. Landelijk Informatie Netwerk Eerstelijnspsychologen (LINEP) Nederlands Instituut voor onderzoek van de gezondheidszorg Nederlands Instituut voor onderzoek van de gezondheidszorg Postbus 1568 3500 BN Utrecht Tel. 030-272 9700 Rapportage 2010 Landelijk Informatie Netwerk Eerstelijnspsychologen (LINEP) 2 Hieronder worden

Nadere informatie

De Emiliehoeve. Geïntegreerd behandelen van verslavings-, persoonlijkheids- en aanverwante problematiek.

De Emiliehoeve. Geïntegreerd behandelen van verslavings-, persoonlijkheids- en aanverwante problematiek. Geïntegreerd behandelen van verslavings-, persoonlijkheids- en aanverwante problematiek. Voor wie is de Emiliehoeve bedoeld? Voor jou, als je iemand bent die al langere tijd last hebt van verslavingsproblemen,

Nadere informatie

Psychologie Inovum. Informatie en productenboek voor cliënten, hun naasten en medewerkers

Psychologie Inovum. Informatie en productenboek voor cliënten, hun naasten en medewerkers Psychologie Inovum Informatie en productenboek voor cliënten, hun naasten en medewerkers Waarom psychologie Deze folder is om bewoners, hun naasten en medewerkers goed te informeren over de mogelijkheden

Nadere informatie

Algemene folder Zorgprogramma Bipolaire Stoornissen

Algemene folder Zorgprogramma Bipolaire Stoornissen Voor wie? Deze folder is bedoeld voor mensen die de diagnose bipolaire stoornis hebben gekregen of waarbij er een sterk vermoeden is dat er van een bipolaire stoornis sprake zou kunnen zijn. Het vraagt

Nadere informatie

GGzE centrum autisme volwassenen

GGzE centrum autisme volwassenen GGzE centrum autisme volwassenen GGzE centrum autisme volwassenen Centrum voor specialistische zorg, kennis en ontwikkeling op het gebied van autisme Informatie voor verwijzers >> GGzE centrum autisme

Nadere informatie

weken na het ontstaan van het hersenletsel niet zinvol is. Geheugen Het is aangetoond dat compensatietraining (het aanleren van

weken na het ontstaan van het hersenletsel niet zinvol is. Geheugen Het is aangetoond dat compensatietraining (het aanleren van Richtlijn Cognitieve revalidatie Niveau A (1) Het is aangetoond dat.. Aandacht Het is aangetoond dat aandachtstraining gedurende de eerste 6 weken na het ontstaan van het hersenletsel niet zinvol is. Geheugen

Nadere informatie

Meer informatie MRS 0610-2

Meer informatie MRS 0610-2 Meer informatie Bij de VGCt zijn meer brochures verkrijgbaar, voor volwassenen bijvoorbeeld over depressie en angststoornissen. Speciaal voor kinderen zijn er brochures over veel piekeren, verlatingsangst,

Nadere informatie

DSM 5 - psychose Dr. S. Geerts Dr. O. Cools 28-11-2014

DSM 5 - psychose Dr. S. Geerts Dr. O. Cools 28-11-2014 DSM 5 - psychose Dr. S. Geerts Dr. O. Cools 28-11-2014 Inhoud DSM IV -> DSM 5 DSM IV: Schizofrenie als kernsyndroom Even stilstaan bij SCHIZOFRENIE Kritiek op DSM IV Overzicht DSM 5 Schizofrenie (1) Epidemiologie:

Nadere informatie

Voorkomen van. bij suïcidaliteit. Rol huisar ts. Vervolg Trimbos, Preventie. Voorkomen van suïcide

Voorkomen van. bij suïcidaliteit. Rol huisar ts. Vervolg Trimbos, Preventie. Voorkomen van suïcide Suïcidaliteit Voorkomen van suïcidaliteit Remco de Winter: introductie Bert van Hemert: workshop met mindmapping mindmapping Voorkomen van suïcidaliteit Trimbos instituut iov Min. VWS Vermindering van

Nadere informatie

Samenvatting SAMENVATTING Hoofdstuk 1 is de algemene introductie over de inhoud van dit proefschrift. Depressie en angststoornissen zijn de meest voorkomende psychische stoornissen en brengen een grote

Nadere informatie

Wie doet wat? 8 maart 2016 Danielle Cath, Psychiater Altrecht Christine Weenink, Kaderhuisarts GGZ

Wie doet wat? 8 maart 2016 Danielle Cath, Psychiater Altrecht Christine Weenink, Kaderhuisarts GGZ Angst Wie doet wat? 8 maart 2016 Danielle Cath, Psychiater Altrecht Christine Weenink, Kaderhuisarts GGZ Angst is Nuttig Normaal Beschermend Besmettelijk Lijfelijke sensatie Lastig te herkennen Angstig

Nadere informatie

DIABETES EN DEPRESSIE. Marike Lub Klinisch Psycholoog- Psychotherapeut Medisch Centrum Haaglanden

DIABETES EN DEPRESSIE. Marike Lub Klinisch Psycholoog- Psychotherapeut Medisch Centrum Haaglanden DIABETES EN DEPRESSIE Marike Lub Klinisch Psycholoog- Psychotherapeut Medisch Centrum Haaglanden IEDERS WENS DE IDEALE PATIENT, DE IDEALE DOKTER COMPLEXE PROBLEMEN COMPLEXE AANPAK DETERMINANTEN VAN (ON)GEZONDHEID

Nadere informatie

Voor informatie over MST-LVB: MST-LVB Supervisor MST@prismanet.nl 06-23 95 63 91. Meer info? 0800-2357747 www.prismanet.nl

Voor informatie over MST-LVB: MST-LVB Supervisor MST@prismanet.nl 06-23 95 63 91. Meer info? 0800-2357747 www.prismanet.nl Voor informatie over MST-LVB: MST-LVB Supervisor MST@prismanet.nl 06-23 95 63 91 Meer info? 0800-2357747 www.prismanet.nl Prisma MST-LVB Multi Systeem Therapie Licht Verstandelijk Beperkt Prisma heeft

Nadere informatie

GGzE centrum ouderenpsychiatrie. Autisme bij ouderen. Informatie over autisme en onze mogelijkheden. informatie voor cliënten >>

GGzE centrum ouderenpsychiatrie. Autisme bij ouderen. Informatie over autisme en onze mogelijkheden. informatie voor cliënten >> GGzE centrum ouderenpsychiatrie Autisme bij ouderen Informatie over autisme en onze mogelijkheden informatie voor cliënten >> Ervaring leert dat een aantal ouderen en hun naasten eerder een beroep hebben

Nadere informatie

Je bent alleen maar verslaafd! Wim van Loon, Psychiater. 10 februari 2014

Je bent alleen maar verslaafd! Wim van Loon, Psychiater. 10 februari 2014 Je bent alleen maar verslaafd! Wim van Loon, Psychiater. 10 februari 2014 Comorbiditeit: Voorkomen van verschillende stoornissen bij 1 persoon. Dubbele diagnose: Verslaving (afhankelijkheid en misbruik

Nadere informatie

Samenvatting. Adviesaanvraag

Samenvatting. Adviesaanvraag Samenvatting Adviesaanvraag De antisociale persoonlijkheidsstoornis (ASP) is een psychiatrische stoornis die wordt gekenmerkt door een duurzaam patroon van egocentrisme, impulsiviteit en agressiviteit.

Nadere informatie

Deel 1: Positieve psychologie

Deel 1: Positieve psychologie Deel 1: Positieve psychologie Welkom bij: Positieve gezondheid. Jan Auke Walburg 2 Carla Leurs 3 4 Bloei Bloei is de ontwikkeling van het fysieke en mentaal vermogen. Welbevinden en gezondheid Verschillende

Nadere informatie

Deeltijdbehandeling onbegrepen lichamelijke klachten

Deeltijdbehandeling onbegrepen lichamelijke klachten Deeltijdbehandeling onbegrepen lichamelijke klachten 2 Deze folder geeft u informatie over het deeltijdprogramma (gedeeltelijk) onbegrepen lichamelijke klachten op de zorgeenheid Psychiatrie van het CWZ.

Nadere informatie

Inhoud. Ten geleide 1. Diagnostiek en behandeling 3

Inhoud. Ten geleide 1. Diagnostiek en behandeling 3 Inhoud Ten geleide 1 Diagnostiek en behandeling 3 1 Gestandaardiseerde psychodiagnostische methoden 5 1.1 Inleiding 5 1.2 Betrouwbaarheid, validiteit en afbreekscores 6 1.3 Het interview 8 1.4 Observaties

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie in en voor de Basis GGz

Cognitieve gedragstherapie in en voor de Basis GGz Cognitieve gedragstherapie in en voor de Basis GGz Mark van der Gaag PhD Hoogleraar Klinische Psychologie, Vrije Universiteit Amsterdam Hoofd Psychose Onderzoek, Parnassia, Den Haag 1 Wat is gedragstherapie

Nadere informatie

E book Persoonlijkheidsstoornissen

E book Persoonlijkheidsstoornissen E book Persoonlijkheidsstoornissen Praktijk Meta Bosheuvel 5 5683 AS Best info@praktijkmeta.nl Persoonlijkheidsstoornissen Definitie Wat is een persoonlijkheidsstoornis nu eigenlijk? In officiële termen

Nadere informatie

Cognitieve Gedragstherapie en Mindfulness Based Stress Reduction Therapie voor Angst en Depressie klachten bij volwassenen met

Cognitieve Gedragstherapie en Mindfulness Based Stress Reduction Therapie voor Angst en Depressie klachten bij volwassenen met Cognitieve Gedragstherapie en Mindfulness Based Stress Reduction Therapie voor Angst en Depressie klachten bij volwassenen met Autismespectrumstoornissen: ADASS Achtergrond ADASS Veelvuldig voorkomen van

Nadere informatie

Chronisch Suïcidaal Gedrag vraagt om specifieke zorg

Chronisch Suïcidaal Gedrag vraagt om specifieke zorg Chronisch Suïcidaal Gedrag vraagt om specifieke zorg Geeske Meijer Verpleegkundig Specialist GGZ Aandachtsfunctionaris Suïcidepreventie GGz Centraal Commissie Suïcidaliteit GGz Centraal Innova training

Nadere informatie