Methodebeschrijving Psychische problemen in de familie- Groepscursus voor mantelzorgers. Databank Effectieve sociale interventies

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Methodebeschrijving Psychische problemen in de familie- Groepscursus voor mantelzorgers. Databank Effectieve sociale interventies"

Transcriptie

1 Methodebeschrijving Psychische problemen in de familie- Groepscursus voor mantelzorgers Databank Effectieve sociale interventies

2 Deze methodebeschrijving is gemaakt door: Annemarie Visser MOVISIE mailto: Annemarie Visser is stagiaire bij de afdeling Trends & Onderzoek van MOVISIE. En door: Els Bransen Trimbos-instituut Els Bransen is de auteur van de methodebeschrijving Psychische Problemen in de familie voor het erkenningstraject van Leefstijlinterventies van het Centrum Gezond Leven van het RIVM, waarop deze methodebeschrijving grotendeels is gebaseerd. mei 2010 Voor meer methodebeschrijvingen en eventuele vragen en/of reacties kunt u terecht bij: Het werkblad dat gebruikt is voor deze methodebeschrijving, is deels gebaseerd op het Werkblad beschrijving interventie van het Nederlands Jeugdinstituut (NJi) en het RIVM. 2 * * * Methodebeschrijving Psychische problemen in de familie

3 Inhoudsopgave Inleiding: leeswijzer 05 Samenvatting Beschrijving methode Probleemomschrijving Doel van de methode Doelgroep van de methode Indicaties en contra-indicaties Aanpak Materiaal Benodigde competenties van de professional Overige randvoorwaarden Overeenkomsten en verschillen met andere interventies Contactgegevens ontwikkelaar Onderbouwing De ontwikkelgeschiedenis van de methode Onderbouwing van de probleemanalyse, doel, doelgroep en aanpak Onderzoek naar praktijkervaringen Uitvoerende organisaties Praktijkervaringen van de professional Praktijkervaringen van de cliënt/burger Praktijkvoorbeeld Effectonderzoek Directe aanwijzingen voor effectiviteit Indirecte aanwijzingen voor effectiviteit Conclusies Samenvatting werkzame elementen Samenvatting effectonderzoek 35 6 Verantwoording Het zoeken en selecteren van literatuur Literatuur 38 Bijlage 1: Toelichting effectonderzoek 41 Bijlage 2: Overzicht onderzoeken en de hoofdkenmerken 44 Bijlage 3: Methodologische kenmerken en resultaten effectonderzoeken 46 Bijlage 4: Methodologische kenmerken en resultaten effectonderzoek Psychische problemen in de familie; een groepscursus voor mantelzorgers 52 Methodebeschrijving Psychische problemen in de familie * * * 3

4 Bijlage 5: Methodologische kenmerken en resultaten effectonderzoek Psycho-educatie voor familieleden van psychiatrische patiënten; de effecten op belasting 58 Bijlage 6: Methodologische kenmerken en resultaten effectonderzoek Impact of a Psychoeducational Family Intervention on Caregivers of Stabilized Bipolar Patients 60 4 * * * Methodebeschrijving Psychische problemen in de familie

5 Inleiding: leeswijzer Professionals in de sociale sector worden geconfronteerd met een wirwar aan informatie waar ze zich een weg in moeten vinden. Die informatie is vaak versnipperd en daardoor weinig toegankelijk. In de databank Effectieve sociale interventies brengen wij methoden waarmee in de sociale sector gewerkt worden bij elkaar. De methodebeschrijvingen geven daarbij een zo volledig mogelijk beeld van alle beschikbare informatie over een methode. Als gemeente, stafmedewerker of praktijkwerker kunt u hiermee vaststellen of de methode geschikt is voor de situatie waarin u of uw organisatie intervenieert. Als u besluit om met de methode aan de slag te gaan verwijzen we naar het handboek en eventueel andere door de ontwikkelaar beschikbaar gestelde materialen. De methodebeschrijving is opgebouwd langs vier lijnen. Onderdeel één van dit document beschrijft de methode zelf, zoals de doelen, de doelgroep en de aanpak. Onderdeel twee laat de onderbouwing van de methode zien: de visies, theorieën en wetenschappelijke onderzoeken die de ontwikkelaar heeft gebruikt bij het ontwikkelen van de methode. Onderdeel drie geeft zicht op de praktijkervaringen van de professional en de cliënt/burger met de methode. Onderdeel vier geeft inzicht in wat er wetenschappelijk bekend is over de effectiviteit van de methode. De methodebeschrijving is in nauwe samenwerking met de ontwikkelaar van de methode tot stand gekomen. Zo levert de ontwikkelaar informatie aan en geeft deze feedback op het concept en toestemming voor publicatie. De methode wordt uitgebreid in kaart gebracht. Dit kan de ontwikkelaar op zijn beurt een impuls geven voor verdere ontwikkeling van de methode. Een methode staat dus niet stil, de methodebeschrijvingen zullen dan ook regelmatig worden herzien. De methodebeschrijving is gebaseerd op een systematische zoektocht naar informatie. Bij die zoektocht werken de onderzoeker die de methodebeschrijving maakt en een informatieanalist van de afdeling kennisstromen van MOVISIE intensief samen. Bij het zoeken van informatie over methoden zijn doorgaans de volgende zoekstrategieën toegepast: het inwinnen van informatie bij de ontwikkelaar, uitvoerende instanties en/of eventuele onderzoekers van de methode, het doorzoeken van Nederlandse en/of internationale databanken, het checken van referenties van reeds gevonden informatiemateriaal en een internet deskresearch. De zoektocht is daarbij gericht op een breed spectrum aan informatiebronnen, variërend van (ongepubliceerde) verslagen van (interne) procesevaluaties of paneldiscussies tot wetenschappelijk (effect)onderzoek. De verantwoording van de toegepaste zoekstrategieën is in beknopte zin terug te vinden in onderdeel 6.1. De zoekgeschiedenis is in uitgebreidere vorm vastgelegd in een hiertoe ontwikkelde flowchart, die is opgenomen in het archief van MOVISIE. Het relevante gevonden materiaal is terug te vinden in het literatuuroverzicht in onderdeel 6.2. Bij het effectonderzoek (onderdeel 4) wordt onderscheid gemaakt tussen directe en indirecte aanwijzingen voor effectiviteit. Een toelichting op dit onderscheid vindt u in bijlage 1. Om de tekst in de methodebeschrijving zelf laagdrempelig te houden, worden de belangrijkste onderzoekskenmerken en resultaten zoveel mogelijk in woorden beschreven. De achterliggende cijfers vindt u in bijlage 3 en verder. Methodebeschrijving Psychische problemen in de familie * * * 5

6 Wij wensen u veel inspiratie bij het lezen van deze methodebeschrijving. Wij hopen dat u zich hiermee een goed beeld kunt vormen van wat deze methode uw gemeente, uw organisatie of uzelf als sociale professional te bieden heeft en hoe u de kwaliteit van uw aanbod aan de doelgroep kunt vergroten. 6 * * * Methodebeschrijving Psychische problemen in de familie

7 Samenvatting 1. Beschrijving methode Doel Psychische problemen in de familie heeft als hoofddoel het verminderen van de ervaren belasting van volwassen mantelzorgers van mensen met psychische problemen, door het vergroten van de ervaren grip op het leven. Het uiteindelijke doel is verminderde depressieve klachten bij de mantelzorgers, een verbetering van de algehele staat van welzijn en toename van de kwaliteit van leven. Doelgroep De cursus is bedoeld voor volwassen mantelzorgers van mensen met psychische problemen. Naast de algemene versie zijn er versies van de cursus voor mantelzorgers van mensen met respectievelijk schizofrenie, borderline of depressie. Aanpak De cursus Psychische problemen in de familie is een psycho-educatieve groepsinterventie met voorlichting en lotgenotencontact en daarnaast elementen van training en begeleiding. In de cursus wordt gewerkt met een gesloten groep van maximaal 12 deelnemers die het programma van begin tot einde volgen. De cursus beslaat tien bijeenkomsten van twee uur en een terugkombijeenkomst (ongeveer twee maanden na afloop van de cursus). In de cursus is onder meer aandacht voor het vergroten van de kennis van het psychisch functioneren en de stoornis van de naaste, het verbeteren van communicatieve vaardigheden, het onderkennen van het belang van eigen behoeften en het onderkennen van het belang van sociale steun. Materiaal De cursus maakt gebruik van een handleiding voor de cursusleider en een werkboek voor cursisten. Er zijn handleidingen beschikbaar voor de vier versies van de cursus. Website Ontwikkelaar Trimbos-Instituut Da Costakade VS Utrecht Onderbouwing De interventie wordt onderbouwd met het stresstheoretisch model van Lazarus en Folkman (1984). Op grond van dit model wordt verondersteld dat gevoelens van overbelasting vanwege de zorg voor een familielid met psychische problemen verminderd worden door een Methodebeschrijving Psychische problemen in de familie * * * 7

8 groepsinterventie. Die interventie is gericht op het vergroten van de ervaren grip op de situatie met behulp van psycho-educatie, vaardigheidstraining, empowerment en het erkennen en beter organiseren van sociale steun. 3. Onderzoek naar praktijkervaringen De interventie wordt op grote schaal door Ggz-instellingen uitgevoerd, soms in samenwerking met andere organisaties zoals familieorganisaties of steunpunten mantelzorg. Er zijn twee onderzoeken gedaan naar de praktijkervaringen (Bransen & Van Mierlo, 2007; De Jonge et al., 2010). De cursusleiders gaven de cursus gemiddeld een 7,5. Alle cursusbegeleiders hadden het gevoel dat zij de kernboodschap van de cursus in ruime mate of geheel hebben kunnen overbrengen. Cursisten waarderen de algemene cursus met een 7,5, de specifieke cursus voor schizofrenie wordt met een 8 gewaardeerd. Driekwart van de deelnemers (73%) aan de algemene versie gaf aan (zeer) veel dingen geleerd te hebben die ze in de praktijk kunnen toepassen. Daarnaast gaf 70% van de deelnemers aan zich door de cursus daadwerkelijk (enigszins) anders te gedragen tegenover hun naaste met psychische problemen. 4. Effectonderzoek Veranderonderzoek onder 178 deelnemers (Bransen & van Mierlo, 2007) liet zien dat de deelnemers na afloop van de cursus beduidend minder belasting ervoeren en dat hun welbevinden was toegenomen. Deze uitkomsten beklijven niet alleen in de tijd, maar nemen juist nog toe. Een veranderonderzoek bij 94 deelnemers (De Jonge et al., 2010) liet zien dat na afloop van de cursus de ervaren belasting en depressiviteit significant waren afgenomen en de mastery (de ervaren grip op het leven) was toegenomen. Er is een quasi-experimenteel onderzoek (Stam & Cuijpers, 1999) en een Randomised Controlled Trial (RCT) (Reinares et al., 2004) verricht naar vergelijkbare interventies, één in Spanje en één in Nederland. Deze interventies richtten zich ook op het verminderen van de ervaren belasting van mantelzorgers door psycho-educatieve sessies. Beide studies laten zien dat cursisten na afloop minder belasting ervaren en meer kennis hebben. 5. Samenvatting werkzame elementen het verstrekken van informatie het opdoen van communicatievaardigheden en grenzen leren stellen het bevorderen van empowerment het delen van ervaringen het aanleren van copingvaardigheden. 8 * * * Methodebeschrijving Psychische problemen in de familie

9 1. Beschrijving methode De beschrijving van de methode is gebaseerd op de volgende publicaties: Werkblad beschrijving interventie Psychische problemen in de familie Groepscursus voor mantelzorgers, in 2010 geschreven door Els Bransen voor het erkenningstraject van Leefstijlinterventies van het Centrum Gezond Leven van het RIVM. Psychische problemen in de familie; Groepscursus voor mantelzorgers Handleiding voor cursusleiders, geschreven door Siegert, Te Velde, Slaats & Bransen, uitgegeven in 2010 door het Trimbos- instituut in Utrecht. Als er in de beschrijving aanvullende informatiebronnen worden gebruikt, dan worden deze expliciet vermeld Probleemomschrijving Aard en ernst van het probleem Informele zorg of mantelzorg is het best te omschrijven als hulp die vrijwillig en onbetaald wordt gegeven. Het gaat om steun aan iemand uit het sociale netwerk die vanwege een bijzondere hulpbehoefte (bijvoorbeeld als gevolg van handicap of ziekte) bepaalde activiteiten niet kan uitvoeren. Mantelzorgers in het algemeen hebben vaker psychische stoornissen dan mensen die geen mantelzorg verlenen (Van Dorsselaer et al., 2007). Recent Nederlands onderzoek van het Sociaal Cultureel Planbureau (SCP) bevestigt dit mogelijk negatieve effect op de psychische gezondheid (De Boer et al. 2009). Bij 15% van de mantelzorgers ging de ervaren gezondheid achteruit als gevolg van de zorgtaak. Eveneens 15% van de mantelzorgers is door het zorgen neerslachtiger of somberder geworden en 9% ervaart een achteruitgang in geluk. Mantelzorgers die zorgen voor iemand met gedragsproblemen en/of een psychische stoornis lopen het grootste risico op overbelasting en gezondheidsschade, met name psychische problemen. Zij ontwikkelen met name stemmingsstoornissen zoals depressie (Bransen, 2010). Ook de overzichtsstudie van Magliano (2008) in opdracht van World Health Organization Europe laat zien dat de zorg voor iemand met langdurige psychiatrische problemen bij mantelzorgers tot (ernstige) overbelasting kan leiden. Zij hadden vaker psychische en fysieke problemen en ook was de prevalentie van depressie in deze groep hoger dan in de algemene bevolking. Moeders, echtgenotes en mantelzorgers met een laag inkomen liepen het meeste risico op depressie. Nederlands onderzoek naar familieleden, partners en andere direct betrokkenen van mensen met schizofrenie bevestigt dit. Met name ouders en partners voelen zich belast (Kwekkeboom, 2000). Methodebeschrijving Psychische problemen in de familie * * * 9

10 Oorzaak van het probleem De sociale en maatschappelijke consequenties van een psychische stoornis, specifieke symptomen en het gedrag van de persoon met een stoornis vormen voor de mensen in hun omgeving vaak een bron van stress. Het gaat daarbij om zaken als verstoring van huishoudelijke routines, financiën, werk en vrije tijd van het familielid, spanning in de relatie tussen familielid en cliënt, sociale uitsluiting en afname van sociale steun (Magliano, 2008). Als mantelzorgers zichzelf de schuld geven, de gevolgen van de ziekte voor de cliënt negatiever inschatten, sterke gevoelens van verlies ervaren, een negatief kritische houding hebben en emotioneel overbetrokken zijn (expressed emotion), kan dat ook tot gevoelens van overbelasting of burn out leiden (Barrowclough, 2005; Magliano, 2008; Möller-Leimkühler, 2005). Verder gaat een gering gevoel van grip op de situatie en gebrek aan vertrouwen in de eigen mogelijkheden om met de situatie om te gaan vaak samen met een hoge ervaren belasting (Barrowclough, 2005; Magliano, 2008; Siersma et al., 2005). Omvang van het probleem Schattingen van het aantal mantelzorgers in Nederland lopen uiteen. Volgens gegevens van het Centraal Bureau voor Statistiek (CBS) namen in 2007 onder de werkende bevolking werkende mensen de zorg op zich voor een langdurig zieke, waarvan voor een kind zorgden, voor hun partner en voor een zieke ouder (CBS Statline, 2007). Recent onderzoek van het SCP laat zien dat er in 2007 in Nederland 3,4 miljoen mantelzorgers waren (De Boer et al., 2009). Hoewel er geen cijfers zijn van het aantal mantelzorgers van mensen met psychische stoornissen, is het aannemelijk dat het om een omvangrijke groep gaat. Jaarlijks voldoet bijna 18% van de Nederlandse bevolking tussen de 18 en 65 jaar aan de criteria voor een psychische stoornis. Het gaat dan om aandoeningen met grote gevolgen voor het dagelijks functioneren, zoals schizofrenie, depressieve en angstklachten. Wij nemen bij het beschrijven van de omvang van het probleem de informatie uit het handboek van de methode als uitgangspunt. Wanneer u wilt beschikken over meer actuele of gedetailleerde informatie, verwijzen wij u naar of 1.2 Doel van de methode Psychische problemen in de familie heeft als hoofddoel het verminderen van de ervaren belasting van volwassen mantelzorgers van mensen met psychische problemen, door het vergroten van de ervaren grip op de situatie. Daarnaast streeft Psychische problemen in de familie de volgende subdoelen na: Door middel van psycho-educatie vergroten de deelnemers hun kennis van psychisch functioneren. Ze hebben meer inzicht in het psychisch functioneren en de stoornis van de naaste. De deelnemers verbeteren hun communicatieve vaardigheden. Hierdoor kunnen ze de 10 * * * Methodebeschrijving Psychische problemen in de familie

11 interactie tussen henzelf en hun naaste op een positieve manier beïnvloeden en op een positieve manier grenzen stellen. De deelnemers onderkennen het belang van hun eigen behoeften (empowerment). De deelnemers onderkennen het belang van sociale steun en zijn beter in staat sociale steun te organiseren. Zij weten hulp te vragen wanneer dit nodig is. De sociale contacten met andere deelnemers zorgen voor een gevoel van herkenning. De deelnemers verbeteren hun probleemoplossende vaardigheden en leren een passende en taakgerichte copingstijl gebruiken. Wanneer de ervaren grip op de situatie toeneemt, wordt tevens een invloed verwacht op de onderstaande subdoelen. Mogelijke depressieve klachten die de deelnemers ervaren nemen af. De algehele staat van welzijn van de deelnemers verbetert. Toelichting op naam van de methode De naam van de interventie: Psychische problemen in de familie - groepscursus voor mantelzorgers is gekozen omdat hij kort en eenvoudig is en precies aangeeft waar het om gaat. Dit is van belang om een lage drempel voor deelname te creëren. Bovendien is het eenvoudig om de stoornisspecifieke versies van de cursus in de subtitel op te nemen bijvoorbeeld: groepscursus voor mantelzorgers van mensen met schizofrenie. Omdat de naam ook mantelzorgers moet aanspreken die te maken hebben met mensen met forse problematiek is de interventie ook wel bekend onder de naam Psychiatrie in de familie. Ook de titel Psycho-educatie voor familieleden van mensen met psychiatrische problematiek wordt geregeld gehanteerd. Dat komt omdat psycho-educatie de alom ingeburgerde term is in de psychiatrie om over de gevolgen van stoornissen en de omgang ermee (vooral ook behandeltrouw) te kunnen spreken. Dit gebeurt dan met het oog op een betere behandeluitkomst bij de cliënt. De educatie wordt gegeven aan cliënten en/of familieleden, individueel of in groepsverband. Sec verwijst het naar uitleg over de stoornis, de oorzaken, gevolgen en behandeling. Er is dus een belangrijk verschil met Psychische problemen in de familie. Deze cursus wordt immers buiten de behandelsetting aangeboden met het oog op het versterken van de mantelzorger en omvat veel meer dan psycho-educatie. Omdat het belangrijk is hulpverleners van psychiatrische cliënten oog te laten hebben voor mantelzorgers en het aanbod dat voor hen bestaat, kan het niettemin toch zinvol zijn bij de werving voor de cursus de term psycho-educatie te gebruiken. Ook in het buitenland is deze term gangbaar voor activiteiten gericht op het omgaan met psychische stoornissen. 1.3 Doelgroep van de methode De cursus is bedoeld voor volwassen mantelzorgers van mensen met psychische problemen. Deze psychische problemen betreffen onder andere schizofrenie en verwante psychosen, borderline, depressie, bipolaire stoornis, angststoornissen, Autisme Spectrum Stoornissen (ASS) en ADHD (De Jonge et al., 2010). Methodebeschrijving Psychische problemen in de familie * * * 11

12 Er zijn versies van de cursus voor mantelzorgers van mensen met respectievelijk schizofrenie (Van Mierlo et al. 2004), borderline (Siegert et al., 2006) en depressie (Bransen et al., 2006). Daarnaast is er een algemene versie van de cursus (Siegert et al., 2010). De mantelzorgers zijn familieleden, zoals partners, ouders, (schoon) dochters, (schoon)zonen, zussen of broers, maar ook eventuele anderen die nauw bij de zorg betrokken zijn, zoals vrienden, buren of collega s. De cursus is bedoeld voor volwassenen. Voor kinderen zijn er andere interventies beschikbaar, zoals KOPP interventies (voor kinderen van ouders met psychische problemen) of brussengroepen (voor broers en zussen van). Selectie van de doelgroep Na de aanmelding volgt een kennismakingsgesprek met de deelnemers. Het doel van dit gesprek is te beoordelen of de cursus aansluit bij de vragen van de potentiële deelnemer en of hij of zij baat zal hebben bij de cursus. Dit gesprek wordt gevoerd door de cursusleider(s) en/of de coördinerend preventiewerker. Na bespreking van eventuele twijfels wordt een besluit genomen over deelname. Indien nodig wordt advies gegeven over een ander (hulp)aanbod. Toepassing bij migranten Het programma heeft geen speciale faciliteiten (zoals vertaalde schriftelijke instructies of tolken) om migrantengroepen in het bijzonder te kunnen bedienen. Daarnaast vormt de Nederlandse wijze van omgaan met psychische stoornissen, (informele) zorg en hulpverlening het uitgangspunt. Dat wil zeggen dat bijvoorbeeld wordt uitgegaan van een biopsychosociaal model van psychische stoornissen en keuzevrijheid voor individuen (ook vrouwen) in het geven van mantelzorg. Een biopsychosociaal model is een model om aan te geven dat biologische, psychische en sociale factoren een voorbeschikkende, uitlokkende, onderhoudende of versterkende rol spelen bij psychische, sociale of lichamelijke problematiek en/of herstel daarvan. De cursus is in principe geschikt voor migranten die deze uitgangspunten delen en de Nederlandse taal goed beheersen. 1.4 Indicaties en contra-indicaties De cursus is bedoeld voor zowel mantelzorgers van mensen die contact hebben met de geestelijke gezondheidszorg als mantelzorgers van mensen die hier geen contact mee hebben. Redenen om af te zien van deelname aan de cursus zijn aanzienlijke psychische problemen bij de kandidaat-deelnemer zelf, aanzienlijke taalproblemen, ontbreken van motivatie anders dan het uiten van boosheid op de hulpverlening en aanwijzingen dat de persoon moeite zal hebben in een groep te functioneren. In die gevallen is een aangepast individueel programma geëigend. 12 * * * Methodebeschrijving Psychische problemen in de familie

13 1.5 Aanpak Psychische problemen in de familie is een psycho-educatieve groepsinterventie met voorlichting en lotgenotencontact en daarnaast elementen van training en begeleiding. In de cursus wordt gewerkt met een gesloten groep van deelnemers die het programma van begin tot einde volgen. Aan de cursus doen minimaal zeven deelnemers mee. Het is aan te bevelen de groepsomvang te beperken tot maximaal 12 deelnemers. Daarbij dient er rekening mee te worden gehouden dat er niet meer dan zeven cliëntenverhalen in de cursusgroep aanwezig zijn. In het algemeen is de samenstelling van de groep heterogeen. De begeleiders zorgen ervoor dat de samenstelling van de cursusgroep zodanig is dat alle deelnemers aansluiting bij elkaar kunnen vinden. Cursusleiders De cursus wordt uitgevoerd door één of twee cursusleiders (zie 1.7). Bij voorkeur is dit een man/vrouw koppel. In principe zijn de cursusleiders ggz-professionals. Een daartoe opgeleid familielid kan als ervaringsdeskundig cursusleider fungeren. Dit maakt het waarschijnlijk dat aansluiting bij de wensen en behoeften van de deelnemers wordt gevonden. De rol van de cursusleider is die van docent en coach. Hij is begeleider van het leer proces van het familielid en stimuleert mensen daar zelf verantwoordelijkheid voor te nemen. Hij bevordert daarmee de zelfredzaamheid van de deelnemers. De cursusleider is zich er bovendien van bewust dat zorg voor het ontwikkelen van steunende relaties onder de deelnemers cruciaal is voor de effectiviteit van de groep en dat hij verantwoordelijk is voor het creëren van veiligheid en vertrouwen in de deelnemersgroep. Deze rol vereist andere vaardigheden dan bijvoorbeeld de gangbare rol als hulpverlener. De rol van docent en coach kan voor hulpverleners een nieuwe ervaring zijn. Reflectie op en supervisie over die rol is dan aan te bevelen. Locatie Psychische problemen in de familie wordt aangeboden door instellingen voor de geestelijke gezondheidszorg, eventueel in samenwerking met andere organisaties. De cursus dient op een goed bereikbare, laagdrempelige locatie plaats te vinden. In de praktijk betekent dit dat vaak een cursusruimte buiten de ggz-locatie gezocht wordt. Afhankelijk van de locale situatie is dat een zaaltje in een buurtcentrum, gemeenschapshuis, een cursusruimte van de thuiszorg, de GGD, Steunpunt Mantelzorg, MEE of het maatschappelijk werk. Werkwijze Psychische problemen in de familie bestaat uit tien bijeenkomsten van twee uur en een terugkombijeenkomst (ongeveer twee maanden na afloop van de cursus). De eerste vier bijeenkomsten vinden wekelijks plaats, daarna kan overgegaan worden naar eenmaal per twee weken. In alle versies (zie 1.3) wordt gewerkt met een vaste, gestructureerde opzet, omschreven in de handleiding voor cursusleiders. Per programmaonderdeel kunnen cursusleiders kiezen uit één of meer werkvormen of opdrachten. De werkvormen die gebruikt worden zijn: inleidingen door de cursusleider, literatuurbesprekingen, kijkopdrachten (dvd s), groepsgesprekken, uitwisseling in tweetallen, rollenspel, schrijfopdrachten en het maken van actieplannen. Naast informatie en oefeningen wordt er regelmatig tijd gereserveerd voor het uitwisselen van ervaringen en het stellen van nog niet beantwoorde vragen. Methodebeschrijving Psychische problemen in de familie * * * 13

14 De volgende onderwerpen komen in de cursus aan bod. Kennismaken met elkaar en met de cursus Psychische problemen in gezin en relatie Balans draaglast-draagkracht Zorgrol nader bekeken Grenzen stellen Communicatie Probleemoplossing Zorgen voor jezelf Samenwerking met de hulpverlening en evaluatie. De thema's van de cursus krijgen een specifieke invulling in de verschillende versies van de cursus (zie 1.3). Zo gaat het in de borderline-versie van de cursus meer nadrukkelijk over verbetering van communicatieve vaardigheden in geval van crises en is er een aparte bijeenkomst over de invloed van de stoornis op de kinderen en overige gezinsleden. Dit laatste komt in de schizofrenieversie van de cursus minder aan de orde omdat huwelijk en gezinsleven veel minder voorkomen bij mensen met schizofrenie. De depressie-versie van de cursus besteedt extra aandacht aan empowerment van mantelzorgers: verantwoordelijkheid nemen voor het invullen van het eigen leven en het stellen van grenzen. Deze mantelzorgers worden namelijk gemakkelijk meegezogen in de depressieve gedachtegang van hun naaste. 1.6 Materiaal Materiaal Het Trimbos-instituut heeft voor elke afzonderlijke cursus een handleiding uitgebracht. Psychische problemen in de familie; Groepscursus voor mantelzorgers Handleiding voor cursusleiders, geschreven door Siegert, Te Velde, Slaats & Bransen, uitgegeven in 2010 door het Trimbos-instituut in Utrecht. Psycho-educatie voor familieleden van mensen met schizofrenie Draaiboek voor cursusleiders, geschreven door Van Mierlo, De Boer & Heygele, uitgegeven in 2004 door het Trimbos-instituut in Utrecht. Omgaan met borderline - Psycho-educatieve cursus voor directbetrokkenen, geschreven door Siegert, Krook & Bransen, uitgegeven in 2006 door het Trimbos-instituut in Utrecht. Omgaan met depressie - Psycho-educatieve cursus voor directbetrokkenen Draaiboek voor cursusleiders, geschreven door Bransen, Dolk, Kasander, Schrijnemakers, Starink, Kras & De Vent, uitgegeven in 2006 door het Trimbos-instituut in Utrecht. Deze uitgaven zijn alleen verkrijgbaar in combinatie met een training, het materiaal hiervoor is op te vragen bij het Trimbos-instituut (zie 1.10). Onderdeel van de handleiding is het deelnemerswerkboek. De uitvoerende instellingen ontvangen dit digitaal zodat zij het kunnen voorzien van hun eigen logo en eventueel extra teksten kunnen toevoegen, bijvoorbeeld over het verdere aanbod in de regio of de werkwijze van de eigen organisatie. De cursisten ontvangen het werkboek voorafgaand aan de eerste cursusbijeenkomst. Educatieve middelen 14 * * * Methodebeschrijving Psychische problemen in de familie

15 die tijdens de cursus gebruikt worden zijn onder andere brochures, dvd s literatuur en websites. Voor de cursisten is er een breed scala aan ondersteunende materialen. Enkele hiervan worden tijdens de cursus uitgereikt. In het deelnemerswerkboek is een lijst met verwijzingen naar boeken, brochures, organisaties en websites opgenomen. 1.7 Benodigde competenties van de professional Bij de selectie van een cursusleider gaat het om een juiste combinatie van kennis, betrokkenheid en didactische vaardigheden. Daarnaast is van belang om te weten dat de cursus vaak meer door vrouwen dan door mannen wordt gevolgd. Daarom is het goed te streven naar gemengde koppels. De cursus wordt door één of twee personen gegeven, bij voorkeur een preventiewerker, verpleegkundige, maatschappelijk werker of psycholoog. Een combinatie van een preventiewerker/hulpverlener en een ervaringsdeskundige is ook mogelijk. De meerwaarde van een ervaringsdeskundige cursusleider is dat de kans op aansluiting bij de wensen en behoeften van de deelnemers groter is en dat deelnemers via de ervaringsdeskundige ook zichzelf leren zien als (ervarings)deskundige. Als medecursusleider heeft de ervaringsdeskundige tevens een belangrijke rol bij het bevorderen van uitwisseling van informatie en het zich eigen maken van vaardigheden door de deelnemers. Competenties Het profiel van de cursusleider staat in de handleiding voor cursusleiders gedetailleerd omschreven. Kennis Is op de hoogte van belangrijke nieuwe ontwikkelingen in de psychiatrie. Weet waar actuele informatie is te vinden. Kent de mogelijkheden voor behandeling, (arbeids)rehabilitatie en overige zorg en begeleiding van mensen met psychische problemen. Weet wat er komt kijken bij het leven met iemand met psychische problemen. Is op de hoogte van gedragstherapeutische principes. Is op de hoogte van groepsdynamische processen. Is op de hoogte van verschillende manieren van leren. Is op de hoogte van ondersteuningsmogelijkheden voor mantelzorgers. Attitude Heeft affiniteit met de doelgroep. Beschikt over inlevingsvermogen. Kan deelnemers leren hoe zij hun eigen leven (weer) kunnen oppakken. Is bereid en in staat om slecht nieuws te brengen. Heeft een proactieve houding. Methodebeschrijving Psychische problemen in de familie * * * 15

16 Vaardigheden Kan optimisme uitstralen en hoop geven. Kan luisteren en structureren. Kan veiligheid scheppen en bewaken. Kan inspelen op onverwachte gebeurtenissen in de groep. Kan adequaat inspelen op de dynamiek in de groep. Kan voorlichting geven. Beheerst didactische werkvormen. Kan gedragstherapeutische leerprincipes toepassen. Kan programma en structuur bewaken. Training Cursusleiders hebben de tweedaagse training in het werken met het cursusdraaiboek gevolgd. Deze training wordt één á twee keer per jaar door het Trimbos-instituut aangeboden (zie 1.6 en 1.10). Ook ervaringsdeskundige cursusleiders volgen de training in het werken met het cursusdraaiboek. De ervaringsdeskundige cursusleider is bij voorkeur lid van een familieorganisatie en heeft een training gevolgd voor het ontwikkelen van ervaringsdeskundigheid, bijvoorbeeld de Training Interactievaardigheden of een Prospecttraining, of is bereid die te volgen. 1.8 Overige randvoorwaarden Kwaliteitsbewaking De kwaliteit van de interventie wordt bewaakt door toepassing van eerdergenoemde opleidingsen implementatie-eisen (zie 1.7). Organisaties die de interventie uitvoeren meten standaard de uitkomsten bij de deelnemers met behulp van evaluatie-instrumenten die in de Handleiding zijn opgenomen. Ook tevredenheid wordt standaard gemeten. De landelijke werkgroep Familie/Mantelzorg van het Trimbos-instituut organiseert op gezette tijden een Expertmeeting om de uitkomsten van de evaluaties te bespreken en er een vervolg aan te geven. Zo zijn de resultaten van de Expertmeeting in 2008 meegenomen in de pilotstudie van Kosten van de interventie Naast de kosten voor de locatie, de consumpties en de wervingsmaterialen gaan met de eerste maal uitvoering van de cursus de volgende kosten gemoeid (prijspeil 2009). Tweemaal deelname tweedaagse training voor cursusleiders (kosten training) Vier werkdagen van deze cursusleiders (tijdsinvestering training) Coördinatie wervingsfase 24 uur Voeren kennismakingsgesprekken 1 cursusleider 14 uur Uitvoering bijeenkomsten 2 cursusleiders 11 x 3 uur Totaal kosten uitvoering eerste cursus * * * Methodebeschrijving Psychische problemen in de familie

17 Hierbij wordt uitgegaan van een uurprijs van 77,50 voor de cursusleider. De tijd die wordt besteed aan evaluatie van de cursus is in de urenberekening meegenomen. Deelnemerswerkboeken en brochures voor de deelnemers worden in de regel gefinancierd uit een deelnamevergoeding door de deelnemers. De kosten voor iedere vervolguitvoering van de cursus bedragen, bij dezelfde cursusleiders, uiteraard bovenstaand bedrag minus de trainingskosten van 870 en de werktijd tijdens de training á Hiermee bedragen de kosten voor iedere uitvoering van de cursus, wanneer de cursusleiders reeds geschoold zijn, 8.060, exclusief locatie, consumpties, wervingsmaterialen, deelnemerswerkboeken en brochures. 1.9 Overeenkomsten en verschillen met andere interventies Soortgelijke methoden De Training Prospect is een soortgelijke interventie als Psychische problemen in de familie met dit verschil dat hij is ontwikkeld vanuit ervaringsdeskundigheid. Het gaat om het resultaat van een project van Eufami, de Europese koepel van familieorganisaties. Doel is het versterken van de positie van de mantelzorger (empowerment), in tegenstelling tot Pyschische problemen in de familie waarvan het doel is om de belasting van de mantelzorger te verminderen. De cursus bestaat uit tien bijeenkomsten met voorlichting, uitwisseling van ervaringen en interactieve oefeningen gericht op rouw/verliesverwerking, (h)erkennen en hanteren van stress, leren verdragen van dilemma's in de omgang met de patiënt, aanboren van hulpbronnen en bewustwording van eigen keuzemogelijkheden. De cursus is sinds 2005 acht keer uitgevoerd in Nederland vanuit familieorganisatie Ypsilon (Van Erp et al., 2009). Cursussen gericht op dezelfde doelgroep worden internationaal zelden in een open werving aangeboden maar gekoppeld aan de behandeling van familieleden in de kliniek. Uitkomstmaat van deze interventies is vaak het verloop van de stoornis bij de patiënt (wordt terugval voorkomen door goede begeleiding en instructie van de mantelzorgers). Er is vaak geen preventieve doelstelling ten aanzien van de mantelzorgers, zoals in Psychische problemen in de familie. Hierdoor zijn deze methodes niet vergelijkbaar. Ook in Nederland worden in de kliniek interventies aangeboden aan mantelzorgers die gericht zijn op gezondheidswinst bij de cliënt, zoals individuele gezinsondersteuning, Multifamily Group (Groepsgewijze gezinsondersteuning) en de cursus Familie als bondgenoot. Vanuit de Stichting Interactie wordt de Training Interactievaardigheden voor familieleden aangeboden. Deze training is gericht op het verbeteren van de samenwerking tussen alle betrokkenen in geval van een psychiatrische stoornis. Er is geen expliciet preventief doel voor de familieleden zelf zoals in het geval van Psychische problemen in de familie (Van Erp et al., 2009). Omdat de hierboven beschreven methoden onvoldoende overeenkomen met de methode Psychische problemen in de familie nemen we eventuele onderzoeken naar deze methoden niet mee als indirect bewijs (zie paragraaf 4.2 en bijlage 1). Methodebeschrijving Psychische problemen in de familie * * * 17

18 1.10 Contactgegevens ontwikkelaar Naam Trimbos-instituut Adres Da Costakade AS Utrecht Website Contactpersoon Els Bransen (algemeen), (direct) 18 * * * Methodebeschrijving Psychische problemen in de familie

19 2. Onderbouwing 2.1 De ontwikkelgeschiedenis van de methode De afgelopen jaren hebben het Trimbos-instituut, de preventieve geestelijke gezondheidszorg en de familieorganisaties groepscursussen ontwikkeld voor mantelzorgers van mensen met schizofrenie, een borderline persoonlijkheidsstoornis en depressie. Nederlands onderzoek naar dit type cursussen startte met het onderzoek van Stam en Cuijpers (1999). Het ging om onderzoek naar 19 niet-gestandaardiseerde ggz-preventiecursussen voor familieleden die te maken hadden met uiteenlopende psychiatrische problematiek van naasten. Deelnemers aan deze cursussen bleken in vergelijking met een controlegroep na afloop minder belasting te ervaren. Standaardisatie van de cursus werd aanbevolen evenals de ontwikkeling van stoornisspecifieke varianten. De eerste gestandaardiseerde versie van de cursus werd in 2004 ontwikkeld voor mantelzorgers van mensen met schizofrenie. De voorzichtig positieve uitkomsten van het pilotonderzoek naar deze schizofrenieversie van de cursus lieten zien dat de ervaren belasting drie en zes maanden na afloop van de cursus significant omlaag was gegaan (Van Mierlo et al., 2004). Dit gaf aanleiding tot brede implementatie van de cursus in Nederlandse ggz-instellingen en tevens werden versies voor mensen met borderline (Siegert et al., 2006) en depressie (Bransen et al., 2006) ontwikkeld. Deze cursussen worden inmiddels door een groot aantal instellingen uitgevoerd (De Jonge & Ruiter, 2009). Om de cursus dichter bij huis aan te kunnen bieden is op initiatief van Bureau Preventie van GGZ Drenthe en Lentis (voorheen GGZ Groningen) een algemene cursus Psychische problemen in de familie ontwikkeld vanuit het idee dat zonder selectie op stoornis eerder met een cursus kan worden gestart (Siegert et al., 2010). Een gemengde groep van naastbetrokkenen is met name in dunbevolkte gebieden sneller bij elkaar te brengen dan een groep naastbetrokkenen van mensen met eenzelfde diagnose. Op deze manier kunnen meer mantelzorgers eerder worden bereikt. De cursus is het resultaat van doorontwikkeling van de gestandaardiseerde groepscursussen voor naastbetrokkenen van mensen met schizofrenie. In 2009 voerde het Trimbos-instituut met financiering van de Directie Maatschappelijke Ondersteuning van het ministerie van VWS een onderzoek uit bij 13 ggz-instellingen om tevredenheid, uitvoerbaarheid en resultaten na afloop van de cursus bij de deelnemers te evalueren (De Jonge et al., 2010). Na afronding van het onderzoek werd de cursus ter certificering voorgelegd aan de Erkenningscommissie Interventies van het Centrum Gezond Leven van het RIVM. Inmiddels is de cursus inclusief de stoornisspecifieke varianten gecertificeerd als Theoretisch goed onderbouwd. Methodebeschrijving Psychische problemen in de familie * * * 19

20 2.2 Onderbouwing van de probleemanalyse, doel, doelgroep en aanpak Probleemanalyse en doelgroep Het stresstheoretisch model van Lazarus & Folkman (1984) ligt aan de basis van de cursus (figuur 1). Dit model laat zien dat de mate waarin het bieden van mantelzorg tot overbelasting en negatieve consequenties voor de eigen gezondheid leidt samenhangt met 'coping': de psychologische reactie en het gedrag als gevolg daarvan op een moeilijke situatie (stressor). Coping is dan de resultante van een taxatieproces: bepalend is de mate waarin de mantelzorger de situatie (= het hebben van een naaste met een psychische stoornis) als al dan niet bedreigend voor het eigen welbevinden taxeert en de eigen vaardigheden als voldoende inschat om met deze situatie om te gaan. De objectieve stressor (de situatie als gevolg van de psychische stoornis van de naaste), de eigen gezondheid en de beschikbaarheid van persoonlijke en externe hulpbronnen zijn van invloed op dit copingproces. Omgekeerd heeft het copingproces op zijn beurt ook weer invloed op de objectieve stressor, de gezondheid van de mantelzorger en de beschikbaarheid van persoonlijke en externe hulpbronnen. Aanpak en doel Psychische problemen in de familie heeft als hoofddoel het verminderen van de ervaren belasting door het vergroten van de ervaren grip op de situatie. Daarnaast streeft Psychische problemen in de familie de subdoelen na zoals deze in hoofdstuk 1 beschreven staan. In het kort gaat het om de volgende subdoelen: (1) verbeteren van kennis over de psychische stoornis van hun naaste, (2) verbeteren van de communicatieve vaardigheden, (3) meer inzicht in de eigen behoeften, (4) verbetering van de sociale steun, (5) verbetering van de probleemoplossende vaardigheden en de taakgerichte copingstijl. Deze subdoelen vallen binnen het stresstheoretisch model van Lazarus en Folkman (figuur 1) in de categorie Persoonlijke en externe hulpbronnen i.c. 'psycho-educatie'. De relatie van het model met de subdoelen wordt hieronder uitgelegd. 1. Informatie: inzicht in het ontstaan, de gevolgen en de behandeling van de psychische stoornis van de naaste via informatieverschaffing en het aanleren van vaardigheden om 20 * * * Methodebeschrijving Psychische problemen in de familie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting In Nederland is het Cerebro Vasculair Accident (CVA= hersenbloeding of herseninfarct) de derde doodsoorzaak. Van degenen die getroffen worden door een CVA overleeft ongeveer 75%. Veel van

Nadere informatie

Titel interventie. Werkblad beschrijving interventie. Gebruik de HANDLEIDING bij dit werkblad

Titel interventie. Werkblad beschrijving interventie. Gebruik de HANDLEIDING bij dit werkblad Titel interventie Werkblad beschrijving interventie Gebruik de HANDLEIDING bij dit werkblad Colofon Ontwikkelaar / licentiehouder van de interventie Organisatie Contactpersoon Adres Postcode Plaats E-mail

Nadere informatie

Herstellen doe je zelf; Evaluatie van een cliëntgestuurde cursus

Herstellen doe je zelf; Evaluatie van een cliëntgestuurde cursus Herstellen doe je zelf; Evaluatie van een cliëntgestuurde cursus Aanleiding onderzoek Meer kennis over cliëntgestuurde interventies nodig; belangrijk voor ontwikkelingen GGz Interventies door cliënten:

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Informatie voor mensen die hun probleem willen aanpakken 2 Kortdurende motiverende interventie en cognitieve gedragstherapie Een effectieve behandeling

Nadere informatie

Dit proefschrift presenteert de resultaten van het ALASCA onderzoek wat staat voor Activity and Life After Survival of a Cardiac Arrest.

Dit proefschrift presenteert de resultaten van het ALASCA onderzoek wat staat voor Activity and Life After Survival of a Cardiac Arrest. Samenvatting 152 Samenvatting Ieder jaar krijgen in Nederland 16.000 mensen een hartstilstand. Hoofdstuk 1 beschrijft de achtergrond van dit proefschrift. De kans om een hartstilstand te overleven is met

Nadere informatie

HOUVAST, VOOR ELKAAR EEN ONLINE ZELFHULPCURSUS VOOR PARTNERS VAN KANKERPATIËNTEN. Nadine Köhle, MSc.

HOUVAST, VOOR ELKAAR EEN ONLINE ZELFHULPCURSUS VOOR PARTNERS VAN KANKERPATIËNTEN. Nadine Köhle, MSc. HOUVAST, VOOR ELKAAR EEN ONLINE ZELFHULPCURSUS VOOR PARTNERS VAN KANKERPATIËNTEN Nadine Köhle, MSc. Contactdag Leven met blaas- en nierkanker 11-04-2015 Amersfoort ACHTERGROND Kanker heb je niet alleen!

Nadere informatie

Onderwerpen/deelprojecten regionaal uitvoeringsprogramma depressiepreventie 2008 t/m 2011 Gelderse Roos

Onderwerpen/deelprojecten regionaal uitvoeringsprogramma depressiepreventie 2008 t/m 2011 Gelderse Roos Bijlage 2 Onderwerpen/deelprojecten regionaal uitvoeringsprogramma depressiepreventie 2008 t/m 2011 Gelderse Roos A1 Uitbrengen jaarkrant A2 Advertentie huis aan huis bladen A3 Consultatie B1 Brochures

Nadere informatie

Cursus Positief opvoeden volgens Triple P - Amsterdam

Cursus Positief opvoeden volgens Triple P - Amsterdam Praktijkvoorbeeld Cursus Positief opvoeden volgens Triple P - Amsterdam Samenvatting Door de samenwerking en het gezamenlijk geven van de cursus Positief Opvoeden volgens Triple P door verschillende disciplines

Nadere informatie

Post-hbo opleiding cognitief gedragstherapeutisch

Post-hbo opleiding cognitief gedragstherapeutisch Post-hbo opleiding cognitief gedragstherapeutisch werker Volwassenen en ouderen mensenkennis Van onze klinisch psycholoog heb ik een groep cliënten overgenomen, bij wie ik de instrumenten uit de opleiding

Nadere informatie

Cursus en Thema 2015. voor mantelzorgers en vrijwilligers

Cursus en Thema 2015. voor mantelzorgers en vrijwilligers Cursus en Thema 2015 voor mantelzorgers en vrijwilligers VRIJWILLIGERS Basiscursus (voor nieuwe vrijwilligers) Aantal bijeenkomsten: 4 In vier bijeenkomsten maken nieuwe vrijwilligers kennis met diverse

Nadere informatie

Methodebeschrijving Op reis langs de voorzieningen. Databank Effectieve sociale interventies

Methodebeschrijving Op reis langs de voorzieningen. Databank Effectieve sociale interventies Methodebeschrijving Op reis langs de voorzieningen Databank Effectieve sociale interventies Deze methodebeschrijving is gemaakt door: Wilco Kruijswijk MOVISIE w.kruijswijk@movisie.nl Wilco Kruijswijk is

Nadere informatie

DESKUNDIG AAN HET WERK MET JEUGD. Vergroten van kennis over psychiatrie en psychische gezondheid

DESKUNDIG AAN HET WERK MET JEUGD. Vergroten van kennis over psychiatrie en psychische gezondheid DESKUNDIG AAN HET WERK MET JEUGD Vergroten van kennis over psychiatrie en psychische gezondheid 2 INHOUDSOPGAVE PAGINA Kennis over psychische problemen bij jongeren nodig?! 4 Praktische informatie 5 Het

Nadere informatie

DESKUNDIG AAN HET WERK. Vergroten van kennis over psychiatrie en psychische gezondheid bij volwassenen

DESKUNDIG AAN HET WERK. Vergroten van kennis over psychiatrie en psychische gezondheid bij volwassenen DESKUNDIG AAN HET WERK Vergroten van kennis over psychiatrie en psychische gezondheid bij volwassenen 2 INHOUDSOPGAVE PAGINA Kennis over psychische problemen nodig?! 4 Praktische informatie 5 Zicht op

Nadere informatie

Expertisecentrum Begeleid Leren. Succesvol studeren met steun voor (jong)volwassenen met een psychiatrische aandoening

Expertisecentrum Begeleid Leren. Succesvol studeren met steun voor (jong)volwassenen met een psychiatrische aandoening Expertisecentrum Begeleid Leren Succesvol studeren met steun voor (jong)volwassenen met een psychiatrische aandoening Expertisecentrum Begeleid Leren Ê Succesvol studeren met steun voor (jong)volwassenen

Nadere informatie

waardoor een beroerte kan worden gezien als een chronische aandoening.

waardoor een beroerte kan worden gezien als een chronische aandoening. amenvatting Elk jaar krijgen in Nederland zo n 45.000 mensen een beroerte, ook wel CVA (Cerebro Vasculair Accident) genoemd. Ongeveer 60% van hen keert na opname in het ziekenhuis of revalidatiecentrum

Nadere informatie

en jongeren Oolgaardt lezing 24 juni 2008 Ireen de Graaf Trimbos-instituut 2008 1

en jongeren Oolgaardt lezing 24 juni 2008 Ireen de Graaf Trimbos-instituut 2008 1 Depressie bij kinderen en jongeren Oolgaardt lezing 24 juni 2008 Ireen de Graaf Trimbos-instituut 2008 1 Welbevinden ebe van Nederlandse kinderen Nederlandse kinderen het gelukkigst in Europa 92% 12-24

Nadere informatie

Methodebeschrijving Preventieve ondersteuning mantelzorg. Databank Effectieve sociale interventies

Methodebeschrijving Preventieve ondersteuning mantelzorg. Databank Effectieve sociale interventies Methodebeschrijving Preventieve ondersteuning mantelzorg Databank Effectieve sociale interventies Deze methodebeschrijving is gemaakt door: Rianne Cromwijk MOVISIE Rianne Cromwijk is projectmedewerker

Nadere informatie

Meer informatie MRS 0610-2

Meer informatie MRS 0610-2 Meer informatie Bij de VGCt zijn meer brochures verkrijgbaar, voor volwassenen bijvoorbeeld over depressie en angststoornissen. Speciaal voor kinderen zijn er brochures over veel piekeren, verlatingsangst,

Nadere informatie

IPS en Begeleid Leren

IPS en Begeleid Leren IPS en Begeleid Leren Symposium IPS Arbeidsreïntegratie met de beste papieren? Amersfoort, 30 maart 2006 Lies Korevaar Programma Workshop Welkom Doelstelling workshop Inleiding Doelgroep Begeleid Leren-programma

Nadere informatie

Psychiatrie. Therapieprogramma. www.catharinaziekenhuis.nl

Psychiatrie. Therapieprogramma. www.catharinaziekenhuis.nl Psychiatrie Therapieprogramma www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud Het therapieprogramma... 3 Waarom groepstherapie?... 3 De groepsindeling... 4 De observatiegroep... 4 De behandelgroep... 4 Werkwijze therapeuten...

Nadere informatie

Lessons Learned bij de Pilot Verbinden Erkenningstraject Interventies en Serious Games.

Lessons Learned bij de Pilot Verbinden Erkenningstraject Interventies en Serious Games. Lessons Learned bij de Pilot Verbinden Erkenningstraject Interventies en Serious Games. 2015 Nederlands Jeugdinstituut Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt door middel

Nadere informatie

InFoP 2. Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. Inhoud. Behandeling van psychose De rol van andere interventies

InFoP 2. Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. Inhoud. Behandeling van psychose De rol van andere interventies Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

- 172 - Prevention of cognitive decline

- 172 - Prevention of cognitive decline Samenvatting - 172 - Prevention of cognitive decline Het percentage ouderen binnen de totale bevolking stijgt, en ook de gemiddelde levensverwachting is toegenomen. Vanwege deze zogenaamde dubbele vergrijzing

Nadere informatie

Methodebeschrijving Vrienden maken kun je leren. Databank Effectieve sociale interventies

Methodebeschrijving Vrienden maken kun je leren. Databank Effectieve sociale interventies Methodebeschrijving Vrienden maken kun je leren Databank Effectieve sociale interventies Deze methodebeschrijving is gemaakt door: Jan Willem van de Maat MOVISIE 030 789 22 32 j.vandemaat@movisie.nl Jan

Nadere informatie

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

Samenvatting. Inleiding

Samenvatting. Inleiding 214 Inleiding Als werknemers door ziekte twee jaar niet hebben kunnen werken of maar gedeeltelijk hebben kunnen werken, kunnen zij een arbeidsongeschiktheidsuitkering aanvragen bij UWV. Mede op basis van

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapiegroep voor mensen met een bipolaire stoornis

Cognitieve gedragstherapiegroep voor mensen met een bipolaire stoornis Psychiatrie Cognitieve gedragstherapiegroep voor mensen met een bipolaire stoornis www.catharinaziekenhuis.nl Patiëntenvoorlichting: patienten.voorlichting@catharinaziekenhuis.nl PSY002 / Cognitieve gedragstherapiegroep

Nadere informatie

Psychologie Inovum. Informatie en productenboek voor cliënten, hun naasten en medewerkers

Psychologie Inovum. Informatie en productenboek voor cliënten, hun naasten en medewerkers Psychologie Inovum Informatie en productenboek voor cliënten, hun naasten en medewerkers Waarom psychologie Deze folder is om bewoners, hun naasten en medewerkers goed te informeren over de mogelijkheden

Nadere informatie

rapporteerden. Er werden geen verschillen gevonden in schoolprestaties, spijbelgedrag en middelengebruik tussen de verschillende groepen.

rapporteerden. Er werden geen verschillen gevonden in schoolprestaties, spijbelgedrag en middelengebruik tussen de verschillende groepen. Samenvatting Samenvatting Depressie en angst zijn de meest voorkomende psychische stoornissen in de adolescentie met een enorme impact op het individu. Veel adolescenten rapporteren depressieve en angst

Nadere informatie

DESKUNDIG AAN HET WERK OUDEREN. Trainingen op het gebied van psychische problemen of psychiatrische stoornissen

DESKUNDIG AAN HET WERK OUDEREN. Trainingen op het gebied van psychische problemen of psychiatrische stoornissen DESKUNDIG AAN HET WERK OUDEREN Trainingen op het gebied van psychische problemen of psychiatrische stoornissen 2 3 INHOUDSOPAVE PAGINA Kennis over psychische problemen bij ouderen nodig?! 4 Praktische

Nadere informatie

Herstel en Balans. Kanker zet je leven op zijn kop. De rol van de psycholoog. Maria Poppe GZ-psycholoog De Vruchtenburg maart 2010

Herstel en Balans. Kanker zet je leven op zijn kop. De rol van de psycholoog. Maria Poppe GZ-psycholoog De Vruchtenburg maart 2010 Herstel en Balans De rol van de psycholoog Maria Poppe GZ-psycholoog De Vruchtenburg maart 2010 Kanker zet je leven op zijn kop 1 Kanker, gevolgen voor de patiënt Heftige emoties. Verlies van controle

Nadere informatie

Geven en ontvangen van steun in de context van een chronische ziekte.

Geven en ontvangen van steun in de context van een chronische ziekte. Een chronische en progressieve aandoening zoals multiple sclerose (MS) heeft vaak grote consequenties voor het leven van patiënten en hun intieme partners. Naast het omgaan met de fysieke beperkingen van

Nadere informatie

Verbetertraject Zeggenschap / Kwaliteit van Bestaan sector Lichamelijke Gehandicaptenzorg

Verbetertraject Zeggenschap / Kwaliteit van Bestaan sector Lichamelijke Gehandicaptenzorg Verbetertraject Zeggenschap / Kwaliteit van Bestaan sector Lichamelijke Gehandicaptenzorg Cursus Mondigheid Dit praktijkvoorbeeld uit het verbetertraject Zeggenschap in de LG sector is door InteraktContour

Nadere informatie

Inleiding 11. 1 Sociale psychiatrie 19 Ivonne van der Padt. 2 Elementen van een sociaal- psychiatrische methodiek 45 Ben Venneman

Inleiding 11. 1 Sociale psychiatrie 19 Ivonne van der Padt. 2 Elementen van een sociaal- psychiatrische methodiek 45 Ben Venneman Inhoud Inleiding 11 1 Sociale psychiatrie 19 Ivonne van der Padt 1.1 Inleiding 19 1.2 Stand houden ondanks golfbewegingen 19 1.3 Uitgangspunten van de sociale psychiatrie 24 1.4 Sociale psychiatrie in

Nadere informatie

Inclusiecriteria/ indicatie

Inclusiecriteria/ indicatie Kwaliteitscriteria Groepsrevalidatie Oncologie/Stichting Herstel & Balans, Utrecht 2003 Kwaliteitscriteria Groepsrevalidatie Oncologie Herstel & Balans/2003 Deze kwaliteitscriteria zijn vastgesteld door

Nadere informatie

VoorZorg: ondersteuning bij zwangerschap, opvoeden en opgroeien. Klaas Kooijman, Nederlands Jeugdinstituut Congres Jeugdzo!

VoorZorg: ondersteuning bij zwangerschap, opvoeden en opgroeien. Klaas Kooijman, Nederlands Jeugdinstituut Congres Jeugdzo! VoorZorg: ondersteuning bij zwangerschap, opvoeden en opgroeien Klaas Kooijman, Nederlands Jeugdinstituut Congres Jeugdzo!, 7 november 2012 (VoorZorg =)Nurse-Family Partnership Goed onderzocht (3 trials),

Nadere informatie

Voor mantelzorgers en vrijwilligers

Voor mantelzorgers en vrijwilligers Voor mantelzorgers en vrijwilligers Cursus en Thema 2014 VRIJWILLIGERS Basiscursus (voor nieuwe vrijwilligers) Aantal bijeenkomsten: 3 In drie bijeenkomsten maken nieuwe vrijwilligers kennis met diverse

Nadere informatie

VERMOEIDHEID na een CVA

VERMOEIDHEID na een CVA Vermoeidheidsrichtlijn in CVA-richtlijn 2 voorbeelden na een CVA De richtlijn Vermoeidheid in de praktijk Ernst Evenhuis & Isaline Eijssen Werk, p 100 Effectieve behandelmethoden voor het omgaan met de

Nadere informatie

Behandelaanbod in groepen. Informatie voor verwijzers

Behandelaanbod in groepen. Informatie voor verwijzers Behandelaanbod in groepen Informatie voor verwijzers In deze folder vindt u informatie over het behandelaanbod in groepen bij SymforaMeander. Aanmelden van patiënten U kunt uw patient op de volgende manieren

Nadere informatie

TRAINING NIVEAU 4: GROEP TRIPLE P Tieners

TRAINING NIVEAU 4: GROEP TRIPLE P Tieners TRAINING NIVEAU 4: GROEP TRIPLE P Tieners Algemene beschrijving De training Triple P Niveau 4 Groep Tieners biedt deelnemers een goede basis voor het kunnen organiseren en begeleiden van een vaardigheidstraining

Nadere informatie

SAMENVATTING. Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift

SAMENVATTING. Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift 153 SAMENVATTING Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift Angst en depressie zijn de meest voorkomende psychische stoornissen, de ziektelast is hoog en deze aandoeningen brengen hoge kosten met

Nadere informatie

Advies en steun voor uw kind en uzelf

Advies en steun voor uw kind en uzelf Advies en steun voor uw kind en uzelf Voor advies en steun aan ouders en hun kinderen Informatie advies cursussen Als u of uw kind psychische klachten heeft of problemen ervaart met alcohol of drugs, heeft

Nadere informatie

Post-hbo opleiding seksuologie

Post-hbo opleiding seksuologie Post-hbo opleiding seksuologie mensenkennis Plezierige overdracht, de docent spreekt uit ervaring en brengt veiligheid en openheid in de groep door haar respectvolle wijze van benaderen. Top! Post-hbo

Nadere informatie

Maak kennis. met GGZ Friesland

Maak kennis. met GGZ Friesland Maak kennis met GGZ Friesland Psychische klachten hebben veel invloed op het dagelijks leven. Elke dag is een uitdaging en het is moeilijk om een normaal leven te leiden, contacten te onder houden, naar

Nadere informatie

GGzE centrum autisme volwassenen

GGzE centrum autisme volwassenen GGzE centrum autisme volwassenen GGzE centrum autisme volwassenen Centrum voor specialistische zorg, kennis en ontwikkeling op het gebied van autisme Informatie voor verwijzers >> GGzE centrum autisme

Nadere informatie

Bijlage 17: Informatie voor de individuele behandelaar

Bijlage 17: Informatie voor de individuele behandelaar Bijlage 17: Informatie voor de individuele behandelaar N.b.: stuur deze informatie (inclusief de drie bijlagen) naar de individuele behandelaar vóórdat de training van start gaat Emotieregulatietraining

Nadere informatie

GGZ aanpak huiselijk geweld

GGZ aanpak huiselijk geweld GGZ aanpak huiselijk geweld Wat is er nodig en wat helpt Jeannette van Borren Mei 2011 Film moeder en zoon van Putten Voorkomen van problemen is beter en goedkoper dan genezen Preventieve GGZ interventies

Nadere informatie

Partnercursus Au,sme dr. Els Blijd- Hoogewys. Achtergronden cursus. Ontstaan cursus. Inhoud lezing. Visie cursus. Denkkaders cursus 14-06-2011

Partnercursus Au,sme dr. Els Blijd- Hoogewys. Achtergronden cursus. Ontstaan cursus. Inhoud lezing. Visie cursus. Denkkaders cursus 14-06-2011 Ontstaan cursus Partnercursus Au,sme dr. Els Blijd- Hoogewys NVA, regio Drenthe Veel mannen zonder ASS diagnose Hun vrouwen vallen tussen wal & schip NVA- gespreksgroep de keukentafelgroep voor sommigen

Nadere informatie

SAMENVATTING SAMENVATTING. Werk en Psychische Gezondheid: Studies naar de invloed van werk kenmerken, sociale rollen en gender

SAMENVATTING SAMENVATTING. Werk en Psychische Gezondheid: Studies naar de invloed van werk kenmerken, sociale rollen en gender SAMENVATTING Werk en Psychische Gezondheid: Studies naar de invloed van werk kenmerken, sociale rollen en gender In de jaren negentig werd duidelijk dat steeds meer werknemers in Nederland, waaronder in

Nadere informatie

Preventieoverzicht depressie Gezondheids winst voor Doelgroep Naam interventie Doelstelling interventie/ boodschap

Preventieoverzicht depressie Gezondheids winst voor Doelgroep Naam interventie Doelstelling interventie/ boodschap Alle leeftijdscategorieën Alle leeftijdscategorieën Werknemers project Trainen in signaleren alle leeftijden Project Vroegtijdig opsporen Jongeren (6-8) SIMBA Vergroten sociale Jongeren (8-12) KOPP: Doepraatgroep

Nadere informatie

Eliane Duvekot. Eliane Duvekot

Eliane Duvekot. Eliane Duvekot Eliane Duvekot Eliane Duvekot Gezinsinterventies Het belang van een focus René Keet, psychiater GGZ Noord Holland Noord AMC Inhoud presentatie Psychosociale interventies bij schizofrenie Gezinsinterventies

Nadere informatie

Caregiver burden. En de behoeften aan ondersteuning van naasten van patiënten met een psychiatrische stoornis

Caregiver burden. En de behoeften aan ondersteuning van naasten van patiënten met een psychiatrische stoornis Caregiver burden En de behoeften aan ondersteuning van naasten van patiënten met een psychiatrische stoornis Inhoud Wat is caregiver burden? Wat is er tot dusver bekend Copingstijl Het belang van onderzoek

Nadere informatie

Psychosocial Problems in Cancer Genetic Counseling: Detecting and Facilitating Communication W. Eijzenga

Psychosocial Problems in Cancer Genetic Counseling: Detecting and Facilitating Communication W. Eijzenga Psychosocial Problems in Cancer Genetic Counseling: Detecting and Facilitating Communication W. Eijzenga Nederlandse samenvatting INLEIDING Mensen met een mogelijk verhoogde kans op kanker kunnen zich

Nadere informatie

Special Cursusaanbod Bureau Herstel. Bureau Herstel organiseert.

Special Cursusaanbod Bureau Herstel. Bureau Herstel organiseert. Nummer 2, jaargang 4, juli 2015 Special Cursusaanbod Bureau Herstel Beste lezer.. Voor je ligt de Herstel nieuwsbrief. Deze keer met als onderwerp het cursusaanbod van Bureau Herstel. Cursusaanbod voor

Nadere informatie

Voor wie zijn de kind-jongere trainingen bedoeld?

Voor wie zijn de kind-jongere trainingen bedoeld? Voor wie zijn de kind-jongere trainingen bedoeld? - Normaal begaafde kinderen van 4 tot 13 jaar, woonachtig in de regio Gelderland-Zuid, die in hun gedrag signalen afgeven die mogelijk duiden op een problematische

Nadere informatie

TRAINING NIVEAU 4: STANDAARD TRIPLE P Tieners

TRAINING NIVEAU 4: STANDAARD TRIPLE P Tieners TRAINING NIVEAU 4: STANDAARD TRIPLE P Tieners Algemene beschrijving De training Triple P Niveau 4 Standaard Tieners biedt deelnemers een goede basis voor het uitvoeren van intensieve individuele Triple

Nadere informatie

Je steunsysteem is overal om je heen.

Je steunsysteem is overal om je heen. Je steunsysteem is overal om je heen. Kwartiermaken in de wijken in Oss en in de regio. Burgerkracht en Presentie Definitie kwartiermaken: Kwartiermaken gaat over het bevorderen van het maatschappelijk

Nadere informatie

14-12-2011. Programma. Problematisch middelengebruik voorkomen bij mensen met LVB. Alcohol- en drugsgebruik bij LVB. Definitie LVB

14-12-2011. Programma. Problematisch middelengebruik voorkomen bij mensen met LVB. Alcohol- en drugsgebruik bij LVB. Definitie LVB Problematisch middelengebruik voorkomen bij mensen met LVB Marijke Dijkstra Trimbos instituut Focus op onderzoek Utrecht, 2 december 2011 Improving Mental Health by Sharing Knowledge Programma Middelengebruik

Nadere informatie

Familie in de langdurige GGz deel 1: Interventies

Familie in de langdurige GGz deel 1: Interventies Nicole van Erp, Caroline Place, Harry Michon Familie in de langdurige GGz deel 1: Interventies Publicatie Monitor langdurige GGz 12734-cover rapport familie in de langdurige.indd 1 29-04-2009 11:24:30

Nadere informatie

OVERZICHT VAN STUDIES GEDAAN NAAR DE EFFECTIVITEIT VAN DE METHODE COMMUNITY SUPPORT

OVERZICHT VAN STUDIES GEDAAN NAAR DE EFFECTIVITEIT VAN DE METHODE COMMUNITY SUPPORT OVERZICHT VAN STUDIES GEDAAN NAAR DE EFFECTIVITEIT VAN DE METHODE COMMUNITY SUPPORT De directie van probeert waar mogelijk de resultaten die geboekt worden door middel van onderzoek te objectiveren. Er

Nadere informatie

Kennissynthese arbeid en psychische aandoeningen. Dr. F.G.Schaafsma Dr. H. Michon Prof. dr. J.R. Anema

Kennissynthese arbeid en psychische aandoeningen. Dr. F.G.Schaafsma Dr. H. Michon Prof. dr. J.R. Anema Kennissynthese arbeid en psychische aandoeningen Dr. F.G.Schaafsma Dr. H. Michon Prof. dr. J.R. Anema Ernstige Psychische Aandoeningen (EPA) Definitie consensus groep EPA¹ - Sprake van psychische stoornis

Nadere informatie

De Stemmenpolikliniek

De Stemmenpolikliniek Universitair Centrum Psychiatrie (UCP) De Stemmenpolikliniek Inhoud Inleiding 1 Stemmen horen 1 De behandeling 2 Kennismaking 3 De inhoud van de behandeling 3 Behandelaars 4 Vragen 4 Belangrijke adressen

Nadere informatie

TRAINING NIVEAU 4: STANDAARD TRIPLE P Tieners

TRAINING NIVEAU 4: STANDAARD TRIPLE P Tieners TRAINING NIVEAU 4: STANDAARD TRIPLE P Tieners Algemene beschrijving De training Triple P Niveau 4 Standaard Tieners biedt deelnemers een goede basis voor het uitvoeren van intensieve individuele Triple

Nadere informatie

Informatie opleiding Brains 4 Use (B4U)

Informatie opleiding Brains 4 Use (B4U) Informatie opleiding Brains 4 Use (B4U) Den Dolder, mei 2014 Versie: 2.1 Auteur(s):Angela van den Berg/Marten Leistra Dolderseweg 120, 3734 BL Den Dolder Postbus 37, 3734 ZG Den Dolder T 088 8800300 E

Nadere informatie

Erkenningscommissie Interventies Beoordelingsformulier. Eindoordeel van de erkenningscommissie over de interventie

Erkenningscommissie Interventies Beoordelingsformulier. Eindoordeel van de erkenningscommissie over de interventie Interventie: Families First Deelcommissie: 1 Erkenningscommissie Interventies Beoordelingsformulier Datum vergadering: 11 april 2014 Eindoordeel van de erkenningscommissie over de interventie De commissie

Nadere informatie

INDIGO HET ANTWOORD OP DE BASIS GGZ

INDIGO HET ANTWOORD OP DE BASIS GGZ INDIGO HET ANTWOORD OP DE BASIS GGZ Inhoudsopgave Indigo Brabant 2 Wat is de Basis GGZ? 2 Wat kan Indigo mij bieden? 4 1. POH-GGZ 2. Generalistische Basis GGZ Specialistische GGZ 7 Heeft u vragen? 7 Contact

Nadere informatie

Resultaten van het onderzoek naar de. kwaliteit van leven. van de partner van een persoon met NAH

Resultaten van het onderzoek naar de. kwaliteit van leven. van de partner van een persoon met NAH Resultaten van het onderzoek naar de kwaliteit van leven van de partner van een persoon met NAH Meer zicht krijgen op de impact van NAH op het leven van de partners van mensen met NAH. Vanuit dit inzicht

Nadere informatie

Inleiding. Familiale kwetsbaarheid en geslacht. Samenvatting

Inleiding. Familiale kwetsbaarheid en geslacht. Samenvatting Inleiding Depressie en angst zijn veel voorkomende psychische stoornissen. Het ontstaan van deze stoornissen is gerelateerd aan een breed scala van risicofactoren, zoals genetische kwetsbaarheid, neurofysiologisch

Nadere informatie

Erkenningscommissie Interventies Beoordelingsformulier. Eindoordeel van de erkenningscommissie over de interventie

Erkenningscommissie Interventies Beoordelingsformulier. Eindoordeel van de erkenningscommissie over de interventie Interventie: Taallijn Deelcommissie: 3 Erkenningscommissie Interventies Beoordelingsformulier Datum vergadering: 8 oktober 2015 / 2 juni 2016 Eindoordeel van de erkenningscommissie over de interventie

Nadere informatie

Familiebeleid Zorgen voor een ander, zorg voor uzelf

Familiebeleid Zorgen voor een ander, zorg voor uzelf Familiebeleid Zorgen voor een ander, zorg voor uzelf Vincent van Gogh voor geestelijke gezondheidszorg Contactgegevens voor familieleden / naasten Uw familielid of naaste is in behandeling op locatie Afdeling

Nadere informatie

Palliatieve Terminale zorg training voor beroepsbeoefenaren binnen de psychiatrie

Palliatieve Terminale zorg training voor beroepsbeoefenaren binnen de psychiatrie Deelnemer 1 Colofoon Deze training is vanuit een subsidie van het innovatiefonds voor zorgverzekeraars door de projectgroep palliatieve terminale zorg ontwikkeld binnen Geestelijke Gezondheidszorg Eindhoven

Nadere informatie

Deeltijdbehandeling. Ouderen

Deeltijdbehandeling. Ouderen Deeltijdbehandeling Ouderen Deeltijdbehandeling Mondriaan Ouderen geeft behandeling, ondersteuning en begeleiding aan mensen met psychische en psychiatrische problemen vanaf de derde levensfase. Mondriaan

Nadere informatie

Methodebeschrijving Ongekend Talent. Databank Effectieve sociale interventies

Methodebeschrijving Ongekend Talent. Databank Effectieve sociale interventies Methodebeschrijving Ongekend Talent Databank Effectieve sociale interventies Deze methodebeschrijving is gemaakt door: Barbara Panhuijzen MOVISIE 030 789 20 79 b.panhuijzen@movisie.nl Barbara Panhuijzen

Nadere informatie

Vroeginterventie via het internet voor depressie en angst

Vroeginterventie via het internet voor depressie en angst Samenvatting 141 Vroeginterventie via het internet voor depressie en angst Hoofdstuk 1 is de inleiding van dit proefschrift. Internetbehandeling voor depressie en angst is bewezen effectief. Dit opent

Nadere informatie

Kortdurende hulpverleningstrajecten Maasland

Kortdurende hulpverleningstrajecten Maasland Kortdurende hulpverleningstrajecten Maasland 1. Individuele sociale vaardigheidstraining 2. Sociale vaardigheidstraining groep 12-/12+ 3. Gezinsbegeleiding (6+) 4. Gezinsbegeleiding (0-6 jaar) 5. Individuele

Nadere informatie

Multifamily Groups volgens McFarlane

Multifamily Groups volgens McFarlane Multifamily Groups volgens McFarlane Workshop 9 oktober 2012 Ingeborg Siteur, psychiater/gezinstherapeut Altrecht Familie-training als onderdeel van een totaal aanbod Familie psychoeducatie ACT/casemanagement

Nadere informatie

Cursus VRIENDEN MAKEN.KUN JE LEREN

Cursus VRIENDEN MAKEN.KUN JE LEREN Cursus VRIENDEN MAKEN.KUN JE LEREN PRAKTISCHE INFORMATIE Wat voor cursus? Het is een cursus voor mensen die, om wat voor reden dan ook, geen stevige vriendenkring (meer) hebben en die actief willen onderzoeken

Nadere informatie

Doel. Inleiding. De mantelzorger als samenwerkingspartner MANTELZORGBELEID VIERSTROOM

Doel. Inleiding. De mantelzorger als samenwerkingspartner MANTELZORGBELEID VIERSTROOM MANTELZORGBELEID VIERSTROOM Doel Het doel van deze tekst is een kader beschrijven waarbinnen doelstellingen en randvoorwaarden zijn vastgelegd die de samenwerking met mantelzorgers en ondersteuning van

Nadere informatie

TRAINING TRIPLE P FAMILY TRANSITIONS

TRAINING TRIPLE P FAMILY TRANSITIONS TRAINING TRIPLE P FAMILY TRANSITIONS Algemene beschrijving De training Triple P Family Transitions biedt deelnemers een goede basis voor het kunnen organiseren en begeleiden van een vaardigheidstraining

Nadere informatie

Geïntegreerde behandeling voor patiënten met Autisme spectrum stoornisen (ASS) en comorbide verslavingsproblematiek

Geïntegreerde behandeling voor patiënten met Autisme spectrum stoornisen (ASS) en comorbide verslavingsproblematiek Geïntegreerde behandeling voor patiënten met Autisme spectrum stoornisen (ASS) en comorbide verslavingsproblematiek Een innovatieve behandeling met TOPGGZ erkenning Linda Kronenberg & Hendrikje Bloemert

Nadere informatie

llochtone meiden en vrouwen in-zicht

llochtone meiden en vrouwen in-zicht 2010 PROJECTEN Nieuwsbrief INHOUD Allochtone meiden & vrouwen in-zicht (Vervolg project) Kinderen aan zet (Onderzoek naar de gevolgen voor kinderen van het hebben van een moeder die seksueel misbruikt

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie

Cognitieve gedragstherapie Cognitieve gedragstherapie Een succesvolle psychotherapie voor diverse emotionele stoornissen en problemen Afdeling Psychiatrie en Medische Psychologie Wat is Cognitieve Gedragstherapie? Cognitieve gedragstherapie

Nadere informatie

Eliane Duvekot. Eliane Duvekot

Eliane Duvekot. Eliane Duvekot Eliane Duvekot Eliane Duvekot Familie Motiverende Interventie (FMI) Marijke Krikke, gezinstherapeut Maarten Smeerdijk, psycholoog René Keet, projectleider Opbouw Aanleiding familie-training gericht op

Nadere informatie

Kliniek Nijmegen. Informatie voor patiënten

Kliniek Nijmegen. Informatie voor patiënten Kliniek Nijmegen Informatie voor patiënten We spreken van een verslaving wanneer bepaald gedrag zoals middelengebruik of gokken uw leven gaat beheersen. Steeds meer tijd en energie gaan op aan de verslaving.

Nadere informatie

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

Evaluatieverslag mindfulnesstraining

Evaluatieverslag mindfulnesstraining marijke markus spaarnestraat 37 2314 tm leiden Evaluatieverslag mindfulnesstraining 06 29288479 marijke.markus@freeler.nl www.inzichtinzicht.nl kvk 28109401 btw NL 079.44.295.B01 postbank 4898261 14 oktober

Nadere informatie

Wie ben ik? MIJN LEVENSVERHAAL Een ontdekkingsreis naar mezelf. Janny Beernink, GZ-Psycholoog VGGNet In samenwerking met Universiteit Twente

Wie ben ik? MIJN LEVENSVERHAAL Een ontdekkingsreis naar mezelf. Janny Beernink, GZ-Psycholoog VGGNet In samenwerking met Universiteit Twente Wie ben ik? MIJN LEVENSVERHAAL Een ontdekkingsreis naar mezelf Janny Beernink, GZ-Psycholoog VGGNet In samenwerking met Universiteit Twente Aanleiding Behoefte aan effectieve behandelprogramma s Reguliere

Nadere informatie

TRAINING NIVEAU 4: STANDAARD STEPPING STONES 0 12 jaar

TRAINING NIVEAU 4: STANDAARD STEPPING STONES 0 12 jaar TRAINING NIVEAU 4: STANDAARD STEPPING STONES 0 12 jaar Algemene beschrijving De training Triple P Niveau 4 Standaard Stepping Stones 0 12 jaar biedt deelnemers een goede basis voor het uitvoeren van intensieve

Nadere informatie

Met ouders en jongeren bepalen hoe het gaat en wat er nodig is

Met ouders en jongeren bepalen hoe het gaat en wat er nodig is 16 juni 2014 NJI congres Workshop GIZ-methodiek Gezamenlijk Inschatten van Zorgbehoeften Met ouders en jongeren bepalen hoe het gaat en wat er nodig is Nathalie Leeuwenburgh, stafarts Jeugdgezondheidszorg,

Nadere informatie

Dementie, probleemgedrag en de mantelzorger

Dementie, probleemgedrag en de mantelzorger Dementie, probleemgedrag en de mantelzorger LOAG Gedragsstoornissen en psychiatrie bij dementie Utrecht, 16 april A. Kunneman, gz-psycholoog Introductie GZ-psycholoog Werkzaam op de GAAZ / poli geriatrie

Nadere informatie

Deeltijdbehandeling onbegrepen lichamelijke klachten

Deeltijdbehandeling onbegrepen lichamelijke klachten Deeltijdbehandeling onbegrepen lichamelijke klachten 2 Deze folder geeft u informatie over het deeltijdprogramma (gedeeltelijk) onbegrepen lichamelijke klachten op de zorgeenheid Psychiatrie van het CWZ.

Nadere informatie

Checklist voor kwaliteit van de uitvoering van de groep Daar waar groep vermeld staat kan ook cursus of training gelezen worden.

Checklist voor kwaliteit van de uitvoering van de groep Daar waar groep vermeld staat kan ook cursus of training gelezen worden. Checklist voor kwaliteit van de uitvoering van de groep Daar waar groep vermeld staat kan ook cursus of training gelezen worden. Nr. Werving/eerste contact/aanmelding 1. Op de doelgroep gerichte publiciteit

Nadere informatie

Hoofdstuk 2 hoofdstuk 3

Hoofdstuk 2 hoofdstuk 3 s Samenvatting Door de hogere participatiegraad van oudere werknemers en de afname van de aanwas van jongere werknemers door daling van het geboortecijfer (ontgroening) vergrijst de beroepsbevolking.

Nadere informatie

Mindfulness-Based Cognitieve Therapie (MBCT) Aandachttraining/Mindfulnesstraining

Mindfulness-Based Cognitieve Therapie (MBCT) Aandachttraining/Mindfulnesstraining Mindfulness-Based Cognitieve Therapie (MBCT) Aandachttraining/Mindfulnesstraining 2 Deze folder geeft u informatie over Mindfulness-Based Cognitieve Therapie. Deze mindfulnesstraining wordt op de afdeling

Nadere informatie

E-learning (eerstelijns) interculturele zorg Informatie ten behoeve van Restore, 11 mei 2012

E-learning (eerstelijns) interculturele zorg Informatie ten behoeve van Restore, 11 mei 2012 E-learning (eerstelijns) interculturele zorg Informatie ten behoeve van Restore, 11 mei 2012 Korte omschrijving Mikado heeft in opdracht van de Parnassia Bavo Groep een e-learningprogramma ontwikkeld.

Nadere informatie

Methodebeschrijving Leren Balanceren. Databank Effectieve sociale interventies

Methodebeschrijving Leren Balanceren. Databank Effectieve sociale interventies Methodebeschrijving Leren Balanceren Databank Effectieve sociale interventies Deze methodebeschrijving is gemaakt door: Wilco Kruijswijk MOVISIE w.kruijswijk@movisie.nl Wilco Kruijswijk is projectmedewerker

Nadere informatie

Instructie cliëntprofielen

Instructie cliëntprofielen Bijlage 4 Instructie cliëntprofielen Dit document beschrijft: 1. Inleiding cliëntprofielen 2. Proces ontwikkeling cliëntprofielen 3. Definitie cliëntprofielen 4. De cliëntprofielen op hoofdlijnen 5. De

Nadere informatie

Jaargang 2 nummer 1 16 dec 2010

Jaargang 2 nummer 1 16 dec 2010 Jaargang 2 nummer 1 16 dec 2010 Inhoudsopgave: Inleiding Minisymposium LVG en Verslaving De belangrijkste problemen volgens hulpverleners De ervaringen van cliënten De ervaringen van verwanten Vervolgstappen

Nadere informatie