Preventie en management van gedragsproblemen in de klas. Preventie

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Preventie en management van gedragsproblemen in de klas. Preventie"

Transcriptie

1 ADHD Actueel Een driemaandelijkse uitgave van Academic Pharmaceutical Productions bv jaargang 4 nr. 3 oktober 2007 Preventie en management van gedragsproblemen in de klas W.A. de Jong, docent, expertise- en productontwikkelaar, Regionaal Expertise Centrum Noord-Holland (REC 4.5), Castricum Inleiding Gedragsproblemen in de klas zijn geen nieuw fenomeen. In de film Blackboard Jungle uit 1955 komen alle gedragingen voor die nu onder andere geweten worden aan de ontwrichte moderne maatschappij, aan gebrek aan discipline en aan gebrekkig en niet consequent opvoeden. 1 In de afgelopen twee decennia is er sprake van een reeks van ontwikkelingen waardoor docenten op hun scholen een toename ervaren van leerlingen met complex gedrag. Waar tot in de jaren 80 de meeste leerlingen met afwijkend gedrag naar het speciaal onderwijs werden verwezen, is er sindsdien beleid ontwikkeld waarbij er sprake is van zorgverbreding, integratie en inclusie. Dat onderwijsbeleid is erop gericht leerlingen met specifieke onderwijsbehoeften (leerproblemen, leerachterstanden, gedragsproblemen) te integreren in het gewone onderwijs. Het gevolg is dat steeds meer leerlingen met onder andere ADHD of stoornissen in het autismespectrum naar het reguliere basis- en voortgezet onderwijs gaan. In dit artikel wordt stilgestaan bij de kennis en vaardigheden die noodzakelijk zijn in de omgang met leerlingen met gedragsproblemen, bij preventiemaatregelen en bij een aantal gedragsinterventiemethodieken. Preventie Het doel van preventie is het verminderen van de invloed van risicofactoren en het doen toenemen van de invloed van beschermende of protectieve factoren. Een belangrijke pijler in de preventieve aanpak van gedragsproblemen is informeren en kennis overdragen. Op dit moment is het onderwijspersoneel in veel gevallen onvoldoende toegerust om professioneel om te gaan met gedragsproblemen op school en in de klas. Het ontbreekt de gemiddelde leerkracht aan kennis over de meest voorkomende psychische stoornissen op school. ADHD en autisme hebben weliswaar een grote naamsbekendheid, maar de fundamentele kennis over hoe om te gaan met leerlingen met deze handicaps is meestal bij slechts een zeer beperkt aantal functionarissen binnen school voorhanden. Dat valt het onderwijs maar zeer ten dele kwalijk te nemen. De laatste decennia is het onderwijs een aantal maatschap- UITGEVER Academic Pharmaceutical Productions bv Postbus 13341, 3507 LH Utrecht T F REDACTIERAAD prof.dr. J.K. Buitelaar, Nijmegen/J.J.S. Kooij, Den Haag/ R. Rodrigues Pereira, Rotterdam/A.H. Temmink, Breda DOELGROEP Psychiaters, kinderpsychiaters en kinderartsen Redactie en uitgever zijn niet aansprakelijk voor de inhoud van de onder auteursnaam opgenomen artikelen of van de advertenties. Uw gegevens zijn afkomstig van Dendrite. Voor meer informatie: Academic Pharmaceutical Productions bv Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag openbaar worden gemaakt door middel van druk, microfilm of op welke wijze ook, zonder schriftelijke toestemming van de uitgever.

2 pelijke opdrachten opgedrongen, die de focus van het pedagogisch vakmanschap heeft doen afdwalen. Daarbij moet onder meer gedacht worden aan milieubewustzijn, vrijetijdsbesteding, culturele vorming, loverboys, buiten- en naschoolse opvang en sinds kort ook terrorismebestrijding. Daarnaast is er veel energie en aandacht gaan zitten in de vele organisatorische en inhoudelijke veranderingen in het onderwijs, zoals de basisvorming en het studiehuis. Bij de invoering van het nieuwe leren is vooral gefocust op nieuwe didactische werkvormen. Leerlingen met gedragsproblemen hebben leerkrachten nodig die naast goede instructionele en didactische vaardigheden vooral pedagogisch goed uit de voeten kunnen. Elk instituut dat mensen opleidt voor een beroep in de kinderen jeugdsector zou veel nadrukkelijker aandacht moeten schenken aan de gevolgen van psychopathologie op de werkvloer. Iedere (toekomstige) medewerker moet bekend zijn en getraind zijn in de systematiek van het signaleren, observeren en analyseren van gedrag. Vervolgens is het zaak door middel van een goede handelingsplanning systematisch naar gewenst gedrag toe te werken. Op dit moment worden de ervaren gedragsproblemen te vaak op één hoop gegooid. Het is van belang te analyseren of de gedragsproblemen worden veroorzaakt door een ontwikkelings-, een stemmings- of een emotionele stoornis of bijvoorbeeld door een onmachtige opvoedingssituatie thuis of, last but not least, door onprofessioneel handelen van het lerarenkorps. Onderwijsbeleidsmaatregelen als Weer samen naar school (WSNS) en de leerlinggebonden financiering (LGF) zijn erop gericht dat leerlingen, zoveel als mogelijk en verantwoord is, onderwijs geboden wordt in het reguliere onderwijs. De vraag is of het onderwijsveld hierop voldoende is en wordt voorbereid. De afgelopen tien jaar heeft de IB er (interne begeleider) zijn/haar plaats gevonden in het basisonderwijs. De IB er is verantwoordelijk voor het organiseren van de opvang van leerlingen met speciale behoeften, coaching van leerkrachten en ondersteuning van de directie. Op veel reguliere basisscholen echter worden leerlingen met speciale behoeften niet in de klas opgevangen maar daarbuiten. Dat was niet de bedoeling van WSNS, aldus Meyer. 2 WSNS is niet aangeland op de werkvloer. Door middel van de LGF nemen op dit moment duizenden leerlingen, voorzien van een rugzakje, in het basis- en voortgezet onderwijs deel aan het reguliere onderwijs. Honderden ambulante begeleiders (AB ers) ondersteunen de leerling en zijn omgeving in dit proces. Inmiddels wordt steeds duidelijker dat naast de individuele begeleiding van de leerling er ook op team- en schoolniveau ondersteund moet gaan worden. Maatregelen als WSNS en Passend onderwijs 2011 dienen op de werkvloer goed voorbereid te worden. Een leerkracht kan niet zomaar out of the blue omgaan met ADHD-leerlingen. Welke specifieke aanpak vergt een leerling met PDD- NOS of Asperger? Hoe gaat men om met depressieve of met angstige leerlingen? Hoe treedt men suïcidale leerlingen tegemoet? Bij wie moet men aankloppen wanneer er een vermoeden is van automutilatie en welke signalen geven deze leerlingen af? Hoe gaat men in het mbo om met leerlingen met een dreigende persoonlijkheidsstoornis als borderline? Heeft zo n stoornis consequenties voor de verdere studiekeuze? Kan men een leerling met een eetstoornis een koksopleiding adviseren? Wat roept een leerling met een oppositioneel opstandige stoornis op? Waarom zijn leerlingen met een hechtingsstoornis zo ontzettend moeilijk te begeleiden? Kortom: vragen te over en voldoende antwoorden te geven. Kennis ver(p)licht Om leerlingen te ondersteunen die kampen met gedragsproblemen (er letterlijk zelf tegen vechten), zal het personeel in het onderwijs intensiever en gerichter geschoold moeten worden. Het scholingsaanbod dient rekening te houden met de verschillende disciplines binnen het onderwijs. De scholing dient personeelbreed aangeboden te worden; dat wil zeggen: van onderwijsondersteunend personeel (conciërges, assistenten, mediathecarissen, administratief personeel) tot coördinatoren en directieleden. Probleemgedrag dient teamgericht aangepakt te worden. Hierbij zijn afspraken en het nakomen van deze afspraken door het gehele team een vanzelfsprekendheid. Wanneer leerlingen ervaren dat docentengedrag onvoorspelbaar is en dat de afgesproken regels willekeurig worden toegepast, reageren de leerlingen met onzekerheid, motivatieproblemen en gedragsproblemen. 3 De leerkracht als trigger van gedragsproblemen, daar ontbrak het nog aan! Er moet een cultuuromslag komen naar een klimaat van samenwerken aan relaties, veiligheid, intervisie, fouten durven toegeven, durven aangeven dat afspraken niet nagekomen worden (in plaats van je er gewoon niet aan houden), het aanspreken van collega s. 4 Op kinder- en jeugdpsychiatrisch en neurologisch gebied wordt op dit moment veel onderzoek gedaan. De resultaten daarvan zullen, na een vertaalslag richting het onderwijs, veel profijtelijke informatie en inzichten opleveren voor het onderwijs. Het Centrum Brein & Leren is specifiek opgezet om wetenschappelijke kennis over hersenen en leren ter beschikking te stellen aan diegenen die dat nodig hebben: onderwijsbeleidsmakers, onderwijsgevenden en alle anderen die met het Nederlandse onderwijs van doen hebben. 5 De bevindingen beschreven in het NOW-rapport Leer het brein kennen wijzen ook in deze richting. 6 De volgende twee stellingen kunnen richting geven: De kwaliteit van de onderwijsgevende is sterk bepalend voor de efficiëntie van het leerproces. Er dient meer onderzoek gedaan te worden naar factoren die deze kwaliteit bepalen, waaronder leer- en veranderprocessen bij de onderwijsgevende zelf en in het bijzonder verouderingsprocessen. Het onderwijs dient zich om te vormen van leerstofgericht naar leerling/lerende gericht. 6

3 Naast al het ondersteunen, begeleiden, bespreken, observeren, testen en analyseren van de gedragsproblematische leerling zal de leerkracht aan zijn eigen na- en bijscholing moeten werken om professioneel te kunnen omgaan met deze leerling. L. van Driel doet in zijn dissertatie Professionalisering in school 7 de volgende twee aanbevelingen: Professionalisering van de beroepsgroep van docenten verdient een hoge prioriteit: in de eerste plaats van de docenten zelf en in de tweede plaats van de overheid. Professionalisering van docenten, leden van het ondersteunend personeel en leden van de schoolleiding verdient door betrokkenen als vanzelfsprekend en niet als vrijblijvend te worden ervaren. Het is noodzakelijk dat hiertoe voorwaarden worden geschapen. Verder concludeert hij dat de professionalisering bij voorkeur op de werkplek (in de school) georganiseerd moet worden. Focus Waarop moet worden ingezet? De DSM IV-TR 8 is in het onderwijsveld nauwelijks bekend en zou daar geïntroduceerd moeten worden. Alleen de begeleidingsfunctionarissen in het onderwijs hebben ermee te maken. Op grond waarvan en door wie diagnosen gesteld worden is bij het overige personeel niet bekend. Wel wordt ze met regelmaat gevraagd een bijdrage te leveren aan het diagnostische proces door middel van het invullen van gedragsvragenlijsten als de TRF/CBCL. 9 Het zou aan te bevelen zijn dat de uitkomsten van de vragenlijsten ook aangewend worden om de werksituatie in de klas te verlichten. Helaas vindt deze feedback, natuurlijk met inachtneming van de privacyrichtlijnen, lang niet altijd plaats. Meer kennis van de psychopathologie van de meest voorkomende stoornissen onder leerlingen in de betreffende schoolpopulatie is wenselijk. Dat wil zeggen dat leerkrachten in de groepen van de peuter- en kleuterleeftijd en de overige onderbouwgroepen in het basisonderwijs getraind worden in de vroegtijdige onderkenning van de ontwikkelingsstoornissen en hechtingsstoornissen. 10 Dat ze kennis hebben van de symptomen en getraind worden in de vaardigheden om hiermee in de klassensituatie en het leerproces om te gaan. Leerkrachten in het basis- en voortgezet onderwijs zouden naast voorlichting over ADHD en autismespectrum ook kennis moeten hebben van het gegeven dat angst en depressie onder leerlingen vaker voorkomt dan tot nu toe bekend is. Hiervoor moeten de docenten kijk- en handelingswijzers aangeboden worden. Dat wil zeggen: wat kan men aan signalen met betrekking tot angst en depressie onderkennen in de klas en wat kan de leerkracht daar aan handelen tegenover zetten. Docenten in bijvoorbeeld de bovenbouw havo/vwo en het middelbaar en hoger beroepsonderwijs zouden geïnformeerd moeten worden over eetstoornissen, persoonlijkheidsstoornissen en psychosen en schizofrenie Parallel aan of als vervolg op de hiervoor genoemde informerende cyclus van deskundigheidsbevordering zou een gedragsmanagementcyclus moeten worden aangeboden. In deze laatste cyclus komen thema s aan de orde als het systematisch signaleren, observeren en diagnosticeren van problematisch gedrag, met vervolgens het planmatig handelen hierop. Klassenmanagement is een onontbeerlijk onderdeel van het onderwijsvak, dat steeds complexer wordt vanwege de toename van het aantal leerlingen met psychische problematiek. Docenten hebben in de dagelijkse praktijk van doen met minimaal één ADHD-leerling in de klas, een grote kans op een leerling met PDD-NOS of Asperger, een zekere kans op een depressieve of angstige leerling en zeker een leerling met een sociale fobie. 13 Leerlingen met eetstoornissen worden nu ook al in het basisonderwijs gesignaleerd. Van de leerlingen kampt 30% met de gevolgen van echtscheiding. Leerkrachten verzuchten dan ook vaak leer ons zo n klas managen. Daarnaast zouden docenten getraind moeten worden in conflicthantering. Conflicten horen bij gedragsproblemen als koorts bij griep. Toch wordt hier in opleidingen en ook in de latere scholing weinig aandacht aan besteed. Een ander onderwerp dat aan de orde zou moet komen is het systematisch complimenteren en belonen. Ondanks het feit dat de effectiviteit van complimenteren en belonen overduidelijk is aangetoond, wordt er van deze gratis middelen vaak met schroom gebruikgemaakt. 14 Samenwerking met niet-onderwijsdisciplines is noodzakelijk. Regelmatige voorlichting door en gesprekken met behandelaars kunnen begrip en kennis naar het onderwijs brengen. Belangrijke thema s daarin kunnen zijn: het beloop van een stoornis, de werking van medicatie en de finetuning, de bijwerkingen van medicatie die van invloed zijn op het onderwijsproces, en mogelijkheden en belemmeringen voor studie- en beroepskeuze. De professionalisering zal langjarig en cyclisch van karakter moeten zijn. Nieuwe docenten moeten bij binnenkomst direct worden ingewerkt en bijgeschoold. Docenten die reeds werkzaam zijn en die moeite hebben met bepaalde onderdelen, worden dwingend uitgenodigd bepaalde thema s te herhalen. Op elke school zou een orthotheek voorhanden moeten zijn waarin naast up-to-date vakliteratuur ook op systematische wijze handelingsgerichte informatie wordt verzameld, die direct gebruikt kan worden in de praktijk van alledag. Op deze wijze wordt een switch gemaakt van een verwijscultuur, waarbij de gedragsproblematische leerlingen worden verwezen naar de deskundigen binnen school, naar een cultuur waarin leerkrachten competent zijn en zelf verantwoordelijk voor het functioneren van de leerling met uitdagend gedrag. Programma s en methodieken Op dit moment is er een aantal programma s en methodieken voorhanden dat ingezet kan worden om de hiervoor

4 genoemde cycli handen en voeten te geven. Daarbij moet een onderscheid gemaakt worden tussen programma s die in en door het onderwijs uitgevoerd kunnen worden en opvoedingsondersteunende programma s die ook hun effect hebben op het gedrag in de klas. In de programma s die op school en in de klas worden uitgevoerd, spelen ouders/verzorgers een cruciale rol. Jeninga 15 biedt in zijn Praktijkboek voor het primair onderwijs inzichten in het ontstaan en voortbestaan van gedragsproblemen, maar hij wijst ook de weg naar effectieve oplossingen. Hij staat een planmatige aanpak van gedragsproblemen voor, waarin de route van signalering, diagnosticering en vervolgens handelingsplanning gevolgd wordt. Verder wordt er uitgebreid aandacht geschonken aan de rol van ouders en de opbouw van het contact met hen. Ten slotte voorziet het praktijkboek de leerkracht van een serie observatiemodellen, signaleringslijsten en handelingsplanopzetten die direct bruikbaar zijn in de praktijk. Teitler 3 heeft in samenwerking met het Seminarium voor Orthopedagogiek het trainingsprogramma Leren in veiligheid (LIV) ontwikkeld. Het doel van dit vierjarige traject is een eensgezinde pedagogische en didactische structuur voor leerlingen te creëren, ter vergroting van het onderwijsrendement en verbetering van het welbevinden van leerlingen en onderwijspersoneel in het voortgezet onderwijs. Het programma biedt met behulp van klassenmanagement een systematische leerlijn voor zelfstandigheid, eerst in werken en daarna in gedrag. Bij de aanpak van probleemgedrag richt LIV zich dus niet in eerste instantie op de leerling met probleemgedrag maar op de opvoeders en de leerkrachten in de vooronderstelling dat probleemgedrag minder kans krijgt om zich voor te doen wanneer de leerkrachten gestructureerd werken, duidelijk zijn in de communicatie en een veilige werkomgeving creëren. Wanneer probleemgedrag zich toch voordoet, krijgt het minder kans te escaleren wanneer opvoeders een eensgezind standpunt innemen ten aanzien van gedrag. Ten slotte biedt het programma de leerlingen het gevoel dat leerkrachten hen waarderen, het versterkt het geloof in eigen kunnen en versterkt het gevoel dat ze iets kunnen ondernemen zonder dat anderen hen daarbij hoeven te helpen. Van Acker geeft aan dat 65% van de leerkrachten in het basisen voortgezet onderwijs regelmatig met gedragsproblemen van leerlingen te maken heeft. 16 Hij constateert tevens dat er in de lerarenopleiding nauwelijks aandacht aan dit gegeven wordt geschonken. Van Acker heeft een cursus ontwikkeld waarin verklaringsmodellen voor gedragsproblemen, gedragsveranderingstechnieken en het omgaan met agressie aan de orde komen. Daarnaast biedt hij strategieën aan om het klimaat in de klas en op school te verbeteren en de samenwerking met ouders en jeugdhulpverlening te bevorderen. Greene heeft een methode ontwikkeld voor de omgang met chronisch inflexibele kinderen. 17 Hij focust in zijn methode vooral op de vraag waarom het sommige kinderen niet lukt zich te gedragen en gaat ervan uit dat er in die gevallen sprake is van een onvoldoende ontwikkeling van gedragsvaardigheden. In zijn aanpak gaat het om het bespreken en uitwerken van een voor de betrokken partijen bevredigende oplossing. Het Taakspel van de CED is een groepsgerichte aanpak om leerlingen in midden- en bovenbouw van het basisonderwijs te leren zich beter aan klassenregels te houden. 18 Hierdoor vermindert onrustig, storend en agressief gedrag. De methodiek gebruikt een aantal facetten uit het Amerikaanse programma The Good Behavior Game. De belangrijkste elementen uit dit programma zijn: gedragsinstructie, modelleren, positieve bekrachtiging, afzwakken van ongewenst gedrag, het uitdoven van ongewenst gedrag en de visuele feedback van resultaten. Rots & water en Marietje Kessels zijn meer seksespecifieke programma s waarin de eigen weerbaarheid en tevens het respectvol handelen wordt vergroot. De programma s worden ingezet om pestgedrag in groepen en machtsmisbruik aan te pakken en daarnaast de sociale omgang te verbeteren. 19 Het programma Gedragsverandering binnen en buiten de klas werkt vanuit de toegepaste gedragstherapie met als belangrijkste leerprincipe dat het gedrag bepaald wordt door de gevolgen. 20 Het programma werkt met het ABC-schema, waarbij systematisch gekeken wordt naar de Antecedenten (de situatie en de voorafgaande gebeurtenissen), de Behavior (het concreet waarneembare gedrag) en de Consequenten (de gevolgen op het gedrag). Het biedt de leerkracht onder andere inzicht in de manier waarop voorafgaande gebeurtenissen het probleemgedrag beïnvloeden. In de praktijk blijkt het ABC-schema snel en praktisch uitvoerbaar te zijn. Het geeft leerkrachten houvast en uit respons blijkt dat leerkrachten zich competenter voelen in de aanpak van gedragsproblemen in de klas. Het First Step to Success (FS)-programma, dat nog niet in het Nederlands vertaald is, heeft veel potentieel en heeft zijn weg in de Verenigde Staten, Canada, IJsland en inmiddels ook Turkije gevonden. 21 FS is een vroeg preventieprogramma, met als doelgroep leerlingen in de onderbouw van de basisschool, die antisociaal of agressief gedrag dreigen te ontwikkelen. Het programma wordt in een spelvorm binnen zes weken uitgevoerd met behulp van een gedragscoach en de hulp van de klassenleerkracht en de medeleerlingen. 22 REC 4.5 Noord-Holland onderzoekt of het programma of onderdelen ervan ingezet kunnen worden in het ambulante werk dat het verricht. Tot slot Ouders en leerkrachten worden in het omgaan met kinderen met gedragsproblemen vaak geconfronteerd met hun eigen onmacht. Kennis van zake met betrekking tot de mogelijke stoornissen en een systematische aanpak kunnen hierin heel neutraliserend en verhelderend werken. Tevens kan onvrede en onmacht worden omgezet in competentie, waardoor beide partijen weer vaste grond onder de voeten krijgen.

5 Samenwerking van het thuisfront met het onderwijs, de jeugdhulpverlening en behandelaars is daarin onontbeerlijk. Niet voor niets zijn de meest effectief gebleken gedragsprogramma s multi-systemisch van opzet. Met alle betrokken partijen en het betrokken kind zelf vechten tegen het ongewenste gedrag! Het onderwijs moet dit niet zien als een extra nieuwe opdracht, maar als een logische en gewenste invulling van het beroep. Pedagogiek maakt al honderden jaren deel uit van het onderwijs. Nieuw onderzoek, meer inzicht in het functioneren van de hersenen, meer kennis van zaken over de oorzaken van gedragsproblemen en gedragsstoornissen en meer mogelijkheden door medicatie vergen een aanpassing van de onderwijspraktijk. Intensieve nascholing is daarvoor een vereiste. De hiervoor genoemde gedragsinterventieprogramma s en -methodieken bieden voldoende houvast om op korte termijn en in heel Nederland te starten met het (nog) systematischer kijken naar gedrag. Er zijn scholen die daarin al flink gevorderd zijn. Dat zijn de scholen waar sprake is van een goede zorgstructuur, waar systematisch leerlingbesprekingen worden gehouden met een goede handelingsplanning, waar al het personeel voortdurend wordt geschoold op pedagogisch gebied en nieuwe inzichten vanuit andere disciplines aangereikt krijgt. Dat zijn ook scholen waar discipline heerst, waar de leerkrachten uniformiteit uitstralen en waar met plezier wordt geleerd en gewerkt! 16 Acker J van. Probleemgedrag in de klas en agressie op school. Een praktische handleiding. Antwerpen: De Boeck, p Greene RW. Het explosieve kind. Over het opvoeden en begrijpen van snel gefrustreerde en chronisch inflexibele kinderen. Amsterdam: Nieuwezijds, p Sar AM van der. Taakspel, een hulpmiddel bij het invoeren van klassenregels. Rotterdam: PI Rotterdam, CED-groep. 19 Ykema F. Rots & water. Praktijkboek. Een psychofysieke training voor jongens. Amsterdam: SWP, p Krab K, Engelen-Snaterse T, Boer-Boosman B de. Gedragsverandering binnen en buiten de klas. Gedragsverandering van leerling en leerkracht in het basis- en speciaal onderwijs. Amersfoort: CPS, p Walker HM, Stiller B, Golly A, et al. First step to success. Helping young children overcome antisocial behavior. Longmont: Sopris West. 22 Paternotte A. Gedragsproblemen voorkomen. Met coach voor leerkracht en ouders. Balans Magazine. 2007;(5):24-5. Aanbevolen literatuur Barkley R. Diagnose ADHD, een gids voor ouders en hulpverleners. Lisse: Swets & Zeitlinger, p Barkley R, Benton C. Druktemakers, in acht stappen naar beter gedrag van uw kind met ADHD. Lisse: Swets & Zeitlinger, p Kleef A van. Ojee een kind met ADHD, Paternotte A, Buitelaar J. Het is ADHD, Alles over de kenmerken, diagnose, behandeling en aanpak thuis en op school. Bilthoven/Houten: Vereniging Balans/Bohn Stafleu van Loghum, p Literatuur 1 Hunter E. Blackboard jungle. Bently Publishers, Brooks R. Blackboard jungle, dvd. Warner, Marreveld M. Weer samen naar school. Didaktief. 2004;(8): Teitler PI. Leren in veiligheid. Klassenmanagement en probleemgedrag. Utrecht: Agiel, p Poutsma F, Teitler PI, Wilbers I. Tijdschr Orthopedagogiek. 2005;44: Jolles J. Welkom op Internetsite van het Kennis-, expertise- en researchcentrum Brein & Leren. 30 augustus Jolles J, Groot R de, Bethem J van, et al. Leer het brein kennen. Den Haag: Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek, 2005;48: Driel L van. Professionalisering in school. Een studie naar verbetering van pedagogisch-didactisch handelen. Culemborg: eigen beheer, p DSM-IV-TR, Beknopte handleiding bij de diagnostische criteria. Amsterdam; Harcourt, p Achenbach TM, Verhulst FC. Teachers report form. Vermont; Rotterdam: ASEBA. 10 Jong W de. Gedrag, gedragsstoornissen Hechtingsstoornissen Naar professioneel lerarengedrag. Castricum: REC 4.5, p Bodde E, Jong W de. Persoonlijkheidsstoornissen De anti-sociale persoonlijkheidsstoornis De borderline persoonlijkheidsstoornis. Castricum: REC 4.5, p Jong W de, Pierlo M. Schizofrenie Psychose, Informatieverwerkingsproblemen en verwardheid op school. Castricum: REC 4.5, p Ruiter C de (red.). Trimbos zakboek psychische stoornissen. Utrecht: De Tijdstroom, p Sprague J, Golly A. Best behavior Building positive behavior support in schools. Longmont: Sopris West, p Jeninga J. Professioneel omgaan met gedragsproblemen. Praktijkboek voor het primair onderwijs. Baarn: HB Uitgevers, p. 301.

6 Deze uitgave is mede mogelijk gemaakt door Janssen Cilag bv. De redactie, uitgever en sponsor zijn niet aansprakelijk voor de inhoud van de onder auteursnaam opgenomen artikelen.

Onderzoek naar het cluster 4 onderwijs: kinderen en hulpverlening. Drs. R. Stoutjesdijk & Prof. Dr. E.M. Scholte M.m.v. drs. H.

Onderzoek naar het cluster 4 onderwijs: kinderen en hulpverlening. Drs. R. Stoutjesdijk & Prof. Dr. E.M. Scholte M.m.v. drs. H. Onderzoek naar het cluster 4 onderwijs: kinderen en hulpverlening Drs. R. Stoutjesdijk & Prof. Dr. E.M. Scholte M.m.v. drs. H. Leloux-Opmeer Voorwoord Inhoudsopgave Een tijd geleden hebben Stichting Horizon

Nadere informatie

Gedragsexpert. Doelgroep

Gedragsexpert. Doelgroep Gedragsexpert De Post-HBO opleiding Gedragsexpert heeft tot doel leraren, intern begeleiders en zorgcoördinatoren zo goed mogelijk toe te rusten met kennis, inzichten en vaardigheden op het gebied van

Nadere informatie

Gedragsexpert. Doelgroep

Gedragsexpert. Doelgroep Gedragsexpert De Post-HBO opleiding Gedragsexpert heeft tot doel leraren, intern begeleiders en zorgcoördinatoren zo goed mogelijk toe te rusten met kennis, inzichten en vaardigheden op het gebied van

Nadere informatie

2010/2011 BAGAGE KWIJT? ADD ASPERG. De J.H. Donnerschool zoekt met u mee k

2010/2011 BAGAGE KWIJT? ADD ASPERG. De J.H. Donnerschool zoekt met u mee k 2010/2011 BAGAGE KWIJT? TIS AU ME OS D-N PD AD HD ADD O ER ASPERG D D De J.H. Donnerschool zoekt met u mee k J.H. Donnerschool Rudolphlaan 5 3794 MZ De Glind Postadres: Postbus 492, 3770 AL Barneveld T:

Nadere informatie

SWPBS en HGW in curriculum lerarenopleiding

SWPBS en HGW in curriculum lerarenopleiding SWPBS en HGW in curriculum lerarenopleiding Inleiding Het LEOZ (Landelijk Expertisecentrum Onderwijs en Zorg) is een samenwerkingsproject van: Fontys Hogescholen, Opleidingscentrum Speciale Onderwijszorg,

Nadere informatie

ADHD. Wachtkamerspecial 3-2007. Preventie en management van gedragsproblemen in de klas

ADHD. Wachtkamerspecial 3-2007. Preventie en management van gedragsproblemen in de klas ADHD 3-2007 Wachtkamerspecial EEN KWARTAALUITGAVE VAN ACADEMIC PHARMACEUTICAL PRODUCTIONS BV JAARGANG 4, NUMMER 3, OKTOBER 2007 Preventie en management van gedragsproblemen in de klas Verder in deze uitgave

Nadere informatie

NIEUWSBRIEF. Jaargang 2 September 2013 VOORWOORD. In dit nummer: - Voorwoord 1. - Wist u dat 2 - SWPBS 2. - Intervisie R&W 3. - Op maat trajecten 3

NIEUWSBRIEF. Jaargang 2 September 2013 VOORWOORD. In dit nummer: - Voorwoord 1. - Wist u dat 2 - SWPBS 2. - Intervisie R&W 3. - Op maat trajecten 3 NIEUWSBRIEF Jaargang 2 September 2013 In dit nummer: - Voorwoord 1 - Wist u dat 2 - SWPBS 2 - Intervisie R&W 3 - Op maat trajecten 3 - Nieuw aanbod 3 - Uitgelichte workshops 4 - KECCademy 5 VOORWOORD Voor

Nadere informatie

DESKUNDIG AAN HET WERK MET JEUGD. Vergroten van kennis over psychiatrie en psychische gezondheid

DESKUNDIG AAN HET WERK MET JEUGD. Vergroten van kennis over psychiatrie en psychische gezondheid DESKUNDIG AAN HET WERK MET JEUGD Vergroten van kennis over psychiatrie en psychische gezondheid 2 INHOUDSOPGAVE PAGINA Kennis over psychische problemen bij jongeren nodig?! 4 Praktische informatie 5 Het

Nadere informatie

Taken van interne begeleiders in de samenwerking

Taken van interne begeleiders in de samenwerking Taken van interne begeleiders in de samenwerking Hoewel dé intern begeleider niet bestaat, heeft de Landelijke Beroepsgroep voor Intern Begeleiders (LBib) toch geprobeerd wat overzicht te brengen in de

Nadere informatie

GEDRAGSPROTOCOL. (anti pestgedrag) Basisschool De Boomgaard Dieren

GEDRAGSPROTOCOL. (anti pestgedrag) Basisschool De Boomgaard Dieren GEDRAGSPROTOCOL (anti pestgedrag) Basisschool De Boomgaard Dieren Mei 2014 Gedragsprotocol de Boomgaard I. Doel van dit gedragsprotocol: Alle kinderen van De Boomgaard moeten zich veilig voelen, zodat

Nadere informatie

Protocol Goed gedrag is onze zorg. Onderdeel: Anti pestbeleid.

Protocol Goed gedrag is onze zorg. Onderdeel: Anti pestbeleid. Protocol Goed gedrag is onze zorg. Onderdeel: Anti pestbeleid. Een onderwijsprotocol tegen pesten houdt in dat door samenwerking het probleem van het pestgedrag bij kinderen wordt aangepakt. Hiermee willen

Nadere informatie

Excellente Leerkracht SBO, SO/VSO. Stichting Meerkring LC 11 Onderwijsproces -> Leraren 44343 43334 43 43 Marieke Kalisvaart

Excellente Leerkracht SBO, SO/VSO. Stichting Meerkring LC 11 Onderwijsproces -> Leraren 44343 43334 43 43 Marieke Kalisvaart Functie-informatie Functienaam Organisatie Letterschaal CAO Salarisschaal Werkterrein Kenmerkscores SPO-gecertificeerde Stichting Meerkring LC 11 Onderwijsproces -> Leraren 44343 43334 43 43 Marieke Kalisvaart

Nadere informatie

Richtlijnen Commissie Leerling Ondersteuning (CLO) Samenwerkingsverband De Liemers po

Richtlijnen Commissie Leerling Ondersteuning (CLO) Samenwerkingsverband De Liemers po Richtlijnen Commissie Leerling Ondersteuning (CLO) Samenwerkingsverband De Liemers po Minimaal noodzakelijk bij aanmelding voor alle leerlingen: Ondertekend aanmeldingsformulier Handelingsgericht Zorgformulier

Nadere informatie

Dr. Ellen Luteijn GZ psycholoog en werkzaam bij Kentalis. NVA Congres 2013

Dr. Ellen Luteijn GZ psycholoog en werkzaam bij Kentalis. NVA Congres 2013 Dr. Ellen Luteijn GZ psycholoog en werkzaam bij Kentalis NVA Congres 2013 Autisme en onderwijs NVA 4 oktober 2013 Ellen Luteijn Inhoud Hoe kan onderwijs passend zijn voor leerlingen met ASS? Passend Onderwijs

Nadere informatie

Box 1: Matrix Handelingsgericht werken Schoolwide Positive Behavior Support Oplossingsgericht werken

Box 1: Matrix Handelingsgericht werken Schoolwide Positive Behavior Support Oplossingsgericht werken Kees Dijkstra (Windesheim), Els de Jong (Hogeschool Utrecht) en Elle van Meurs (Fontys OSO). 31 mei 2012 Box 1: Matrix Handelingsgericht werken Schoolwide Positive Behavior Support Oplossingsgericht werken

Nadere informatie

Bijlage 2 bij Schoolondersteuningsprofiel: De huidige leerling populatie Werkproces 1. Kwaliteitszorg.

Bijlage 2 bij Schoolondersteuningsprofiel: De huidige leerling populatie Werkproces 1. Kwaliteitszorg. Bijlage 2 bij Schoolondersteuningsprofiel: De huidige leerling populatie Werkproces 1. Kwaliteitszorg. Kwaliteitsaspect : De school heeft inzicht in de onderwijsbehoeften van haar leerlingpopulatie en

Nadere informatie

Stichting Expertisecenter Onderwijs Zorg Bonaire is op zoek naar een ervaren. Ambulant onderwijskundig begeleider (1 fte)

Stichting Expertisecenter Onderwijs Zorg Bonaire is op zoek naar een ervaren. Ambulant onderwijskundig begeleider (1 fte) VACATURE Stichting Expertisecenter Onderwijs Zorg Bonaire is op zoek naar een ervaren Ambulant onderwijskundig begeleider (1 fte) Stichting Expertisecenter Onderwijs Zorg Bonaire (EOZ) biedt zorg en begeleiding

Nadere informatie

PBS: Preventief werken aan een positief schoolklimaat

PBS: Preventief werken aan een positief schoolklimaat Opleidingen PBS PBS: Preventief werken aan een positief schoolklimaat Probleemgedrag in het onderwijs, het komt bijna overal voor. Veel personeelsleden op scholen voelen zich hierdoor machteloos. Ook kan

Nadere informatie

De ambulant begeleider heeft als eerste zorg het welbevinden van de leerling binnen het regulier onderwijs

De ambulant begeleider heeft als eerste zorg het welbevinden van de leerling binnen het regulier onderwijs 1 Wat is ambulante begeleiding? Ambulante begeleiding is ondersteuning van het speciaal onderwijs aan het regulier onderwijs. Met ambulante begeleiding kunnen leerlingen met een cluster 4 indicatie regulier

Nadere informatie

Kaderplan Trajectbegeleiding Duin en Kruidbergmavo

Kaderplan Trajectbegeleiding Duin en Kruidbergmavo Kaderplan Trajectbegeleiding Duin en Kruidbergmavo 1. Doel van de trajectgroep-achtige voorziening voor eigen school. Ondersteuning en uitbreiding huidige zorgteam, vooruitlopend op de wet passend onderwijs

Nadere informatie

De Piramide van Pavlov, de interactiedriehoek en de rubrics

De Piramide van Pavlov, de interactiedriehoek en de rubrics De Piramide van Pavlov, de interactiedriehoek en de rubrics Hoe kunnen we gedragsproblemen in het onderwijs substantieel verminderen? Een integrale benadering voor op de werkvloer leidt tot minder ervaren

Nadere informatie

DESKUNDIG AAN HET WERK. Vergroten van kennis over psychiatrie en psychische gezondheid bij volwassenen

DESKUNDIG AAN HET WERK. Vergroten van kennis over psychiatrie en psychische gezondheid bij volwassenen DESKUNDIG AAN HET WERK Vergroten van kennis over psychiatrie en psychische gezondheid bij volwassenen 2 INHOUDSOPGAVE PAGINA Kennis over psychische problemen nodig?! 4 Praktische informatie 5 Zicht op

Nadere informatie

Op weg naar effectiviteitonderzoek in het cluster 4 onderwijs

Op weg naar effectiviteitonderzoek in het cluster 4 onderwijs Op weg naar effectiviteitonderzoek in het cluster 4 onderwijs Een verkenning van de doelgroep en de werkwijze Drs. R. Stoutjesdijk & Prof. Dr. E.M. Scholte M.m.v. Drs. H. Leloux-Opmeer Inhoudsopgave Introductie

Nadere informatie

T D B O Opleidingsinstelling. Behandelingsstrategieën bij obese kinderen 3 1 2 Cure & Care Development www.curecare.nl 2.006.010

T D B O Opleidingsinstelling. Behandelingsstrategieën bij obese kinderen 3 1 2 Cure & Care Development www.curecare.nl 2.006.010 Afkortingen: T = totaal geaccrediteerde uren (exclusief bijtelling 25% voorbereiding/huiswerk) D = geaccrediteerde uren voor het taakgebied Diagnostiek B = geaccrediteerde uren voor het taakgebied Behandeling

Nadere informatie

ondersteuning in het onderwijs

ondersteuning in het onderwijs ondersteuning in het onderwijs School is een centraal onderdeel van het leven van kinderen en jongeren. Ervaringen op school zijn vormend en het wel of niet afmaken van school is bepalend voor hun toekomst.

Nadere informatie

Doelstellingen professionaliseringstraject Het SWV heeft als doelstellingen voor het professionaliseringstraject geformuleerd:

Doelstellingen professionaliseringstraject Het SWV heeft als doelstellingen voor het professionaliseringstraject geformuleerd: projectplan professionaliseringstraject Samenwerkingsverband VO Zuid-Kennemerland 2014-2016 Mendelcollege Doelstellingen professionaliseringstraject Het SWV heeft als doelstellingen voor het professionaliseringstraject

Nadere informatie

Schoolondersteuningprofiel 2014 2018 Naam school: Bouwens van der Boijecollege Naam schoolbestuur: LVO SWV VO 31.01 Noord-Limburg Datum: 01-10-13

Schoolondersteuningprofiel 2014 2018 Naam school: Bouwens van der Boijecollege Naam schoolbestuur: LVO SWV VO 31.01 Noord-Limburg Datum: 01-10-13 Schoolondersteuningprofiel 2014 2018 Naam school: Bouwens van der Boijecollege Naam schoolbestuur: LVO SWV VO 31.01 Noord-Limburg Datum: 01-10-13 1. Inleiding 2. Algemene gegevens 2.1 Contactgegevens Drs.

Nadere informatie

Scholingsplan 2012-2013. Samen in ontwikkeling

Scholingsplan 2012-2013. Samen in ontwikkeling Scholingsplan 2012-2013 Samen in ontwikkeling Inhoudsopgave Inleiding 3 Pijlers 4 Kader 5 Deskundigheidsbevordering 2012-2013 6 Beschrijvingen van de scholingen 7 Aanmelden voor externe scholingen 9 Inleiding

Nadere informatie

DESKUNDIG AAN HET WERK OUDEREN. Trainingen op het gebied van psychische problemen of psychiatrische stoornissen

DESKUNDIG AAN HET WERK OUDEREN. Trainingen op het gebied van psychische problemen of psychiatrische stoornissen DESKUNDIG AAN HET WERK OUDEREN Trainingen op het gebied van psychische problemen of psychiatrische stoornissen 2 3 INHOUDSOPAVE PAGINA Kennis over psychische problemen bij ouderen nodig?! 4 Praktische

Nadere informatie

In Oosterschelde. gaat het. lukken!gedragpunt, scholing en advies 6. Waar hebben we het over? Waar hebben we het over? 14-10-2015

In Oosterschelde. gaat het. lukken!gedragpunt, scholing en advies 6. Waar hebben we het over? Waar hebben we het over? 14-10-2015 Peter Mol 09-07-1954 Uitgeest Marlies Orthopedagoog Auteur: Passend Onderwijzen Directeur Gedragpunt Gedragpunt, scholing en advies 1 Gedragpunt, scholing en advies 2 Waar hebben we het over? Waar hebben

Nadere informatie

Gedragsprotocol RKBS De Flamingo

Gedragsprotocol RKBS De Flamingo Gedragsprotocol RKBS De Flamingo Inhoud: 1. Algemene inleiding gedragsprotocol. 2. Visie van de school 3. Doel van het protocol 4. Afspraken en regels 5. Aanpak van ongewenst gedrag 6. Wettelijke regelingen

Nadere informatie

Een leerwerkplaats voor lerarenopleiders

Een leerwerkplaats voor lerarenopleiders Tekst: Bob Schoorel Een leerwerkplaats voor lerarenopleiders Windesheim in Zwolle gaat aan de slag met de leerwerkplaats Handelingsgericht Werken (HGW). De leerwerkplaats HGW is een concept waarbij professionals

Nadere informatie

FUNCTIEBESCHRIJVING. Werkzaamheden

FUNCTIEBESCHRIJVING. Werkzaamheden Leraar basisonderwijs LA Functiewaardering: 33333 33333 33 33 Salarisschaal: LA Werkterrein: Onderwijsproces > Leraren Activiteiten: Beleids en bedrijfsvoeringsondersteunende werkzaamheden, overdragen

Nadere informatie

Kwaliteitsgericht omgaan met kinderen denken vanuit mogelijkheden zien van kernkwaliteiten handelen vanuit respect voor ieders eigenheid

Kwaliteitsgericht omgaan met kinderen denken vanuit mogelijkheden zien van kernkwaliteiten handelen vanuit respect voor ieders eigenheid POWer: Kwaliteitsgericht omgaan met kinderen Leerkrachten ervaren dat kinderen zich anders gedragen dan vroeger. Steeds vaker mondiger, meer intuïtief, zelfbewust en minder genegen gewoon te doen wat van

Nadere informatie

De kern van SWPBS in 6 pijlers: Schoolwide PBS is een: School Wide Positive Behavior Support (SWPBS) De kern van SWPBS in 6 pijlers: Doel van SWPBS

De kern van SWPBS in 6 pijlers: Schoolwide PBS is een: School Wide Positive Behavior Support (SWPBS) De kern van SWPBS in 6 pijlers: Doel van SWPBS School Wide Positive Behavior Support (SWPBS) Sandra Koot en Monique Baard www.educote.nl 06-14980658 Schoolwide PBS is een: Schoolbrede, preventieve aanpak van gedrag, gericht op alle leerlingen Gericht

Nadere informatie

Lesgeven aan groep 7 en 8

Lesgeven aan groep 7 en 8 Lesgeven aan groep 7 en 8 Heeft u uw ervaring in de onder- of bovenbouw van de basisschool en gaat u nu (of binnenkort) lesgeven aan groep 7 of 8, dan zult u zich wellicht verbazen over de manier waarop

Nadere informatie

De toegevoegde waarde van taakspel binnen BAG.

De toegevoegde waarde van taakspel binnen BAG. De toegevoegde waarde van taakspel binnen BAG. Taakgericht met Taakspel Taakspel is een hulpmiddel (spel) bij het invoeren van klassenregels. Zomaar wat uitspraken Kinderen worden steeds moeilijker, psychosociale

Nadere informatie

Voor informatie over MST-LVB: MST-LVB Supervisor MST@prismanet.nl 06-23 95 63 91. Meer info? 0800-2357747 www.prismanet.nl

Voor informatie over MST-LVB: MST-LVB Supervisor MST@prismanet.nl 06-23 95 63 91. Meer info? 0800-2357747 www.prismanet.nl Voor informatie over MST-LVB: MST-LVB Supervisor MST@prismanet.nl 06-23 95 63 91 Meer info? 0800-2357747 www.prismanet.nl Prisma MST-LVB Multi Systeem Therapie Licht Verstandelijk Beperkt Prisma heeft

Nadere informatie

Wat heeft dit kind nodig?

Wat heeft dit kind nodig? ADHD PDD-NOS Leerstoornis Gedragsstoornis Team Wat heeft dit kind nodig? Lynn leest in haar leesboek. Tegelijkertijd tikt ze constant met haar pen op haar tafel. Dat doet ze wel vaker. De kinderen van

Nadere informatie

Wijzer Onderwijs. www.cedgroep.nl/webwinkel. Ondersteuning en praktische tips. Voor wie?

Wijzer Onderwijs. www.cedgroep.nl/webwinkel. Ondersteuning en praktische tips. Voor wie? Wijzer Onderwijs Leerlingen met autisme, ADHD, ODD/CD, angst, depressie of hechtingsproblemen: wie in het onderwijs werkt, krijgt er mee te maken. In de praktijk is het lastig om tegemoet te komen aan

Nadere informatie

Passend Perspectief. Samenvatting en conclusies. mei 2007

Passend Perspectief. Samenvatting en conclusies. mei 2007 Passend Perspectief een onderzoek naar de toekomstige ontwikkeling van de zorgexpertise van het regulier voortgezet onderwijs in Voorne-Putten/Rozenburg mei 2007 Samenvatting en conclusies In het najaar

Nadere informatie

ONDERWIJSONDERSTEUNINGSPROFIEL SV 2.01 JUNI 2012

ONDERWIJSONDERSTEUNINGSPROFIEL SV 2.01 JUNI 2012 ONDERWIJSONDERSTEUNINGSPROFIEL SV 2.01 JUNI 2012 GOMARUS COLLEGE GRONINGEN PRAKTIJKONDERWIJS ALGEMEEN Inleiding Het Praktijkonderwijs met ongeveer 70 leerlingen is een afdeling van het Gomarus College

Nadere informatie

Lastige Gevallen OMGAAN MET PSYCHISCHE STOORNISSEN IN HET JEUGDWERK

Lastige Gevallen OMGAAN MET PSYCHISCHE STOORNISSEN IN HET JEUGDWERK Lastige Gevallen OMGAAN MET PSYCHISCHE STOORNISSEN IN HET JEUGDWERK Programma Theorie over psychische stoornissen Effect op het geloofsleven Omgaan met tieners met psychische stoornissen Tijd voor aktie

Nadere informatie

Werkgeversvereniging Oost - Regio IJssel/Vecht

Werkgeversvereniging Oost - Regio IJssel/Vecht Werkgeversvereniging Oost - Regio IJssel/Vecht 1. Welke associaties heeft u bij het begrip Autisme? Contactgestoord, nemen geen initiatief. Beperkt in het sociaal wenselijk gedrag, grotere behoefte aan

Nadere informatie

Van individuele casuïstiek naar casusoverstijgende oplossing?!

Van individuele casuïstiek naar casusoverstijgende oplossing?! Van individuele casuïstiek naar casusoverstijgende oplossing?! Kort verslag van een OC+-initiatief rond thuiszittende leerlingen uit het primair onderwijs in de regio Eindhoven November 2012 Een publicatie

Nadere informatie

Uitwerking basisondersteuning (concept)

Uitwerking basisondersteuning (concept) Uitwerking basisondersteuning (concept) Auteur Versie Datum 1 Overzicht besluitvormingstraject Datum: 19-3-2015 bestuur (concept) Datum: 20-5-2015 bestuur (definitieve versie) 2 Inhoudsopgave Wat verstaan

Nadere informatie

FUNCTIEBESCHRIJVING EN -WAARDERING. Herman Broerenstichting Vakleraar bewegingsonderwijs

FUNCTIEBESCHRIJVING EN -WAARDERING. Herman Broerenstichting Vakleraar bewegingsonderwijs FUNCTIEBESCHRIJVING EN -WAARDERING Vakleraar bewegingsonderwijs Mei 2013 Opdrachtgever Auteur Clara van Sparwoudestraat 1 2612 SP Delft M. van Ommeren P.P.J.G. Janssen Project 5VBBA4431 1 FUNCTIE INFORMATIE

Nadere informatie

Workshop: Sociale vaardigheden Sociaal emotionele ontwikkeling Oplossingsgericht werken

Workshop: Sociale vaardigheden Sociaal emotionele ontwikkeling Oplossingsgericht werken Workshop: Sociale vaardigheden Sociaal emotionele ontwikkeling Oplossingsgericht werken Sociale vaardigheden Menselijke eigenschappen die er voor zorgen om goed met je medemens te kunnen omgaan. Deze vaardigheden

Nadere informatie

Competenties in relatie tot het Protocol Vermoedens van huiselijk geweld, mishandeling, verwaarlozing en seksueel misbuik

Competenties in relatie tot het Protocol Vermoedens van huiselijk geweld, mishandeling, verwaarlozing en seksueel misbuik Competenties in relatie tot het Protocol Vermoedens van huiselijk geweld, mishandeling, verwaarlozing en seksueel misbuik Competenties Het werken met een protocol, zoals het protocol Vermoedens van huiselijk

Nadere informatie

Anti-pestbeleid OBS De Schakel Alle kinderen moeten zich in hun basisschoolperiode veilig kunnen voelen, zodat zij zich optimaal kunnen ontwikkelen

Anti-pestbeleid OBS De Schakel Alle kinderen moeten zich in hun basisschoolperiode veilig kunnen voelen, zodat zij zich optimaal kunnen ontwikkelen Anti-pestbeleid OBS De Schakel Dit ANTI-PESTBELEID heeft als doel: Alle kinderen moeten zich in hun basisschoolperiode veilig kunnen voelen, zodat zij zich optimaal kunnen ontwikkelen Door regels en afspraken

Nadere informatie

ALGEMENE INFORMATIEBROCHURE

ALGEMENE INFORMATIEBROCHURE ALGEMENE INFORMATIEBROCHURE Educonnect informatiebrochure Pagina 1 Inhoudsopgave algemene informatiebrochure Educonnect Educonnect - pagina 3. De SCSOG Het aanbod van Educonnect De kern van Educonnect

Nadere informatie

Schoolondersteuningsprofiel 't Kruisrak - 30 oktober 2014

Schoolondersteuningsprofiel 't Kruisrak - 30 oktober 2014 Contactgegevens school Naam 't Kruisrak Straat + huisnummer Vogelpad 3 Plaats Bunschoten Postcode 3752 KV Land Nederland Brinnummer 08EN Telefoon (033)298-4260 E-mailadres admin@kruisrak.nl 1B. Onderwijskundig

Nadere informatie

Aannamebeleid Emile Weslyschool Maastricht

Aannamebeleid Emile Weslyschool Maastricht Aannamebeleid Emile Weslyschool Maastricht In werking vanaf 1 augustus 2014 Samen aan de slag voor de beste onderwijsplek voor uw kind! Aannamebeleid EWS, J.D. Pagina 1 Inleiding Vanaf 1 augustus 2014

Nadere informatie

visie, gedrag, overtuigingen, gevoelens, handelen, reflectie

visie, gedrag, overtuigingen, gevoelens, handelen, reflectie Boek : Auteur : Bespreker : Jo Dauwen Datum : juni 2010 Gedragsproblemen in scholen Het denken en handelen van leraren Kees van der Wolf en Tanja van Beukering, Acco ISBN: 9 789033 474989. In een notendop

Nadere informatie

2015-2016. Samenvatting Ondersteuningsprofiel Passend Onderwijs. Nassauschool Groningen

2015-2016. Samenvatting Ondersteuningsprofiel Passend Onderwijs. Nassauschool Groningen 2015-2016 Samenvatting Ondersteuningsprofiel Passend Onderwijs Inhoudsopgave 1. Visie op Passend Onderwijs. 2 2. Ambitieniveau Nassauschool.. 2 3. Het toelatingsbeleid van de Nassauschool 4 4. Ondersteuning

Nadere informatie

Gecomprimeerd Schoolondersteuningsprofiel. Naam School

Gecomprimeerd Schoolondersteuningsprofiel. Naam School 1 Gecomprimeerd Schoolondersteuningsprofiel Naam School Algemene gegevens School Cbs. Het Middelpunt BRIN 09YO Directeur Dhr. J. Oudshoorn Adres Cromme Meth 70, 3191 TG Hoogvliet Telefoon 010-4168762 E-mail

Nadere informatie

TRIPLE T. Rapportage Passend onderwijs (uitwerking onderdeel Triple T)

TRIPLE T. Rapportage Passend onderwijs (uitwerking onderdeel Triple T) TRIPLE T Rapportage Passend onderwijs (uitwerking onderdeel Triple T) Passend onderwijs Een ontwikkeling die parallel loopt aan de transitie Jeugdzorg en die met name vanwege de sterk inhoudelijke samenhang

Nadere informatie

Zorgcoördinator, psycholoog, orthopedagoog

Zorgcoördinator, psycholoog, orthopedagoog Functiefamilie : Onderwijs Begeleiding & Zorg, reeks II Kenmerk : 2014/000496/CvB-P&O Versie : 1 Vastgesteld CvB d.d. : 20-05-2014 Datum : 20 mei 2014 Instemming PGMR d.d. : 16-05-2014 Opgesteld door :

Nadere informatie

Zorgpad Autisme Spectrum Stoornissen

Zorgpad Autisme Spectrum Stoornissen Zorgpad Autisme Spectrum Stoornissen Wanneer u autisme heeft, ondervindt u problemen in het contact met anderen. Het kan zijn dat u geen contact maakt of juist veel aandacht vraagt. U kunt zich moeilijk

Nadere informatie

Hoofdstuk 3 Speciaal onderwijs en positionering van de school van onderzoek

Hoofdstuk 3 Speciaal onderwijs en positionering van de school van onderzoek 27 Hoofdstuk 3 Speciaal onderwijs en positionering van de school van onderzoek 3.1 Inleiding De afgelopen jaren is in Nederland een aantal wezenlijke wettelijke wijzingen doorgevoerd op het gebied van

Nadere informatie

Samen maken. mogelijk. wij meedoen voor jeugd ONDERSTEUNING BIJ LEVEN MET EEN BEPERKING

Samen maken. mogelijk. wij meedoen voor jeugd ONDERSTEUNING BIJ LEVEN MET EEN BEPERKING Samen maken wij meedoen voor jeugd mogelijk Kinderen en jongeren met een beperking moeten de kans krijgen zich optimaal te ontwikkelen, zodat zij zo zelfstandig mogelijk mee kunnen doen in de maatschappij.

Nadere informatie

Gedragsexpert verkort

Gedragsexpert verkort Gedragsexpert verkort De verkorte opleiding Gedragsexpert heeft tot doel leraren, intern begeleiders en zorgcoördinatoren zo goed mogelijk toe te rusten met kennis, inzichten en vaardigheden op het gebied

Nadere informatie

Het adviseren bij mogelijke leerplichtontheffingen van jeugdigen van 5 tot 18 jaar met (langdurig) schoolverzuim. Aantal jeugdigen. Jeugdarts.

Het adviseren bij mogelijke leerplichtontheffingen van jeugdigen van 5 tot 18 jaar met (langdurig) schoolverzuim. Aantal jeugdigen. Jeugdarts. 4.4. Aanbod jongeren Dit aanbod is gericht op jongeren op het voortgezet onderwijs en het middelbaar beroepsonderwijs (mbo) tot 23 jaar. De doelgroep van het eerste product, Advisering leerplichtontheffing,

Nadere informatie

Gedrag en leren van kinderen met psychiatrische problemen en/of gedragsstoornissen. Jan Bijstra (RENN4) Henderien Steenbeek (RUG)

Gedrag en leren van kinderen met psychiatrische problemen en/of gedragsstoornissen. Jan Bijstra (RENN4) Henderien Steenbeek (RUG) Gedrag en leren van kinderen met psychiatrische problemen en/of gedragsstoornissen Jan Bijstra (RENN4) Henderien Steenbeek (RUG) Cluster 1: visueel gehandicapt REGIONALE Cluster 3: lichamelijk en verstandelijk

Nadere informatie

plagen Pest protocol obs Jules Verne 2012 Inleiding.

plagen Pest protocol obs Jules Verne 2012 Inleiding. Pest protocol obs Jules Verne 2012 Inleiding. Onze school is een Vreedzame school. Dit houdt in dat in alle groepen heldere afspraken zijn gemaakt over hoe we met elkaar om gaan. Ook worden kinderen d.m.v.

Nadere informatie

Taakspel binnen PBS. Yvette Laman Barbara Janssens 15 november

Taakspel binnen PBS. Yvette Laman Barbara Janssens 15 november Taakspel binnen PBS Yvette Laman Barbara Janssens 15 november Voor de volgorde van onze presentatie.. wie werkt er met PBS? wie werkt er met Taakspel? wie is met name geïnteresseerd in de inhoud van Taakspel?

Nadere informatie

Epilepsie. Scholingsaanbod. De cursus kende een goede. afwisseling van theorie met. praktijkvoorbeelden, videobeelden. en verhalen die inspirerend

Epilepsie. Scholingsaanbod. De cursus kende een goede. afwisseling van theorie met. praktijkvoorbeelden, videobeelden. en verhalen die inspirerend Epilepsie Scholingsaanbod Epilepsie is de meest voorkomende neurologische Het LWOE verzorgt scholing voor onderwijspersoneel, aandoening in de kinderleeftijd. Een aantal kinderen zoals leerkrachten, ambulant

Nadere informatie

Omgaan met ADHD en/of PDD-NOS

Omgaan met ADHD en/of PDD-NOS Omgaan met ADHD en/of PDD-NOS Iedere leerling maakt wel eens ruzie in de klas of op het schoolplein. Maar soms loopt dit uit de hand en wordt er gevochten, geslagen of gedreigd. Wat doe je dan? TRAffic

Nadere informatie

projectplan professionaliseringstraject Technisch College Velsen Samenwerkingsverband VO Zuid-Kennemerland 2014-2016

projectplan professionaliseringstraject Technisch College Velsen Samenwerkingsverband VO Zuid-Kennemerland 2014-2016 projectplan professionaliseringstraject Technisch College Velsen Samenwerkingsverband VO Zuid-Kennemerland 2014-2016 Doelstellingen professionaliseringstraject Het SWV heeft als doelstellingen voor het

Nadere informatie

Schoolondersteuningsprofiel van Basisschool Marang De Linge

Schoolondersteuningsprofiel van Basisschool Marang De Linge Schoolondersteuningsprofiel van Basisschool Marang De Linge Schooljaar 2014-2015 Met het Schoolondersteuningsprofiel worden de volgende onderdelen in beeld gebracht (zie kader): Specifieke kennis en kunde

Nadere informatie

Checklist onderwijszorgprofielen schooljaar 2011/2012

Checklist onderwijszorgprofielen schooljaar 2011/2012 Checklist onderwijszorgprofielen schooljaar 2011/2012 School Pro de Brug Input verwerkt Begin november 2011 1. Visie en beleid De school heeft een visie op leerlingenzorg uitgewerkt in het schoolzorgplan.

Nadere informatie

Hulp bij ADHD. Scholingsaanbod

Hulp bij ADHD. Scholingsaanbod Hulp bij ADHD Dit heeft mijn beeld van ADHD enorm verrijkt. Ik zie nu veel mogelijkheden om kinderen met ADHD goede begeleiding te bieden deelnemer workshop bij Fontys Hogescholen Copyright 2010 Hulp bij

Nadere informatie

Veel en weinig verwijzende scholen. Annemieke Mol Lous Hogeschool Leiden Cluster Educatie Maart 2012 SKOE Enschede

Veel en weinig verwijzende scholen. Annemieke Mol Lous Hogeschool Leiden Cluster Educatie Maart 2012 SKOE Enschede Veel en weinig verwijzende scholen Annemieke Mol Lous Hogeschool Leiden Cluster Educatie Maart 2012 SKOE Enschede Toename labelling + verwijzing Inmiddels is er iets mis met ruim 10 % van de leerlingen

Nadere informatie

PBS Positive Behavior Support

PBS Positive Behavior Support PBS Positive Behavior Support 4 juni 2010 Drs. Emilie van Leeuwen methodiekontwikkelaar/ trainer bij PI Research Drs. Inge Reijnders Onderwijskundige GZ psycholoog Opvoeden is van iedereen! Hoe ziet dat

Nadere informatie

EENDAAGSE GROEPSPSYCHOTHERAPEUTISCHE DAGBEHANDELING

EENDAAGSE GROEPSPSYCHOTHERAPEUTISCHE DAGBEHANDELING 1 2 EENDAAGSE GROEPSPSYCHOTHERAPEUTISCHE DAGBEHANDELING 3 INFORMATIE OVER PSYMENS PsyMens is een kleinschalige GGZ instelling met vestigingen in Utrecht, Nieuwegein, Woerden en Amersfoort. Wij bieden een

Nadere informatie

Pestprotocol It Twaspan

Pestprotocol It Twaspan Pestprotocol It Twaspan It Twaspan wil de kinderen een omgeving bieden waarin zij zich op een prettige en positieve wijze kunnen ontwikkelen. De leerkrachten willen deze ontwikkeling bevorderen door het

Nadere informatie

Datum 16 februari 2010 Betreft Reactie op het advies van de Onderwijsraad "De school en leerlingen met gedragsproblemen"

Datum 16 februari 2010 Betreft Reactie op het advies van de Onderwijsraad De school en leerlingen met gedragsproblemen a 1 > Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Rijnstraat 50 Den Haag Postbus 16375 2500 BJ Den Haag www.minocw.nl

Nadere informatie

WEERBAARHEIDSTRAININGEN

WEERBAARHEIDSTRAININGEN WEERBAARHEIDSTRAININGEN INBEDDEN IN EEN MEERSPOREN WEERBAARHEIDSBELEID voor BASISSCHOLEN VAN HET SAMENWERKINGSVERBAND BREVOORDT Sacha Jansen Schuiling, weerbaarheidstrainingen Groenlo, oktober 2010 INLEIDING

Nadere informatie

Checklist bij 'Een doorgaande lijn PO - VO voor hoogbegaafde leerlingen'

Checklist bij 'Een doorgaande lijn PO - VO voor hoogbegaafde leerlingen' Checklist bij 'Een doorgaande lijn PO - VO voor hoogbegaafde leerlingen' 3.1 Het management Op managementniveau worden zeven standaarden onderscheiden, die elk een aantal indicatoren omvatten. Na het scoren

Nadere informatie

Mentale kracht in de Forensische Psychiatrie

Mentale kracht in de Forensische Psychiatrie Mentale Mentale kracht in de Forensische Psychiatrie LFPZ,Zeeland, 11 juni 2009 Jan Auke Walburg Principes van positieve psychologie Bestudering positieve subjectieve ervaringen en constructieve cognities.

Nadere informatie

Pestprotocol PCBS Willem van Oranje

Pestprotocol PCBS Willem van Oranje Pestprotocol PCBS Willem van Oranje Dit PESTPROTOCOL heeft als doel: Alle kinderen moeten zich in hun basisschoolperiode veilig kunnen voelen, zodat zij zich optimaal kunnen ontwikkelen Door regels en

Nadere informatie

Protocol aanname- en inschrijving RK BS de Veldhof

Protocol aanname- en inschrijving RK BS de Veldhof Protocol aanname- en inschrijving RK BS de Veldhof BS de Veldhof 1 Inhoudsopgave 1. Algemeen 2. Inschrijving 2.1 0 4 jaar 2.2 Kinderen van 4 jaar en ouder 2.3 Inschrijving van kinderen met speciale onderwijsbehoeften.

Nadere informatie

5.1.2.3.8 Intern Begeleider speciaal (basis)onderwijs LC (interne en externe zorgspecialist) Functiebeschrijving Stichting Lek en IJssel

5.1.2.3.8 Intern Begeleider speciaal (basis)onderwijs LC (interne en externe zorgspecialist) Functiebeschrijving Stichting Lek en IJssel Functie-informatie Functie Organisatie Onderdeel Salarisschaal Werkterrein Activiteiten Waardering Intern Begeleider speciaal (basis)onderwijs LC (interne én externe zorgspecialist) Stichting Lek en IJssel

Nadere informatie

I N H O U D S O P G A V E

I N H O U D S O P G A V E Pestprotocol Pagina: 2 I N H O U D S O P G A V E 1. Pesten... 3 1.1 Inleiding... 3 1.2 Signalering... 3 1.3 Preventie... 4 1.3.1 Mentorlessen... 4 1.3.2 Blijvende aandacht... 4 1.3.3 De rol van de ouderraad...

Nadere informatie

Dit protocol beschrijft de manier waarop we als Montessorischool Bilthoven omgaan met pestproblemen.

Dit protocol beschrijft de manier waarop we als Montessorischool Bilthoven omgaan met pestproblemen. PESTPROTOCOL MONTESSORISCHOOL BILTHOVEN 1. Uitgangspunten Dit protocol beschrijft de manier waarop we als Montessorischool Bilthoven omgaan met pestproblemen. We hanteren de volgende definitie van pesten:

Nadere informatie

DEEL 1 PROTOCOL SCREENING EN DIAGNOSTIEK VAN ADHD BIJ VERSLAVING

DEEL 1 PROTOCOL SCREENING EN DIAGNOSTIEK VAN ADHD BIJ VERSLAVING DEEL 1 PROTOCOL SCREENING EN DIAGNOSTIEK VAN ADHD BIJ VERSLAVING 1 Het protocol screening en diagnostiek 1.1 Algemene toelichting Attention-deficit/hyperactivity disorder (aandachtstekortstoornis met

Nadere informatie

Alle kinderen moeten zich in hun basisschoolperiode veilig kunnen voelen, zodat zij zich optimaal kunnen ontwikkelen

Alle kinderen moeten zich in hun basisschoolperiode veilig kunnen voelen, zodat zij zich optimaal kunnen ontwikkelen Pestprotocol Floris Radewijnszschool. Dit PESTPROTOCOL heeft als doel: Alle kinderen moeten zich in hun basisschoolperiode veilig kunnen voelen, zodat zij zich optimaal kunnen ontwikkelen Door regels en

Nadere informatie

Preventieve Ambulante Begeleiding

Preventieve Ambulante Begeleiding Preventieve Ambulante Begeleiding 1. Wat is Preventieve Ambulante Begeleiding Preventieve Ambulante Begeleiding is een kortdurende dienstverlening in de vorm van ondersteuning en advisering door een ambulant

Nadere informatie

INDIGO HET ANTWOORD OP DE BASIS GGZ

INDIGO HET ANTWOORD OP DE BASIS GGZ INDIGO HET ANTWOORD OP DE BASIS GGZ Inhoudsopgave Indigo Brabant 2 Wat is de Basis GGZ? 2 Wat kan Indigo mij bieden? 4 1. POH-GGZ 2. Generalistische Basis GGZ Specialistische GGZ 7 Heeft u vragen? 7 Contact

Nadere informatie

CSG LIUDGER Ondersteuningsplan 2014-2015 0

CSG LIUDGER Ondersteuningsplan 2014-2015 0 CSG LIUDGER Ondersteuningsplan 2014-2015 0 Voorwoord CSG Liudger is een brede, christelijke scholengemeenschap voor het voortgezet onderwijs. Bestaande uit praktijkonderwijs, vmbo (inclusief lwoo), mavo,

Nadere informatie

Kortdurende hulpverleningstrajecten Maasland

Kortdurende hulpverleningstrajecten Maasland Kortdurende hulpverleningstrajecten Maasland 1. Individuele sociale vaardigheidstraining 2. Sociale vaardigheidstraining groep 12-/12+ 3. Gezinsbegeleiding (6+) 4. Gezinsbegeleiding (0-6 jaar) 5. Individuele

Nadere informatie

Positive Behavior Support (PBS)

Positive Behavior Support (PBS) Positive Behavior Support (PBS) Anita Snoek & Annette Giling 13 januari 2014 Wat is PBS? Schoolbrede preventieve aanpak van gedrag, gericht op ALLE leerlingen. Aanleren en bekrachtigen van positief gedrag

Nadere informatie

INTRODUCTIE TOOLBOX voor GEBRUIKERS. duurzame plaatsing van werknemers met autisme

INTRODUCTIE TOOLBOX voor GEBRUIKERS. duurzame plaatsing van werknemers met autisme INTRODUCTIE TOOLBOX voor GEBRUIKERS duurzame plaatsing van werknemers met autisme 1 Welkom bij toolbox AUTIPROOF WERKT Autiproof Werkt is een gereedschapskist met instrumenten die gebruikt kan worden bij

Nadere informatie

Leerling met epilepsie op school? Onderwijskundige begeleiding voor leerkrachten/docenten en hun leerlingen met epilepsie. www.lwoe.

Leerling met epilepsie op school? Onderwijskundige begeleiding voor leerkrachten/docenten en hun leerlingen met epilepsie. www.lwoe. Leerling met epilepsie op school? Onderwijskundige begeleiding voor leerkrachten/docenten en hun leerlingen met epilepsie Onderwijskundig begeleiders van het Landelijk Werkverband Onderwijs en Epilepsie

Nadere informatie

Onderwijs en vluchtelingenkinderen

Onderwijs en vluchtelingenkinderen Onderwijs en vluchtelingenkinderen Zijn scholen en onderwijsgevenden voldoende toegerust om vluchtelingenkinderen onderwijs te bieden? Een enquête onder onderwijsgevenden van basisscholen, scholen voor

Nadere informatie

Opleiding tot Beeldcoach vanuit SWV Barneveld e.o. & het Opleiderscollectief

Opleiding tot Beeldcoach vanuit SWV Barneveld e.o. & het Opleiderscollectief Opleiding tot Beeldcoach vanuit SWV Barneveld e.o. & het Opleiderscollectief Beeldcoaching: Daar kun je wat mee! Beeldcoaching, voorheen SVIB 1, is een krachtige coachingsmethode die uitgaat van de ontwikkelingsmogelijkheden

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Dit proefschrift gaat over de invloed van inductieprogramma s op het welbevinden en de professionele ontwikkeling van beginnende docenten, en welke specifieke kenmerken van inductieprogramma s daarvoor

Nadere informatie

FUNCTIEBESCHRIJVING EN -WAARDERING. Stichting Talent Leraar basisonderwijs LB

FUNCTIEBESCHRIJVING EN -WAARDERING. Stichting Talent Leraar basisonderwijs LB FUNCTIEBESCHRIJVING EN -WAARDERING Leraar basisonderwijs LB januari 2013 Opdrachtgever Nieuwstraat 23 A 1621 EA Hoorn Auteur Paul Janssen Project 5POBA4560 FUNCTIE INFORMATIE Functienaam Leraar basisonderwijs

Nadere informatie

Wat worden leerlingen en ouders hier beter van? Wat levert het op voor leerkrachten, scholen en partners?

Wat worden leerlingen en ouders hier beter van? Wat levert het op voor leerkrachten, scholen en partners? Wat worden leerlingen en ouders hier beter van? Wat levert het op voor leerkrachten, scholen en partners? Passend onderwijs Zorg- en adviesteams Integraal indiceren Centrum voor jeugd en gezin De lokale

Nadere informatie