sociale verslavingszorg: Kansloos of kansen pakken?!

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "sociale verslavingszorg: Kansloos of kansen pakken?!"

Transcriptie

1 } Psychotherapie in de sociale verslavingszorg: Kansloos of kansen pakken?! Susanne Wegen, Klinisch Psycholoog i.o, Bouman GGZ 1

2 Voor ik het vergeet... } Met dank aan: H. Hornsveld, H.J. Oppenheim, J. Spiering, E. Rietdijk en alle collega s en patiënten van de afgelopen jaren! 2

3 Overzicht presentatie } Hoe ziet de doelgroep er uit? Co-morbiditeit en prevalentie } Klein uitstapje PTSS en SUD... } Wat is Psychotherapie? } Psychotherapie en diagnostiek: analyse klachten en problemen } Psychotherapie/technieken: wat doen we al en waar liggen kansen? - Veiligheid en de therapeutische relatie - Jezelf als instrument inzetten - Window of Tolerance en emotieregulatie - Verslaving als Attachment Disorder? } Behandelvormen bij Verslaving en PTSS en aandachtspunten hierbij } Behandelvormen bij Verslaving en Persoonlijkheids problematiek/ stoornissen } THM: Aandachtpunten bij het werken met chronisch/langdurig verslaafden } Filmpje/Casus 3

4 Met junks doe je toch geen psychotherapie!!?? } Junk is een woord voor iemand die ernstig is verslaafd aan harddrugs, waarbij de verslaving zichtbare sporen in het uiterlijk van de persoon heeft achtergelaten (bijvoorbeeld verwaarloosd uiterlijk, vermagerd). Het woord junk is afkomstig uit het Engels en betekent vrij vertaald "zooi"... vuinis } } } /1994/06/15/Haagse-junks-krijgt-methadon-in-t-geniep-uitvrees-voor-de-buurt.dhtml } 4

5 Sociale Verslavingszorg } Sociale verslavingszorg richt zich in eerste instantie op het behandeldoel stabilisatie. Het streven is te voorkomen dat kwetsbare mensen, die naast verslavingsproblemen kampen met vele andere psychiatrische en/of psychosociale problemen, verder marginaliseren. } Dat gebeurt al dan niet met medicatie zoals psychofarmaca, met substituutmedicatie zoals methadon, of zelfs met heroïne. } Sociale verslavingszorg richt zich dus niet op genezing van de verslaving, maar op de gevolgen die de verslaving heeft op het functioneren van de verslaafde. Kort gezegd: men richt zich niet alleen op behandelen, maar op gehele rehabilitatie. } De sociale verslavingszorg stelt zich ten doel om betere en meer passende zorg te bewerkstelligen voor chronisch verslaafden met meervoudige en sterk met elkaar verweven problemen op diverse gebieden. Daarbij biedt deze vorm van zorg een combinatie van materiële en immateriële hulpverlening. 5

6 Comorbidteit binnen VZ populatie } Angststoornissen (sociale angst (25-35%), agorafobie (23%), gegeneraliseerde angst, 24,5%) } ADHD (20-30%) } PTSS (35-70%) } Depressie (18%-44% incl dysthymie) } Bipolair (bij cocaïne pat, 20%) } Persoonlijkheids problematiek (ruim 40-79%) } Psychotische stoornissen (5-10%) (wel al dan niet drugsgeinduceerd)/schizofrenie 6

7 Prevalentie PTSS en SUD } Life time prevalence of PTSD: 6-8 percent. Life time prevalence of SUD s is percent (Kessler et al., 1995, 2005) } Among individuals with PTSD nearly half (46,4%) had also SUD s (Pietrzak et al., 2011) } Drie maanden na uitzending toonde 27 procent van de USA veteranen alcoholmisbruik (Santiago et al., 2010). } Vietnam veterans: 41,4 percent of the veterans with SUD s had also PTSD (Petrakis et al., 2011) } 42 95% van verslaafde patiënten heeft traumatische ervaringen (Farley, 2004) } Bij patiënten met een verslaving heeft 30 58% een lifetime PTSS en 20-38% een actuele PTSS. Zwangere verslaafden 62% (Thompson, MP, Kingree JB, 1998)! } 75% of combat veterans with lifetime PTSD also met criteria for lifetime alcohol abuse or dependence (Jacobsen et al. 2001; Schafer and Najavits 2007). } Among adult addiction treatment outpatients with self-reported trauma histories, 50% had PTSD alone, 41% had comorbid PTSD and complex PTSD, and 4% had complex PTSD alone (Ford & Smith, 2008). } Onderdiagnostiek eerder regel dan uitzondering! 7

8 Criteria voor PTSS (DSM-IV) } (A) Persoon is blootgesteld aan traumatische gebeurtenis, gekenmerkt door: Actual or threatened death or serious injury, or a threat to the physical integrity of self or others The person s response involved intense fear, helplessness, or horror } (B) Aanhoudende herbeleving van de traumatische gebeurtenis } (C) Aanhoudende vermijding van stimuli verbonden met het trauma en dofheid } (D) Aanhoudende symptomen van verhoogde arousal/prikkelbaarheid } (E) Lengte van de symptomen (criteria B, C, en D) is meer dan een maand } (F) De stoornis veroorzaakt aanwijsbare beperkingen en leidt tot verminderd functioneren sociaal gezien, op het werk en op andere terreinen Duur van symptomen: PTSS > 1 maand, Chronische PTSS > 3 maanden, Acute stress stoornis < 1 maand. Bij patienten met SUD vaak uitgesteld!!! 8

9 Geoperationaliseerde concepten... } B: Ik denk er voortdurend aan. Ik voel het weer gebeuren. Ik ben weer terug, daar-en- toen ipv hier-en-nu. Ik zie steeds zijn ogen voor me. Ik krijg steeds flarden van iets te zien. Ik heb steeds dezelfde nachtmerries en wordt badend in het zweet en bang wakker. } } C: Blijf ervan weg! Ga er niet heen, loop een ommetje, zet de tv uit. Bemoei je niet met anderen. Alles is waardeloos en heeft toch geen zin, ik ga niet alleen naar buiten. Ik slaap alleen met muziek en licht aan. Ik weet dat ik van mijn vrouw hou, maar ik voel het niet. Dissociatie, ik voel niks, alles lijkt onwerkelijk, mijn lijf voelt niet als van mij. } D: Ik slaap niet. Ik ben zo boos, zo snel geïrriteerd. Ik sla mij vrouw en kinderen en om niets. Ik schrik me rot bij onverwachte geluiden. Ik weet dat het weer zal gebeuren. Ik vertrouw je niet - niemand trouwens, ik hou alles in de gaten in de kamer en zit altijd met mijn rug tegen de muur. } Alsof het hier-en-nu wordt verdreven door het toen-en-daar. Alsof betrokkene zichzelf beschermt door cues te ontlopen en zichzelf loskoppelt van interpersoonlijke relaties. Alsof betrokkene voortdurend op z n quivive móet zijn. 9

10 Complexe PTSS (of DESnos) } Herhaalde en langdurige interpersoonlijke traumatisering, doorgaans begonnen in vroege jeugd (vaak ernstig geweld, misbruik, verwaarlozing) } Naast gewone PTSS-symptomen (intrusies, vermijding, hyperarousal): (J. Herman, 1992) Stoornissen in het (zelf)bewustzijn (pathologische dissociatie; amnesiëen) Problemen met (de) controle over affect en impulsen (automutilatie, verstoorde agressie, suicidaliteit etc) Somatisatie (chronische pijn, coversie, maag-darm, hartlongen klachten) Dysfunctionele visie op: De dader(s) (Stockholm-syndroom) De traumatische gebeurtenissen (assimilatie) Zichzelf, anderen en de wereld (over-accommodatie) 10

11 Middelenafhankelijkheid en PTSS } Theorieën: PTSS verslaving (zelfmedicatietheorie) Verslaving trauma exposure door levensstijl-> PTSS Gemeenschappelijke kwetsbaarheid -> bijv. anxiety sensitivity Missing construct : affect (dis)regulatie (onder/over)? Vicieuze cirkel: Misinterpretatie onthoudingsverschijnselen als PTSS of angst-klachten -> heractualisering trauma -> gebruik } Kenmerken doelgroep PTSS en SUD: } Grote co-morbiditeit (meerder as I en as II stoornissen (vaak niet goed gediagnosticeerd) } Meer en grotere psychosociale problemen } Minder motivatie voor behandeling } Grotere kans op terugval en drop-out 11

12 PTSS en SUD (o.a. uit resultaten scoren) } Sterke aanwijzingen dat PTSS negatieve invloed heeft op behandeling van verslaving en dat behandeling van verslaving minder effectief wanneer comorbide PTSS onbehandeld blijft. } Aanwijzingen dat afname van PTSS-klachten gunstig is m.b.t. verbetering verslaving (o.a. Hien e.a., 2010) } Argumenten om eerst PTSS te behandelen: PTSS-symptomen (interne triggers) kunnen leiden tot terugval en drop-out, lijdensdruk wordt eerder verlicht, functie van gebruik wordt verminderd } Argumenten om eerst verslaving te behandelen: verslaafden weinig tolerant voor negatief affect, bespreken trauma vereist kunnen omgaan met negatieve gevoelens Geintegreerde/simultaan behandelingen verdient de voorkeur! 12

13 Wat is psychotherapie? } Een psychotherapeut is goed opgeleid in het interpreteren van informatie over de patiënt voor het maken van een probleemanalyse en indicatiestelling, in het hanteren van een therapeutische relatie, het (h)erkennen van overdracht en tegenoverdracht en het uitvoeren van een complexe behandelmethode zonder dat de werkwijze per zitting uitgeschreven staat } Vormen van psychotherapie (client centered, psychodynamisch/ MBT, CGT, DGT, SFT, indiv/groep) } Deficit model versus groeimodel, einde of begin? } Voorwaarden voor psychotherapie: indicaties en contra indicaties (ik sterkte, IQ, enige lijdensdruk, afwezigheid acute psychiatrie) } Ergens moet er iets schuren van binnen...ambivalentie } Patiënten helpen woorden te geven aan gevoelens, verwarrende gedachten, angsten, uitpluizen en concreet maken van dat wat wollig en vaag is, hardop denken reflection in action... leren mentaliseren en voordoen } Voordelen groep versus individueel indien mogelijk 13

14 Psychotherapie } Mentaliseren houdt in dat mensen het doen en laten van zichzelf en anderen waarnemen en begrijpen in termen van gevoelens, gedachten, bedoelingen, verlangens. Patiënten met een (borderline) persoonlijkheidsstoornis/problematiek en hechtingsproblematiek hebben vaak problemen op dit gebied. (vb, chagerijnig, te laat komen). } Boodschap aan patienten: Helpen om uw vermogen te vergroten om te begrijpen waarom u doet zoals u doet, voelt zoals u voelt en om anderen beter te begrijpen. Dit doen we automatisch iedere dag door stil te staan bij wat er door ons heen gaat en wat anderen motiveert. Het vermogen om te begrijpen wat onszelf en anderen beweegt, om te doen zoals we doen staat bekend als mentaliseren. Dit is heel belangrijk om onze emoties en impulsen beter te kunnen reguleren maar ook om prettige en betekenisvolle relaties met anderen mensen te kunnen hebben } Oefenen in coping en gedrags interventies: sociale vaardigheden, meer modelling, uitproberen strategieen, nieuw gedrag. Nieuwe toepassingen omgaan met trek: EMDR bij Craving (M. Haasse), COMET bij craving (K. Korrelboom) 14

15 Psychotherapeutische diagnostiek } Goede verslavingsanamnese/functie en betekenisanalyse maken : - Wanneer craving, toename of afname gebruik, terugval? - Welke interne en externe triggers zijn er? Denk aan: eenzaamheid, angstklachten, krenking, herbelevingen, slapeloosheid, sociale situaties, ruzie partner? } Waar zit grootste lijdensdruk, klachten, angel, of pijnpunt (als die er is)? } Oefeningen om pijnpunten/schema s op te sporen -- >affectbridge } Niet tijdens gebruik of detoxperiode testen } Goed observeren van gedrag, hoe er contact wordt gemaakt en emotieregulatie! 15

16 Psychosociale/psychotherapeutische therapie en technieken, wat doen we al? } Motiverende gespreksvoering (MGV). Wordt te makkelijk over gedacht en zakt gauw weg! OEN (open en nieuwsgierig) vragen, valideren, reflecties, empatische confrontaties, cirkel van verandering, ambivalentie vergroten } Onderdelen van de cognitieve gedragstherapie worden veelvuldig ingezet in behandelingen, met name de verschillende varianten van Leefstijltrainingen incl: } - sociale vaardigheidstraining - terugvalpreventie - Imulscontrole en andere zelfcontrole technieken } CGT bij Soc. angst, paniek, GAS, zelfbeeld, depressie, ADHD } Psycho-educatie bij Bipolaire stoornis, Lieberman bij Psychotische stoornissen/schizofrenie } Richtlijn behandeling angststoornissen bij verslaving (2012) 16

17 Veiligheid en containing binnen de therapeutische relatie } Uitleg geven, heldere kaders en randvoorwaarden bespreken } Transparantie en voorspelbaarheid (doen wat je zegt en zeggen wat je doet) } Motiverende gespreksvoering (niet oordelen, valideren, nieuwsgierig, reflecteren, empatische confrontatie...passend binnen stadia van gedragsverandering) } Veiligheid/Seeking Safety/Resource Development Installation (RDI) } Systeem erom heen (partner, familie, team, buurt) betrekken indien mogelijk. Eerst uitzoeken of ze helpend of ondermijnend zijn aan verander richting en wens van patiënt! } Balans vinden tussen enerzijds dichtbij patiënten staan, juiste communicatie kanaal vinden maar toch met duidelijke en gepaste grenzen, patiënten hebben zelf vaak al weinig grenzen 17

18 Jezelf als instrument inzetten } Om veiligheid en therapeutische relatie te bevorderen en om vaardigheden (emotieregulatie, cognitief en gedragsmatig) te vergroten } Therapeutische Relatie is drievoudig (overdracht, professioneel en authentiek) } Overdracht en tegenoverdracht te bespreken, (wat roept patiënt bij je op? vb bij narcistisch of erg afhankelijk gedrag) } Intunen en oefenen in afstand-nabijheid in veilige setting met traumata van patiënt in achterhoofd } Doen wat je zegt zeggen wat je doet (transparantie en voorspelbaarheid) 18

19 Emotie/affect (dis)regulatie } Onder en over reguleerders (affect-disregulatie) in relatie tot hechting. Leren (als kind) om de eigen emotionele toestand te beleven, er betekenis aan te geven en ermee om te gaan (mentaliseren!) } Oefenen in opmerken, begrijpen en beschrijven van emoties (zonder oordeel) zonder overspoeling } Emotionale Mind, Logical Mind, Wise mind (aandacht, acceptatie, actie) } Bewustwording en verdragen van gevoelens/affecten stapsgewijs en Window of Tolerance durven te vergroten } Affectfobie verminderen (bal wegdrukken versus zwemmen met de bal naast je) } Emotieregulatie vaardigheden vergroten middels: - Psychotherapie/behandeling - MBT, DGT, VERS, SFT, ACT/Mindfulness 19

20 Window of Tolerance (Siegel, 1999, Ogden& Minton, 2000) } +1 : Hyperarousal (sympatisch): paniek, vechten, vluchten, bevriezen, cognitie is regie kwijt, emotiedysregulatie (emotioneel en impulsief), sensomotirische dysregulatie => herbelevingen } 0: Gebied met optimaal spanningsniveau: cognitie, emotie en lichaam geïntegreerd, werken samen (bijv. buikpijn en er over nadenken) } -1: Hypo arousal (para-sympatisch): emotionele verdoving, niets meer voelen, dissociatie, passief } Metafoor: PC 20

21 Window of Tolerance } Emotionele Bandbreedte/Tolerantiezone (smal/wijd). Vertalen en uitleggen naar patiënten (-1,0,1). Rol van middelen op beïnvloeding bandbreedte } Doel: vergroten bandbreedte voor optimaal niveau van spanning/energie voor elke situatie en taak } Overleven (op straat, binnen omgeving) versus leven, patiënten hebben vaak aanhoudende stress (onder-regulatie/amygdala) afgewisseld met niks voelen en passiviteit (over-regulatie) } Hoe meer last van angst of traumagerelateerde klachten, hoe meer angstbeladen emotieschema s worden geactiveerd wat zorgt voor te veel of te weinig spanning. Is adaptief in trauma of crisissituatie, in veilige situaties niet. Hoe kleiner de tolerantiezone, hoe beperkter de regiefunctie van cognities en controle } Meer controle en integratie door beïnvloeding van de sensomotoriek (Ogden et al, 2006) en gewaarwording lichaamssensaties } Omlaag halen lichaamsspanning maar nog wel blijven voelen! } CGT alleen volstaat dus niet! 21

22 Window of Tolerance 22

23 Desensitiserend effect Hartslagfrequentie tijdens verwerking Hyper-arousal Optimal-arousal (Sack et al. 2004) 23

24 Addiction as an Attachment Disorder Philip J. Flores, phd, (2004) } Attachment Theory gaat er van uit dat: } It is impossible for individuals to completely regulate their affective states alone (Lewis, et al, 2000). Until susbstance abusers relinquish and alter their dysfunctional attachment styles, they will forever remain vulnerable to substitute one obsessive addiction (alcohol, drus, gambling, sex, work, sports) for another to compensate the deficit or emptiness in themselves } Als er vanuit deze (hechtings)theorie naar verslaving gekeken wordt moet er dus eerst abstinentie zijn. Zolang dat er niet is zal iemand nooit gezonde affect regulatie en interpersoonlijke hechting/ gehechtheid kunnen ontwikkelen (anders blijft het ene of andere middel die functie vervullen). Iemand zal dan blijven gaan van compulsief alcohol of drugsgebruik naar bijv compulsief gokken, seks, gamen, eten, kopen etc. Compensatie en vervanging voor gevoelens van leegte van het uitgewoond beloningscentrum 24

25 Addiction as an Attachment Disorder } Zij maken hierbij verschil tussen de ernst van de verslaving - misbruik versus afhankelijkheid -met controleverlies en veranderingen in het brein- Hoe sterker de relatie en de attachment aan het middel als primary destructive relationship, waarbij al het andere en iedereen op de tweede plaats komt, hoe groter de detachment daarvan zal moeten zijn, om het mogelijk te maken gezonde interpersoonlijke hechtingsrelaties aan te gaan } Zij zeggen dat iedereen bevredigende relaties/interpersonal closeness nodig heeft, vanuit een psychologische maar ook biologische behoefte, de mens als sociaal dier (Bowlby, 1973, Pines, 1998). Veilige gehechtheidsrelaties creeërt een stabiele neurofysiologische homeostasis en net zoals een biologische interventie zoals medicatie, het gedrag en de homeostasis kan veranderen, zo kan vermindering van stressvolle stimuli en veilige(re) hechting ook zorgen voor veranderingen in de neurologie and biochemie van een individu 25

26 In de praktijk... } Attachment systems staan open tijdens een crisis! Tijdens een crisis werkt de zelf-medicatie/affect regulatie niet (goed genoeg) meer. Crisissen bieden dan goede ingang voor contact met o.a. hulpverlening } AA en andere (lotgenoten/therapie) groepen maakt mensen minder geisoleerd en vervullen rol van gezonde hechtingsrelaties aangaan. (Criterium wanneer hoeveelheid hiervan ook compulsief wordt??) } Rol therapeut, bewegen tussen optimal gratification & optimal frustration } } Afstand & nabijheid om te oefenen in hechtingsgedrag, correctieve ervaringen opdoen en in veilige setting leren en open durven te stellen om o.a. zelfbeeld problematiek (wat alle verslaafden hebben) te behandelen } (Leren) Mentaliseren van groot belang binnen gezonde wederkerige relaties waarbij dan sprake is van gelijktijdige (emotie)regulatie in plaats van compulsief zorgen voor of onttrekken uit het contact. } Oefenen met nieuwe (gezondere) contacten buiten therapie 26

27 Behandeling Trauma en Verslaving } Specifieke geïntegreerde behandelingen Seeking Safety (Najavits, 2002) Concurrent Treatment PTSD and Cocaine Dependence (CTPCD, Brady e.a. 2001), nu ook wel COPE genoemd Substance Dependence PTSD Therapy (SDPT, Triffleman, 1999) } Volgens de meest recente richtlijnen van de International Society for Traumatic Stress Studies (ISTSS), de American Psych. Ass. (APA) en de Nederlandse Multidisciplinaire Richtlijn Angststoornissen is: } EMDR, samen met imaginaire exposure, 'treatment of choice' voor de behandeling van psychotrauma. } Medicatie SSRI zijn aangetoond effectief bij PTSS Ook andere medicatie kan helpen: tricyclische antidepressiva, antiepileptica (met name topiramaat), mao remmers Cog. Gedragsth. (IE) en EMDR zijn effectiever dan medicatie 27

28 Seeking Safety } Cognitief-gedragstherapeutisch programma voor gecombineerde PTSS en verslaving (Najavits. Nederlandse vertaling en bewerking door Margreet van der Meer-Jansma, Hein de Haan en Cor de Jong. Bohn Stafleu van Loghum: Houten 2010). } Vijf principes: Veiligheid heeft prioriteit (veiligheid op gebied van gebruik, destructief gedrag, relaties, etc.) Geintegreerde behandeling PTSS en verslaving Focus op idealen (remoralisatie, onderwerpen zijn geformuleerd als tegengesteld aan symptomen van zowel verslaving als PTSS) Vier domeinen: cognitief, gedragsmatig, interpersoonlijk en casemanagement Aandacht voor therapeutisch proces 28

29 Seeking Safety } Verwerkingsgerichte behandeling in eerste instantie geen onderdeel van Seeking Safety (eerste fase-behandeling) } 25 onderwerpen, o.a: Hervind je kracht Loskomen van emotionele pijn Als middelen de controle over je hebben Vragen om hulp Goed voor jezelf zorgen Begip voor jezelf Grenzen stellen in relaties Omgaan met triggers Denken in herstel 29

30 Context traumabehandeling } Veilige omgeving is voorwaarde Seeking Safety } Voordelen PTSS-behandeling in een kliniek: 24-uurs begeleiding psychiatrische verpleging en sociotherapie Randvoorwaarden als veiligheid, dagstructuur, sociale steun en stabilisatie middelengebruik zijn thuis vaak afwezig en kunnen in klinische setting snel worden gecreëerd of hersteld Mogelijkheden om crisis en ontregeling adequaat te hanteren door psychiaters/artsen/psychologen/ verpleging 30

31 WAT IS EMDR? } Techniek/methodiek, o.a. voor verwerken van traumatische ervaringen en om geheugenrepresentaties van hun gevoeligheid en hun negatieve betekenis (en dus emotionele lading) te ontdoen. } Werkt relatief snel (en lijkt eenvoudig uit te voeren) } Bilaterale stimulatie, meerdere modaliteiten } Activeert of versterkt het natuurlijke zelfgenezende vermogen } Geprotocolleerd en voor een belangrijk gedeelte nonverbaal (handig voor minder slimme mensen) } Omvat sensorische, cognitieve, emotionele en lichamelijke aspecten } Vergeleken met andere technieken (CGT) relatief mild voor de patiënt (en therapeut), daardoor minder uitval 31

32 Geheugenrepresentaties } Herinneringen aan concrete gebeurtenissen uit het autobiografisch geheugen (Hoe heeft dit kunnen gebeuren? Is dit mijn eigen schuld? Zo ja, wat moet ik voortaan anders doen? Zo nee, hoe herken voortaan ik de vijand?) } Maar ook fantasieën / reconstructies/rampscenario s, bijv: } wat er had kunnen gebeuren } wat er elders is gebeurd } wat er kan gaan gebeuren (flashforwards) } EMDR kan ook ingezet worden waar geen sprake is van een gebeurtenis of fantasieen, maar wel van dysfunctioneel opgeslagen informatie, b.v. fantoompijn, body dismorphic disorder 32

33 Mentale geheugenrepresentaties and psychopathologie...voorbeelden } Bom aanslag -> PTSS } Pijnlijke tandartsbehandeling->tandarts angst } Eerste (en ergste) Paniek aanval ->Paniek stoornis } Besmetting->OCD } Ontslagen of bedrogen worden -> gevoelens van waardeloosheid, depressie } Volgende sigaret/borrel -> drang om te roken/drinken Further reading: publications from the research group of professor Emily Holmes, Oxford 33

34 Wat gebeurt er als de verwerking niet goed loopt en een ingrijpende gebeurtenis dreigt een trauma te worden?? } Hoeveelheid binnenkomende informatie te overweldigend ->onvoldoende capaciteit om alle info te integreren, beelden, gevoelens en reacties worden tijdelijk weggezet } Iets gaat mis in de betekenisgeving van de gebertenis en/of } Iets gaat mis in de betekenisgeving van de eerste stressreacties (bv. blijvend schuldig, machteloos, waardeloos, in gevaar } Gevolg: =>vermijden, veiligheidsgedrag = korte termijn voordeel, lange termijn nadeel 34

35 35

36 Wat is dan traumaverwerking? } Geen zinloos herbeleven, maar gericht en gecontroleerd herbeleven } Her-interpretatie die waarde van de persoon herstelt } Fobische vermijding opheffen } Vrede sluiten met het gebeurde, het is zoals het is } Bevrijdende wending richting: Ontgiften, de angel eruithalen Verteren, verwerken, omwerken, transformeren Nieuw perspectief, met andere ogen Betekenis geven, plaats geven 36

37 Werkgeheugenhypothese } Herinnering in lange termijn geheugen } Herinnering in werkgeheugen Herinnering minder helder, minder naar cognitieve veranderingen } Afleidende stimulus 37

38 Effecten EMDR } Explorerend: meer informatie, meer verbanden, vergroot interhemispherische activiteit waardoor toegang tot episodisch geheugen beter wordt (en herinneringen meer in perspectief) } Desensitiserend: vermindering van de emotionele lading, maakt cognitieve processen flexibeler } Relaxerend: verlaging van de lichamelijke arousal (hartslag, parasympatische tonus), inhibitie van orientatie respons, REMslaapachtig effect, rustgevend } Inzichtgevend/betekenisgeving: eigen aandeel, andermans aandeel adaptievere en functionelere betekenisgeving en conclusies 38

39 Aandachtspunten behandelen van PTSS bij SUD Eerst gebruik reduceren, zonodig stabiliseren, minimaal benzo s, dan traumabehandeling (EMDR/IE) Soms toch eerst traumabehandeling, als herbelevingen grootste stress veroorzaken. Eventueel eerst craving aanpakken met EMDR, CGT, medicatie Setting kiezen: poliklinisch/ klinisch WOT/emotieregulatie vaardigheden vergroten (methadon->sneller moe, kortere sessies) Multidisciplinair en collegiaal overleg! Eigen drempel om trauma s te bespreken, teveel focus op hier en nu. 39

40 Aandachtspunten behandelen van PTSS bij SUD vervolg } Nuchter tijdens de sessies! Monitoring middelengebruik (o.a. UC, blazen) } Compliance versterken -> welke omstandigheden leidden eerder tot drop-out, dit doornemen met patiënt, psychoeducatie! } Onderscheiden functioneel vermijdingsgedrag (bijv. hoog risicosituaties middelen) vs. disfunctioneel vermijdingsgedrag (veilig maar trauma-cues) } Toename angst en craving voorspellen -> altijd tijdelijk, teken van progressie. Bespreek hoe we aankijken tegen terugval (hoort erbij, leerproces, geen sessie als patiënt onder invloed is, maar GEEN reden tot staken therapie, etc.) } Veiligheid na sessie afspreken: waar ga je heen, met wie, wat heb je nodig etc. 40

41 Behandeling Persoonlijkheids problematiek/stoornissen en verslaving } In VZ, patienten met een DSM-IV as II diagnose naast middelen is 44% bij alcoholisten, 70% bij coacineverslaafden, 79% heroineverslaafden. } Vooral Cluster B: borderline en antisociaal. Daarnaast vooral narcistisch, afhankelijk, ontwijkend en paranoide. } Overlap Verslavingsgedrag & de vraag wanneer diagnose is gesteld? } Dagelijkse probleemgedrag, veiligheid (agressie, suicidaliteit, etc) en grenzen, dan meer inzicht } Symptomen (depressie, stemmingswisselingen, angst etc) wat verminderen door medicatie } Cognities en gedrag aanpakken lijkt niet voldoende te zijn weet het wel maar voelt niet zo -> beloningscentrum uitgewoond en prefrontaal weinig rem (controle en aandacht) 41

42 Behandelingen voor Persoonlijkheids problematiek/stoornissen } Mentalisation Based Treatment (MBT) en } Dialectical Behavior Therapy (Sub. Abuse)(DGT) } Vaardigheids Training Emotie regulatie Stoornis (VERS) Zie ook of } Schema Focused Therapy/Dual Focus Therapy (SFT) } Acceptance Commitment Therapy (ACT) } Mindfulness is onderdeel van alle bovenstaande therapieën 42

43 Schemagerichte therapie SFT (J. Young) } Schema s zijn (ongezonde) manieren om informatie te verwerken over jezelf, de ander en de wereld/het leven. Dit uit zich in herhalende patronen van gedachten, gevoelens en gedragingen (persoonlijkheidstrekken) } Schema s zijn valkuilen in de persoonlijkheid, ontstaan in de jeugd. } Iedereen heeft schema s. Criterium: problematisch? Rigiditeit en sterkte } Disfunctionele schema s ontstaan door: te weinig gekregen, te veel gekregen, significante (traumatische) ervaringen, ongezonde leerervaringen, ongezonde dingen van ouders overgenomen, opvoedingsstijl van de ouders, temperament van het kind en wisselwerking hiertussen. Disfunctionele schema s weerspiegelen onvervulde emotionele beoeften van het kind. Ooit waren ze adaptief, nu niet meer } Opsporen door o.a: schemavragenlijst, levensgeschiedenis, thema s eerdere behandelingen, therapeutische relatie, imaginatie, neerwaartse pijltechniek 43

44 Schemagerichte therapie SFT (J. Young) } Schematherapie: basisbehoeften van een kind } Veiligheid } Verbondenheid } Zelfwaardering } Autonomie / zelfexpressie } Realistische grenzen } Binnen de therapeutische relatie: Limited reparenting Empathische confrontatie, zorg, richting, begrenzing, interventies persoonlijk brengen (niet verschuilen achter regels). Tip: Bekijk de cliënt als een kind bij wie bepaalde kinderlijke behoeften onvoldoende zijn bevredigd. } Link met addiction and attachment theory. Primary caregiver die basisbehoeften good enough vervult. 44

45 Schema s en schema modi } Er zijn 18 schema s ( traits ) en deze worden onderverdeeld in 5 domeinen } Vijf domeinen: } 1. onverbondenheid } 2. verzwakte autonomie } 3. verzwakte begrenzing } 4. overmatig gericht op anderen } 5. overmatig waakzaam/gecontroleerd } Schemamodi ( states ): Toestandbeeld van verschillende schema s en copingsstijlen: Kindmodi, Copingmodi, Oudermodi, Overcompensatiemodi, Gezonde Volwassen modus. Bij BPS goed onderzocht. Goede analyse nodig en hantering van het verband tussen middelengebruik en schema s! 45

46 Schematherapie en verslaving } Schema copingsstrategieen: voorbeelden... - Schema overgave/bevestiging - Schema vermijding - Schema compensatie } Doel: afzwakken disfunctionele schema s, versterken gezonde volwassen deel, coping adequater maken dmv interventies op cognitief, experientiele (gevoelsmatig) en gedragsniveau } Verslavingsgedrag: Vooral vermijden (dempers) of compenseren (uppers) van gevoelens en het versterken (bevestigen) van verdere impulsiviteit en controleverlies. Onderzoek Verheul et.a. (2007): Geintegreerde behandeling pers. stoornis en verslaving het beste; goede therapeutische relatie groot belang; de beste context is langdurig klinisch behandelprogramma met structuur en veiligheid, naast schematherapie terugvalpreventie, cognitieve training voor o.a. zelfcontroletechnieken; motiverende gespreksvoering van groot belang. 46

47 Samenvatting: Aanpassingen psychotherapeutische technieken binnen (sociale) verslavingszorg } Tempo en duur van sessie (vaker korter dan minder vaak langer) } Taal (gedeeltelijk matchen) } Checken en goed gebruik maken van WOT } Coping en emotionele bewustwording stapsgewijs uitbreiden } Transparant en duidelijk zijn, intunen en improviseren! } Let op de neiging om patiënten te overschatten wat betreft bijv maken signaleringsplan (tranen/emoties voelen ze niet) en bijv door streetwiseheid->mooie dingen vertellen } Veel mini stapjes (tussen en einddoelen) } Directiever zijn, eerder kaderen ipv laten zwemmen maar wel in goed overleg en samenwerking! Flexibiliteit! } Bij de hand nemen waar nodig maar zonder over te nemen en verantwoordelijkheid af te pakken/dragen tenzij geen andere optie } CGT is niet genoeg! OOk affect regulatie behandelen! } Wait Watch en Wonder! Niets vanzelfsprekend nemen en niet denken dat je wel alles weet van de patient op basis van (oud) dossier, een gesprek of vragenlijst! 47

SCHEMATHERAPIE BIJ VERSLAVING EN COMPLEX TRAUMA 6 OKTOBER 2014 KEES BIEGER

SCHEMATHERAPIE BIJ VERSLAVING EN COMPLEX TRAUMA 6 OKTOBER 2014 KEES BIEGER SCHEMATHERAPIE BIJ VERSLAVING EN COMPLEX TRAUMA 6 OKTOBER 2014 KEES BIEGER Wat is complex trauma? Theoretisch model trauma/persoonlijkheid Welke rol speelt middelengebruik? Fasering in de behandeling Indicatiestelling

Nadere informatie

Acts of war: behavior of men in battle. R.Holmes

Acts of war: behavior of men in battle. R.Holmes Een lijntje zorg Acts of war: behavior of men in battle. R.Holmes Drugs en alcohol om: te kunnen slapen en voor gewonden om in zwijm te vallen te ontsnappen aan ondraaglijke levensomstandigheden initiatierituelen

Nadere informatie

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp Ons Team Ons team is zeer divers. We bestaan uit het secretariaat, psychologen, maatschappelijk werkers, sociaal psychiatrisch verpleegkundigen, cognitief gedragstherapeutisch werkers, ervaringsdeskundigen,

Nadere informatie

Boek Slapende honden? Wakker maken!

Boek Slapende honden? Wakker maken! Boek Slapende honden? Wakker maken! A.Struik, ontwikkelingspsycholoog/ systeemtherapeut Joany Spierings Drie testen Weinig theorie en veel praktijk CD-Rom/ werkbladen Formulier zes testen Geen protocol

Nadere informatie

Workshop: Groepsschematherapie: tegengif bieden aan verslaving. Werken met modi: praten, voelen, doen.

Workshop: Groepsschematherapie: tegengif bieden aan verslaving. Werken met modi: praten, voelen, doen. Workshop: Groepsschematherapie: tegengif bieden aan verslaving. Werken met modi: praten, voelen, doen. FPC de Oostvaarderskliniek & Victas Philip Jonkers, Psychotherapeut OVK Thecla van Meer - Doll, GZ-psycholoog

Nadere informatie

VERSLAVING EN TRAUMAGERELATEERDE STOORNISSEN

VERSLAVING EN TRAUMAGERELATEERDE STOORNISSEN STUDIEDAG PROJECT LiNK 22 maart 2012 - Niet te vatten! Verslaafd? Gestoord? Beperkt? VERSLAVING EN TRAUMAGERELATEERDE STOORNISSEN ANNE VERMEIRE - BIPE 1. Wat is TRAUMA? TRAUMA TRAUMATOGENE GEBEURTENIS

Nadere informatie

Executieve functies en emotieregulatie. Annelies Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Centrum autisme volwassenen, GGZ Eindhoven

Executieve functies en emotieregulatie. Annelies Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Centrum autisme volwassenen, GGZ Eindhoven Executieve functies en emotieregulatie Annelies Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Centrum autisme volwassenen, GGZ Eindhoven Inhoud 1. Executieve functies en emotieregulatie 2. Rol van opvoeding

Nadere informatie

Behandeling van PTSS en verslaving

Behandeling van PTSS en verslaving Behandeling van PTSS en verslaving Symposium LEDD 4 juni 2013 Leon van Rens, Programmaleider GZ-psycholoog/gedragstherapeut IrisZorg WWW.IRISZORG.NL Doelstelling workshop Vergroten van kennis over actuele

Nadere informatie

Centrum Dubbele Problematiek

Centrum Dubbele Problematiek Centrum Dubbele Problematiek Annette Bonebakker, PhD, klinisch neuropsycholoog Josje van den Heuvel, MSc, GZ-psycholoog Bert Teunissen, ervaringsdeskundige Utrecht, 22 oktober 2015 Programma Introductie

Nadere informatie

E M D R een inleiding

E M D R een inleiding E M D R een inleiding Lucinda Meihuizen GZ-psycholoog Zorgpartners Midden-Holland lucinda.meihuizen@zorgpartners.nl Wietske Soeteman GZ-psycholoog Pro Persona w.soeteman@propersona.nl Wat haal je uit deze

Nadere informatie

Behandeling van verslaving en comorbiditeit. de Noord Nederlandse ervaring

Behandeling van verslaving en comorbiditeit. de Noord Nederlandse ervaring Behandeling van verslaving en comorbiditeit de Noord Nederlandse ervaring Gent 14 nov2014 Primaire problematiek naar voorkomen in bevolking en % in behandeling 1 Setting van hulp in VZ VNN 34 ambulante

Nadere informatie

Over hard werken, verbinden, humor & houden van!!!

Over hard werken, verbinden, humor & houden van!!! Over hard werken, verbinden, humor & houden van!!! Lonneke Mechelse, GZ psycholoog BIG, Registerpsycholoog NIP Arbeid & Organisatie bij Peptalk Delft, (generalistische basis GGZ) & Mentaal Beter Gouda

Nadere informatie

Baat het niet dan schaadt het niet: EMDR bij getraumatiseerde asielzoekers en vluchtelingen. Jackie June ter Heide, Trudy Mooren, Rolf Kleber

Baat het niet dan schaadt het niet: EMDR bij getraumatiseerde asielzoekers en vluchtelingen. Jackie June ter Heide, Trudy Mooren, Rolf Kleber Baat het niet dan schaadt het niet: EMDR bij getraumatiseerde asielzoekers en vluchtelingen Jackie June ter Heide, Trudy Mooren, Rolf Kleber Complexe PTSS 1: DESNOS Complex trauma: herhaaldelijk, langdurig,

Nadere informatie

PTSS - diagnostiek en behandeling. drs. Mirjam J. Nijdam psycholoog / onderzoeker Topzorgprogramma Psychotrauma AMC De Meren

PTSS - diagnostiek en behandeling. drs. Mirjam J. Nijdam psycholoog / onderzoeker Topzorgprogramma Psychotrauma AMC De Meren PTSS - diagnostiek en behandeling drs. Mirjam J. Nijdam psycholoog / onderzoeker Topzorgprogramma Psychotrauma AMC De Meren Opbouw Diagnose PTSS Prevalentiecijfers PTSS en arbeid Preventie van PTSS Behandeling

Nadere informatie

Verslaving en comorbiditeit

Verslaving en comorbiditeit Verslaving en comorbiditeit Wat is de evidentie? Dr. E. Vedel, Jellinek, Arkin 18 november 2014 Comobiditeitis hot 1 Jellinek onderzoek comorbiditeit Verslaving & persoonlijkheid, 1997 Verslaving & ADHD,

Nadere informatie

Behandelingsstrategieen bij Complex Trauma:

Behandelingsstrategieen bij Complex Trauma: Behandelingsstrategieen bij Complex Trauma: Trudy Mooren, klinisch psycholoog-psychotherapeut, Centrum 45 Martijn Stöfsel, klinisch psycholoog-psychotherapeut, SinaiCentrum Jos Truyens, klinisch psycholoog-psychotherapeut,

Nadere informatie

MIDDELENMISBRUIK + angststoornissen depressie

MIDDELENMISBRUIK + angststoornissen depressie MIDDELENMISBRUIK + angststoornissen depressie Enkele cijfers 17,9 % van de patiënten met een angststoornis lijdt aan een alcoholverslaving 19,4% van de alcoholverslaafden heeft een angststoornis (Addiction

Nadere informatie

Caroline Ploeg, Gedragstherapeut Femy Wanders, Klinisch psycholoog

Caroline Ploeg, Gedragstherapeut Femy Wanders, Klinisch psycholoog Caroline Ploeg, Gedragstherapeut Femy Wanders, Klinisch psycholoog Overzicht presentatie Ontstaan van KINGS Doelgroep KINGS-model (incl. MASTR) Verschillende interventies uit het MASTR Progressive Counting

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 134 Nederlandse samenvatting De inleiding van dit proefschrift beschrijft de noodzaak onderzoek te verrichten naar interpersoonlijk trauma en de gevolgen daarvan bij jongeren in

Nadere informatie

Geïntegreerde behandeling voor patiënten met Autisme spectrum stoornisen (ASS) en comorbide verslavingsproblematiek

Geïntegreerde behandeling voor patiënten met Autisme spectrum stoornisen (ASS) en comorbide verslavingsproblematiek Geïntegreerde behandeling voor patiënten met Autisme spectrum stoornisen (ASS) en comorbide verslavingsproblematiek Een innovatieve behandeling met TOPGGZ erkenning Linda Kronenberg & Hendrikje Bloemert

Nadere informatie

EMDR bij adolescenten

EMDR bij adolescenten EMDR bij adolescenten Een vorm van traumabehandeling Marijke de Koning-Groothuizen ZMC Kinderen en Jongeren van de Gelderse Roos Voorbeelden uit de praktijk Sofie, 16 jaar. Klachten, sinds ongeveer een

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis: schematherapie en dialectische gedragstherapie

Cognitieve gedragstherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis: schematherapie en dialectische gedragstherapie Cognitieve gedragstherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis: schematherapie en dialectische gedragstherapie Informatie voor mensen die hun probleem willen aanpakken 2 Cognitieve gedragstherapie:

Nadere informatie

20 man 15 vrouw. depressie paranoia psychose

20 man 15 vrouw. depressie paranoia psychose Dubbele Diagnose Patricia v.wijngaarden-cremers, psychiater Circuitmanager Verslavingspsychiatrie Dimence Inhoud - Inleiding - Gebruik onder Nederlandse Jongeren - Psychiatrische Comorbiditeit - Wat is

Nadere informatie

Angststoornissen bij ouderen. Arjan Videler GGz Breburg SeneCure

Angststoornissen bij ouderen. Arjan Videler GGz Breburg SeneCure Angststoornissen bij ouderen Arjan Videler GGz Breburg SeneCure Programma Angststoornissen Verschillen in etiologie & fenomenologie Differentiële diagnostiek Behandelopties Angststoornissen Angst is functioneel

Nadere informatie

Onderzoek naar werkzaamheid schematherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis en alcoholafhankelijkheid

Onderzoek naar werkzaamheid schematherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis en alcoholafhankelijkheid Onderzoek naar werkzaamheid schematherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis en alcoholafhankelijkheid presentatie ESPRi Symposium 26-11-2015 Michiel Boog, klinisch psycholoog, psychotherapeut Titel:

Nadere informatie

Van een drakenhol naar een koninkrijk

Van een drakenhol naar een koninkrijk Van een drakenhol naar een koninkrijk Visie op traumabehandeling bij ernstig getraumatiseerde kinderen. Caroline Ploeg Orthopedagoog Generalist Femy Wanders Klinisch Psycholoog K.J. OPZET PRESENTATIE Doelgroep

Nadere informatie

Behandeling na seksueel trauma bij kinderen: STEPS, TF-CBT of EMDR?

Behandeling na seksueel trauma bij kinderen: STEPS, TF-CBT of EMDR? Behandeling na seksueel trauma bij kinderen: STEPS, TF-CBT of EMDR? Renee Beer, klinisch psycholoog, Traumacentrum De Bascule Iva Bicanic, klinisch psycholoog i.o., Landelijk Psychotraumacentrum UMC Utrecht

Nadere informatie

Exploring EMDR-therapy and tinnitus. Linda Hochstenbach-Nederpel Gz-psycholoog

Exploring EMDR-therapy and tinnitus. Linda Hochstenbach-Nederpel Gz-psycholoog Exploring EMDR-therapy and tinnitus Linda Hochstenbach-Nederpel Gz-psycholoog Introductie Voorstellen: GZ-psycholoog, gedragstherapeut en traumatherapeut (EMDR) eigen eerstelijnspraktijk (verwijzingen

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij autisme

Cognitieve gedragstherapie bij autisme Cognitieve gedragstherapie bij autisme Caroline Schuurman, gz-psycholoog Centrum Autisme Rivierduinen Nieuwe ontwikkelingen in de behandeling van autisme bij volwassenen Utrecht, 14 juni 2011 CGT bij autisme

Nadere informatie

Praktisch Mentaliseren

Praktisch Mentaliseren Praktisch Mentaliseren Gieke Free SPV Mary Kwint GZ-psycholoog FACT 4 persoonlijkheidsstoornissen Indeling Oefening Definitie Hechting Modi van functioneren Videofragmenten Mentaliserende interventies

Nadere informatie

Ontwikkelingen. DGT bij ASS. Michelle Teluij. Eindreferaat 22-04-2014

Ontwikkelingen. DGT bij ASS. Michelle Teluij. Eindreferaat 22-04-2014 Ontwikkelingen DGT bij ASS Michelle Teluij Eindreferaat 22-04-2014 Inhoud Achtergrond Vraagstelling Resultaten Literatuur Interviews therapeuten Database DGT Zetten Conclusie Aanbevelingen Achtergrond

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornissen en Angst. Ellen Willemsen

Persoonlijkheidsstoornissen en Angst. Ellen Willemsen Persoonlijkheidsstoornissen en Angst Ellen Willemsen Overzicht Relevantie Persoonlijkheidsstoornissen Comorbiditeit in getallen PG cijfers comorbiditeit Relatie tussen angststoornissen en PS Aanbevelingen

Nadere informatie

EMDR. Geheugenrepresentaties 20-04- 2012. Kerngebeurtenis

EMDR. Geheugenrepresentaties 20-04- 2012. Kerngebeurtenis EMDR Klachten hebben een (leer)geschiedenis Ervaringen/gebeurtenissen/boodschappen laten sporen in het geheugen: Geheugenrepresentaties Het gaat nooit om wat er gebeurd is, maar hoe het in het geheugen

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Informatie voor mensen die hun probleem willen aanpakken 2 Kortdurende motiverende interventie en cognitieve gedragstherapie Een effectieve behandeling

Nadere informatie

De behandeling van complexe rouw. Jantien Piekstra GZ psycholoog / cognitief gedragstherapeut

De behandeling van complexe rouw. Jantien Piekstra GZ psycholoog / cognitief gedragstherapeut De behandeling van complexe rouw Jantien Piekstra GZ psycholoog / cognitief gedragstherapeut Disclosure of interest Mogelijke belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven

Nadere informatie

Inhoud. Ontgifting en stabilisatie. Observatie en Diagnostiek en Behandeling. Cijfers en Onderzoek. Aanbod Jeugd in Nederland

Inhoud. Ontgifting en stabilisatie. Observatie en Diagnostiek en Behandeling. Cijfers en Onderzoek. Aanbod Jeugd in Nederland Polls drugsweb Kun je op eigen houtje van drugs afkomen Ja: 85% Moeten we minder gaan drinken Ja: 57% Bang om verslaafd te worden Ja: 21% Drugs meenemen naar buitenland Ja: 73% Wiet is een harddrug Ja:

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod

Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod U bent niet de enige Een op de tien Nederlanders heeft te maken met een persoonlijkheidsstoornis of heeft trekken hiervan. De Riagg Maastricht is gespecialiseerd

Nadere informatie

Narratieve Exposure Therapie

Narratieve Exposure Therapie Narratieve Exposure Therapie MANP jubileumcongres Patricia Strijk Even voorstellen Wat doet Stichting Centrum 45: Diagnostiek en behandeling complexe psychotraumaklachten VS-GGZ: Werkzaam op de polikliniek

Nadere informatie

Psychotherapie bij PS: een noodzakelijke voorwaarde voor verandering?

Psychotherapie bij PS: een noodzakelijke voorwaarde voor verandering? Psychotherapie bij PS: een noodzakelijke voorwaarde voor verandering? Ariëtte van Reekum en Nelleke Nicolai FACT PS symposium Altrecht 12 april 2012 A.van. Reekum, 12 april 2012 1 PS: veelkleurige verschijningsvormen..

Nadere informatie

Inhoud: Eye Movement Desensitisation and Reprocessing (EMDR) bij Autisme. Wat is EMDR?

Inhoud: Eye Movement Desensitisation and Reprocessing (EMDR) bij Autisme. Wat is EMDR? Eye Movement Desensitisation and Reprocessing (EMDR) bij Autisme Ank Goosen Gezondheidszorgpsycholoog GGzE 21 09 2012 Wat is EMDR Indicatie Doel Doelgroep Methode Aanpassingen Resultaten 2 cliënten Inhoud:

Nadere informatie

Herstel en Balans. Kanker zet je leven op zijn kop. De rol van de psycholoog. Maria Poppe GZ-psycholoog De Vruchtenburg maart 2010

Herstel en Balans. Kanker zet je leven op zijn kop. De rol van de psycholoog. Maria Poppe GZ-psycholoog De Vruchtenburg maart 2010 Herstel en Balans De rol van de psycholoog Maria Poppe GZ-psycholoog De Vruchtenburg maart 2010 Kanker zet je leven op zijn kop 1 Kanker, gevolgen voor de patiënt Heftige emoties. Verlies van controle

Nadere informatie

Interpersoonlijke psychotherapie

Interpersoonlijke psychotherapie Interpersoonlijke psychotherapie in een ambulante groep een behandelprotocol voor depressie Dina Snippe, psychotherapeut Opleider-supervisor NVGP en NVIPT De genezing van de krekel Geacht somber gevoel,

Nadere informatie

Organogram Werkgebied

Organogram Werkgebied Wat doet Tactus Verslavingszorg? Tactus is specialist op het terrein van de verslavingszorg. Mensen die door hun verslaving aan alcohol, drugs, medicijnen, gokken, gamen, eten of andere verslavingen in

Nadere informatie

Mistral DTOX, een goed begin is het halve werk. Edwin Spapens GZ-Psycholoog Mistral DTOX & Mistral Kliniek

Mistral DTOX, een goed begin is het halve werk. Edwin Spapens GZ-Psycholoog Mistral DTOX & Mistral Kliniek Mistral DTOX, een goed begin is het halve werk. Edwin Spapens GZ-Psycholoog Mistral DTOX & Mistral Kliniek Cluster jeugd Preventie, inclusief minimale interventie van 1-3 gesprekken I- hulp (ambitie ook

Nadere informatie

Psychologische ondersteuning en behandeling bij interstitiële longaandoeningen

Psychologische ondersteuning en behandeling bij interstitiële longaandoeningen Psychologische ondersteuning en behandeling bij interstitiële longaandoeningen 1 oktober 2014 Marielle van den Heuvel, Gezondheidszorgpsycholoog Afdeling Medische Psychologie Orbis Medisch Centrum Inhoud

Nadere informatie

ADHD bij volwassenen met een angststoornis

ADHD bij volwassenen met een angststoornis ADHD bij volwassenen met een angststoornis Impuls Symposium AD(H)D, een hype? (Differentiaal) Diagnostiek en Comorbiditeit woensdag 1 april 2009 Anke Roodbergen, psychiater i.o. De Jutters/PsyQ, Den Haag

Nadere informatie

Ontwikkelingen. DGT bij ASS. Esther Leuning Michelle Teluij. Tropische regenbui

Ontwikkelingen. DGT bij ASS. Esther Leuning Michelle Teluij. Tropische regenbui Ontwikkelingen DGT bij ASS Esther Leuning Michelle Teluij Mindfulness oefening Tropische regenbui 1 Mindfulness oefeningen 1 Speciaal voor ASS - Voorwerpen waarnemen, beschrijven, onthouden - Plaatje,

Nadere informatie

Angst & Verslaving. Angst en verslaving 10 oktober 2014 Bouwe Pieterse, psychiater

Angst & Verslaving. Angst en verslaving 10 oktober 2014 Bouwe Pieterse, psychiater Angst & Verslaving Angst en verslaving 10 oktober 2014 Bouwe Pieterse, psychiater Inhoudsopgave Achtergrond Etiologie Epidemiologie Diagnostiek Behandeling Kushner ea Multidisciplinaire Richtlijn alcohol

Nadere informatie

Je bent alleen maar verslaafd! Wim van Loon, Psychiater. 10 februari 2014

Je bent alleen maar verslaafd! Wim van Loon, Psychiater. 10 februari 2014 Je bent alleen maar verslaafd! Wim van Loon, Psychiater. 10 februari 2014 Comorbiditeit: Voorkomen van verschillende stoornissen bij 1 persoon. Dubbele diagnose: Verslaving (afhankelijkheid en misbruik

Nadere informatie

Cognitieve Gedragstherapie en Mindfulness Based Stress Reduction Therapie voor Angst en Depressie klachten bij volwassenen met

Cognitieve Gedragstherapie en Mindfulness Based Stress Reduction Therapie voor Angst en Depressie klachten bij volwassenen met Cognitieve Gedragstherapie en Mindfulness Based Stress Reduction Therapie voor Angst en Depressie klachten bij volwassenen met Autismespectrumstoornissen: ADASS Achtergrond ADASS Veelvuldig voorkomen van

Nadere informatie

Huisvesting Cliënt heeft eigen adres maakt geen gebruik van een adres via Maaszicht.

Huisvesting Cliënt heeft eigen adres maakt geen gebruik van een adres via Maaszicht. Aanbod Maaszicht Toelichting per product: Opsporing en toeleiding Maaszicht krijgt regelmatig aanmeldingen van en voor jongeren voor wie niet direct duidelijk is voor welke zorg zij nodig hebben. Dit kan

Nadere informatie

Beter geïntegreerd! Wat zeggen de richtlijnen?

Beter geïntegreerd! Wat zeggen de richtlijnen? Beter geïntegreerd! Wat zeggen de richtlijnen? Beter geïntegreerd! Wat zeggen de richtlijnen? Richtlijnen Casus IDDT Richtlijnen, wat zeggen ze niet! Richtlijnen Dubbele Diagnose, Dubbele hulp (2003) British

Nadere informatie

Angst en de ziekte van Parkinson. te veel of te weinig controle. Annelien Duits Harriët Smeding. www.smedingneuropsychologie.nl

Angst en de ziekte van Parkinson. te veel of te weinig controle. Annelien Duits Harriët Smeding. www.smedingneuropsychologie.nl Angst en de ziekte van Parkinson te veel of te weinig controle Annelien Duits Harriët Smeding www.smedingneuropsychologie.nl Wat moet deze workshop brengen, zodat je zegt: dat was de moeite waard? Smeding

Nadere informatie

De behandeling van chronische angst en depressie (resultaten van de ZemCAD studie)

De behandeling van chronische angst en depressie (resultaten van de ZemCAD studie) Improving Mental Health by Sharing Knowledge De behandeling van chronische angst en depressie (resultaten van de ZemCAD studie) Jan Spijker, Annemein Kemps, Henny Sinnema VGCT najaarscongres 2013 INHOUD

Nadere informatie

Liesbeth Mevissen. www.bsl.nl

Liesbeth Mevissen. www.bsl.nl Liesbeth Mevissen www.bsl.nl EMDR bij mensen met een verstandelijke beperking en/of autisme Liesbeth Mevissen, klinisch psycholoog, EMDR supervisor 27 september 2013 l.mevissen@accare.nl verstandelijk

Nadere informatie

Congres 01-04-2009. lex pull 23-03-2009 1

Congres 01-04-2009. lex pull 23-03-2009 1 ADHD EN VERSLAVING Congres 01-04-2009 lex pull 23-03-2009 1 ADHD EN VERSLAVING PREVALENTIE VERKLARINGSMODELLEN DIAGNOSTIEK BEHANDELING lex pull 23-03-2009 2 prevalentie 8-Tal studies SUD bij ADHD: Life-time

Nadere informatie

Lievegoed Kliniek. Ons aanbod. Behandeldoelen. Opname Je kunt bij ons terecht voor een kortdurende

Lievegoed Kliniek. Ons aanbod. Behandeldoelen. Opname Je kunt bij ons terecht voor een kortdurende Lievegoed Kliniek De kliniek staat in een rustige, groene omgeving. Er zijn verschillende mogelijkheden: groepsbehandeling en individuele behandeling, dat kan poliklinisch of in. Ook een korte opname in

Nadere informatie

Middelen, delictgedrag en leefstijltraining. Marscha Mansvelt

Middelen, delictgedrag en leefstijltraining. Marscha Mansvelt Middelen, delictgedrag en leefstijltraining Marscha Mansvelt Inhoud Hoe gaat de Waag om met middelengebruik als risicofactor voor delictgedrag? Leefstijltraining 1. Alcohol is de meest sociaal geaccepteerde

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie

Cognitieve gedragstherapie Cognitieve gedragstherapie Een succesvolle psychotherapie voor diverse emotionele stoornissen en problemen Afdeling Psychiatrie en Medische Psychologie Wat is Cognitieve Gedragstherapie? Cognitieve gedragstherapie

Nadere informatie

Mindfulness, de stand van zaken & Hoe verder?

Mindfulness, de stand van zaken & Hoe verder? Mindfulness, de stand van zaken & Hoe verder? Mindfulness = Aandachttraining en emotieregulatie-training MBSR & MBCT cursus Meditaties: adem, bodyscan, geluiden, keuzeloze aandacht, 3 min ademruimte, bewegen,

Nadere informatie

CLOSE HARMONY. Een reeks van vier avondlezingen over de bijdrage van een psychiatrisch ziekenhuis in de vernieuwde geestelijke gezondheidszorg

CLOSE HARMONY. Een reeks van vier avondlezingen over de bijdrage van een psychiatrisch ziekenhuis in de vernieuwde geestelijke gezondheidszorg CLOSE HARMONY Een reeks van vier avondlezingen over de bijdrage van een psychiatrisch ziekenhuis in de vernieuwde geestelijke gezondheidszorg dr. B. Serbruyns, dr. M. Claes en Kathleen Nieulandt DIALECTISCH

Nadere informatie

Kleine Hans Symposium 2011

Kleine Hans Symposium 2011 Kleine Hans Symposium 2011 Het helen van de wond Diagnostiek en behandeling Van traumatische herinnering naar gewone herinnering Julia Diehle en Karen van Zon Centrum voor traumagerelateerde stoornissen

Nadere informatie

GGzE centrum psychotrauma

GGzE centrum psychotrauma GGzE centrum psychotrauma GGzE centrum psychotrauma Mensen helpen met complexe traumaproblematiek en het (her)vinden van hun weg in de samenleving. Algemene informatie >> COMPLEXE TRAUMA S KUNNEN GROTE

Nadere informatie

Imagery rescripting bij PTSS ten gevolge van fysiek en seksueel misbruik in de jeugd

Imagery rescripting bij PTSS ten gevolge van fysiek en seksueel misbruik in de jeugd Imagery rescripting bij PTSS ten gevolge van fysiek en seksueel misbruik in de jeugd Sandra Raabe Merel Kindt (Universiteit van Amsterdam) Thomas Ehring (Ludwig-Maximilians-University of Munich) Loes Marquenie,

Nadere informatie

Horizon methodiek na huiselijk geweld & na seksueel misbruik

Horizon methodiek na huiselijk geweld & na seksueel misbruik Horizon methodiek na huiselijk geweld & na seksueel misbruik 29-09-2014 Merijn van de Vliet, GZ-psycholoog Programma Introductie Oefening Horizon: twee varianten naast elkaar Film Oefening Thema s en

Nadere informatie

GGzE centrum psychotrauma

GGzE centrum psychotrauma GGzE centrum psychotrauma GGzE centrum psychotrauma Mensen helpen met complexe traumaproblematiek en het (her)vinden van hun weg in de samenleving. Algemene informatie >> Complexe trauma s kunnen grote

Nadere informatie

Bijlage 17: Informatie voor de individuele behandelaar

Bijlage 17: Informatie voor de individuele behandelaar Bijlage 17: Informatie voor de individuele behandelaar N.b.: stuur deze informatie (inclusief de drie bijlagen) naar de individuele behandelaar vóórdat de training van start gaat Emotieregulatietraining

Nadere informatie

Stemmingsstoornissen. Van DSM-IV-TR naar DSM-5. Johan van Dijk, klinisch psycholoog-psychotherapeut Max Güldner, klinisch psycholoog-psychotherapeut

Stemmingsstoornissen. Van DSM-IV-TR naar DSM-5. Johan van Dijk, klinisch psycholoog-psychotherapeut Max Güldner, klinisch psycholoog-psychotherapeut Stemmingsstoornissen Van DSM-IV-TR naar DSM-5 Johan van Dijk, klinisch psycholoog-psychotherapeut Max Güldner, klinisch psycholoog-psychotherapeut Inhoud Veranderingen in de DSM-5 Nieuwe classificaties

Nadere informatie

Haïti. Anneke Vinke, 19 januari 2010

Haïti. Anneke Vinke, 19 januari 2010 Haïti Anneke Vinke, 19 januari 2010 Opzet Korte introductie Feiten en verder Morgen... PAUZE --> daarna vragen/discussie 2 Situatie: RAMP in Haïti TV beelden & leed: zien van pijn van kinderen niet te

Nadere informatie

Verslaving apart? Dubbele diagnostiek als standaardbehandeling. dr. C.A. Loth

Verslaving apart? Dubbele diagnostiek als standaardbehandeling. dr. C.A. Loth Verslaving apart? Dubbele diagnostiek als standaardbehandeling in de GGz dr. C.A. Loth Cijfers 1,2 miljoen alcoholisten/problematische drinkers 1,8 miljoen dagelijkse gebruikers benzo s, 22 % gebruikt

Nadere informatie

De Obsessief-Compulsieve stoornis: behandeling in de praktijk. 2013 Universitair Ziekenhuis Gent

De Obsessief-Compulsieve stoornis: behandeling in de praktijk. 2013 Universitair Ziekenhuis Gent De Obsessief-Compulsieve stoornis: behandeling in de praktijk Dr. Leyman Lemke Deswarte Annelies 2013 Universitair Ziekenhuis Gent Inhoud workshop Kapstok: Het neurotische lussenmodel (NLM) (R. Schacht

Nadere informatie

Leven met een amputatie. Chris Leegwater Vinke Psycholoog

Leven met een amputatie. Chris Leegwater Vinke Psycholoog Leven met een amputatie Chris Leegwater Vinke Psycholoog Amputatie 2 Amputatie is voor de geamputeerde meestal een ernstig trauma, niet alleen lichamelijk, maar ook geestelijk. Naast het verlies van de

Nadere informatie

Het aanpassingsproces na confrontatie met een hart- of vaataandoening

Het aanpassingsproces na confrontatie met een hart- of vaataandoening Auteur: Jos van Erp j.v.erp@hartstichting.nl Het aanpassingsproces na confrontatie met een hart- of vaataandoening Maakbaarheid en kwetsbaarheid Dood gaan we allemaal. Deze realiteit komt soms sterk naar

Nadere informatie

therapieën [ therapie voor positieve gedragsverandering ]

therapieën [ therapie voor positieve gedragsverandering ] therapieën [ therapie voor positieve gedragsverandering ] In het noorden en oosten van Nederland behandelen en begeleiden wij kinderen, jongeren en volwassenen met een licht verstandelijke beperking. Therapieën

Nadere informatie

Trauma en verslaving. Mondriaan. Verslavingszorg. Informatie voor patiënten

Trauma en verslaving. Mondriaan. Verslavingszorg. Informatie voor patiënten Verslavingszorg Trauma en verslaving Als u naast uw verslaving ook last heeft van een nare of ingrijpende gebeurtenis uit uw verleden Informatie voor patiënten Mondriaan voor geestelijke gezondheid Trauma

Nadere informatie

EMDR Therapie voor mensen met een traumatische ervaring

EMDR Therapie voor mensen met een traumatische ervaring EMDR Therapie voor mensen met een traumatische ervaring Wat is EMDR Eye Movement Desensitization and Reprocessing, afgekort tot EMDR, is een therapie voor mensen die last blijven houden van de gevolgen

Nadere informatie

Doelgroepen kasteelplus. Kerngedachten bij de visie. Ontwennen meer dan stoppen. Visie : controleverlies betekent totale abstinentie

Doelgroepen kasteelplus. Kerngedachten bij de visie. Ontwennen meer dan stoppen. Visie : controleverlies betekent totale abstinentie Doelgroepen kasteelplus Ontwennen meer dan stoppen. Hoe helpen we mensen om te veranderen? dag van de zorg 17/03/2013 Patrick Lobbens Hoofdverpleegkundige verslavingszorg kasteelplus Kasteelplus 1 : mensen

Nadere informatie

Vrouwen en autisme. Lezing 26 mei 2016 bij autismecafé i.o.v Carrefour NOP Emmeloord. Mariëlle Witteveen Mieke Bellinga. www.deuvel.

Vrouwen en autisme. Lezing 26 mei 2016 bij autismecafé i.o.v Carrefour NOP Emmeloord. Mariëlle Witteveen Mieke Bellinga. www.deuvel. Vrouwen en autisme Lezing 26 mei 2016 bij autismecafé i.o.v Carrefour NOP Emmeloord Mariëlle Witteveen Mieke Bellinga Even voorstellen Uitleg autisme Waarneming Informatieverwerking Prikkels Autisme bij

Nadere informatie

Interpersoonlijke psychotherapie

Interpersoonlijke psychotherapie Interpersoonlijke psychotherapie in een groep een behandelprotocol voor depressie Dina Snippe, Opleider-supervisor IPT en groepspsychotherapie Cora Versteeg, supervisor IPT en groepspsychotherapeut i.o.

Nadere informatie

Te bang voor behandeling Marietta van Mastrigt Klinisch psycholoog/psychotherapeut OuderenPsychiatrie Parnassia m.vanmastrigt@parnassia.

Te bang voor behandeling Marietta van Mastrigt Klinisch psycholoog/psychotherapeut OuderenPsychiatrie Parnassia m.vanmastrigt@parnassia. Te bang voor behandeling Marietta van Mastrigt Klinisch psycholoog/psychotherapeut OuderenPsychiatrie Parnassia m.vanmastrigt@parnassia.nl Bang Maak je dat wel eens mee? Hoe merk je dat Wat voor eerste

Nadere informatie

ADHD en ASS. Bij normaal begaafde volwassen. Utrecht, 23-01-2014 Anne van Lammeren, psychiater UCP/UMCG

ADHD en ASS. Bij normaal begaafde volwassen. Utrecht, 23-01-2014 Anne van Lammeren, psychiater UCP/UMCG ADHD en ASS Bij normaal begaafde volwassen Utrecht, 23-01-2014 Anne van Lammeren, psychiater UCP/UMCG Disclosure belangen spreker (potentiële) Belangenverstrengeling Geen Voor bijeenkomst mogelijk relevante

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting (Dutch summary)

Nederlandse samenvatting (Dutch summary) Nederlandse samenvatting (Dutch summary) 125 Angststoornissen zijn veel voorkomende psychiatrische aandoeningen (ongeveer 1 op de 5 Nederlanders heeft, op enig moment in het leven een angststoornis). Onder

Nadere informatie

Probleeminventarisatie. Behandelplan

Probleeminventarisatie. Behandelplan Probleeminventarisatie Behandelplan 1. PROBLEEMINVENTARISATIE EN BEHANDELPLAN 1.1. Inleiding Binnen de (cognitieve) gedragstherapie zijn er verschillende modellen om de klachten van cliënten overzichtelijk

Nadere informatie

Madelon Bronner Emma Kinderziekenhuis 30 september 2010

Madelon Bronner Emma Kinderziekenhuis 30 september 2010 Madelon Bronner Emma Kinderziekenhuis 30 september 2010 Aanwezigen Bijna 70 deelnemers 80% psychologen pedagogisch medewekers maatschappelijk werk 20% verpleegkundigen artsen anders Programma 15.15-16.00

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij autisme. Psycho-sociale problemen. Uitingsvormen autisme. Autisme? Coping? Of? 12-7-2013

Cognitieve gedragstherapie bij autisme. Psycho-sociale problemen. Uitingsvormen autisme. Autisme? Coping? Of? 12-7-2013 Cognitieve gedragstherapie bij autisme "Het resultaat telt, de weg er naar toe nog meer! Behandelmethodieken bij ontwikkelingsstoornissen." GGNet, Apeldoorn, 27 juni 2013 Caroline Schuurman gz-psycholoog,

Nadere informatie

Aardbevingen en psychische klachten

Aardbevingen en psychische klachten Aardbevingen en psychische klachten (Karin Folkers, Klinisch Psycholoog) Jantien Mast, Verpleegkundig Specialist Peter Pijper en Coosje Klootwijk, verpleegkundigen Bouke Koopmans, psychiater Loppersum,

Nadere informatie

Er wel/niet zijn voor je pleegkind. Symposium Pleegzorg Waar blijft het kind 19 juni 2014 Ede

Er wel/niet zijn voor je pleegkind. Symposium Pleegzorg Waar blijft het kind 19 juni 2014 Ede Er wel/niet zijn voor je pleegkind Symposium Pleegzorg Waar blijft het kind 19 juni 2014 Ede 22-6-2014 de Zeeuw & Brok Inhoud 1. Lawaaiboek 2. Zorg voor het kind: houdt rekening met gevolgen van Verlating

Nadere informatie

Preventieve psychotherapie

Preventieve psychotherapie Preventieve psychotherapie Dr. Dorien Nieman, klinisch psycholoog en cognitief gedragstherapeut Academisch Medisch Centrum, Afd. Psychiatrie, Amsterdam d.h.nieman@amc.nl Overzicht Belang van vroegdetectie

Nadere informatie

Vermoeidheid na kanker. Anneke van Wijk, GZ psycholoog Helen Dowling Instituut Utrecht

Vermoeidheid na kanker. Anneke van Wijk, GZ psycholoog Helen Dowling Instituut Utrecht Anneke van Wijk, GZ psycholoog Helen Dowling Instituut Utrecht Helen Dowling Instituut: Begeleiding bij kanker voor (ex-) kankerpatienten en hun naasten: Onder andere: Individuele begeleiding Lotgenotengroepen

Nadere informatie

25-9-2014. Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505

25-9-2014. Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Lichamelijk: pijn, fysieke beperkingen, afweging behandeling vs bijwerkingen Angst en onzekerheid: verloop ziekte,

Nadere informatie

Triple Trouble in de praktijk. Triple Trouble in de praktijk. Komt een man bij de dokter. Drie soorten middelen. Stoornis in het gebruik van middelen

Triple Trouble in de praktijk. Triple Trouble in de praktijk. Komt een man bij de dokter. Drie soorten middelen. Stoornis in het gebruik van middelen Triple Trouble in de praktijk Triple Trouble in de praktijk LEDD congres 2014 Joanneke van der Nagel Jannelien Wieland Robert Didden Van enkelvoudig naar complex licht tot ernstig Over wat te doen wie

Nadere informatie

EMDR en lichaamsgericht werken. Workshop Pesso Symposium 27-11-2014 Henriëtte van der Meijden

EMDR en lichaamsgericht werken. Workshop Pesso Symposium 27-11-2014 Henriëtte van der Meijden EMDR en lichaamsgericht werken Workshop Pesso Symposium 27-11-2014 Henriëtte van der Meijden EMDR en lichaamsgericht werken Targetselectie Negatieve cognitie Positieve cognitie VoC Emotie(s) SUD (Subjective

Nadere informatie

Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505

Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Lichamelijk: pijn, fysieke beperkingen, afweging behandeling vs bijwerkingen Angst en onzekerheid: verloop ziekte,

Nadere informatie

EMDR en schematherapie Meer dan de som der delen

EMDR en schematherapie Meer dan de som der delen EMDR en schematherapie Meer dan de som der delen Annemieke Driessen en Hellen Hornsveld EMDR congres 18 april 2015 Model AD 15 minuten Zoekstr HH 10 Schema s KO AD 10 EMDR en IR HH 10 Casus / video AD

Nadere informatie

Borderline in het gezin. Koos Krook, sr. preventiefunctionaris GGZ Midden Brabant

Borderline in het gezin. Koos Krook, sr. preventiefunctionaris GGZ Midden Brabant Borderline in het gezin. Koos Krook, sr. preventiefunctionaris GGZ Midden Brabant Inleiding - Stellingen. - Ontstaan psychiatrische aandoeningen. - Wat zien naastbetrokkenen. - Invloed van borderline op

Nadere informatie

Kenmerken. VG protocol Borderlinepersoonlijkheidsstoornis (BPS) Comorbiditeit. Vaak gepaard met:

Kenmerken. VG protocol Borderlinepersoonlijkheidsstoornis (BPS) Comorbiditeit. Vaak gepaard met: VG protocol Borderlinepersoonlijkheidsstoornis (BPS) (Emotioneel instabiele persoonlijkheidsstoornis) Kenmerken stabiel onstabiel : een pervasief patroon van: Emotionele instabiliteit Impulsieve gedragingen

Nadere informatie

Evidence based behandeling van borderline patiënten: mentalisation

Evidence based behandeling van borderline patiënten: mentalisation Evidence based behandeling van borderline patiënten: mentalisation based therapy (MBT), transference focused therapy, schema gerichte therapie en dialectische gedragstherapie op één podium Marjon Nadort

Nadere informatie

Wetenschappelijk onderzoek naar somatisatie en somatoforme stoornissen

Wetenschappelijk onderzoek naar somatisatie en somatoforme stoornissen 9 Wetenschappelijk onderzoek naar somatisatie en somatoforme stoornissen Samenvatting Dit hoofdstuk geeft een overzicht van het wetenschappelijk onderzoek naar somatisatie en somatoforme stoornissen. De

Nadere informatie